Диалог түрінде сөйлеуге үйрету

КІРІСПЕ ... ...1
1 Диалог түрінде сөйлеуге үйретудің теориялық негіздері ... ... ... ... ...5
1.1 Ағылшын тілі сабағында диалог түрінде сөйлеуге үйрету әдісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 диалог түрінде сөйлеуге үйретудің негізгі әдісі. мәтін ... ... ... ... ..
1 . Бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 Диалог түрінде сөйлеуге үйретудің әдістемесі
2.1 Диалогты ағылшын тілі сабағында қолдану жолдары
2.2 Тәжірибе жұмысының қортындысы
3.ҚОРТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
4.Пайдаланылған әдебиеттер ... ... .125
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімі ғылымында жалпы ауызекі сөйлеу тілі және оның диалогтегі көрінісі, олардың тілдік сипаттары мен түрлері бірқатар зерттеулердің нысаны болғанмен, ауызекі диалог пен көркем диалог, олардың стильдік ерекшеліктері осы күнге дейін бір концепция тұрғысынан арнайы зерттелген емес.
Диалог теориясының негізін жалпы тіл білімінде Ш. Балли, Л.В.Щерба, Л.П.Якубинский, Е.Д.Поливанов, В.Н.Волошинов, В.В.Виноградов, М.И.Бахтин, Ю.В.Рождественский т.б. сынды лингвистердің қалағаны белгілі. Ал, қазақ тіл білімінде диалог мәселесін алғаш рет қазақ тіл танымының негізін салушылар А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов көтерген болатын.
Ауызекі сөйлеу тілінің айтылуы мен жазба тілде қолданылуы бірдей емес. Жазба тілде ой стильдің өзіне тән, оған қажетті сөздерімен жүйеленіп, бір жақты баяндалып отырса, сөйлеу тілінде тыңдаушыларға лайықтанып, жазба тілдік үлгіден ауытқып отырады, дыбысталудағы сөйлеу тілінің жазба тілден өзгешелігі сөйлеу тілінің ауызша формасында іске асады.
Ауызекі сөйлеу барысында сөйлеуші алдына қандай мақсат қойса да, ол қашанда тыңдаушы реакциясын күтеді. Бұл тағы да коммуникативті процесті сөйлеуші интенциясы мен тыңдаушы реакциясымен санаса отырып зерттеу керек екенін нақтылай түседі. Сөйлеуші өзі үшін ғана емес, басқалар үшін сөйлейді.
Ауызекі сөйлеуде тілдің қатысымдық қызметі айқын көрінеді. Ауызекі сөздің диалог түрінде жұмсалуы оның лексикалық құрамы мен синтаксистік құрылысына әсерін тигізеді.
Диалогке құрылған сөйлеу тілінде лексика мен синтаксистің ауызекі және кітаби,стилішілік және стильаралық құралдарының бір мезгілде өзара жақын әрі қарама-қарсы екі тип ретінде жіктелуін зерттеу, сонымен қатар, олардың өзара қарым-қатынасы мен қызметін анықтау мәселесі шешімін табуға тиісті маңызды мәселелердің қатарына жатады.
Зерттеуде диалогке тән «сөз - белгілерді» әр түрлі қырынан алып қаралады. Диалогті құрастырушы компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне қарай сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі эмоцияларды жеткізуші, бағалаушы, нақтылаушы, қолдаушы деп бірнеше түрлерге бөлуге болады. Бұл бірліктерді диалогтің құрылымдық-мазмұндық аспектісі тұрғысынан және одан жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан қызметтерін анықтауға, бағалауға болады. Мәселен, қолдаушы мақсаттағы сөз-сигналдарды сөйлеуші де, тыңдаушы да қолдана алады. Тыңдаушы қолдаушы мәнді сөз- сигналдарын ынтымақтастық принципіне сай қарым-қатынас, сыпайылық этикетін сақтау үшін, қарым-қатынас стратегиясын дамыту үшін
1 Қаңлыбаева Ж.С. Коммуникативті акт шеңберіндегі жауап репликаның қызметі. Фил.ғыл.канд....автореф. – Алматы, 2006. – 24 б.
2 Хасанұлы Б. Жизнь языка и язык жизни. Сборник статей // сост. Шаймерденова Н.Ж., Сабитова З.К., Алтынбекова О.Б., Акберди А.К. Под общ. ред. Н.Ж.Шаймерденовой. – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 289 с.
3 Иманғалиева Г. Типология диалогов. Фил.ғыл.канд....дисс. – Алматы, 1999. – 128 б.
4 Брыдина Г.В. Динамическая структура русской диалогической речи. Тверь, 1992, – С. 58-81.
5 Михайлов М.М. Принципы коммуникативно-прагматического конституривания диалогической речи. // Диалог глазами лингвиста. – Краснодар, 1994. – С. 29-34.
6 Арутюнова Н.Д. От образа к знаку // Мышление. Когнитивные науки. Искусственный интеллект. – М., 1988. – С. 147-162.
7 Рождественский Ю.В. Теория риторики. Изд. 2-е, М., Добросвет, 1999, – 482 с.
8 Хасанұлы Б. Тілдік қатынас негіздері. – Алматы, 2006. – 86 б.
9 Ястрежемский В.Р. Методологические аспекты лингвистического анализа диалога // Диалог: теоретические проблемы и методы исследования. – М., 1991. – С. 82-108.
10 Богушевич Д.Г. Опыт классификации эпизодов вербального общения // Языковое общение: процессы и единицы. –Калинин, 1988. – С. 13-21.
11 Бахтин М.М. Эстетика словесного творчества. – М., 1974. 360 с.
12 Ерназарова 3. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері. Фил.ғыл.докт....дисс. автореф. – Алматы, 2001.- 50 б.
13 Демьянков В.В. Конвенция, правила и стратегии общения (интерпетирующий подход к аргументации) // изв. АН СССР. Серия литературы и языка. 1982. № 4, – С. 327-336.
14 Эрвин-Трип С.М. Язык. Тема. Слушатель. Анализ взаимодействия // Новое в лингвистике. -М.: Прогресс. 1975. – С. 336-363.
15 Баранов А.Н., Крейдлинг Г.Е. Иллокутивное вынуждение в структуре диалога / Вопросы языкознания. 1992, №3. – С. 84-93.
16 Чахонян Л.П., Поронян Ш.Л. Взаимодействие интенции как фактор определяющий межличностного общения // Личностные аспекты языкового общения. – Калинин, 1989. – С. 67 -79.
17 Сухих С.А. Языковая личность в диалоге // Личностные аспекты языкового общения. – Калинин, 1989. – С. 28-36.
18 Уәлиев Н. Сөз талғамы. Көркем тіл кепілі. // Қазақ әдебиеті, 1981, декабрь.
19 Винокур Г.О. О языке художественной литературы. – М.: Высшая школа, 1991.
20 Абдыкаримова Д. Типология реплик казахского и русского диалогов. Фил.ғыл.канд.... дисс. – Алматы, 1999. – 138 б.
21 Куницина В.Н., Казаринова Н.В., Погольша В.Н. Межличностное общение. Учебник для вузов. СПб, 2001. – С. 493.
22 Красных В.В. Основы психолингвистики и теории коммуникации: Курс лекций. -М., ИТДГК «Гнозис», 2001. – С. 270.
23 Дурст-Андерсон, Ментальная П.В. Грамматика и лингвистические супертипы // Вопросы языкознания. 1996, №5. – 31 с.
24 Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. – Алматы, 1984. – 271 б.
25 Манкеева Ж. Қазақ тілін зерттеудің когнитивтік негіздері // Тілтаным, 2001. № 4. 39 - 44 б.
26 Леонтьев А.А. Основы речевой деятельности. – М.: Наука. 1974. – 368 с.
27 Зернецкий П.В. Динамические аспекты семантики и прагматика дискура // Личностные аспекты языкового общения. Сборник. -Калинин, 1989. – С. 75-81.
28 Ахманова О.С. О стилистической дифференциации слов // Сборник статей по языкознанию. –М., 1958, 31-34 с.
29 Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Оқулық. – Алматы, 2003. – 242 б.
30 Розенталь Д.Э. Справочник по русскому языку. Практическая стилистика. – М.: ООО «Издательство Оникс»: ООО «Издательство « Мир и Образование», 2006. – 384 с.
31 Кәрімов Х. Қанатты тіл. – Алматы, 1995. – 130 б.
32 Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модальды және мақсат-мәнді жай сөйлем типтері. Алматы. Мектеп, 1968 - 178-6.
33 Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. – М.: Наука, 1974. – 367 с.
34 Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. – Алматы: ҚазҰУ, 2003. – І б. – 101 б.
35 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. Семантикалық аспект: фил.ғыл.докт....дис. – Алматы, 1999. – 284 б.
36 Әмір Р. Қазақ лингвистикасы және лингводидактика мәселелері. – Алматы, 2006. – 287 б.
37 Дуанбекова М.А. Ауызша іскери қатынас тілінің мәдениеті. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2006. -26 б.
38 Балақаев М., Жанпейсов Е., Томанов М., Манасбаев Б. Қазақ тілінің стилистикасы. – Алматы., 1974. – 191 б.
39 Әміров Р. Сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. Алматы, 1977. – 92бет.
40 Смағұлова Г. Мәтін лингвистикасы. –Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 112 б.
41 Остин Дж.Л. Слово как действие // Новое в зарубежной лингвистике. Вып. 17: Теория речевых актов. – М, 1986. – С. 22-129.
42 Богданов. В.В. Классификация речевых актов // Личностные аспекты языкого общения. – Калинин, 1989. – С. 25-36.
43 Оразбаева Ф. Тілдік коммуникацияның негіздері. – Алматы, 1995. – 220 б.
44 Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. – М.: Высшая школа, 1981. – 320 с.
45 Балақаев М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. – Алматы: Мектеп, 1995. – 308 6.
46 Щерба Л.В. Избранные работы по русскому языку. – М, 1957.
47 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 384 6.
48 Момынова Б. Қазақ тіліндегі қоғамдық-саяси лексика: әлеуметтік-бағалауыштық, сөзжасам. – Алматы: ҚазҮУ, 2005. – 140 б.
49 Голуб И.Б. Грамматическая стилистика современного русского языка. – М.: Высшая школа, 1989. -202с.
50 Жақыпов Ж.А. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. – Қарағанды, 1998. – 51 б.
51 Әзімжанова Г. Көркем проза тіліндегі етістіктің стилистикасы. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2000. – 23 б.
52 Кожевникова Н.А. Типы повествования в русской литературе ХІХ-ХХвв. М, 1994.
53 Еңсебаева К. Қазіргі көркем әдебиеттегі кейіпкер тілінің стильдік қызметі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2000.
54 Смаилов И.Ж. Аймауытовтың «Ақ көбелек» романындағы диалогтің кейіпкермен орайластығы // Тілтанудағы тұлға: профессор Т.Р.Қордабаевтың 90-жылдығына арналған ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Қарағанды: КарМУ баспасы, 2005. – 323-326 б.
55 Лаптева О.А. Русский разговорный синтаксис. М., Наука, 1976. – С. 12-397.
56 Земская Е.А., Китайгородская М.В., Ширяев Е.Н. Русская разговорная речь. Общие вопросы. Словообразование. Синтаксис. – М.: Наука, 1981. – 276 с.
57 Қосымова Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және тілдік танымы: фил.ғыл.док.... дис.автореф. – Алматы, 2004. – 50 б.
58 Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. – М.: Изд-во АН СССР, 1960. – 347 с.
59 Белошапкова В.А. Современный русский язык. Синтаксис. – М.: Высшая школа, 1977. – 248 с.
60 Ревзина О.Г. Методы анализа художественного текста// Структура и семантика художественного текста: Доклады УІІ Международной конференции. – М., 1999.
61 Шалабай Б. Көркем проза тілі. – Алматы, 1994. – 128 б.
62 Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту.–Алматы, 1994. – 224 б.
63 Әуезов М. Шығармалар жинағы. 18-том. 1985, – 320 б.
64 Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі (Октябрь алды және 20-30 жылдар). – Алматы: Ғылым, 1968. – 268 б.
65 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1980, – 285 б.
66 Томанов М., Исаев С, Ибатов Ә. Орта түркі дәуіріндегі жазба мұралар тілі.
67 Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнектері. – Алматы,1978, -185 б.
68 Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – Алматы, 1968, – 256 б.
69 Шалабай Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері. Фил.ғыл.док. дисс.автореф. – Алматы, 1997. – 44 бет.
70 Формановская Н.И. Речевое общение: коммуникативно-прагматический подход. – М.: Русский язык, 2002.
71 Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының когнитивтік ненгіздері: эмоция, символ, тілдік сана. – Алматы: Ғылым, 1998. - 1406.
72 Сәрсеке Г., Р.Сейсенбаев шығармаларындағы кейіпкерді мінездеуші тілдік-стильдік қызметі. Фил.ғыл.канд...дис.автореф., Алматы, 1998 – 27 б.
73 Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілінің совет дәуірінде дамуы және оның келелі мәселелері // Жинақ: Қазақ тілінің проблемалары. Таңдамалы еңбектер жинағы. – Алматы: ҚазССР ҒА, 1982. – 382 б.
74 Гвоздев А.Н., Артемов В.А. Очерки по стилистике русского языка. –М.: 1965, – С. 20.
75 Винокуров Е. Поэзия и мысль //Литературная газета. 14 октября 1963.
76 Лаптева О.А. Общелитературные и специфические элементы при определении статуса устной публичной литературной речи. Пермь: Изд. – Перм.ун-та, 1983. – С. 33-40.
77 Лекант П.А. Синтаксис простого предложения в современном русском языке. – М., Высшая школа. 1986. –176 с.
78 Сиротинина О.Б. Лексика разговорной речи // Теория слова и функционирования словарных единиц. Саратов: Изд. Саратов. пед.инс, 1981. – С. 95-102.
79 Х.О.Штайн. О диалоге в художественной прозе//Диалогическая речь – основы и процессы. – Тбилиси: изд. Тбилиси университет. 198. – С. 198-204).
80 Шоқым Г. Көркем проза тілінің стильдік ерекшеліктері. – Алматы, 2001. – 94 б.
81 Жақыпбеков М. Жамбыл поэзиясының тіліндегі фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд... дисс. автореф. – Алматы.
82 Қосымова Г. Қазақ эпостарындағы фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 26 б.
83 Боранбаева Г. ХҮІ–ХҮІІІғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд... дисс. авторефераты. – Алматы. – 24 б.
84 Қоңыратбаева Ж.М. XX ғасыр басындағы қазақ проза тіліндегі фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 26 б.
85 Жұмағұлова А.Ж. Ғ.Мүсірепов әңгімелерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктері. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
86 Сражиев М. С.Сейфуллин прозалық шығармаларының тілі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 25 б.
87 Кәрімов X. Б.Майлин әңгімелерінің тілі. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
88 Әлкебаева Д. М.Жұмабаев поэзиясының тілдік ерекшеліктері. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 24 б.
89 Есқараева А.Д. З.Шүкіровтің поэзиялық шығармаларындағы метафоралық қолданыстар. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы.
90 Еспекова Л.А. Қадыр Мырзалиев поэзиясындағы окказионализмдер. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
91 Есеналиева Ж.Ж. Абай шығармаларындағы араб-парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. –Алматы. –24 б.
92 Досжанова Р.А. Ж.Аймауытов прозасындағы лексика-синтаксистік қайталамалар. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
93 Кәріпжанова Г. Ж.Аймауытов прозасы тілінің көркемдік ерекшелігі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 24 б.
94 Есенова Қ. М.Әуезов публицистикаларының тілі. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. 2001. – 26 б.
95 Жұманазарова М.Т. М.Әуезов әңгімелерінің тілі.Филол.ғыл.канд. дисс. авторефераты. – Алматы. – 24 б.
96 Ғұбайдуллин. С.Ә.Кекілбаев прозасының тілі. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
97 Қанарбаева А.Қ. Ш.Құдайбердіұлының шығармаларындағы рухани-діни және қоғамдық философиялық лексиканың қолданысы. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 24 б.
98 Османова 3. І.Жансүгіров поэзиясы тілінің көркемдік ерекшеліктері. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 24 б.
99 Қалиұлы Б. Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі туралы // «Қазақ тілінің көкейтесті мәселелері» (Б.Қалиұлының мақалалар жинағы). – Алматы: Дайк-Пресс, 1997. – 150 б.
100 Одинцов В.В. О языке художественной прозы. –М.: Наука, 1973. – 288 с.
101 Виноградов В.В. О языке художественной прозы. М., Наука, 1980. – 360 с.
102 Жанпеисов Е. М. Әуезовтің «Ақ жүніс» эпопеясының тілі. – Алматы, 1976.
103 Риффаттер М. Критерии стилистического анализа // Новое в зарубежной лингвистике. – М.: 1980. Вып. ІХ. – С. 88-89.
104 Арнольд И.В. Стилистика современного английского языка. –Л.: 1981. –С. 62-63.
105 Кизилова З.В. Лингвостилистические особенности собственно-авторского описания внутреннего состояния персонажа // Вопросы стилистики английского языка. – М.: 1980. Вып. 155. – С. 44.
106 Балягина И.А. Драматургическая ремарка как тип текста. – М.: 1993.
107 Мажитаева Ш. ХХ ғ. Қазақ әдеби тілі. – Қарағанды, 2004. – 169 б.
108 Ковалев В.П. Языковые выразительные средства русской художественной прозы. –Киев: 1981. – 171 с.
109 Розенталь Д.Э. Практическая стилистика русского языка. –М.: 1965, – С. 109.
110 Рахманова Л.И. О стилистических пометах просторечных слов в толковых словарях русского языка //сб. «Вопросы стилистики МГУ» - 1966. – С. 100-101.
111 Исаева Ж. Әдеби тілдің нормасынан ауытқыған сөздердің тарихи-лингвистикалық аспектісі. – Алматы, 2004. – 204 б.
112 Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. –Алматы. 1994. –224 б.
113 Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – Алматы, 1979. – 148 б.
114 Саткенова Ж. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 24 б.
115 Ким Г.В. Изобразительные свойства некоторых синтаксических конструкций в пьесах А.Чехова «Дядя Ваня», «Три сестры» //Исследования по стилистике художественной речи. Алматы, 1985. 61-70с.
116 Мүсірепов Ғ. Әдебиет тілі жайында //«СҚ», 16 сентябрь, 1962 ж.
117 Балақаев М. Сөз қолдану мәдениеті туралы. –Алматы, 1972. –120 б.
118 Әуезов М. Көркем әдебиеттің тілі туралы // «СҚ» 24 февраль, 1954.
119 Иманжанов М. "Жас өмір" пьеса.
120 Мұратбеков С. "Жабайы алма" повесть. Жазушы. 1972. –97 б.
121 Балғабаев С. Ең әдемі келіншек. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 272 б.
122 Айтматов Ш. "Боранды бекет".– Алматы: Жазушы, 1986. –124 б.
123 Майлин Б. "Шұғаның белгісі". – Алматы: Жазушы, Шығармалар жинағы. –1981. –520 б.
124 Майлин Б. "Раушан – коммунист".– Алматы: Жазушы, Шығармалар жинағы. –1981. –470 б.
125 Мүсірепов Ғ. "Қос Шалқар".–Алматы, 1980. –385 б.
126 Мүсірепов Ғ. «Оянған өлке».–Алматы, 1978. –26 бет.
127 Ахтанов Т. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы. – 397 б.
128 Майлин Б. Берен. – Алматы: Жазушы. – 58 б.
129 Әуезов М. Шығармалар жинағы. 9 том. – Алматы: Жазушы. – 380 б.
130 Айымбетов М. Нәзік жаңғырық. – Алматы: ҚазАқпарат, 2006. – 388 б.
131 Жүністегі К. Құба белдер. Замана желі. Роман. Үшінші кітап. Астана: Аударма, 2004. –
        
        Жоспар:
КІРІСПЕ .......1
1 Диалог түрінде сөйлеуге үйретудің теориялық
негіздері...................5
1.1 Ағылшын тілі сабағында ... ... ... үйрету әдісі
........................................................................
................................
1.2 диалог түрінде сөйлеуге үйретудің негізгі әдісі-
мәтін..................
1 – Бөлім бойынша
тұжырым...............................................................
2 Диалог түрінде сөйлеуге үйретудің әдістемесі
2.1 Диалогты ... тілі ... ... ... ... ... ... әдебиеттер .........125
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімі ғылымында жалпы ауызекі сөйлеу
тілі және оның диалогтегі көрінісі, олардың тілдік ... мен ... ... ... ... ... ... пен көркем диалог,
олардың стильдік ерекшеліктері осы күнге ... бір ... ... ... ... ... негізін жалпы тіл білімінде Ш. Балли, Л.В.Щерба,
Л.П.Якубинский, Е.Д.Поливанов, В.Н.Волошинов, В.В.Виноградов, М.И.Бахтин,
Ю.В.Рождественский т.б. сынды ... ... ... Ал, ... ... ... ... алғаш рет қазақ тіл танымының негізін салушылар
А.Байтұрсынұлы мен Қ.Жұбанов көтерген болатын.
Ауызекі сөйлеу тілінің айтылуы мен жазба тілде ... ... ... ... ой стильдің өзіне тән, оған қажетті сөздерімен жүйеленіп, бір
жақты баяндалып отырса, сөйлеу ... ... ... ... үлгіден ауытқып отырады, дыбысталудағы сөйлеу тілінің жазба тілден
өзгешелігі сөйлеу тілінің ... ... іске ... сөйлеу барысында сөйлеуші алдына қандай мақсат ... да, ... ... реакциясын күтеді. Бұл тағы да коммуникативті процесті
сөйлеуші интенциясы мен тыңдаушы реакциясымен санаса ... ... ... ... ... Сөйлеуші өзі үшін ғана емес, басқалар үшін
сөйлейді.
Ауызекі сөйлеуде тілдің ... ... ... көрінеді. Ауызекі
сөздің диалог түрінде жұмсалуы оның ... ... мен ... ... ... ... сөйлеу тілінде лексика мен синтаксистің ауызекі және
кітаби,стилішілік және ... ... бір ... ... ... қарама-қарсы екі тип ретінде жіктелуін зерттеу, сонымен қатар, олардың
өзара қарым-қатынасы мен қызметін анықтау мәселесі шешімін ... ... ... ... ... ... тән «сөз - ... әр түрлі қырынан алып қаралады.
Диалогті құрастырушы ... ... ... ... ... ... бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр түрлі эмоцияларды жеткізуші,
бағалаушы, нақтылаушы, қолдаушы деп ... ... ... ... ... диалогтің құрылымдық-мазмұндық аспектісі тұрғысынан және одан
жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан қызметтерін анықтауға, ... ... ... ... ... сөйлеуші де, тыңдаушы
да қолдана алады. Тыңдаушы қолдаушы мәнді сөз- сигналдарын ... сай ... ... ... сақтау үшін, қарым-қатынас
стратегиясын дамыту үшін ... ... ... ... ... ... қалыптасқан, дағдыланған сөз-сигналдары – сөйлесім түрлері бар.
Олар ешқандай хабар жеткізбесе де, ... ... ... ... қалыптастырып, тыңдаушының әңгімелесуге белсенді түрде араласып,
сол арқылы ... ... күш ... көмектеседі. Қолдаушы
сөйлесімдер тыңдаушының мақұлдауын, ... ... ... ... ... ... бағасын жеткізуі мүмкін.
Көркем диалогті сөйлемде стильаралық синтаксистік құрылым қолданылады.
Алайда, стильаралық құрылым көркем диалогте трансформацияға ... ... ... және ... формаларының өзара әсерлесуінен туындайды.
Ауызша диалогтің әсері трансформациялық ... ... ... ... ерекше интонациялардың болуына әкеп соғады.
Тілдің қандай құбылыстары болмасын, көркем шығармада ... ... ... ... стильдік мақсатта жұмсалып тұрады.
Тілдің ... ... ... ... құрылысын жасауға бірдей
дәрежеде ... ... ... ... ... сөз ... ... жазушы тілінің өзіндік стильдік ерекшелігін байқатады.
Белгілі бір шығарма құрылысында бір тілдік категорияның ... өте ... ... да, басқа тілдік мәнбілерде төмен болуы мүмкін.
Әртүрлі жазушылардың сөз қолданыстарының түрліше болатындықтарын ... бір ... өзі ... өсу ... кезеңіне сай өзгеше
тілдік құралдарды пайдаланып отыруы мүмкін. Бұл ... сол ... ... ... байланысты. Жазушы тілінің синтаксистік,
құрылымдық құралдарының ... ... ... ... ие де, ... метафоралық көркемдеу құралы шынында да, ол жазушының өзіндік
стильдік ерекшелігін ... ... ... стильаралық синтаксистік құрылым негізінде
қолданылады. Алайда, стильаралық ... ... ... трансформация
процесіне ұшырайды, ол ауызша диалогтің әсерінен болуы да мүмкін, немесе
жазбаша формасының әсер етуінен туындайды. Кітаби-жазбаша стильдің ... ой ... ... нышан беріледі, ол өзінің құрылымында
қайталаудың, бірыңғай мүшелердің, ... ... ... ... ... ... диалогтің әсері трансформациялық құрылым
қызметінде қаратпа сөздердің, ... ... ... әкеп соғады.
Тілдік ресурстардың стильдік жіктелуі қазақ әдеби ... ... деп айта ... ол әлі ... ... және ... ... жіктеу жұмысы да толық көлемінде жүргізілген жоқ.
Көркем әдебиеттегі диалог, оның стилі, құрылысы – өте күрделі мәселе,
сан-салалы мәселелерді қамтиды. ... ... ... төл ... ... ... диалогке, оның құрамына, синтаксистік құрылымына, персонаждың
тіл ерекшелігі мен жалпы түрлеріне арнайы тоқталған толық ... ... ... ... ... категориялары мен белгілі шекарасының болмауы
тәрізді.
Жұмыста ауызекі сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... ... ... ашылады. Қазақ тіл
білімінде ауызекі сөйлеу ... мен ... ... ... сипаттама тұрғысынан әлі күнге дейін арнайы зерттелген
жоқ. Тілдің қандай да құбылыстары болмасын, соның ... ... ... ... да, ... ... эстетикалық қызмет атқарып,
белгілі көркемдік, стильдік мақсатта жұмсалып тұрады. Стильаралық бірліктер
көркем диалогте транскрипция ... ... ол ... диалогтің
әсерінен болуы да мүмкін немесе жазбаша формасының әсер етуінен ... ... ... осы ... ... ... ДИАЛОГ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТІЛ БІЛІМІНДЕ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 Диалогтің табиғаты және тіл ... ... сөзі ... ... ... ... болған. Оның мағынасы –
жалпы сөйлесу, екі я одан да көп адамдардың ... ... ... Тіл ... ол екі не одан көп ... ... ... білдіретін термин ретінде қолданылады яғни, диалог – екі немесе
бірнеше қатысушылардың ... бір ... ... ... ... ойлары әр түрлі болады: келісу, талқылау, ... ... ... шығуы т.б.
Диалогті зерттеу бүгінгі таңдағы коммуникативті лингвистиканың
негізгі ... бірі ... тұр. ... тіл ... ... қызметі жеке бірліктер түрінде емес, өзара хабар алысатын ... ... ... ... ... ... ... аралық
қатысымның, диалогті қатысымның компоненттері ретінде мыналарды атасақ
болады: 1) сөйлеуші мен ... ... ... жеке ... ... ... ерекшеліктері; адресат факторына оның тең
қатысымға дайындығы енеді, сондай-ақ, жеке мінезі; ... ... және ... ... 2) ... ниеті, уәжі, қатысым мақсаты; 3) қатысым өтетін уақыт пен
кеңістікке (коммуникативті акт барысындағы қатысымның жалпы ... ... ... ... ... белгілейтін
экстралингвистикалық факторлар) байланысты шынайылық деңгейі; 4) белгілі
бір қоғамдық және статустық рөлі бар ... ... ... 5) ... ... сай ... ... интенцияның
дұрыс қабылдануы, өйткені сөйлесімнің прагматикалық мағынасы сөйлеуші мен
адресаттың пресуппозияны оқи ... ... ... импликацияны
анықтай алу қабілеттілігіне байланысты жүзеге асады) [1, 12].
Диалогтің мазмұны мен оны құрайтын сөйлемдердің ... ... ... ... әр ... ... келеді. Мысалы:
– Жүр мына дүкенге кірейік!
– Не істейін деп пе ... ... ... ... ... ... Жүрсең жүр! (Айымбетов М. «Нәзік жаңғырық»)
Демек, мұндай ... ... тура ... ... да, ... екі ... ... түсініскені білініп тұр. Сөйтіп, диалогке
қатынасушы адамдардың сұрақ – жауап ... ... ... ... ... және сол ... алдында немесе одан кейін ... ... ... ... ... ... де, ... әдебиет
шығармасында да көп кездеседі. Алайда диалогтің екі ... ... бар. ... ... ... ... сөздің орын
тәртібін, сөйлемнің құрылымын немесе сөз тазалығын таңдамай сөйлесе береді,
ал ... ... ... диалогтер автордың үлкен толғанысын, суреттеліп
отырған кейіпкерлердің бейнелерімен, оқиғамен байланысты ой ... ... ... ... ... ... стиліне және
жанрдың ақпараттық – эстетикалық нормасына тікелей қатысты болады.
Диалог сөйлеушілерді бірінен кейін бірін сөйлете беру емес, ол ... ... ... ... орнауына себеп ... ... ... үшін ... ... мәнісі
мен оның коммуникативті интенциясына негізделген-тыңдаушы реакциясы деуге
болады. Тыңдаушының реакциясы диалогті құрайтын әртүрлі мақсатты ... ... ... ... ... қалыптасады. Диалогті бір ғана
мақсат құра алмайды, сондықтан, ... ... ... ... ... ... түрі ... білдіруден немесе қажетті мәліметті алудан
басталғанымен, бұл тыңдаушының ... ... ... ... -
қатынастың орнауына себеп болуы ... ... ... тыңдаушыға
бағытталған сөзі – оның өзіне қайта оралатын қоздырғыш түрткі.
Қайсы тілде ... ... ... үшін ... пинциптер
орындалуы қажет.
1. Коммуникативті ынтымақтастық принципі диалогті сөйлеу формасы
ретінде ... ... мен ... ... ... ... ... ұмтылған сөйлеу әрекеті белгілі ережелерге бағынуы,
үйлесімді болуы тиіс. Коммуникативті қатысым ... ... ... ... ... және ... жауап қайтарылуы тиіс.
2. Әрекеттесу принципі сөйлеудің құрылымында әңгімелесушілердің
екеуінің де ... ... ... ... ... басқару үшін
әңгімелесушілердің коммуникативті бағдарламасының ... ... ... ... мен ... ... коррекциясы
талап етіледі.
3. Әсер ету принципі әрекеттестік ... ... ... ... жоқ жерде, әрекеттесу де жоқ. Тыңдаушыға әсер ету ... ... ... ... байланысты.
4. Коммуникативті-прагматикалық үстемдік принципі сөйлесімнің нақты
коммуникативті-прагматикалық құрылымы ... ... ... үстемдігіне байланысты болады. Көп жағдайда фунционалды-
прагматикалық ... ... ... әрекеттеседі. Сөйлемнің
экспрессивтік деңгейі өзгереді.
5. Коммуникативті ... ... ... ... тығыз байланысты. Коммуникативті интенция – анық та ... ... ... ... ... т.б.) ғана емес, сонымен бірге,
сөйлесімнің эмоционалды, экспрессивті, көркем сипаттарын да қамтиды.
6. Алдын алу принципі ... ... ... нәтижесінде
коммуникация процесінің өту барысына сай белгілі реакцияға ... бола ... ... ... ... ... ... болжаумен
байланысты қалыптасады [5].
1. Сұрау-жауап алу диалогі. Тілдің қатысымдық, хабарлау қызметі түрліше
жағдайда іске ... ... ... ... ... сөйлеуші екінші
әңгімелесушіге сұрақ қояды да, одан жауап күтеді. Бірінші, сөйлеушінің сөзі
сұраулы сөйлем болуы ... ... ... ... ... тән. Бұл ... ... біреуі актив, екіншісі пассив
қызмет атқарады. Алғашқы сұраулы сөйлем диалогтің ... бір ... ... ... анықтауға қызмет етеді. Б.Майлиннің
"Шұғаның белгісі" атты ... ... ... ... түсіп жатқан кім? - деді Шұға
– Әбдірахман ғой,- дедім.
... ... ... баласы.
– Иә, әлгі учитель баласы ма?
– Иә.
2. Хабарлау диалогі. Бұл диалог ... ... ... ашушы, өз алдына хабарлаушы адамдары болады. Айтушының
қатысымдық мақсаты – ... бір ... ... Бұл мақсат өзіндік
бейнесінде бір нәрсені сұрай сөйлеуінде, жауап қайтаруында білінеді. ... ... ... қызмет атқарады.
– Не болды?
– Қазанғап қаза болды.
– Қашан?
– Әлгіде ғана байғұсқа әлдене керек емес пе екен деп ... ... ... ... тұр, өзі ... жатыр. Бірақ, сақалы аспанға шаншылып
қалыпты. Жақындап барып, "Қазеке, Қазеке",-деймін, "ыстық шай ішесіз бе? ... ... ... ... ... «Боранды бекет»).
3. Әңгімелесу диалогі. Әңгімелесу диалогінің ... ... ... ... қатысушылардың пікірлесуі күшейеді, тұлғалық
жағы ашылады. Әңгіме бір немесе бірнеше затқа байланысты айтылуы ... ... ... бір-бірін жалғастырушы сөйлем бірлігі,
қайталай сөйлеу болады. Бірден жауаптың ... ... ... құрылуы (сәлемдесу, құттықтау, сұраулы сөйлемдер), олардың
мақсаты әңгімелеушінің пікірлесуге ... бар ма ... ... ... ... қанша алдыңдар?
– Сұрама шырағым. Мынау алаптан Қосымға екі мың шөп шауып
беретінбіз ғой. Осы алап бізге тигесін ... ... ба! ... екі ... ... ... едік, бір айда жылға жететін шөп
түсіреді.
– Газет, журнал оқисыңдар ма?
– Оқығанда біз ... ... ... ... ... ... ... аламыз да, Сембек оқиды, біз тыңдаймыз. Көбіміз хат
білмейміз ғой. Қыстыгүні оқу үшін, ... бір ... ... ... ... «Қос ... ... диалогі. Модальдік диалогтің бұл түріне ... ... ... тән екі ... жақ та ... болады, бірдей
дәрежеде пікірлерін айтуға тырысады. Қоштау диалогінің ішкі сөздік нәтижесі
болмайды, негізгі құрылымы ... ... ... диалог
бірлігін құрайды. Сөйлеудің дамуы жауаптың бірін-бірі қолдауымен, алынған
хабардың мазмұнына сәйкес, екі ... ... ... бір уақытта
айтады, толықтырады, нақтылайды. Сөйлеушілер қоршаған адамдарды, оқиғаны
бірдей бағалауы ... ... ... ... ... ... ғана Сырдариядан отгонға ... ... ... ... ... ... түсті. Ол арадағы сайлаушылары:
– Автолавка айына екі-ақ рет келеді.
– Автоклуб одан да ... ... ... ... күніміз бола ма? - десіп
қалған (Ғ.Мүсірепов. «Қос Шалқар»).
5. Егес диалогі. Модальды диалогтің мағыналы түрі. Онда қатынас екі
немесе ... ... ... ... асады. Егес диалогінде
әр сөйлеуші ... ... ... болады. Екі
сөйлесушінің біреуінің ... ... ... ... ... ... ... бір затқа, бір оқиғаға өз ойларын айтады, ... ... әр ... ... әр ... көзқарастары болуы мүмін. Сондықтан,
әр сөйлеуші өз ойының ... ... ... ол үшін ... өзінің бәсекелесінің әлсіз жағын табуды көздейді. Мысалы:
– Мен кіріс деп жалынбаймын. Адам деп айтқан ... ... ... ... ... бар. ... реті жоқ ... оны айт.
– Турасын айтқанда, реті жоқ қой деймін.
– Ол біреудің аузынан уызы арылмаған жас баласы. Сен ... ... ... Обал ... Неге ... ... ... жегелі отырған кедей, көзіне көп
мал көрсетсе, бермек түгіл лақтырып жіберер...
– Малға ... ... ... Мен ... ... аласың? Зорлық қыласың ба?
– Зорлық қылғанда кайтесің ?
– Жоқ, қыла алмассың !
– Көрерсің!
– Көрсек көрерміз (С.Мұқанов. ... ... ... ... ... тыңдаушыға байланысты шараларын,
қасиетін айтып салуда ол өзі көздеген мақсатына жетеді. Осының ... ... ... ... ... Сөздік іс-қимыл, ойды айтып
салуда анықталған мақсат болады, ішкі ... ... ... ... ... және ... жағы ... әрекетті, ойды айту,
тудыру себебі болады.
Мақсатқа жету диалогінің компоненттерінің семантикалық-құрылымдық
моделі үш мүше ... ... ... сөйлеу, мағыналы-анықтаулы
хабарлы, сұраулы сөйлем, жауап күте ... ... ... жауап ретінде
қайталай сұрау). Мысалы:
– Әй, имансыздың ісін ... Е, айта ... ... ... Шешесі ойбайын салып қызына жабысқан екен, "сенің керегің жоқ,
сүйгеніме қосыламын" - деп милициялардың арбасына ... ... ... ... құдай-ай, не сұмдықты көрсеттің-ау!... Не деген
бетсіздік еді!
– Сол қыз биыл ауылына ... ... Ауыл да ... ұста отыр ... ... ... ... құйрық-жалын күзеген байталша, сып-
сида ... ... ... киіп алса ... ... ... ... де айтады...
* Не дейді, шешей-ау! Рас дей ме? Ол ... ... неге ... Қайдан қусын, қит етсе коммунисіне айтады.
* Бәсе, десейші... Ай, заман азды ғой. Кешегі біздің жас күндерімізде, ... ... үйге ... ... жан ... қарай алмаушы еді... Өзіміз
өткен өмірімізде сол кісінің ... ... ... ... Ол ... ... араласқаны үшін жауапты дейді ғой, - ... ... жас әйел Рәш күңк ете ... ... ... ... ... себебін
негіздейді, бірақ диалогтің құрылымын, шегін, төменгі белгілерін анықтаушы
шарт бола алмайды.
Диалогтің табиғаты диалогке қатысушылардың ... сөзі ... ... ... ... түрткі болатын репликалардың алмасуында
ашылады. Диалогтік қатысымның дәл осы ерекшелігі ... ... ... ... ... мен реплика-реакция етіп бөліп,
диалог барысындағы ... ... да ... ... Диалогті зерттеуде
психологиялық және психолингвистикамен шектесетіні белгілі. Өйткені, таза
лингвистикалық зерттеулер ... ... ... аспектілерін толық
сипаттай алмайды. Қазіргі тіл білімінде диалогтің құрылымы мен сипатын
анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... байқалады [1,13].
Қарым-қатынастың диалогтік бірлігін анықтауда ... ... ... ... туындап өзара үйлесетін кем дегенде екі
түрлі сөйлеу бірлігі (көндіру – ... ... ... Шағылысқан
сөйлеу бірліктері коммуникативті бағдарына ... ... және ... бөлінеді. Соңғылар негізгіні дәлелдейді, түсіндіреді. Олар әр
түрлі қызметте жұмсалуы ... ... ... ... не ашық түрде
көрінеді.
- Апа-ау, кедейлер ... ... ... қайтер еді?
- Қайтсін? Өзі баға алмас еді, малдан ... ... ... неге ... Ойбай, қарағым-ау! Туысы бір болған соң, қимайды. ... ... ... ... сұрақ пен дәлел ... ... ... ... ... – нақтылаушы сұрақты туғызады. Нақтылау,
ашу мақсатында жауап алуды ... ... ... ... ... та бар. Сондықтан, тыңдаушы оның сол сұрағына ғана жауап
беріп отыр. Диалогке тұтастық сипат беріп ... ... ... жағы мен оның бір ... ... ... отыр. Ал ол сұрау
есімдіктерінің көмегімен жүзеге асады.
Бұдан шығатын қорытынды мақсаттардың ... ... ... бірлікті
қарым-қатынас жасаудың тұтас ауқымды сипаттағы түріне айналдыра алады.
Бұл тұтастықтар қайталанатын кем дегенде екі ... ... ... өзгеріссіз қайталану емес, жаңа мазмұнда, ... ... ... болып табылады.
А.Сухих сөйлеуде өзара қарым-қатынасқа негіз болатын, шағылысты
қалыптастыратын – ортақ тақырып деп есептейді [17, 28]. ...... ... ... ... мақсаты сол тақырыпқа қарай анықталады.
Тақырып қарым-қатынасты ұйымдастырушы қағида болып табылады. Тақырыпты
анықтайтын ... ...... ... ... ... ... сөйлеу жағдаятының ортақтығы (прагматикалық
ортақтық) жатады. ... ... ... немесе ойды өрбітіп, дамытушы
өзара байланысты ұғымдар мен пікірлер түрінде көрінеді. Адам ... орта ... ... ... ... ... ... – фреймдер
тақырыпты сөйлеушілерге таныс әрі түсінікті түрде өрбітуге көмектеседі.
Диалог арқылы берілетін хабар – ... ... ал оны ... ... ... ... фактор сөйлесімдердің
тақырыпқа қарай коммуникативті мақсатын анықтайды. Қарым-қатынас үстінде
ортақ тақырыптың ... ... ... ... ... ... мақсаттарының үйлесімді тізбегін қалыптастырады. Сөйлеу мақсаттарын
жетекші (негізгі) және ... ... ... ... Сөйлеу
мақсаттарының үйлесуін тема-ремалық қатынастың сөйлеу актілері арасында
көрінуі деп те қарауға болады. ... ... ... берілген мазмұн
келесі сөйлеу мәнбісінде жаңа мазмұнмен толықтырылады.
Белгілі сөйлеу ... сай, ... ... ... ... ... анықтайды. Осы ерекшеліктен ауызекі сөйлеудің көркем әдебиет
стилінен айырмашылығы айқын көрінеді. Бірінші ... ... ... ... ... ілеспелі байланысты қалыптастырса, екінші
жағдайда тақырыптың ортақтығы тіл бірліктеріндегі ... ... ... ... ... қысқа, бірақ тұрақталған, дайын
сипаттағы сөйлесім түрлерін ... Олар ... бір ... ... ... ... болжаумен қалыптасқан.
Диалогте тақырыптық байланыс монологте кездесетін ... ... ... ... тілдік бірліктері арқылы
көрінуімен қатар, прагматикалық ... ... ... да жүзеге
асады. Бұл, біріншіден,
шағылыстың қалыптасуы болса, екіншіден, ... ... ... ... пресуппозиция көрсеткіштерінің сөйлеу
мәнбілерінде байланыстырушы, дамытушы қызмет атқаруы түрінде көрінеді.
Диалог бойында сөздердің қайталануы, тыңдаушыға бағытталған ... ... ... ... ... етістіктің лексика-семантикалық
түрлерінің сөйлеу актісін ұйымдастырудағы ... ... ... ... ... ... ... түрде қарастырмай,
диалогті ұйымдастырудағы қызметін зерттейтін ғылыми жұмыстар бар.
Сөйлеу мәнбісінде диалог құрылымында кездесетін бұндай сөздер ... ... ... «синтаксистік клишелер»,
«түзету бірліктері», «вербальді белгілер» деп аталып жүр. Олардың әр түрлі
аталуының негізінде ... ... ... ... ... ... әр түрлі болуы жатыр.
Синтаксистік қақпайлардың синтаксистік құрылымдарына ортақ белгілерге
мыналарды жатқызуға болады:
1) жалпы мәнді ... ... ... ... ... ... сөздердің алдыңғы сөйлеу актісіне, сөйлеу жағдаятына ... ... ... тұруы;
3) етістіктердің лексика – семантикалық шектеулі тобының қолданылуы;
4) синтаксистік қақпайлардың қолданылуын прагматикалық факторлар ережелер
тұрғысынан ... ... шын ... ... ... орынсыздығы, сөздердің сөйлеу жағдаятына сәйкессіз
қолданылуы да бар. Оны ... ... ... ашуда, шығарманың
әсерлілігін арттыруда қолданады. Н.Уәлиев оны стильдік контраст деп атайды
[18, 90]. Стильдік ... - ... ... бағалаудың бір тәсілі. Оның
айқын көрінетін жері – диалог. Бір стильдік қолданыстарды екінші бір ... ... ... юмор ... болса, сөйлеу тілі теориясы
түрғысынан оны тыңдаушының көңілін ... оны ... ... құралдары
ретінде де қарастыруға болады. Бұндай сөйлесімдердің хабарлау не нақтылау
сөйлеу актісі, сөйлеушінің тыңдаушыда өзіне ... ... ... ... да, ... қағидалары түрғысынан ... ... ... да ... ... қалыптасуына, әңгіменің өрбуіне
сөзден басқа ым, ... ... ... ... ... ... әр ... интонациямен берілген мақұлдау, сұрау,
таңдану мақсатындағы сөйлеу тіліне тән дыбыс-сөйлесімдер
түрткі» ... ... ... отырады (ы-ы, м-м, і-і). Біздің
байқауымызша, олардың әрқайсысы әр түрлі мазмұндағы, әр ... ... ... ... ... ... дыбыстық сөйлесімдердегі қарым-
қатынасты дамытатын эмфазалық екпіннің қызметі деп те атауға болады.
Көркем ... ... ... ... әрбір кейіпкердің
өздеріне тән сөйлеу мәнеріне сәйкес бөлініп, жаңа жолдан басталып отырады
да, арнаулы тыныс белгісімен – ... ... ... ... мен ... ... да ... болмайды. Осыған байланысты
диалогтің классификациясы, критерийлері әр түрлі.
Диалог ... ... ... пен ... коммуникация
барысында да үлкен қызмет атқарады. Яғни, тілдер арасындағы ... әр ... ... ашылады.
Диалогті құрайтын бірінен соң бірі келетін репликалардың арасында
мағыналық және құрылымдық байланыс ... ... ... сонымен
бірге, диалогтік тұтастықтың компоненті ретінде екі жақты ... ие: ... және ... ... ... ... сөзі екіншісінің
сөзінің тууына түрткі болады да, ол өз кезегінде мазмұны жағынан сұраққа
жауап, пікірді қостау ... ... не оған ... ... ... ... оны толықтыру, не өзін қоршаған орта, адам, ... ... ... т.б. ... ... ... ... жалпы тіл білімінде жан – жақты ... ... ... диалогтің ішкі және сыртқы табиғатында зерттелмеген
ғылыми нысандар әлі көп. Тілдесім үдерісінің бірнеше ... ... бар. ... – сол көп дүниенің бірі. Бірақ, диалогтің ... ... ең ... ... – сөйлеуші мен тыңдаушының
барлығында, яғни диалог – ең ... ... тіл ... ... де, ... де биік ... тұрады. Себебі, тілдесімдік
(сөйлесімдік) қарым – қатынастың негізі және ең ұтымды, қажетті, теңі жоқ
түрі.
Қазақ тіл ... ... тың да, ... де ... жоқ. Біздің
ойымызша, ұлттық сана-сезім, ұлттық ... ... жеке ... (психологиясы,мінез-құлқы, шешендігі, сөзге шорқақтығы т.б.)
жағынан тек ... ... ... және ... ... ... да ... диалогін зерттеу тек тілтанымдық
дүние емес деп ... ... ... ... ... ... әрекеті, адамдар арасындағы ... ... ... ... пен ... ... орын алады. Сөйлеу әрекеті
жүзеге асатын экстралингвистикалық факторлардың жиынтығы сөйлеу ... ... ... ... ... ... ал оның
қалыптасуына ықпал ететін факторлардың жиынтығын коммуникативті жағдай деп
екіге ... [19, 53]. ... ... ... ... ... арқылы
қабылданатын прагматикалық, референтті көрсеткіштер ғана емес, сөйлеушінің
оған дейінгі ... ... ... түрінде қарым-қатынас жасауға түрткі,
уәж болатын шарттар да анықтайды.
Диалог ... ...... және ... ... аспектілерде анализ жасау негізінде Д.Әбдікәрімова ауызекі
сөйлеу тіліндегі репликаның типологиясын жасаған. Көркем ... ... ... тілі ... алынған тілдік материалдардың негізінде:
реплика – көтермелеу (оның түрлері – сұрақ, бұйрық, ... ету, ... ... ... және ... – реакция (оның түрлері – келісім,
қарсы ... ... ... ... үстемелеу, тақырыпты ауыстыру, өзгерту,
реплика –атау, этикет ... ... ... ... бар екенін
анықтады [20, 13].
Зерттеуші мәнмәтінді мынадай үш топқа жіктейді: 1) сөз ... ... 2) ... ... 3) ... контекст. Біздің байқауымызша,
мәнмәтінде де жүйелілік сипат тән, ... ... да ... байланыс бар.
«Коммуникативті жағдай», «контекст», «тұрақты қалыптағы жағдай»
терминдері нақты сөйлеу жағдаятына ... ... ... ... деген
ұғымды белгілейді. Ал, ... ... ... ... ... ... сөйлем мазмұны мен құрылымын ... ... ... – мәнмәтіннің нақтыланған түрі, тілдік бірліктің
жұмсалуы мен жалпы мәнмәтінді байланыстыратын ... Біз ... ... ... ... ... ... болғандықтан, «сөйлеу
жағдаяты» терминін қолданамыз. «Сөйлеу жағдаяты» ұғымы мына мағыналарда
қолданылады: бірінші мәнде ... ... ... ... ... ... сөйлесім түрлерін қалыптастыратын ... ... ... ... ... ... екіншіден, сөйлеу
жағдаяттарының қайталамалы, ортақ сипаттарына қарай жинақталған типтік
түрлері аталады.
«Жағдаят» ұғымы ... ... ... ... ... Әр ғылым саласы бұл ұғымды өз мақсатына қарай,
зерттеу бағытына ... әр ... ... ... «жағдаятқа» анықтама
беруде әр түрлі көрсеткіштер басшылыққа алынады: 1) айнала қоршаған заттар
мен құбылыстардың қатысы арқылы анықталатын ... 2) ... ... ... ... 3) сөйлеуші мен объективті ... ... ... 4) ... ... ... тіл қолданысына тигізетін ықпалы
мақсатты стиль түрлерін зерттеуде үнемі басшылыққа алынады. Қазақ ... ... ... ... ... тұрмыстық қарым-қатынас
стильдерінің ерекшеліктері – тіл ... ... ... ... факторлар негізге
алынады. Онсыз тілдің әр ... ... ... ... ... ... ... емес, себебі, бұл жағдай бұлардың ... ... ... ... ... жағдаятымен байланыста қарастыру
экстралингвистикалық факторларды реттеп, жүйелеуге ... Олай ... ... ... тура және ... ... ықпал ететін
жағдайлар бар. Сыртқы жағдаят сөйлем мазмұнында толық көрінуі ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, ғылыми,
публицистикалық стиль түрлерінің
зерттелуіндегі экстралингвистикалық факторлар жіктелуіне тоқталсақ, ... 1) ... 2) ... ... ... не ... бағыт; 3)
сөйлеуші позициясы. ... ... ... ... факторлар тіл
бірліктерінің қолданысында жанама ... ... Ал ... ... ... ... ... сөйлеу жағдаяты қарым-қатынасқа тікелей
қатысады.
Сөйлеу мәнбісімен байланысты сөйлеу ... үш ... ... болады:
1) Сөйлеу мәнбісін қалыптастырушы факт.
2) Сөйлеу түрін, ... ... ... ... ... ... ... жағдаятын жіктеп, көрсеткіштерін тізіп шығу мүмкін емес. Сөйлеу
жағдаяты – объективті шындықтың кеңістік пен ... ... ... ... олардың уақыт пен кеңістіктегі қалпынан ... ... ... ... ... ... құзірет
факторларын атауға болады.
Коммуникация – қарым-қатынастың мәдени формасы, ... бір ... ... ... негізінде жүзеге асырылатын ақпарат түрі [21, 69].
Жалпы коммуникация түсінігін Красных В.В. ... ... ... двух и ... личностей с целью передачи/получения/обмена
информацией, т.е. того или ... ... на ... ... ... ... ... [22, 54].
Сөйлеу әрекетінде нақты сөйлеу жағдаятында бар ... ... ... ... ... Сілтеме уақытқа, орынға, затқа,
сөйлеу мәнбісіне қатысушыларға - авербальді факторлармен қатар, ...... ... ... ... мүмкін. Сөйлесімдегі
дейксистердің негізгі қызметі – сыртқы контексті идентификациялануында.
Мысалы, Мұның не? ... ... ма?. ... із, ... көріңдер! (Б.Майлин.
«Шұғаның белгісі»). Түсініңіз, біздің ауылдың басқармасы осы (С.Мұратбеков.
«Жабайы алма»). Дейксистер сөз мағынасын қолданыс ... жаңа ... Оны ... мән» деп ... болады. Сілтеме мән (дейксистік) деп
сөйлеу жағдаятында денотаттің жақтық, кеңістік, мезгілдік ... сөз ... ... ... ұғынамыз. Сөздің
прагматикалық мәнінің сілтеме түрі ... ... ... қолданысқа
түседі.
Дейксистік элементтерге 1) жіктеу есімдігі 2) сілтеу есімдігі 3) ... ... ... ... элементтер жатады.
Дейксистік элементтер сөйлеу жағдаятын таңбалайды. Мысалы: Көрме
ішіндегі құмды суретші мезгіл-мезгіл тегістеп, жаңадан бейнелер ... ... оның ... ... ... ... берді.
- Ал енді жұмыс, самурайлар өнерлі болып есептелінді. Бұл сәттің
ішінде былайша суретші өз сезімін ... ... ... оны ... жойып
жіберіп, екінші сәтте басқаша бір сезімге бөлінген сәтін суреттеп береді.
Сондықтан бұл өнерді ... ... ... ... деп атайды
(таспадан көшірме).
Сөйлеу мәнбісіндегі «бұл» сілтеу есімдігі сөйлеу жағдаятындағы
объектіні ... түр. ... ... ... ... ... қай түрі
екенін, нені жойып жіберетіндігін ... ... Сол ... ... ... ... соңғы бағыттарды тұспалдап түр.
Сөйлеу жағдаятына сілтеме жасайтын дейксистердің қолданысында кейбір
ауытқулар да болады. Мәселен, ол, ... ... біз ... ... ... ... ... шекте де қолданылады: Қазір ауылға
жүргелі жатырмыз. Бала қазір-ақ өседі. Ертең ... Осы ... ... ... ... Біз ... қалдық (келген 1 адам). Осы жерде
сөздің прагматикалық мәнін нақты сөйлеу ... ... тура ... прагматикалық деп екіге бөлуге болады.
Сөйлеу жағдаятының сөйлесімде қамтылып берілуіне ... ... ... пайда болу теориясы да жасалып жүр. Сөйлеу
сөйлесім мазмұны мен құрылымында бейнеленуі ... ... тән ... ойлаумен байланысты. Сөйлеуші сөйлеу «жағдаятының қандай
факторларына ерекше назар аударады, ... ол ... ... ... ... ... барысында тіл құрылысының типтері туралы жаңа болжам
қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... ... не ... өзіне, не тыңдаушыға, не сөйлеу ... ... ... ... құрылысында үш
бағдардың біреуіне негізделетінін айтады: «Біздің теориямыз ... адам ... үш ... шарты бойынша (қабылдау түрі, ментальді
модель, архивтік орын) анықталады және қарым-қатынас үш ... ... ... ... ... ... етеді, тілдің негізгі категориялары
етістіктің негізгі категорияларына (рай, шақ, ... ... ... ... ... ... [23, 31 ... – жалпы тіл білімі мәселесімен байланысты болжам. Ғылыми болжам
коммуникативті бағытты ... ... Оның ... ... тілдер
бойынша жүргізілетін зерттеулерге тәуелді. Жеке тіл бірліктерінің қолданыс
үстіндегі қызметін сөйлеушінің ұстаған ... ... ... ... мен ... ... ғылыми негізделген тұжырымдар
жасауға көмектеседі деп ойлаймыз.
Әр сөйлеу мәнбісінде ... ... ... ... ... қатысы өзгеріп отырады. Сөйлесім мазмұнын түсіну
тілдік емес факторларға тәуелді. Тілдік ... 1) ... 2) ... дұрыс қолданылуы, өзара байланысуы жатса, ал
тілдік емес факторларға сөйлесім ... ... ... ... ... ... ... Сөйлесім мазмұнын анықтайтын шарттарды
пресуппозиция деп атайды.
Қазақ тіл білімінде субъект, адам ... ... әр ... ... Біріншіден, тіл тарихымен байланысты оның пайда болуындағы
адамзаттың рөлі, сыртқы дүниенің тілде бейнеленуі, тілдегі объективтілік
пен субъективтіліктің ... - ... ара ... ... ... ... мақсатты стильдерінің тілдің әр деңгейі бойынша
ерекшеліктерін көрсетуде (бұл қазақ тіл білімінде көркем ... ... жеке ... ... ... мен қоғамының объективті
шындығы арасындағы байланысты, автор образын ашуда зерттеу ... ... бірі ... ... ... бағытта ақын-жазушылардың
сөз қолданысындағы ерекшеліктері образ ... ... ... ал ... ... тілдің қозғалысты сипаттағы әрекет үстіндегі
ықпал етуші қызметін қалыптастырушы фактор ретінде соңғы уақытта қарала
бастады. Үшіншіден, ... ... ... ... тіл ... сақтау,
сөйлеу мәдениетін арттырумен байланысты ғалымдар назарын аударды. Адамның
қоғамдағы әлеуметтік орнына қарай тіл ... ... ... ... ... ... былай дейді: «Тілдің талғам тетігі,
коммуникативті қызметі әр алуан адам ... ... ... ... ... ... мәдениеті жоғары адам ана тілінің мәдениетіне де
қанық болуға тиіс» [24, 234]. ... ... ішкі ... ... ашуда тіл иесі халықтың дүниетанымы этнолингвистикада негізге
алынады. Ж.Манкеева «... тіл ... ... ... сол тілде
сөйлеуші халықтың жан дүниесімен, ой ... ... ... мәдениетімен тығыз байланыста қарастыру керек» екендігін айтады
[25,3]. Прагматикалық факторлар қарым-қатынастың қалыптасуына ... ... ... ... ... ... алдын-ала анықтап тұрады.
Сөйлесу барысында адамдар не тыңдаушы, не сөйлеушінің ... Олар ... ... ... ... ... бұйрық береді, сұрақ қояды, жауап береді, ұсыныс жасайды,
қабылдайды, уәде ... бас ... ... ренжітеді, мақұлдайды,
құбылыс, әрекетке қатысты өз бағаларын береді, ... не ... ... ... ... қолданады. Өзара пікірлесім белгілі бір
бағытта дамытып, қажетті арнаға ... ... ... ... ... Яғни ... сөйлесімге әрекет тән.
А.А.Леонтьев: «Қарым-қатынас – адамдардың қоғамдағы өзара әрекеттесуі ғана
емес, қоғам мүшелері ... ... ... - ... [26, ... тіл ... ... – прагматикалық аспектісін
зерттеуде жеке адам ... ... мына екі ... есепке алуды қажет
етеді: 1) жеке адамның сыртқы ... ... ... ... ... 2) жеке ... ... мен мақсатын жүзеге асыру құралы ретінде
қарастыру.
Сөйлеушінің мақсаты мәтін прагматикасын анықтайтын ... ... ... анық ... Сөйлеуші, жазушы мақсаты көркем
шығармаларды зерттеуде болжам түрінде ... ... ... ... ... ... ... анықталып жүр.
Автор позициясы мәтінде бір ұғымға байланысты номинацияларды өзгертуде
айқын көрінеді: тілде бір ұғымды сөйлеу ... ... әр ... сөзбен
атау мүмкіндіктері бар. Оның түрін таңдайтын – ... ... ... мен ... ... одан ... тұрған жалпы мәндегі
мәнмәтінмен байланысты болады.
Жеке адам – сөйлеушінің түрі мен ... ... ... ... екі ... ... ... 1) сөйлеу иесінің сөйлеу мәнбісін
қалыптастырып, дүниеге келтіруі; 2) ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан сөйлеу бірлігінен
сөйлеушіні іздесе, бірінші бағыт барлық ... ... ... ... заңдылықтарды іздейді.
Ортақ заңдылықтарды жеке сөйлесімдер негізінде анықтау мүмкін емес.
Адамдар арасындағы вербальді ... ... ... ... ... қатысым тақырыбына, тыңдаушыға, өзіне ... Осы үш ... ... ... ... ... сөйлеу актісінде бірде айқын, басым түрде, бірде
тар көлемде көрінетінін байқауға болады. Сонымен, байланысты дискурстің
жеке ... ... ... ашық ... сөйлеушінің өзіне
бағытталған (бұл ... ... үшін ... ... болмауы да
мүмкін), тыңдаушыға бағытталған және ортақ тақырыпқа ... ... ... бар [12, ... ... ... көрінісіне талдау жасауда сөйлеу тілінде
объективті шындықтың, субъективтінің дүниетанымы, ойы, ... ... ... ... ... ... сөйлеуші мақсатына
қарай қажетті дәрежеде қамтылатындығын есепке алу ... ... ... ... ... ... дүниетанымы, ойлауы шындықты қабылдауы тұрғысынан бағалауға
болады. ... ... ... ... ... түрлері негізінде
сөйлесімдер арасында әр түрлі мағыналық байланыстар орнайды. П.В.Зернецкий
функционалды-семантикалық ... ... ... ... ... ... ... бөлшектің бүтінге қатынасы жатқанын айтады [27, 77-
78]. Құбылыстар мен ... ... ... табу, қарсы қою,
теңестіру, уақыт пен орынға қатысты анықтау, себеп-салдарлық байланысты
табу, процестің өту аспектісін ... ... ... ... ... көрінеді.
Негіздеу, сендіру, дәлелдеу сияқты сөйлеушімен байланысты сөйлесімге
тән мағыналық ... орын ... ... мақсатының түрлерімен
түсіндіруге болады.
Сөйлемдер арасында орнайтын ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан бағалауға
болады. Ортақ тақырыптың айналасында, ... ... ... ... арасында әр түрлі мағыналық байланыстар орнайтындығы анықталды.
Қорыта айтатын болсақ, диалог құрылымындағы тілдесімдік көрсеткіштер
алуан ... ... ... ... ... бар, ерекше қалыптасу жолы
бар, ерекше тілдік және ... ... бар. ... да ...... құрылым, ал құрылымдық көрсеткіштері – күрделі
маркерлер.
1-бөлім бойынша ... ... ... ... әр түрлі шарттар анықтайдығын
атап өттік. Сол ... ... ... ... оның бір
бөлшегі сөйлеу жағдаятын зерттеу сөздер мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... алынатын принцип-мақсаттардың
өзара әсерінен туындап өзара үйлесетін кем дегенде екі түрлі сөйлеу бірлігі
жасалды. Шағылысқан сөйлеу бірліктері ... ... ... және ... ... ... Олар әр ... қызметте жұмсалуы
мүмкін екендігі, сөйлесім мақсаты жасырын не ашық түрде көрінетіндігін
анықтадық.
Диалогтің ... ... ... ... түрлерін және
әлеуметтік, этникалық, психологиялық көрсеткіштерді басшылыққа ала отырып,
диалогтің түрлерін жіктедік. ... ... ... ұстанымдарды
басшылыққа алып отырдық: коммуникативті ... ... ... ... ... айқындаудың жалпылығы мен орнықтылығын белгілейді.
Әрекеттесу ... ... ... ... екеуінің де
белсенді атсалысуын ұсынады. Әсер ету ... ... ... байланысты. Коммуникативті-прагматикалық ... ... ... ... ... ... бір компонентінің үстемдігіне байланысты болады. ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Алдын алу принципі адамның жиған тәжірибесінің нәтижесінде ... өту ... сай ... ... ... бола алу қабілеттілігі.
Сөйлеу жағдаятындағы тыңдаушының әрекеті ... ... ... .
Диалогті құрастырушы компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне
қарай сөз ... ... ... әр ... ... ... ... қолдаушы деп бірнеше түрлерге бөлуге
болады. Диалогке тән «сөз – белгілерді» әр түрлі қырынан алып ... ... ... ... аспектісі тұрғысынан және одан
жоғары қатысым стратегиясы тұрғысынан қызметтерін анықтауға, бағалауға
болады. Мәселен, ... ... сөз – ... ... ... да ... Тыңдаушы қолдаушы мәнді сөз сигналдарын
ынтымақтастық принципіне сай ... ... ... ... ... стратегиясын дамыту үшін ... ... ... осы ... ... ... ... дағдыланған сөз-
сигналдары – сөйлесім түрлері бар. Олар ешқандай хабар жеткізбесе ... ... ... ... ... тыңдаушының
әңгімелесуге белсенді түрде араласып, сол арқылы сөйлеушіге ... ... ... ... сөйлесімдер тыңдаушының мақұлдауын,
қызығушылығын, нақтылауын, сөйлеу кезегін ... ... ... ... ... ... ... табиғаты диалогке қатысушылардың бірінің сөзі екіншісінің
тиісті жауап реакциясының тууына түрткі болатын репликалардың алмасуында
ашылады. Диалогтік ... дәл осы ... ... ... ... ... ... – стимул мен реплика – реакция етіп бөліп,
диалог барысындағы олардың орнын да белгіленген болады.
Сөйлемдер арасында ... ... ... ... дүниетанымы, ойлауы шындықты қабылдауы тұрғысынан бағалауға
болады. Ортақ тақырыптың айналасында, ойлаудың ... ... ... ... әр ... ... байланыстар орнайды.
Дискурсте сөйлеушінің қатысым тақырыбына, тыңдаушыға, өзіне ... ... ... жеке ... ... анықтау мүмкін
еместігіне көзімізді жеткіздік. Адамдар арасындағы вербальді қарым-қатынас
дискурсте жүзеге асатындығын айттық. Үш ... ... ... олардың сөйлеу мәнбісінде бірде айқын, басым түрде, бірде тар
көлемде көрінетінін ... ... ... ... жеке ... ... ... ашық көрінетін, сөйлеушінің өзіне бағытталған (бұл
жерде сөйлеушілер үшін ортақ тақырыптың болмауы да ... ... және ... тақырыпқа бағытталған түрлерін де ажыратуға болады.
Жалпы тіл білімі мәселесімен байланысты ғылыми ... ... ... ... Оның ... ... тілдер бойынша
жүргізілетін зерттеулерге ... Жеке тіл ... ... қызметін сөйлеушінің ұстаған бағдарымен байланысты қарастыру
сөйлесім құрылысы мен ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
АУЫЗЕКІ СӨЙЛЕУ ДИАЛОГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ, СИНТАКСИСТІК,
СТИЛИСТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 ... ... ... ... ерекшеліктері
Тіліміздегі сөздердің мағыналарына бірден түсіну үшін олардың тарихын
білу керек, тіл тарихын жасауға көмектесетін ... ... ... ... өз ... стильдік өңі болатындығы туралы О.С.Ахманова
сөздің стильдік ... екі ... алып ... ... таза
семантикасынан келіп шығатын ... ... және ... ... ... тарихи қалыптасатын стильдік сипат бар. Бұл екеуін
бір-бірімен шатастырмай, өзара жігін дәлді ажырата білу керек» [28, ... ... ... ой әр ... ... тән ... жүйеленіп, бір беткей
баяндалып отырса, сөйлеу тілінде тыңдаушыларға лайықтанып, жазба тілдік
үлгіден ауытқып отырады. ... ... ... ... ... мен жазба тілде қолданылуы бірдей емес [29, 158].
Сөйлеу тілінің лексикасы – ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне, яғни әдеби тілдің ауызша
түріне тән ... ... ... ... ... жалпылама,
күнделікті қарым–қатынастағы сөздер, диалектизмдер, кәсіби ... және ... ... ... ... мен ... ... стильдегі (аспан, жер, су, адам, кітап, қағаз т.б.),
сондай–ақ, ауыспалы мағынадағы сөздер де енеді. Ауыспалы ... ... ... қарапайым, тұрпайы және жалпылама қолданылатын сөздер болып
келеді. Ал жасаулы жағынан метафора (аш ... ... ... ... ... ... тұяқ ... т.б. болып жіктеледі.
Сөйлеу тілінің лексикасы әдеби тілге қарағанда сөздердің мағыналық жағынан
қарапайымдылығымен, кейде тұрпайы, дөрекілігімен, сөздік қолданыста ... мен ... ... ... ... (Үйбай, шірік–ау!
Сенің мұнда не істеп жүрсің?). Сөйлеу тілінің ... ... ... орны ... ... ойды ... ... тұрақты тіркестер (идиома, мақал-мәтел, нақыл сөздер т.б.) жиі
жұмсалады (шыбындай жаны, «ақ» дегені – ... ... ... – қарғыс,
жаман айтпай, жақсы жоқ, бетінің арын бес төкті, соқырға таяқ ұстатқандай,
жылан жалағандай т.б.).
Ќолданыс ... тіл ... ќос ... ... айќын танытады:
біріншіден, тілдік формалар, сµздер, сµз тіркесі, сµйлемдер жасалуда тілдіњ
нормасына, ережелеріне сай ... ... ... тіл ... ... сµйлеуді ж‰зеге асырады. Оныњ ерекшелігі сµйлеп т±рѓан ... не ... ... ... сµзініњ не маќсатќа арналѓанына,
олардыњ белгілі бір ... ... ... ... шешуді
кµздейтініне, сыртќа шыќќан сµздіњ ішкі ойлаудыњ ... ... ... байланысты танылады.
Ауызекі сөйлеудің тілдік ерекшеліктеріне ... ... : 1) ... емес сөздерді қолдану: интонация, екпін, сөйлеу
жылдамдылығы, ритм; 2) күнделікті тұрмыста фразеологизмдердің, эмоционалды-
экспрессивті лексиканың кең ... ... 3) ... ... ... және ... сөйлемдердің әр түрлігі (өтініш
сөздер, қайталама сөздер т.б.). Ауызекі сөйлеуде экспрессивтілік тек қана
лексикалық тұрғыда ғана емес ... ... да ... ... ... ... [30, ... баяндауға қарағанда, ауызекі сөйлеу тілі интонациясы
әлдеқайда басым, айқынырақ сезіледі. ... ... тілі ... ... баяндаудың сол арасының модальдық бағытының өзгергенін
аңғартады. Сөзге ... ... ... ... оның ... күшейтк
түсетін тілдік амалдарды ескермей болмайды. Олар мыналар: сирек те ... ... ... ... мен ... әсіресе көбірек
кездесетіні – әрқайсысы бірнеше мағынада жұмсалатын әртүрллі демеуліктер;
сұрау мағыналы ... ... ... ше, әлде; күшейту және тежеу ... тек, ақ, ... ... ғой, ... модальды-экспрессивті – ау, ай,
ғой;
Бұлардың қатарына кейбір модаль сөздерді, кейде ауызекі ... ... ... мен ... осы, сол, мына, ана, әне, міне тәрізді сілтеу
есімдіктерін де жатқызуға болады.
Сол сияқты элипсистер мен ... ... ... ... ... де жиі ... [31, 83].
Енді осы белгілердің қолданысына көңіл аударалық. Мысалы:
Солайы солай ғой, мәселен, сөзді ашық кекесінге бұрғанымды түсіне ... ... ... шіркіннің!
Дұрыс қой, бірақ біз саяжайымыз қараусыз қалды.
Ал сен ше?! Ағаштарды күтіп-баптау да жұмыс болып па? Ех, ... ... ... ... бірліктері наќты бір сµйлеу аясында (речевая среда) ж‰зеге ... ... бір ... ... ... ... ќызмет етеді. Осындай тыѓыз байланыстылыќ арќылы ѓана сыртќа
шыќќан сµздіњ, туындыныњ стилистикалыќ-семантикалыќ ... мен ... Сол ... ... ѓана ... жеке т±лѓаныњ тілі жєне соѓан ѓана
тєн ... ... ... ... ... дамиды. Тіл бірліктерініњ
маѓыналыќ т‰рленуінде тек тілдік-лингвистикалыќ ќана ... ... да ... орын алады. Сондай факторлар
негізінде ѓана белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... т‰рлі болып келеді. Мысалы, лексикалыќ деңгейде
б±л єсерлер айќын жєне тікелей ... ... мен ... ... ... ... сөйлеу диалогінің лексикасының құрамы экспрессивтік реңктің
әр түрлі құрылымында және әр ... ... ... ... ... диалогі әр түрлі сөз таптарынан болады. Атап айтсақ, зат
есімнен ... ... сын ... ... -жұмыскер,
-қалқанқұлақ), етістіктен (-міңгірлеу, -мысқылдап), үстеуден (-жай, -тез,
-жылдам).
О.Төлегеновтің еңбегінде де диалог ... ... ... ... жұмсалуына қатысты «сөйлемдер ситуация, ... бір ... ... құрылымына) және
баяндау интонациясына байланысты ұласып айтылғанда, олардың ... ... ... ... де келе ... ... [32, ... сөз мағынасының өзгеруге бейімділігін Ю.Д. Апресян айтқан: «Сөз
негізгі ... ... ... ... ие болып, әр ... ... икем ...... [33, 149 б.]. ... Б. ... ... байланысты ұғым өрісі де ... Бұл ... ... ... әсер ... [34, 30 б.], – деп, ұғым ... ұлғаюын
сөз мағыналарының кеңеюіне жетелейтін құбылыс деп таниды. Кейде ... ... ... жаңа ... ... да ... болып
жататыны ақиқат. Бұл жөнінде ғалым А.Салқынбай өз ... ... ... ... мен ... ... ... тұлғалық жағынан
дараламай-ақ, ішкі мағыналық жағын пайымдау үшін, сөздің ... ... ... қажет. Сонда тұлғалас сөздердің арнайы
семантикасындағы ерекшелік пен өзек ... ... ... ... ... ... [35, 74 б.], - деген.
Пікір алысу жағдайы ауызекі сөйлеу тілінің ... ... ... реңкін белгілейді. Себебі, біріншіден, екі кісінің
бетпе-бет қатысып ... ... ... түрінде жүреді. Диалогке қатысатын
сөздер өзара тақырып жағынан ғана ... ... ... ... жүйесінен де көрініс табады. Сөйлем құрауға
қойылатын осы коммуникативтік талап құрмалас сөйлемдер ... ... ... ... ... сөз ... барынша әсерлі болуы
көзделеді. Сондықтан да ... ... ... ... мағына білдіретін
грамматикалық формалар мол. Осы ... ... ізі ... жүйесінде де байқалады. Үшіншіден, бетпе-бет отырып пікір алысу
сөздің қысқа, жинақы құрылуын қалайды. ... ... бұл ... ... тілдегі құрмалас сөйлемдердің құрылымына әсерін тигізген.
Аталған коммуникативті талаптардың әсері сөйлеу тілінің грамматикалық
жүйесінің ... ... ... ... оның ... әр ... ... емес. Ауызекі сөйлеу тілінің ерекшелігі грамматикалық формаларды,
конструкцияларды ... ғана ... ... ол ... ... құрау амалдарын өзінше, жаңа талапқа сай жұмсауынан
да байқалады [36, 86].
Тілді функционалды тұрғыдан сипаттағанда, ондағы тілдік бірліктердің
қызметі, ... ... ... ... ... тіл, тіл ... ... мәнде жұмсалады. Прагматикалық
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... дайындауда ең қолайлы ... ... ... адресатты
көрсетіп) таңдап қолданылады. Сол арқылы ... ... ... ... тыс ... қол ... ... – күрделі құбылыс. Қарым-қатынас түрлерін
жіктеу біржақты бола алмайды, себебі, жіктеу ... ... ... ... жіктеуде әртүрлі өлшем негізге алынуы мүмкін, - деп
көрсетеді [37,17].
Сөйлеу тілі диалогке құрылады. ... ... ... ... да,
қысқа, тұжырымды болып келеді. Әсіресе, интонацияның маңызы ерекше болады.
Диалогте айтушының көңіл - күйі, сезімі еркін, ... ... ... деген ой «Қазақ тілінің стилистикасы» атты еңбекте ашық айтылған
[38, 63].
Қазақ тілі білімінде сөйлеу тілі синтаксисіне ... ... ... ... ... ... ... репликаларды байланыстыратын
тәсілдерден ғана көрініп қоймай, сөйлемдердің құрылысына да әсер ететіндігі
сөйлем ... сөз ... ... ... ... ой айтылады [39,22].
Г.Смағұлова ауызекі сөйлеу тілінде коммуникативті функциясы аса айқын
көрінеді дей ... ... тілі ... үш түрлі шартта жүзеге асырылады
дейді:
Біріншіден, ... ... ... ресмилік болмайды. Егер
ресмилік туа қалса, онда ... ... қол ... ... ... өзара әңгімесінде ауызекі сөйлеу кезінде қатынас стилі, назар
аударту формасы, сөздік қоры бірден ... ... ... ... ... ... болуы
тиіс. Мұнда адамдар өзара қысылмай емін-еркін сөйлейді. Бұл арада ... сай ... ... ... ... ... ... басты элементтері диалект, жаргон, варваризмдер жиі ұшырасады.
Үшіншіден, ауызекі сөйлеуде сөз бұрын дайындалмаған, табан астында
суырып ... ... ... [40, 29]. ... ... ... функциясында сөйлеушілер ... ... ... баса ... аударуға болады.
Дж.Остин сөйлеу мәнбісін: локутивті, перлокутивті, ... ... деп ... Сөйлеу мәнбісінің нәтижесі,
қабылдаушының ... ...... ... ... ... ... сөйлеу мәнбісінің 5 түрін атап өтеді: 1)
ассертивтер; 2) директивтер; 3) ... 4) ... ... [41, 22-29]. ... ... ... ... адресант
пен адресат арасындағы өзара ... ... ... ... ... ... 9 ... көрсетеді: 1) декларативтер; 2)
комиссивтер; 3) ... 4) ... 5) ... ... 7) экспрессивтер; 8) констативтер; 9) аффермативтер [42, 25-
36].
Осы көрсетілген сөйлеу мәнбілері негізінде нақтылау, бұйыру, қарсылық
білдіру, талап ету, ... ... уәде ... жауап беру сияқты әрекеттер
жатыр.
Кез келген сөйлеу мәнбісінің түрін анықтаудың ... ... ... сөйлеу мәнбісіне қатысушылардың психологиялық қалпы, мақсаттары,
білімі, мәнмәтін, сөйлеу жағдаяты, т.б. ... ... ... ... ... де осы бағытта зерттеулер жүргізілуде.
Ф.Оразбаева қарым-қатынас үдерісінде ... мен ... ... ... байланыста болады дейді. Өйткені, хабарлау болмаса,
қабылдайтын ой да жоқ, ... ... ... да ... ... ... болмай, бір жақты болып қалады, қарым-қатынас, байланыс
жүзеге аспайды деп ойын ... [43, ... ... ... ... ... ... прагматикалық компоненттеріне де ерекше
көңіл бөлуді қажет етеді. Коммуникативті ... ... ... ... ... сөз ... ... тыңдаушы, қатынас
жағдаяты, тілдік бірліктерді таңдау, орынды қолдануға байланысты ... ... ... тек ой ... қана ... олар
сондай-ақ, өз сезімдерін де білдіріп жатады. ... ... ... ... ... ... ... білдіретін
эмоциясының көрінісі, диалогтің эмоциялық жағымен тығыз ... ... ... ... ... береді. Диалогке
хабарлаудың тиімділігін ... ... ... ... қоюына қызмет ету мақсатының құралы болып табылатын семантикалық
молшылық тән. Мұндай мол ... ... ... эмоционалды
реакцияны көрсететін сөйлесімге қосымша реңк береді. Сондай-ақ, диалогте
кейбір маңызды семантикалық элементтер ... ... ... ... жүретіні анық. Әңгіме барысында сөйлеуші мәліметтің бір бөлігін
жасырын жеткізуі ... Ол ... және ... ... ... жалпы әлеуметтік-тарихи тәжірибесіне сүйенетін ортақ
біліміне қарай түсінікті болады.
Диалогтің ... ...... түрлерін анықтауда да
прагматикалық аспект, қатысым жағдайлары, коммуниканттардың қарым-қатынасы
және т.б. ... ... [1, ... тіл ... ... ... қолданысқа түсіп, тілдік
емес мәнбілердің ықпалына, талабына, қажеттелігіне икемделеді, жұмсалымда
сөйлем мақсаты мен сөйлеуші мақсаты үнемі бір-бірімен ... келе ... Және оның 5 ... шарттарын көрсетеді:
1. ) сөйлеу жағдаяты (уақыт пен кеңістік, орын);
2. ) сөйлеушінің ... - ... ... ) ... ... ... яғни ... жағдайымен,
шындық болмыспен ара-қатынасы;
4. ) қатысым мақсаты;
5. ) сөйлеушілердің пресуппозициясы.
Диалог сөйлеу әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ол тек тілдік құралдарды қолдану тәсілі ғана
емес, әрекеттік мәнбі ... ... тиіс [1, ... ... ... ... денотативті
жағдаятпен салыстырғанда, коммуникативті жағдаят тұтастай алғанда, қарым-
қатынас сипатын, ... мен ... ... ... ... тіл ... қана ... сонымен қатар, өзінің
жинақталған құрылымдық қалпы болады. Көркем құрылымда ауызекі сөйлеу тілі
басқаша ... ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне қарай
бағытталады. Өзінің спецификалық айырмашылықтары бола отыра, кейбір ... ... ... ... ... ... ... қатарында
көрінеді [44, 34].
Жалпы ауызекі сөйлеуде дауыс пен интонация (дауыс ырғағы) ... және ... ... 38% ... Өз ... ... үшін біз
көптеген белгілермен қатар ымды да қосамыз. Иықтан ... ... ... ... жоғарылату және төмендету, немесе дауыс ырғағын
өзгерту арқылы біз айтылған ойдың жетуіне көп ықпал етеміз. Әр ... жәй ... тез ... ... тура емес астарлап, тұспалдап жеткізу – күнделікті өмірде жиі
кездесетін сөйлем түрі. Сөйлеуші өз ойын ашық ... ... ... сол ... әр ... ... айта алмауы мүмкін. Ойды
астарлап жеткізу – сөйлеудің ең ... ... ... ... ойын ... ... ... ой елегінен өткізіп, өз
тәжірибесіне сүйеніп, сөйлеушінің мақсатын анықтайды.
Коммуникативті процесс – сөйлеуші мен тыңдаушының ... ... ... ... ... ... ... мәнбісі, яғни екіжақты локутивті-
аудитивті мәнбі интеракцияны немесе интерактивті блокты туғызады.
Кейбір сөздер дыбыс пен дауыс ... сай ... ... мүмкін.
Кішкентай балалардың сөйлегенін еске түсірейік, көбіне анасы оның жылаған
дауысынан ұйқысы келгенін, қарны ашқанын, қолынан ұстау ... ... ... ... керек екенін бірден түсінеді. Дыбыс пен дауыс ырғағы ... ... ... ... көп ... ... Сөз дауыс ырғағысыз
әлсіз.
Нағыз әңгіме адамдар бірін-бірі жақсы түсініп, естіп, сөздеріне ... ... ... ... ... ... ... – әңгімеге
араласушылардың бірін-бірі бір мезгілде түсініп, ойларымен бөлісу. Нағыз
араласу әркімнің бір нәрсеге қызығушылығын көздейді.
Сөйлей білу ... гөрі ... ... күні бойы ... отыра беруге болады, бірақ ол ешқандай жетістік әкелмейді. Тыңдау
арқылы сіз тек хабарды қабылдайсыз және өз ... ... ... ... ... ақпарат бере аласыз және оны анықтай аласыз.
Сұлулық салонындағы тілдесімдік жағдаяттарға ... ... ... ... барысын үнтаспаға түсіріп алып, оларға
тілдесімдік қасиеттері жағынан талдау жүргізілді. Оның нәтижесін ... ... ... ... ... ... 3 ... бағытта ақпарат
алмасу болатынын көрсетті. Көзбен көру белгілері хабардың 55% ... Бұл ... ... ... Ақпараттың 38% дауыс ырғағы
құрайды. Ал сөйлеу арқылы біз тек 7% ғана ... ... ... қарым-қатынасы кезінде сұлулық салонында ауызекі сөйлеуден тыңдау
басым екеніне көзіміз жетті. Сол себепті төмендегі сызбаға назар аударсақ:
Ыммен нені ... ... |Әр ... ... ... ... ... ... ... иілу ... |
| ... иық |Бас ию |
| ... иық қағысу | ... болу ... тік арқа ... ... |
| ... ... ... |
| |Жай ... | ... ... ... ... |
| ... алға созу ... ... |
| ... ... қою ... ... тия білу ... ... салу |Жинақы ерін |
| ... ... ... ... ... |
| ... қол ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... (жымиыс) |
| ... ... ... ... сөйлеу барысында дауыстың сапалық белгілері үлкен рөл
атқарады. Сөйлеу ... ...... ... ... үйреншікті жағдайда қолданылатын, сөйлеу тіліне, яғни әдеби
тілдің ауызша түріне тән ... ... ... ... ... ... күнделікті қарым-қатынастағы сөздер, диалектизмдер,
кәсіби сөздер, қарапайым және экспрессивті сөздер, көнерген ... ... ... т.б. ... Әр ... сөйлеу мәнбісі кезінде
дауыс ырғағы өзінше ерекшеленеді:
Ұяң дыбыс. Дауыс ырғағы төменгі, сонымен ... ... ... ... ... ... байланысты төменгі дауысты жағымдырақ деп
есептейді. Өйткені ол құлаққа ... ... және оңай ... ... ... ... сөйлеуді үйренуге болады.
Интонация (дауыс ырғағы). Ол сіздің көңіл-күйіңізді айқындайды. және
әңгімелесуші ретінде өз әсерін тигізеді. ... ... ... ... ... тыңдаушыға сіздің толық ойыңызды жеткізбейді. Егер сөйлемнің
соңына қарай дауыс екпіні жоғары көтерілсе, тыңдаушы кенеттен тағы ... ... ... Ойлап қараңызшы, егер «Үйде өрт болып ... ... ... да бір ... ... ... та қалай естілетінін.
Айтайын дегені, жанып жатқан үй ме, әлде тез ... ... ... ... бір ... ма? Ал, енді осы сөйлемді ырғақ қосып, лепті сөйлеммен
айтып ... ... өрт ... ... Бұл ... айтушының сөзінің рас
екендігіне әрине ешқандай күмән келтірмейсің.
Сыпайылық. Күнделікті ... - ... ... ең ... ... ... сөйлескенде яғни әңгімелесушіні көрмей тұрғанда
байқалады. Сыпайы ... ... ... ... керек.
Қатты дауыс. Жәй ғана қатты дауыс адамның ішкі дүниесін көрсетеді.
Сіздің не ... ... ... ... сенімділікті, шынайылықты,
қызығушылықты және де шыдамсыздық пен ашушаңдықты ... ... ... барысынды сіздің ... бос ... ... ... Егер ... ... ... тілде
сөйлегенде сөздерді дүрыс айтпау немесе жергілікті диалект ... ... де ол ... ... ... бұзбаса, өзгертпесе, олардан арылуға
тырыспаңыз.
Жылдамдық. Әдетте, 1 минуттағы жылдамдық 140 сөз құрайды. Егер сіз өте
жылдам сөйлейтін болсаңыз, онда ... ... ... ... ... сөйлеу тіліңіздің жылдамдығына көп көңіл бөледі. Өте жәй ... ... ... ... ол ... ... ... тыңдап,
келесі сөзді тағатсыздана күтіп отырады.
Дауыс екпіні. Әрбір сөзді нақты жеткізе біліңіз. ... «т», ... «х» ... анық ... ... Нақты сөйлеу сіздің жұмыс
адамы екенін білдіреді. Сонымен қатар, жалғауларды жұтып қалу ... ... ... ... ... ... ынтаңыз сөзіңіз сияқты
немқұрайлы деп ойлайды. Жалпы, осы айтылғандардың
барлығы, яғни дауыстың сапалық белгілерін ауызекі ... ... ... құрайды.
Сөйлеу диалогінің лексикалық ... ... әр ... ... ... ... бейтарап лексика кеңінен
қолданылады. Мысалы:
Құрмаш: (сырттан) Шай ма? Жоқ, мен ... ... ... ... Шай емес, өлең!
Ораз (мысқылдай) Тез, тез! Дүниеге өлең келіп қалыпты.
Кәшкен: Тезірек тыңдаңдар, өлеңмен миларың жаңарсын.
Құрмаш: Жақсы.
Кәшкен: ... бұл ... аты ... Оһо! ... ... мысалда әңгімелесушілер сөйлемде бейтарап лексика құрамын
қолданған.
Бейтарап ... ... ... ... ... өлшем
қолданылады.
Лексикалық сөйлеу топтарының ішінде: одағай, үстеу сияқты шағын сөз
топтары жиі кездесетінін айтқан жөн. Мысалы:
Кәшкен: ... Ей, Ораз ... ... Дүниеге бір өлең келіп қалды
Ораз: Келсе қайт ... ... ... ... көшірме)
Сөйлеу диалогінде стилистикалық мағынадағы лексиканы әр жақтағы, әр
түрлі мамандықтағы, ... де ... ... ... ... ... ... оны: студент, жас ғалым және зейнеткер өз
әңгімесінде қолданады:
... ... ... Па, шіркін, қыз өссе Назирадай болып өссін. Бір үйдің ер
азаматын жоқтатпас! - деп ... ... әжем ... ... жұрт ... жүре алмайды-ау, деймін, түге. Қызымды
ауыртасыңдар, тфәй деңдер,- дейді. Онан кейін үйге кіріп, ... ... ... қайта шығады.
–Түу, әже-ай, осыған бола жұмысымнан бөліп. Маған ешкімнің
көзі де, тілі де тимейді.
Тәйт, әрі! ... ... ... ... ... тек қана стилистикалық сөйлеу өлшемінен басқа ауызекі
сөздер мен ... ... де ... Оның ... ... жастар
сөздерінен айрықша байқалады. Мысалы:
Гүлбаршын: Неге ренжимін, айта беріңіз...
Абдолла: Жақсы көрдім деймін... Сіз маған ұнайсыз...
Гүлбаршын: Рахмет!... Сүйгеніңізге. Тамаша...
Абдолла: ... ... ... үшін – рахмет. (үнтаспадан көшірме)
Сөйлеу диалогте ... ... ... ... көбі ... әдеби зерттеулерде қарастырылған, сондықтан бұл
мәселені қозғағанда ... ... ... ғана ... ... ... ... жай қатынастар мен отбасылық
достық қатынастармен ... ... ... ... жиі ... ол оған
біршама қажет, ол диалогті көркемдете, еркіндете және жандандыра түседі.
Қасым: А, осы ағай ... ... ... ... Қалай
дейсіңдер ?
Жұпар: Иә, тым оригинальный көрінеді.
Ғани: Ылғи "қыздар" дейді.
Жазыкең: Е, енді қыз емей енді кім едің, шырағым-ау? Олай ... енді ... ... айта ғой. О несі ... ... ... ... сөйлеу диалогте тілдік айналымдар кезінде,
күлкілі нәтиже беру мақсатында да қолданылады.
Гүлмайдан: Алпан саған не болған ?
Алпан: ... ... ... ... бес ... болды ғой, қайда
жүрсің ?
Гүлмайдан: Сүт, сүт алдым, міне.
Алпан: Ол дүкен ... ғой, сен ... тез ... ... ... Не ?
Алпан: Қалайша тез келдің дейім... Ол алыс... Ә, сені ... ... ... ... Әй, өзің ... адамсың?! Біресе ерте келдің дейсің ?!
Біресе кеш келдің дейсің ?! (үнтаспадан көшірме)
Қарапайым лексикасы ауызекі ... ... ... қолданыста
әр кез бола бермейді. Мысалы, кейбір төменгі білімді адамдар оны ... ... ... ... ... ... адамдар да есепсіз қолдана береді.
Сонымен, сөйлеу диалогінде, қарапайым лексикасының, жаргон сөздердің
болуы оның еркін және айқын болынуының басты ... ... мен ... сөздер қолданысы жастардың сөйлеу
мәдениеттілігін төмендетеді. Соңында стилистикалық қабаттың төмендеуі қайта
ойлануға себеп болады.
Зерттеушілер сөйлеу диалогінің өзгеше ... ... ... ... пайдаланумен байланыстырады.
Стильдік қолданыста туындаған қарама-қайшылықтар лингвистикалық
еңбектерде де кездеседі. Біздің жұмысымызда әдеби және ... ... ... ... ... және стилистикалық құрамының басты
құрылымы ретінде қарастырылады.
Тілдік ойындардың артықшылықтарына ... ... ... сөйлеу
диалогінде өте аз зерттелген.
Біздің мақсатымыз әдеби лексиканың сөйлеу диалогіне енуінің негізі ... ... ... есеппен әдеби лексика сөйлеу диалогінің 2% құрайды. Сөйлеу
диалогінде әдеби ... ... ... ... ... бар. Бәрінен
бұрын әдеби сөздер мен ұғымдардың сөйлеу диалогіндегі қолданысы әр ... ... ... ... жағдайда әдеби лексика ешқандай сөздік жағдайға да, серіктесіңнің
мінез-құлқына да, тақырыпқа да қатыссыз қолданылған.
Біздің материалымыздың көп бөлігін ресми-іскери тілді ... ... ... ... өз әңгімесінде тіпті керек етпейді. Мысалы:
-Жүйелі түрде үш құрбыммен хат алысып тұрады. Біреуі ауылда тұрады.
- Оқытушылар да, оқушылар да оның ... мәз ... ... ... ... (үнтаспадан көшірме)
Егде адамдардың сөйлеу мәнерінде көбіне ескірген сөздер ... Әй, ... ... ... мысы ... ма, білмеймін. (үнтаспадан
көшірме)
Сөйлеу диалогінде әдеби лексиканың кең етек алуы арнайы тақырыптық
әңгімелердің әсерінен десе де болады.
Ережелерге ... әр ... ... ... лексикаға
әкеліп соғады.
Лингвистикалық есімше, ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың лингвистикалық тақырыптағы
әңгімелерінде кездеседі. Әдеби лексикамен бірге олардың сөздерінде жай
сөйлеу лексикасы да ... Ең ... оның бәрі ... ... ... ... тақырып және арнайы терминдер, әңгімелесушілердің
бір-бірін жақсы түсінуіне көмектеседі және диалогті әрлендіре түседі.
Қысым, Сауықтыру, Клетка – ... ... ... ... ... (бір ... ... кезінде кездеседі.
Бірақ, барлық уақытта терминдердің сөйлеу ... ... ... бір ... ... емес ... айта кеткен жөн.
Психологиялық деректерге сүйенсек, сөйлеу диалогінде әдеби тілдің
пайда болуына ... ... ... ... көп әсер
етеді. Мысалы: жоғары оқу орнының мұғалімі мен жас ... ... ... , жақсы, мәдениетті әңгіме болу үшін жас жұмысшының сөзінен
әдеби сөздерді пайдаланып отырғанын аңғарасыз.
Кейбіреулердің сауатты болып көрінгісі келуі үшін ... ... ... оның ... екендігін онша аңғарта қоймайды.
- Жемістің ұзақ сақталуы, жарамдылығы қалай ... а, ... ... Жыл ... (үнтаспадан көшірме)
Кейде серіктесінің алдында үлкен болып көрінуі үшін кейбір ... ... ... ... ... ... өте керемет кеш болуы мүмкін. Сұрақ қоюға, трибунаға шығып
сөйлеуге дайын болыңыздыр. Саясатқа жол берілмейді, тақырып бойынша
сөз қозғаңыздар. // Жалпы бұл ... ... ... ... ... тіл ... ... қолданыла отырып өзінің лексикалық
стилистикалық мағынасын өзгертуі мүмкін. Біріншіден, ол ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу диалогінде өзінің
нақты мағынасын жоғалтады да күлдіргі мағына береді.
– Иә, мен білем, ... ... ... ... ... ұмты-
лысыңызды.
Екіншіден, әдеби тіл өз мағынасын жоғалта отырып ауысқан және мағынасы
төмендеп кеткен сөйлеу диалогінің пайда болғанын көреміз.
– Алда үлкен соқтығыс ... тұр, ... ... да ... ... ... ... диалогінде әдеби сөздің лексикалық мағынасы өзгермеген
болса, онда ... ... ... ұшырайды:
а) әдеби сөздер өздерінің тура мағынасында қолданылады, бірақ жаргон
сөздермен, я болмаса ... ... ... ... ... бола
алмайды.
ә) әдеби сөздер синтаксистік құрылымдарда да өзінің мағынасында
қолданыста болады.
Сөйлеу диалогінде де әдеби сөздер серіктесіңнің ... ... ... ... ... ... мақсаттарына байланысты өзінің
ерекше жеке сөздік мәнерін қалыптастырған.
Сөйлеу диалогінің біршама белгілісі бейтарап ... ... ... ... ... аз қолданылады, ол көбінесе арнайы тақырыптармен,
әңгіменің жағдайына, серіктестің ... ... ... ... элементтері берілген лексикалық топтарға стилистикалық ... ... ... ... стилистикалық негізі бар қатесіз, я ... ... сай ... ... ... ... ... сөйлеу диалогінің лексикалық сипаттамасы бір түрлі
емес. Ауызекі диалог – қысқа. Сөйлемдері көбінесе ... ... ... ... тіл бірліктерін үнемдеу заңдылығы үлкен көрініс табады.
Ауызекі диалогте сөзді қысқарту, сөзді қалдырып кету т.б. жиі ... ... ... ... ... ... – бейтарап стильдік
сөздер, тұрмыстық қарым-қатынас сөздер, экспрессиялық, эмоционалдық ... ... ... ... емес ... жаргонизмдер,
диалектизмдер. Осылардың қатарында кітаби лексика да (2%) ... ... ... ... ... ... (индивидтер) өзінің
(өздерінің) жоғарғы мәдениетті екендігін, оқымысты екендігін көрсету үшін
пайдаланады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сөйлеу жағдаятындағы тыңдаушының ... ... ... ... ... ... жұмысымызда көрсетіп, атап өттік.
Диалогті құрастырушы компоненттер ретінде оларды орналасу қызметіне қарай
сөз бастаушы, байланыстырушы, мақұлдаушы, әр ... ... ... ... ... деп ... түрлерге бөлуге болады.
Сондықтан диалогтің күнделікті тұрмыста қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... ала отырып,
диалогтің түрлерін жіктедік. Сонымен қатар, төмендегідей ... алып ... деп айта ... ... ... ... ... сөйлеу формасы ретінде айқындаудың жалпылығы ... ... ... ... ... ... ... де белсенді атсалысуын ұсынады. Әсер ... ... ... ... ... ... үстемдік принципі сөйлесімнің ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Коммуникативті толықтық ... ... ... ... ... ... алу ... жиған тәжірибесінің нәтижесінде коммуникация процесінің өту
барысына сай белгілі реакцияға дайын бола алу ... ... ... ... ... диалогінде жиі кездеспегенімен,
ол оған біршама қажет, ол диалогті көркемдете, ... және ... ... сөйлеу лексикасының қолданысы белгілі бір қатынастарда
көрінеді.
Монологте кездесетін ... ... ... ... ... бірліктер арқылы көрінуімен қатар, прагматикалық
көрсеткіштердің қатысуы арқылы да жүзеге асады. Біріншіден, ... ... ... ... ... сақтаумен байланысты
астарламалардың, пресуппозиция көрсеткіштерінің сөйлеу ... ... ... ... ... ... атап өттік. Жалпы диалог
құрамында дайын қалпында прагматикалық мақсатта жұмсалатын сөйлесім түрлері
бар және ... ... ... ... ... ... ... сөйлеу тілі негізінен үш түрлі ... ... сөз ... біріншіден, қатынас жасаушылар арасында ресмилік
болмайды. Егер ресмилік туа ... онда ... ... қол ... ... адамдардың өзара әңгімесінде ауызекі ... ... ... ... ... ... ... қоры бірден өзгереді,
екіншіден, қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... адамдар өзара қысылмай емін-еркін сөйлейді. Бұл арада ... сай ... ... ... жұмсалады, сондай-ақ сөйлеу
тілінің басты ... ... ... ... жиі
ұшырасатындығын, үшіншіден, ауызекі сөйлеуде сөз бұрын дайындалмаған, ... ... ... ... ... ... ... зерттелуі оның табиғатына сәйкес таңдап
алынған, атап ... ... ... ... ... түрлі болып көріне
отырып, драмалық ауызекі сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... тілі қалай бейнеленеді және қарапайым сөйлеу
тілінен айырмашылық неде ... ... ... ... ... ... әдеби тілден ауызекілігімен, өзіндік ... ... ... т.б. ... ... ... тілі ... экстралингвистикалық факторлық өзгеріске
ұшырайды, атап айтқанда: ауызша ... сөз ... ... беріледі,
паралингнвистикалық бірліктердің үлес салмағы өзгереді, қарапайым сөйлеу
тілінің ... ... ... ... мәтінді сөйлеу тілі қолданылады.
Тіл материалдарының іс жүзінде көрсеткеніндей эмоционалды ... үшін ... бір ... ... ... ... ... тұтас, бүтін комбинация жасайды, оның ... әр ... ... ... ... осылар күрделі, көп сатылы, ... ... ... шығады.
Тіл коммуникациясының мақсаты тек хабарлап, баяндау емес, тыңдаушыға
қалай әсер ететіндігінде.
Сондықтан жазушы оқырманның назарын бір не басқа ... ... ... ол ... ... ... тәсілдері –
шоғырландыру, хабарлау, баяндау интенсивтілігін ... ... ... ... ... сөз зергері оқырманның назарын баяндаудың
басты маңызды тұстарына ерекше аудартады, мазмұндау динамизмін күшейтеді,
оқырман ... ... ... ... ... үшін ... ... тәсілдер мен стильдік амал өз бойларына стильдік ... ... ... ... бір ... ... экспрессивті шиеленісін
синтаксистік конвергенция тудырады, олар ... ... анық ... етіп ... ... ... деп құрылым /комбинация/
синтаксистік мәнерлілік тәсілдер мен стильдік амалдардың контексте ... ... ... ... ... шығарма мәтінінде кейіпкер бейнесін ашу үшін ... ... ... және ... бірліктер
мен факторлар қызмет атқарады: қысқа (толымсыз) ... ... және сөз ... ... функционалдық стиль ерекшеліктерінің
көрсеткіш бірліктері, қимыл, ым т.б., көңіл-күй және экспрессия белгілері,
кейіпкердің ішкі және ... ... ... ұтымды тіл бірліктері,
сөйлесім сәтінің (ситуацияның) түрі, диалогке қатысушы кейіпкерлердің бір-
біріне деген көзқарастары.
Сонымен, кейіпкер бейнесін ... ... ... ... ... өте терең, өте кең. Әр диалог кейіпкер бейнесінің бір қырын ашып
беретін шағын модель, ... да ... ... ішкі ... сыртқы
суреті деп атайды. Бұл көріністер ауызекі сөйлеу тілі мен көркем мәтіндегі
сөйлеу тілінің ара жігін ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері қазақ тіл білімінде алғаш рет диалог тілдесім
үдерісінің бір ... ... ... оның ... және тілдесімдік
ерекшеліктері анықталды. Ауызекі сөйлеу және көркем ... ... ... синтаксистік, стилистикалық ұқсастықтары мен
айырмашылықтары айқындалды. Қазақ ... ... ... ... қызметінің негізгі көрсеткіштері бірдей екендігі жарияланды.
Жұмыстың материалдары мен қорытындылары қазақ тіліндегі ... ... ... ... және ... ... ... сабақтастықты мәліметтеуде үлкен орын алады. Қазақ тілінде
тілдесім жайындағы ғылыми ой-пікірлерді толықтырып отырады.
Әрбір тілдік ... ... ... тұрғысынан алып
қарастыру, сондай-ақ, оларды сипаттамалы ... және ... ... ... ... ... ... әдісі, статистикалық
әдіс, құрылымдық талдау әдістерімен зерттегенде, жұмыстың ... ... ... ... назарда ұсталды. Ретті жерлерде әрбір сөз,
әрбір ... ... ... ... ... мен ... ... де
ұмыт қалмады.
Бір сөзбен айтқанда, осы еңбекте көркем шығарма мәтініндегі диалог
пен ауызекі диалогтің ... ... ... ... ... ... ... қисыны мен жұмсалу сипаты сөз болды.
Әрбір тараудан соң олардың тұжырымдары да өз ... ... ... ... жазу ... біз ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі
диалогтің лексикалық, синтаксистік және стилистикалық ... ... ... ... ... ... Қаңлыбаева Ж.С. Коммуникативті акт ... ... ... ...... 2006. – 24 б.
2. ... Б. ... ... и язык жизни. Сборник статей // сост.
Шаймерденова Н.Ж., ... З.К., ... О.Б., ... А.К. ... ред. ... – Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 289
с.
3. Иманғалиева Г. ... ... ... ... 1999. – 128 ... ... Г.В. Динамическая структура русской диалогической речи.
Тверь, 1992, – С. 58-81.
5. ... М.М. ... ... ... речи. // Диалог глазами лингвиста. –
Краснодар, 1994. – С. ... ... Н.Д. От ... к ... // ... Когнитивные науки.
Искусственный интеллект. – М., 1988. – С. ... ... Ю.В. ... риторики. Изд. 2-е, М., Добросвет, 1999, –
482 с.
8. ... Б. ... ... ...... 2006. – 86 ... Ястрежемский В.Р. Методологические аспекты лингвистического анализа
диалога // Диалог: теоретические проблемы и методы исследования. – ... – С. ... ... Д.Г. Опыт ... ... вербального общения //
Языковое общение: процессы и единицы. –Калинин, 1988. – С. ... ... М.М. ... ... ... – М., 1974. 360 с.
12. Ерназарова 3. ... ... тілі ... бірліктерінің
прагматикалық негіздері. Фил.ғыл.докт....дисс. автореф. – ... 50 ... ... В.В. ... правила и стратегии общения (интерпетирующий
подход к аргументации) // изв. АН ... ... ... и ... № 4, – С. 327-336.
14. Эрвин-Трип С.М. Язык. ... ... ... ... // ... лингвистике. -М.: Прогресс. 1975. – С. 336-363.
15. Баранов А.Н., Крейдлинг Г.Е. ... ... в ... / Вопросы языкознания. 1992, №3. – С. ... ... Л.П., ... Ш.Л. ... ... как ... ... общения // Личностные аспекты языкового
общения. – Калинин, 1989. – С. 67 -79.
17. Сухих С.А. ... ... в ... // ... ... общения. – Калинин, 1989. – С. 28-36.
18. Уәлиев Н. Сөз талғамы. ... тіл ... // ... ... ... ... Г.О. О языке художественной литературы. – М.: Высшая школа,
1991.
20. Абдыкаримова Д. Типология ... ... и ... диалогов.
Фил.ғыл.канд.... дисс. – Алматы, 1999. – 138 б.
21. Куницина В.Н., Казаринова Н.В., Погольша В.Н. ... ... для ... СПб, 2001. – С. ... ... В.В. ... психолингвистики и теории коммуникации: Курс
лекций. -М., ИТДГК «Гнозис», 2001. – С. 270.
23. Дурст-Андерсон, Ментальная П.В. ... и ... ... Вопросы языкознания. 1996, №5. – 31 с.
24. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. – ... 1984. – 271 ... ... Ж. ... ... ... ... негіздері // Тілтаным,
2001. № 4. 39 - 44 б.
26. Леонтьев А.А. Основы ... ... – М.: ... ... 368 с.
27. Зернецкий П.В. Динамические аспекты семантики и ... ... ... аспекты языкового общения. Сборник. -Калинин, 1989. – С. 75-
81.
28. Ахманова О.С. О стилистической дифференциации слов // Сборник статей
по ... –М., 1958, 31-34 ... ... Ғ., ... Ә. Қазіргі қазақ тілінің ... ... ...... 2003. – 242 ... ... Д.Э. ... по русскому языку. Практическая стилистика.
– М.: ООО ... ... ООО ... « Мир и
Образование», 2006. – 384 с.
31. Кәрімов Х. Қанатты тіл. – ... 1995. – 130 ... ... О. ... ... ... ... модальды және мақсат-мәнді
жай сөйлем типтері. Алматы. Мектеп, 1968 - 178-6.
33. Апресян Ю.Д. Лексическая семантика. ... ... ... ... ... 1974. – 367 ... Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. Лексикология. – Алматы: ҚазҰУ,
2003. – І б. – 101 ... ... А. ... ... Семантикалық аспект:
фил.ғыл.докт....дис. – Алматы, 1999. – 284 б.
36. Әмір Р. ... ... және ... ...
Алматы, 2006. – 287 б.
37. Дуанбекова М.А. ... ... ... ... мәдениеті.
Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2006. -26 б.
38. Балақаев М., ... Е., ... М., ... Б. ... ...... 1974. – 191 ... Әміров Р. Сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшеліктері. Алматы, 1977. ... ... Г. ... ... ... ... университеті, 2002. –
112 б.
41. Остин Дж.Л. Слово как действие // Новое в зарубежной лингвистике. Вып.
17: Теория речевых актов. – М, 1986. – С. ... ... В.В. ... ... ... // Личностные аспекты
языкого общения. – Калинин, 1989. – С. 25-36.
43. Оразбаева Ф. ... ... ...... 1995. – ... Виноградов В.В. Проблемы русской стилистики. – М.: Высшая ... ... 320 ... ... М., Серғалиев М. Қазақ тілінің мәдениеті. – Алматы: ... – 308 ... ... Л.В. ... ... по русскому языку. – М, 1957.
47. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана ... 1991. ... ... ... Б. ... ... ... лексика: әлеуметтік-
бағалауыштық, сөзжасам. – Алматы: ҚазҮУ, 2005. – 140 б.
49. Голуб И.Б. Грамматическая стилистика современного ... ... ... ... ... 1989. ... Жақыпов Ж.А. Сөйлеу синтаксисінің сипаттары. – Қарағанды, 1998. – ... ... Г. ... ... ... ... ... дисс. автореф. – Алматы, 2000. – 23 б.
52. Кожевникова Н.А. Типы повествования в русской литературе ХІХ-ХХвв. М,
1994.
53. ... К. ... ... ... ... ... стильдік
қызметі. Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы, 2000.
54. Смаилов И.Ж. ... «Ақ ... ... диалогтің
кейіпкермен орайластығы // ... ... ... ... ... ... материалдары. – Қарағанды: КарМУ баспасы, 2005. – 323-
326 б.
55. Лаптева О.А. ... ... ... М., ... 1976. – ... Земская Е.А., Китайгородская М.В., Ширяев Е.Н. Русская разговорная
речь. Общие вопросы. Словообразование. Синтаксис. – М.: ... ... 276 ... ... Г. Қазақ шешендік өнерінің негіздері және ... ... ...... 2004. – 50 ... Шведова Н.Ю. Очерки по синтаксису русской разговорной речи. – М.: Изд-
во АН СССР, 1960. – 347 с.
59. Белошапкова В.А. ... ... ... ... – М.: ... 1977. – 248 с.
60. Ревзина О.Г. Методы анализа ... ... ... и
семантика художественного текста: Доклады УІІ Международной
конференции. – М., ... ... Б. ... проза тілі. – Алматы, 1994. – 128 б.
62. Ақшолақов Т. Шығарманың көркем айшықтарын ... 1994. – ... ... М. ... ... ... 1985, – 320 б.
64. Жанпейісов Е. Қазақ прозасының тілі ... алды және 20-30 ... ... ... 1968. – 268 ... Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1980, – 285 б.
66. Томанов М., Исаев С, Ибатов Ә. Орта ... ... ... ... Жұбанов Е. Эпос тілінің өрнектері. – Алматы,1978, -185 б.
68. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – ... 1968, – 256 ... ... Б. ... проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері.
Фил.ғыл.док. дисс.автореф. – Алматы, 1997. – 44 ... ... Н.И. ... ... ... – М.: ... ... 2002.
71. Жаманбаева Қ. Тіл қолданысының когнитивтік ненгіздері: эмоция, символ,
тілдік ...... ... 1998. - 1406.
72. Сәрсеке Г., Р.Сейсенбаев шығармаларындағы кейіпкерді мінездеуші тілдік-
стильдік қызметі. ... ... 1998 – 27 ... ... Н.Т. ... ... совет дәуірінде дамуы және оның келелі
мәселелері // Жинақ: Қазақ тілінің проблемалары. ... ...... ҚазССР ҒА, 1982. – 382 б.
74. Гвоздев А.Н., Артемов В.А. ... по ... ... ... ... – С. ... Винокуров Е. Поэзия и мысль //Литературная газета. 14 октября 1963.
76. Лаптева О.А. Общелитературные и ... ... при ... ... ... ... ... Пермь: Изд. – Перм.ун-та,
1983. – С. ... ... П.А. ... простого предложения в современном русском
языке. – М., Высшая школа. 1986. –176 с.
78. ... О.Б. ... ... речи // ... ... и
функционирования словарных единиц. Саратов: Изд. ... ... – С. ... ... О ... в ... ... речь –
основы и процессы. – Тбилиси: изд. Тбилиси университет. 198. – С. 198-
204).
80. Шоқым Г. Көркем проза тілінің ... ...... ... 94 ... ... М. ... поэзиясының тіліндегі фразеологизмдер.
Фил.ғыл.канд... дисс. автореф. – Алматы.
82. ... Г. ... ... ... ... ... – Алматы. – 26 б.
83. Боранбаева Г. ХҮІ–ХҮІІІғ. ... ... ... ... ... ... – Алматы. – 24 ... ... Ж.М. XX ... ... ... ... тіліндегі
фразеологизмдер. Фил.ғыл.канд.... дисс.автореф. – Алматы. – 26 б.
85. ... А.Ж. ... ... ... Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы. ... ... ... М. ... ... ... тілі. Фил.ғыл.канд....
дисс. автореф. – Алматы. – 25 б.
87. Кәрімов X. Б.Майлин әңгімелерінің тілі. ... ... ... – 24 б.
88. Әлкебаева Д. М.Жұмабаев поэзиясының ... ... ... автореф. – Алматы. – 24 б.
89. Есқараева А.Д. З.Шүкіровтің поэзиялық шығармаларындағы метафоралық
қолданыстар. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. – Алматы.
90. ... Л.А. ... ... ... ...... – 24 ... Есеналиева Ж.Ж. Абай шығармаларындағы араб-парсы сөздерінің қолданылу
ерекшелігі. Фил.ғыл.канд....дисс.автореф. –Алматы. –24 ... ... Р.А. ... ... ... ... ... – Алматы. – 24 б.
93. Кәріпжанова Г. Ж.Аймауытов прозасы тілінің көркемдік ... ... ...... – 24 ... Есенова Қ. М.Әуезов публицистикаларының ... ...... 2001. – 26 ... Жұманазарова М.Т. М.Әуезов әңгімелерінің тілі.Филол.ғыл.канд. ...... – 24 ... ... С.Ә.Кекілбаев прозасының тілі. ...... – 24 ... ... А.Қ. Ш.Құдайбердіұлының шығармаларындағы рухани-діни және
қоғамдық философиялық ... ... ...... – 24 ... ... 3. ... поэзиясы тілінің көркемдік ерекшеліктері.
Фил.ғыл.канд.... дисс. автореф. – Алматы. – 24 б.
99. Қалиұлы Б. Қазақ ... он ... ... ... туралы // «Қазақ
тілінің көкейтесті мәселелері» (Б.Қалиұлының ... ... ... Дайк-Пресс, 1997. – 150 б.
100. Одинцов В.В. О языке художественной прозы. –М.: Наука, 1973. – 288 с.
101. Виноградов В.В. О ... ... ... М., ... 1980. – ... Жанпеисов Е. М. Әуезовтің «Ақ жүніс» эпопеясының тілі. ... ... ... М. ... ... ... // Новое в зарубежной
лингвистике. – М.: 1980. Вып. ІХ. – С. ... ... И.В. ... современного английского языка. –Л.: 1981. –С.
62-63.
105. Кизилова З.В. Лингвостилистические ... ... ... ... ... // Вопросы стилистики
английского языка. – М.: 1980. Вып. 155. – С. ... ... И.А. ... ... как тип ... – М.: ... Мажитаева Ш. ХХ ғ. Қазақ әдеби тілі. – Қарағанды, 2004. – 169 б.
108. Ковалев В.П. ... ... ... русской художественной
прозы. –Киев: 1981. – 171 ... ... Д.Э. ... ... русского языка. –М.: 1965, – С.
109.
110. Рахманова Л.И. О ... ... ... слов в ... русского языка //сб. «Вопросы стилистики МГУ» - 1966. – С.
100-101.
111. Исаева Ж. Әдеби ... ... ... ... тарихи-
лингвистикалық аспектісі. – Алматы, 2004. – 204 б.
112. ... Т. ... ... ... ... 1994. –224 б.
113. Наурызбаев Б. Қазақ прозасындағы Б.Майлин дәстүрі. – ... 1979. ... ... Саткенова Ж. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі. Фил.ғыл.канд....
дисс. автореф. – Алматы, 2006. – 24 б.
115. Ким Г.В. Изобразительные свойства ... ... ... ... А.Чехова «Дядя Ваня», «Три ... ... ... ... ... ... 1985. ... Мүсірепов Ғ. Әдебиет тілі жайында //«СҚ», 16 сентябрь, 1962 ж.
117. Балақаев М. Сөз қолдану мәдениеті туралы. –Алматы, 1972. –120 ... ... М. ... ... тілі ... // «СҚ» 24 февраль, 1954.
119. Иманжанов М. "Жас өмір" пьеса.
120. Мұратбеков С. "Жабайы алма" повесть. Жазушы. 1972. –97 ... ... С. Ең ... келіншек. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 272 б.
122. Айтматов Ш. "Боранды бекет".– Алматы: Жазушы, 1986. –124 б.
123. Майлин Б. ... ...... ... Шығармалар жинағы.
–1981. –520 б.
124. Майлин Б. "Раушан – коммунист".– Алматы: Жазушы, ... ... –470 ... ... Ғ. "Қос ... 1980. –385 ... ... Ғ. «Оянған өлке».–Алматы, 1978. –26 бет.
127. Ахтанов Т. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы. – 397 б.
128. Майлин Б. Берен. – ... ... – 58 ... ... М. ... ... 9 том. – Алматы: Жазушы. – 380 б.
130. Айымбетов М. Нәзік жаңғырық. – Алматы: ҚазАқпарат, 2006. ... ... ... К. Құба ... ... желі. Роман. Үшінші кітап. Астана:
Аударма, 2004. –

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 49 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шетел тілін оқытуда музыканың ролі және оны қолдану әдістері19 бет
Түрік тілінің дыбыстық жүйесіне қысқаша сипаттама5 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Adobe photoshop программасын үйрету40 бет
Options диалогты терезесінің қосымшалары (AutoCAD)11 бет
«Грамматика, емле және тіл дамыту жұмыстарына үйретудің әдіс-тәсілдері»29 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
Айыппұл түріндегі жазаны атқару10 бет
Ауызекі және көркем шығарма мәтініндегі диалог: лексикалық, синтаксистік, стилистикалық сипаттама153 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь