Түрлі ұлт өкілдеріндегі сыпайылық категориясының вербалды және бейварбалды қатынастар арқылы көрініс табуы (ағылшын, қазақ, орыс тілдері негізінде)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.8

I.Тарау: Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара
байланыстылығы мен семантикалық сипатына шолу

1.1. Сыпайылық ұғымының зерттелу жәйі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9.14
1.2. Қаратпа сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15.18
1.3. Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара байланыстылығы мен
әлеуметтілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19.21
1.4. Сыпайылық пен қаратпа сөздердің семантикалығы ... ... ... ... ... 21.31
I . Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32.33

II.Тарау: Ағылшын, қазақ, орыс, тілдеріндегі сыпайылық
категориясының жалпы сипаттамасы

2.1. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының
зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .33.37
2.1.1. Тілдесім әрекетіндегі сыпайылық категориясы ... ... ... ... ... ... 38.60
2.2. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының
қолданысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61.67
2.3. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылықтың бейвербалды
қатынастар арқылы көріні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68.79
2.4. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының
өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .80.83
II. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...84.86
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 87.93
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .94.98
Адам есейген сайын оның айналасындағы орта ұлғайып, кеңейе береді.
Күнделікті өмір адамдар арасындағы сан-салалы байланыстар мен қарым-қатынасқа толы. Оны саралап ой елегінен өткізсеңіздер, олар адамдардың әр түрлі жағдайларда өзін-өзі ұстау, мінез-құлық пен жүріс тұрыс, сөлеу, киім кию тәртібіне, бір сөзбен айтқанда, әдеп, әсіресе сыпайылық ережелеріне келіп тіреледі.
Ал сыпайылықтың өзі – адам мінез-құлқына тән ізеттілік, инабаттылық, әдептілік, кішіпейілділік қасиет [35,65].
Сыпайылық тілде адамдардың өзара қарым-қатынасын реттеп отыратын және олардың өзара достық қарым-қатынас орнатуына ұйытқы болатын арнаулы қызмет. Сөйтіп, қоғамның, ұжымның, жеке адамдардың рухани ахуалының сау-саламат болуына , сөз жоқ, септігін тигізіп отырады [27,93].
Жалпы сыпайы адам, өзінің бақа адамды жек көретінін байқатпайды және шамадан тыс ұнатқан сезімін де білдірмейді. Мұның өзі айналадағыларды ыңғайсыз жағдайда қалдырмау үшін қажетті [36,75].
Ал, отбасы мен қоғамда бұрқ ете түсетін үлкен-кішілі үрыс-керістер мен кикілжіңдердің түпкі себебі дөрекі, қапал айтылған түпкі сөз екеніне зер салып тексерген кісінің көзі айқын жетеді. Дөрекі де анайы ауыз сөз, дұт мінез бен тұрпайы қылық тәрбие көрмеген, тас бауыр, пәс адамдардан шығатыны әмбеге аян.”Бұлттан шыққан күн ащы, жаман адамның тілі ащы” т.с.с. мақалдар халық тәжірибесінен қорытылған шындық екені даусыз. Ондай сөздер қоғам ісіне ауыр зардап тигізіп, жеке адамның да көңілін қалдырып, жанын күйзелтеді [9,90].
1) Акишина А.А., Акишена Т.Е.Формановская Н.И. Спросите
попросите... М., 1989. – 109с.
2) Акишина А.А., Формановская Н.И. Русский речевой
этикет (пособие для иностранцев). – М., 1983. -200с.
3) Алпатов В.М. Категория вежливости в современном японцком
языке.- М.: Наука 1973.-213с.
4) Аманжолов С., Сауранбаев Н. – Қазақ тілінің грамматикасы
II синтаксис. – Алматы, 1939. – 113б.
5) Аманжолов С., Әбілқаев А., Ұйықбаев И. Қазақ тілі
грамматикасы. – Алматы, 1971. - 106б.
6) Ахметжанова З.К. Функционально-семантические поля
русского и казахского языков (опыт сопоставительного
исследования).- Алматы: АН Каз ССР, 1989.- 108с.
7) Ахметжанова З.К., Калиханова Р.Е. Сопоставительно
функциональное исследование лексико-фразеологических
систем казахского и русского языков. – Алматы, 1999 .-186с
8) Аракин В.Д. Сравнительная типология английского и
русского языков: Учебное пособие для пед институтов.-2-ое
издание.- М.: Просвещение, 1989.-256с.
9) Асылов Ұ., Нұсқабайұлы Ж. Әдептану.- Алматы: Мектеп,
2002. –288б.
10) Әлімбаев М. Толқыннан толқын туады. – Алматы: Қазақ
университеті, 1992. – 248б.
11) Балақаев М.Б. Қазақ тіліндегі сөз тіркестерінің кейбір
мәселелері. // Қазақ ССР Ғылым Академиясының хабаршысы,
Алматы. 1952. - №6.
12) Баранов М.Т. и др. Русский язык. – М.: Просвещение,1989.
288с.
13) Бейсенова С.Б. Невербальные компоненты
коммуникации в казахском языке.- Алматы, 2002. –26с.
14) Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему
языкознанию. Т.1.- М.: Издательство АНСССР, 1963.-384с.
15) Brown P., Levіnson. Polіteness phenomena.- Cambrіdge,
1978. -323p.
16) Durr W. K., Windley V.O., Yates M. C. Keystone. – Boston:
Houghton Mifflin Company, 1976. – 576p.
17) Elaіne Wolker. Steve Elsworth. Grammar practіce.- (London)
England, 2001.-169p.
18) Eagles F. Cutting edge. – England, 2001. - 184p.
19) Гак В.Г. Сопоставительная лексикология (на материале
французского и русского языков).-М.: Международные
отношения, 1977.- 264с.
20) Гак В.Г. Сравнительная типология французского и
русского языков.- 3-е издание.- М.: Просвещение, 1989. - 288с.
21) Гак В.Г. О контрастивной лингвистике // Новое в зарубежной
лингвистике. Выпуск ХХV. Контрастивная лингвистика. – М.:
Пргресс, 1989.- 5-17С.
22) Еламанов Қ. Шаңырақ пен Пырақ.- Алматы: Жеті жарғы,
1999.-176б.
23) Ибрагимова Ж. Тіл табысуға қажетті комуникативтік
дағдылар. – Алматы: Кітап, 2002. №12 декабрь. – 232с.
24) Киселева Л.А. Вопросы теории речевого воздействия
речевого воздействия. – Л., 1978. – 45с.
25) Корнилов О.А. Языковые картины мира как производные
национальных менталитетов. – М.: МАЛП, 1999, - 341с..
26) Кузьменкова Ю.Б. «ABC»’s of Effective Communication.
(Азы вежливого общения): Учебное пособие. – Обнинск: Титул,
2001.- 112с.
27) Қабланова А. Қазақ сөз этикеті. - Алматы, 1993. –151б.
28) ҚТТС. Алматы, 1995, 8 том – 489б.
29) Қожахметова Х. 40 уроков казахского языка. – Алматы:
Жалын, 1989. – 280б.
30) Lacoff R. The logіc of polіteness.- Chіcago. 1973.-305p
31) Leech G. Prіncіples of progmatіcs: - London and New York,
1983.- 250p.
32) Miall A. Xenophobe’s guide to the English. – Ravette
Publishing, 1993. – 184p.
33) Mikes G. How to be an Alien. – Peguin books, 1986. – 280p.
34) Нұрмағамбетов Т. Таңдамалы. - Алматы: Жазушы, 1997.
– 496б.
35) Ожегов С.И. Словарь русского языка.- М.: Русский язык.
1983. – 816с.
36) Оразбаев К. Иман және инабат.- Алматы: Ана тілі, 1993.-152б.
37) Оразбаева Ф. Тілдік қатынас. – Алматы: Өнер, 2000. - 314б.
38) Пиз А. Язык телодвижений.- М., 1992. –262с.
39) Peter Moor, Sarah Cunnіgham. Cuttіng edge.- London, 2001-110p.
40) Redston Chris. Cutting edge. – England: Pearson education
limited, 2002. – 191p.
41) Сейсенова А. Сыпайылық категориясы // Қазақ тілі мен
әдебиеті. - №12 - 1996.- С.8-10.
42) Сулейменова Э.Д. Казахский и русский язык: Основы
контрастивной лингвистики. – 2-ое издание. - Алматы: Демеу,
1996.-208с.
43) Сыздықова Р. XVIII – XIXғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. –
Алматы, 1984. – 205б.
44) Сыздықова Р. Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы. –
Алматы, 1957.
45) Cunningham S. Cutting edge. – England: Pearson education
limited, 2001. – 159p
46) Swan M. Practical english usage. – OUP, 1980. – 360p.
47) Телқозұлы С. Қазақ тілінің ресми және сыпайылық қаратпа
сөздері // Қазақ тілі мен әдебиеті, Алматы, 1991. №7. 14С.
48) Тер-Минасова С.Г. Введение в межкультурную
коммуникацию. – М., 2000.
49) Томаева Б.Ғ. Қазақ тілінің сый-құрмет мағыналы
сөздердің лексика-семантикалық тобы.- Алматы, 2000. –114б.
50) Тумаркин П.С. О невербальном аспекте устной
коммуникации русских и японцев.- М., 1999.-159с.
51) Тумаркин П.С. Русские и японцы: актуальные проблемы
межкультурной коммуникации // Вестник Московского
университета. Серия 13. М., 1997. №1. - 13-23С.
52) Тумаркин П.С. Жесты и мимика в общении японцев. Словарь
справочник.- М.: 2000.
53) Уалиев Н. Сөз мәдениеті. – Алматы: Мектеп, 1984. 288б.
54) Формановская Н.И., Шевцова С.В. Речевой этикет.
Русско-английские соответствия.-М.: Высшая школа, 1990.-80с.
55) Формановская Н.И. Речевой этикет и культура общения.-
М.: Высшая школа, 1989. –159с.
56) Формановская Н.И. Вы сказали “Здравствуйте!”.-
М.: Знание, 1989.-160с.
57) Шакузадаұлы Н., Ерғалиева Ж. Әдептілік қағидалары. –
Алматы: Өнер, Katev, 2000. – 320бет.
58) Ысқақ Ә. Жүректегі жазулар. – Тараз: Сенім, 2002. – 200бет.
59) Ярцева В.Н. Контрастивная грамматика.- М.: Наука,1981.-101с.
60) Eysenck M.W. Happiness: Facts and Myths. – London: BPC
Wheatons Ltd, 1994. – 132p.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Х.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-нің Алматы институты
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Тақырыбы: Түрлі ұлт өкілдеріндегі сыпайылық ... және ... ... ... ... ... ... орыс тілдері негізінде)
Магистрант: ... ... ... ... доцент
Шайбакова Дамина
Дисенгалиевна
Магистрлік диссертация
Мемлекеттік Аттестациялық
Комиссияға қорғауға жіберілді
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ-ң
Алматы ... ... ғ. д., ... ... Б.Т.
«____» _______________ 2005.
Алматы 2005
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ…………………………………………………………..............3-8
I–Тарау: Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара
байланыстылығы мен семантикалық сипатына шолу
1.1. ... ... ... ... ... пен ... ... өзара байланыстылығы мен
әлеуметтілігі...............................................................
......................19-21
1.4. Сыпайылық пен қаратпа сөздердің семантикалығы....................21-31
I ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы
2.1. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының
зерттелу
тарихы……....................................................................
...33-37
2.1.1. ... ... ... ... қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының
қолданысы…………...............................................................
.........61-67
2.3. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылықтың бейвербалды
қатынастар арқылы ... ... ... орыс ... ... ... ... ТІЗІМІ.................................94-98
КІРІСПЕ
Адам есейген сайын оның айналасындағы орта ұлғайып, кеңейе береді.
Күнделікті өмір ... ... ... ... мен қарым-
қатынасқа толы. Оны саралап ой елегінен өткізсеңіздер, олар адамдардың әр
түрлі жағдайларда өзін-өзі ұстау, мінез-құлық пен жүріс ... ... ... ... бір ... айтқанда, әдеп, әсіресе сыпайылық ережелеріне
келіп ... ... өзі – адам ... тән ... инабаттылық,
әдептілік, кішіпейілділік қасиет [35,65].
Сыпайылық тілде адамдардың өзара қарым-қатынасын реттеп отыратын ... ... ... ... орнатуына ұйытқы болатын арнаулы қызмет.
Сөйтіп, қоғамның, ұжымның, жеке адамдардың рухани ахуалының сау-саламат
болуына , сөз жоқ, ... ... ... ... ... адам, өзінің бақа адамды жек көретінін байқатпайды ... тыс ... ... де ... ... өзі ... ... қалдырмау үшін қажетті [36,75].
Ал, отбасы мен қоғамда бұрқ ете ... ... ... кикілжіңдердің түпкі себебі дөрекі, қапал айтылған түпкі сөз екеніне
зер салып тексерген кісінің көзі айқын жетеді. ... де ... ауыз ... мінез бен тұрпайы қылық тәрбие көрмеген, тас бауыр, пәс адамдардан
шығатыны әмбеге аян.”Бұлттан ... күн ащы, ... ... тілі ... ... халық тәжірибесінен қорытылған шындық екені даусыз. Ондай сөздер
қоғам ісіне ауыр ... ... жеке ... да ... қалдырып, жанын
күйзелтеді [9,90].
Төңіректегілерді ренжіту әдепсіздікпен, яғни дөрекілікпен ... ... біз ... ... ... дұрыс қолдану жолдары
мен сөйлеу мәдениетіне аса назар аударып, сөз етуді жөн көрдік.
Себебі, сөздің адамға жағымды немесе ... ... ... зор ... ... ... ... сөйлесең жылан іннен шығады” деген тамаша
мақалы жылы да ... ... ... ... ... ие ... өз ұлтымыздың сөйлеу мәдениетін зерттеумен шектеліп қана қоймай,
өзге ұлт өкілдерінің де сөйлеу мәдениетін, яғни ... орыс ... ... ... ... ... жөн көрдік. Себебі, ұлттық
мәдениеттің қалыптасуына этнос тілі үлкен рөл атқарады. Әр ... ... ... ұлт тілі ... қалыптастырады. Осыған байланысты, кей
жағдайда адамдардың бірін-бірі түсінуі қиынға соғады. Сондықтан, сөйлеу
мәдениетінің құрамды ... бірі ... ... ... ... орыс
тілдерінің сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерін салыстырмалы түрде зерттеп,
олардың лексика-семантикалық тобын анықтауды жөн ... ... ... Алдымен, тілдегі сыпайылық пен
қаратпа сөздерді жан-жақты қарастыру, олардың қазіргі таңдағы ... ... ... ... ... ... тілдердің
сыпайылық мағыналы қаратпалардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
салғастырмалы ... ... ... ... ... тіл
білімінде арнайы зерттеу нысаны болмаған ... және ... ... ... ... ... сөздерінің сыпайылық категориясы
қарастырылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Қазақ, ағылшын, ... ... ... ... ... сыпайылық категориясын,
олардың байланыс түрлерін және ұқсастықтары мен ... ... ... ... байланысты, зерттеу жұмысында төмендегідей
міндеттерді шешу көзделді.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- әр ... ... ... ... ... т.б. ... жетістіктеріне сүйене отырып,
зерттеуде басшылыққа алынатын теориялық ұстанымдарды негіздеу;
- қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі сыпайылық мағыналы ... ... ... ... мен ... сипаттау;
- қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын айқындау;
Зерттеу жұмысының нысанына: қазақ, ... және орыс ... ... ... ... ... ... алынды.
Зерттеу жұмысының пәні: қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі
сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерінің ... ... ... грамматикалық, прагматикалық, фонетикалық т.б. байланыстар.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... сұхбаттасу, сауалнама жүргізу, бақылау,
материалдарды ... ... ... сипаттау, сөздіктерді, ... ... ... ... ... т.б. ... ... жұмысының теориялық негіздемесі: тілдегі сыпайылық ... ... ... сөздерін зерттеуге (Сыздыкова Р.С; Формановская
Н.И; Уалиев Н; Қобланова А; Brown P., Levіnson S; Leech G; Lacoff ... А; ... С т.б.), ... ... қаратпа сөздерін
салыстырмалы (салғастырмалы) түрде зерттеуге (Бодуэн де Куртенэ ; Аракин
В.Д; Ярцева В.И; Гак В.Г; ... Э.Д; ... З.К; ... ... ... ... ... сыпайылық категориясын
(грамматикалық, лексикалық, фонетикалық т.б. ерекшеліктерін) ... Б.Ғ; ... В.М, ... Ю.Б. т.б.), ... ... ... ... сыпайылықтың бейвербалды қатынастар арқылы көрініс табуын
анықтауға (Оразбаев К; Оразбаева Ф; Асылов Ұ; ... Ж; Пиз ... С.Б; ... Қ; Тумаркин, П. С т.б.) авторлардың еңбектері негіз
болды.
Зерттеу жұмысының дереккөздері: Алпатов В.И. Категории ... ... ... ... М, 1973; Сейсенова А. Сыпайылық ... // ... ... мен әдебиеті. №12. 1996; ... А. ... ... ... 1993; ... С. ... ... ресми және сыпайылық
қаратпа сөздері. Алматы, // Қазақ тілі мен әдебиеті. №7 2001; Brown ... S. ... ... // ... 1978 №8.; Leech ... of ... London and New York, 1983; Lacoff R. The ... polіteness. Chіcago,1973; Томаева Б.Ғ. Қазақ тілінің сый-құрмет мағыналы
сөздердің лексика-семантикалық тобы. Алматы, 2000; ... ... С.В. ... ... Русско-английские соответствия. М., 1990;
(Формановская Н.И. Вы сказали “Зравствуйте!”. М., 1987; Формановская Н.И.
Речевой этикет и ... ... М., 1989 ... ... ... ... ... барысында алынған
нәтижелер мен ... ... ... орыс тілдеріндегі сыпайылық
мағыналы қаратпа сөздеріндегі сыпайылық ... ... ... ... ... ... ... толығымен
түсінуге үлесін қосады. Бұл ... әр ... ... ... ... бағытта қарастыратын кейінгі зерттеулерге
теориялық-әдістанымдық бола алады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы: Аталмыш ... ... ... ... ... ... ағылшын, орыс әдебіне, сөз
әдебіне арналған арнаулы курс жұргізуде, гимназия, лицей оқушыларына білім
және тәлім-тәрбие ... ... ... оқу ... ... жасауда (қазақ, ағылшын, орыс сөз әдебінің үш тілді, көп ... ... ... ... ... ... ... : Жұмыста қазақ, ағылшын және орыс
тілдеріндегі сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерінің лексика-семантикалық,
прагматикалық, ... ... ... түрлері алғаш рет
салғастырмалы тұрғыда қарастырылып, олардың ... ... ... ... ... Салғастырмалы тіл білімінде алғаш рет
зерттеліп отырған бұл ... осы ... ... ... ... ... ... дәрежесінде шешімін тапты. Ғылыми зерттеуде сыпайылық
категориясына ғылыми-теориялық сипаттама берілді. Сыпайылық категориясының
тілдегі қолданылу белсенділігі, ... ... ... ... ... орыс ... сыпайылық категориясының өзіндік ерекшеліктері
мен мағыналық құрамына ғылыми тұжырым жасалды.
Зерттеу ... ... ... ... көлемі- 98 бетті
қамтып, кіріспеден, «Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара байланыстылығы
мен семантикалық ... ... ... ... орыс ... ... жалпы сипаттамасы.» атты екі тараудан (әр тарау төрт
бөлімнен), қорытындыдан ... ... ... ... ... берілді.
I-Тарау: Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара
байланыстылығы мен семантикалық сипатына шолу
1. Сыпайылық ұғымының зерттелу ... ... ... сыпайылық дегенді «коммуниканттың
мәдениетті сөйлеуі» деп түсінеді. Шындығында, бұл ...... ... Ал, ... кеңірек мағынада былайша түсінуге болады:
Әдептілік мәні бар көптеген тілдік ... ... ... ... ... әлеуметтік мәртебесінен, өзінің
әлеуметтік роліне, қарым-қатынас типіне, қарым-қатынас қолайына лайықтысын
талғай ... ... бір ... ... ... топтың өкілі ретінде
соларға тән тілдік белгілерді қолдана білуін, өзінің тыңдаушы, я ... ... ... ... ... атқара алуын, әрі
мәдениеттілік танытуын коммуниканттың сыпайылығы деп айтуға болады.
Коммуниканттың сыпайылықғы моральды-этикалық ұғыммен ... ... ... ... ... орын ... жасы ... адамның алдына түсіп
сөйлемеу («Үлкен тұрып, кіші ... без» ... ... жасы үлкен
адамға алдымен барып сәлем беру, оның ... ... ... жол ... ... және бейвербалды әрекеттерге қазақ қауымында қатаң ... Біз бұл ... ... ... ... ... емес, тез
зерттеу объектімізге қатысты болғандықтан, оның вербалды түріне, яғни
сыпайылық ... ... ... ... ғана
тоқталмақпыз. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде сыпайылық деген сөзге:
1) «Адам ... тән ... ... ... Адамға тән қарапайымдылық, айла-шарғы, қулығы жоқ, кеңпейілділік.»
деген анықтама берілген[28,489].
«Адамға тән ... ... ... ... ... ... ... деген ұғымның мағынасын
ашуға қатысы жоқ. Өйткені «айласы, ... жоқ, ... ... ... қыз
мінезді деуге болмайды. Ал, сыпайылық деген сөздің мағынасын «ізеттілік,
инабаттылық, әдептілік, ... ... ... ашу ... ... Бұл – бір ... ... күнделікті өмірде қолданылатын
мағынасы. Екінші жағынан, сыпайылық – этикалық ... ... ... ... Оның ... ... ... өмірде қолданылатын
мағынасынан басқашалау болады. Біздіңше, бұл ... ... ... ... болады: Сыпайылық – екінші жақтың (адресаттың) әлеуметтік
мәртебесін өзінің әлеуметтік мәртебесінен төмендетпеушілік. Кішіпейілділік
деген сөздің күнделікті тіл ... ... ... синонимдік
қатарда қолдана береміз. ... ... ... ... ... ... айырма бар. Салыстырып көріңіз
кішіпейілділік – екінші ... ... ... ... ... сәл де ... ... қоюшылық. Басқаша айтқанда,
сыпайылық танытқан адам, әлеуметтік мәртебесі жоғары болса да, оны ... өзін ... бір ... ... ... кішіпейілділік
танытқан адам өзінің әлеуметтік мәртебесін әріптесінен сәл де ... ... ... – философилық, этикалық ұғым, ... ... ... ... тәртіпке сәкес бір-бірімен ... ... Адам – ... ... Ол ... бір ... ... өмір сүреді. Адамдардың қоғамның өзге мүшелерімен, әлеуметтік
ортамен, ... ... ... ... реттеліп отырады. Бұлайша
орныққан сыпайылықтың тілдік жағы да, тілдік емес жағы да бар. Мысалы, жасы
кішінің жасы үлкен адамға жол ... ... ... ... ... етуі т.б. ... ... емес жағына жатады. Ал сыпайылықтың
тілдік ... ... ... ... ... асатын да түрі бар.
Яғни, сыпайылық (тілдегі) деген ұғым тек ... ... ... нашар, дөрекі сөздерді қолданбау т.б. деген мағынада емес, адамдар
арасында қарым-қатынасқа ұйытқы ... ... ... ... ... ... ... сөздер, сөз тіркестері, тұрақты сөз орамдары,
өзге де тілдік амал-тәсілдер деген мазмұнды ... ... ... ... (коммуниканттар) арасындағы
байланыстың үзілмеуі, реттеліп отыруы, сондай-ақ көңіл-күйге ... ... үшін ... ... бір ... ... ... қызметі деп атауға да
болады.
Сыпайылық әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс болғандықтан да, ... тән ... тіл ... ... ... туындайды.
Ал жалпы тілдің ең басты қызметі – қарым-қатынас құралы болу және де
танымдық мәні, яки ... ... ... ... ... мен ... ойды жеткізу екендігі белгілі.
Сыпайылық – негізінен тілдің бір бөлшегі, шағын жүйесі ... ... яғни ... ... жан-жақты ашылады.
Зерттеу барысында сыпайылықтың ... ... ... ... ... ... де, микрожүйе ретіндегі сыпайылықтың
да байланысты қызметі (контактная функция) – ... ... ... т.б.) ... талданып, кейіннен сөз болған
мәселе Л.А.Киселева бұл орайда былай деп жазды:
«Под ... ... ... ... ... языковых средств для установления и подддержания
социально-массового и ... ... в ... мере
определяющего поведение ... Под ... ... ... сохранение и укрепление поддержания связи и ... или ... в ... и ... ... но сводимых в ... ... ... ... ... ... ... полярные разновидности:
а) Установление, сохранение и укрепление дружеских
отношении.
б) Установление и поддержание официально-вежливых
отношении.» [24,14].
2) Сыпайылықтың ... ... бірі – ... ... ... ... бұл ... мүшелерінің адресат пен
адресанттың арасындағы сыпайылықты сақтау, сол ... ... ... атқарады. Қазақ сөз этикетінде сыпайылықты білдіру екі
ыңғайда көрініс табады:
а) Сөз этикетінде «сіз, сен, ол ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен осылар арқылы білдіретін арнаулы
мағыналар;
б) Кешіріңіз, мүмкін ... ... ... ... ... оралымдардың орнымен қолданылуы. Бұлардың әрқайсысының нақты
жағдайға байланысты және кімдердің арасында қарым-қатынас жасалғанына ... ... ... бар.»
3) Сыпайылықтың арнаулы функцияларының бірі – реттеуіш қызметі
(регулятивная функция). Адресат пен ... ... ... (үлкен-кішілі, бастық-бағынышты, ресми-бейресми, т.б.) айқындайды.
Бұл орайда, қазақ тілі – ең бір қаратпа ... ... әр ... түсетін тілдердің бірі. Олар туыстық қарым-қатынасқа таныс-бейтанысқа
түрлі әлеуметтік жік пен ресми – бейресмилік жағдайда ... ... ... көке т.б. туыстық қарапалар немесе Мәке, Сәке, ... ... не ... ... ... ... Қ.Жұбанов,
полковник Б. Момышұлы секілді дәреже-лауазымдарды ... ... ... ... ... қарым-қатынас реттеліп отырады [53,69].
4) Тілдесу тонын айқындауға сезім-күйді білдіру ... ... ... Оны ... ... жақсы келдің, іске сәт-секілді арнайы
формулалары мен түрлі тілекті ... ... ... ... ... т.б.) ... штамптары бар. Әсіресе кешірім сұрау, жұбату, ... ... ... ... түрінде сезім күйді білдіру функциясы өте
айқын көрінеді.
Міне осы функциялардың жиынтығы. Яғни, олардың көріну ... ... ... құрайды.
1.2. Қаратпа сөздер
Қаратпа сөздерге қатысты көптеген мәселердің ішінде ең негізгі оның
ережесі болу керек. Осы ... ... жеке ... ... ... ... анықтама береді де, оның жеке бөлімдеріне ондай
ереже бермей-ақ ... ... ... ... Ал ... ... да ... авторлар ереже берсе кейбір ... ... ... ... Бимағамбетов ол жағын ескермейді. Міне біз қаратпа сөздер туралы
ережелер жиынтығын бере келіп, қаратпа сөздер ... қай жағы ... ... ... да ... ... жөн ... Сөйлемдегі ой қаратылып, арналып айтылған сөзді қаратпа
дейміз [4,76].
Аманжолов С., Әбілқаев А: Айтайын деген ... бір ия ... ... ... үшін қолданылатын сөзді қаратпа дейміз [5,66].
М. Балақаев: Айтылған ойдың кімге арналғанын бідіру үшін, ... ... ... үшін ... ... сөздерді қаратпа дейді
[11,95].
Р.Сыздықова: Белгілі бір ойға қаратыла айтылған адамның (кейде жансыз
заттың)назарын аудару үшін ... ... ... сөз ... ... ... Сөйлемдегі айтылған ойдың кімге, неге айтылғандығын
білдіру үшін оған өзге адамдардың көңілін ... үшін ... ... мына ... қаратпаның ережесі үшін басшылыққа алынуы тиіс.
Біріншіден, қаратпа үшін ойдың, назардың біреуге қаралып ... Осы ... ... ол үшін ... ... пайдаланылады:
1. Сөйлемдегі ой қаратылып;
2. Айтайын деген сөзімізге назарын аудару;
3. ... бір ойға ... ... ... ... кімге, неге айтылғандығын;
5. Айтылған ойдың кімге арналғанын
сияқты бірнеше вариантпен берудің қайсысы қаратпа үшін ең ... ... ... ... ішінен ойдың қарылуы немесе ... ... ... біреудің назарын аудару ой сөзіне
қарағанда мағынасы айқындау сияқты.
Екіншіден, кішінің назарын қайда ... ... де ... керек
сияқты. Өйткені:
1. Айтайын деген сөзіміге;
2. Кімге арналғанын;
3. Бір ойға қаратыла айтылған;
4. Айтылған ойдың кімге, неге айтылғандығы сияқты
әр ... ... ... Ей Асан сен бері қарашы - дегенде
негізінен «Асан» және «сен» сөзі ... ... ... тиіс.
Үшіншіден, барлық ережелерде қанша адамның назарын аудару туралы сөз
болмайды да, тек С. Аманжолов, А.Әбілқаевтардың мектеп грамматикасында ... ... ... бір я ... ... деп ... ... көлеміне
де назар аударылады.
Қаратпа сөздердің жасалуы көбіне дара сөздер арқылы өте мол. ... сөз ... ... ... де бар ... ... жеке сөз
түріндегі түрлеріне қарағанда аз. Сонда олардың сөз тіркесімен сөйлемдік
түрлеріне сандық құбылыс ойша сөз бола ... ... Ал жеке ... өзі ... ... жалғауы арқылы да келе бергенімен, олардан
бірнеше қасиеттерді айту ... Ал ... ... ... ... ... Мағаш! Мұнда келіңдер» -
сөйлеміндегі бірнеше адам айтылғаныме, ... ... мән ... ... ғой. Әрқайсысы жеке-жеке айтылуы тиіс. Бұлайша бірнеше
есімнің бір қаратпа ретінде келуі сирек те. ... да «бір не ... ... ақ ... ... ... үшін деп айту ... болар еді.
Төртіншіден, қаратылатын сөз, сөз тіркесі деп қана айту жөн болар деп
білеміз. Өйткені, сөйлемдік деп айту қаратпаның ой ... әлі ... ... ... ... ... таза ... қасиеттер
басшылыққа алыну керек. Екіншіден, ондай түрге қатысты ... ... ... өте аз. ... ... сөз тіркесі деп алу барынша орынды. Үшіншіден,
тек Р.Сыздықованың ережесінде ғана жанды, жансыз ... деп ... ал ... олай ... ... М. ... т.б. ... жансыз (домбыра, Қаскелең) т.б. қаратпалар
айтылуы кездеседі. Оның ... ... оған ... ... ... ... «Неге?» сұрауы да қоса алынуы сол мәселелерді толық қамтиды ғой деп
білеміз. Осыған байланысты заттарды жанды, ... деп ... ... беру де ... ... ... бес ... қаратпалардың ережесінің негізгі мазмұнын
айқындау керек сияқты.
Ендеше, қаратпаның анықтамасы жоғарыдағы ерекшеліктердің негізінде
нақтылануы тиіс. ... ... деп ... айтылған ой назарының
кімге, неге арналғындығын білдіру үшін ... сөз, сөз ... ... Сыпайылық пен қаратпа сөздердің өзара
байланыстылығы мен әлеуметтілігі
Қарым-қатынас ситуациясында ... ... ... байланыс
орнату мәні күшейе түседі. Сондай-ақ белгілі бір қуанышқа орай айтылатын
құттықтау сөздер адамның сезім-күйіне оң әсер ... ... ... ... нәрсе – сыпайылықтың жоғарыда айтылған негізгі қызметтері бір-
бірімен тығыз байланыста ... ... ... ... ... ... қоштасу сөздер тек байланысты орнату үшін ғана ... ... ... ... ... Оған ... мысал келтіруге болады. Күнделікті
күнде амандасып жүрген адамның танысы сәлемдеспей кетсе, коммуниканттардың
арасында байланыс үзіліп ... ... әлгі кісі ... күй ... менімен амандасқысы келмейді, мені ұнатпағаны ма? Менен қашқаны
ма? т.б.) көңіліне қаяу түседі. Сондай-ақ адресатты ... орай ... ... деп ... ... сөзбен, жылы жүрекпен құттықтағанымен,
адресант сыпайылық сақтамасы, коммуниканттар бір-бірінің ... ... ... сөз ... ... ... бұзылып, қарым-
қатынасқа қаяу түседі. Сөйтіп, сыпайылықтың жоғарыда айтылған негізгі
қызметтерін ... ... ... ... де сондықтан.
Адамдар арасында күнделікті қарым-қатынаста сан мың ... ... ... ... ... ... ... т.б. сыпайылық
таңбалардың өзіндік мазмұны болады. Амандасу – коммуниканттардың арасындағы
байланыстың ... ...... ... ... білдіру – коммуниканттардың көңіл-күйіне оң
әсер ететін т.б. мәнді аңғартады. Мұндай ... ... ... ... ... ... деп те ... болады. Рәсім белгілі бір бейвербалды
стандартты іс-әрекет түрінде, немесе вербалды ... (сөз – ... ... ... ... ... коммуниканттар бір-біріне сыпайылық таңбалар арқылы белгі
(сигнал), берді, амандасты (амандасу формулалары), назар аударды (қаратпа
сөздер), ... ... ... ... т.б. Сырт ... ... сыпайылық қатынас осы әрекеттермен аяқталды деп
түсінуге болады. Шындығында, олай емес. Бұл жерде, біздің ... ... бір ... яғни ... жағы ғана ... ал ... ... қарай ұласа береді. әрине, ... ... ... ... ... ... ... айқын көрінбеуі мүмкін.
Дегенмен қарым-қатынас барысында әріптестер ... ... ... болуын қамтамасыз ететін сыпайылық мәні бар тілдік амал-
тәсілдердің болатындығын байқауға болады.
Коммуниканттардың арасындағы байланыстың ойдағыдай болуын ... ... ... экстралингвитикалық шарттары бар. Мысалы, әріптестердің
бірі сөйлеуші ретінде, екіншісі тыңдаушы ретінде (немесе ... ... ... дұрыс атқара білуге тиіс.
1.4. Сыпайылық пен қаратпа сөздердің семантикалығы
Сыпайылықтың семантикасына қатысты ... ... ... ... назар аударылады.
Бірінші – сыпайылық мағанасының актуалдануы (актуализация) мен
бейтараптануы (деактуализациялануы, деактуализация)семантикасындағы ... ... сөз ... ... Ал сөз ... ... ... (адресат пен адресанттың) және олардың тұрақты әлеуметтік
белгілері (жасы, жынысы, ауыл, қала тұрғыны екендігі, ... орны ... ... ... ... (жолаушы-жүргізуші, ауру-емші/емдеуші,
тұтынушы-сатушы, студент-оқытушы, оқушы-мұғалім, оқушы-кітапханашы т.б.)
коммуниканттардың арасындағы ... ... ... бейтаныс, көз таныс,
көше таныс, жақын адамдар т.б.) – және сөз ситуациясының қандай ... ... ... ... ... сөз тақырыбы (тұрмыстық,
саяси, ғылыми т.б.) сөздің қандай тілдік формада (әдеби, ауызша, ... ... ... ... ... тіл т.б.) көрінуі жатады [1,89].
Сөз мағынасындағы семалардың бірі актуалданып, бірі ... ... сөз ... ... байланысты.
Масылы: «Сіз» деген есімдік
1) жасы үлкен адамға;
2) бөгде адамға, жасы кіші болса да қаратыла айтылады.
Жасы ... ... ... ... жасы кіші адамға «Сіз» деп атауы,
біріншіден, коммуниканттар бейтаныс болғанда, ресми жағдайда болуы ықтимал.
Мұндай ситуацияда ... ... жасы ... білдіретін сема
бейтараптанады да, «бөгде адам» ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінде бала ата-анасына «Сіз» деп сөйлейді.
Мұндайда бұл есімдіктің мағынасында «бөгде», «ресми» ... ... ... ... ... білдіретін сема актуалданады. Міне, бір ғана
«Сіз» есімдігінің мағынасындағы семалардың осылайша ... ... ... ... ... ... мен
дәрежесіне (таныс, бейтаны, туыс т.б.), сөз ... ... ... ... ... ... ... актуалдануы мен
бейтараптануын тап басып тани білу ... ішкі ... ... ... ... табиғатын танып білуге мүмкіндік береді. Оқушылар
ата-анасына «Сен» деу керек пе?, әлде «Сіз» деу керек пе? ... деу ... деп ... ... ... айтылады десе, енді біреулер
ата-анасына «Сен» деу әдепсіздік деп біледі. Міне, мұндай ... ... ... оң шешу үшін сөз ... ... ... ... актуалдану мен бейтараптану құбылысын танып білу керек.
Өйткені сөз актісінде тілдің ... бір ... ... ... ... қоймай, динамикалық сипатқа ие болды.
Сыпайылықтың семантикалық табиғатына барлау жасағанымызда байқалған
нәрсе – этикеттік ... ... ... ... ... жұмсалу ерекшелігі деуге болады.
Әдетте нормативті грамматика (ма, ме, па,пе,ба,бе) ... ... ... яғни ... ... мағынаны білдіретін қызметінде
жұмсалады да, сол ... ... не ... ... ... ... - Күн жауа ... Жауады.
- ... ... ... шылаудың өзінің дағдылы мағынасынан өзгеше
мәнде жұмсалуы жиі кездеседі, яғни сыпайылықтың бұл единицасы ... ... ... ... бола ма?, ... па?» ... сұрау
адресаттың назарын аудару үшін қойылады. Мұндай «сұрауға» ... ... ... ... ... ... ... деп жатпайды, «Төрлетіңіз,
кіріңіз, кіріңіз-кіріңіз» деп жауап реплика айтады. «Төр» - ... аса ... ... ... бір ... бола ма?» деген сауал да адресаттың
назарын аудару үшін қойылады. Мұндай сауалға екінші жақ «Әрине, ... ... ... ... ... түрі ... (в плане выражения) сұраулы сөйлем
болғанымен, мазмұны жағынан (в ... ... ... ... ... мағынада жұмсалып тұр. Кешірім сұрау ... да ... ... ... семантикалық табиғатындағы ерекшеліктердің
бірі:
- Кешіріңіз, ... ... Ғафу ... ... қалай баруға болады! [29,24].
Бұл жерде де сыпайылықтың тілдік амал-тәсілдердің имплицитті мағынада
жұмсалып тұрғандығы байқалады. Адресанттың ... ... ... ғафу еттім» деп жауап бермейді. Кешірім сұрау шартты түрде
болады, яғни адресаттың назарын аударудан ... ... ... ... ... бұл ... сыпайылық эксплицитті мағынада жұмсалады.
Әсіресе оқушы жастар, ... ... ... мұндай ерекшеліктерді аңғара бермейтіндер адресаттың
тарапынан ... ... ба?, ... бе?, жақсы ма?» деген амандасудың
түрлеріне «Аман, есен, жақсы» деп жауап реплика айтады. Адресат сұраудың
шартты түрде ... мән бере ... ... тіл мәдениеті тұрғысынан қарағанда сыпайылықты
дұрыс ... ... ... кездесетін «Көп жасағыр, өркенің
өскір, мың болғыр, бағың ашылғыр, көзің ... ... ... рақмет
жауғыр, тәңір жарылқағыр т.б.» тұрақты сөз орамдары тілек мәнді білдіреді.
Бұл – тұрақты сөз ... ... ... ... ... ... бағың ашылғыр, түгенше т,б,). Бұл жерде адресат жоқ. Сөз ... бір ... жоқ. Ал осы ... сөз орамдары өтініш білдіру, бірдеме
жайында сұрау кезінде қаратпалық қызметке келіп, адресаттың назарын ... ... ... ... ... ... жарылқағыр ... ... ... сала ... болғыр тастай салшы
Бала-шағаңның
қызығын көргір
Рақмет жауғыр
Көсегең ... ... ... сөз ... ... ... ... имплицитті
мағынаға ие болады да, әдеттегі қаратпадан (балам, жолдас, пәленше т.б.)
сөздің алғыс, тілек мәні ... ... ... ... түседі. Бірақ мұндай қаратпалар әлеуметтік сипаты жағынан
шектеулі болып келеді. Адресаттың жасы үлкен (адресатқа қарағанда), ... ... ... және ... ... ... эксплицитті мағынада қолданылатын сөздер мен грамматикалық
тұлғалар коммуникативтік ситуацияда имплицитті мәнде жұмсалуы мүмкін.
Бір алуан сөздер өзінің ... ... ... тыс жүк ... ... ... ... көшеді. Мысалы: екінің бірі күнде қолданатын, «Әке»
сөзін алалық, ол біріншіден, «балалы болған ер адам» ... ... ... ... қарап айтатын қаратпасы. Ал, үшіншіден, әке сөйлеу
тілінде өзінен кіші адамға «Қарағым, шырағым» деген мағынада ... Ау ... ... тағы да ... ма? – деп, ... ... да, - ... болмаса, арабшасына шорқақ ем, оқып
бересің бе, әкем? [10,104].
Сол секілді «Ана , қарындас, аға,жеңге\й,нағашы, жиен т.б.» ... де, бір ... ... ... ... екінші жағынан, сөйлеу
тілінде де қаратпа сөз түрінде жұмсалады. Сондай-ақ бір ... ... ... ... ... білдірсе, ал тәуелдік жалғауының бірінші жағы
жалғанған ... ... ... ... Мәселен: «Бауыр-бауырым, іні-інім,
қайны-қайным, бала-балам, қыз-қызым, келін-келінім» т.с.с. тәуелдік
жалғауының ... жағы да тап осы ... өзі ... ... ... ... әке-әкесі, аға-ағасы, әпке-әпкесі» т.б.
Бұл жерде мынадай бір, ... ... ... байқауға болады:
грамматикадағы тәуелдіктің III жағы логикалық II ... ... ... ... ... мағына болмайды. Осыған қарағанда
тәуелдік жалғауының өзі жалғанған сөзді ... ... ... бар
деуге болады. Мұндай құбылыс тілдік құралдардың оралымдығын, ... ... ... ... қаратпа сөз жасайтын «-шек, -қай, -й,
-тай» тәрізді қосымшалар да баршылық. Мәселен: «Іні-інішек, бала-балақай,
әке-әкем, ... ... ... ... ... ... ... көке-көкетай» т.с.с. Мұндай қосымшалар сөзге моральдық
реңк үстейді.
Қазақ ... ... -е» ... ... ... сөз жасау
аса бір өнімді ... ... ... ... ... ... хан-ханеке, молда-молдаеке, мырза-мырзеке» т.б. осы ... ... ... III жақтың жалғауы жалғанғанда қаратпа сөздің
моральдық реңкі тіптен күшейте түседі. Мысалы. ... ... ... ... ... ... өзге ... тілдерде бір өзгешелігі: кісі есімдерін
ерекше түрлендіріп айту тәсілінің ... ... бірі – кісі ... ... ... «–аға» қосымшаларының тіркеліп, кісі есімін қаратпа сөзге
айналдырудың тәсілі. Мысалы: ... ... ... Сәкен-
Сәке, Ілияс-Ілеке, Мұқтар-Мұқа, Бейімбет-Биаға, Сырбай-Сыраға, ... ... ... ... ... ... ... жалғауының II жағы «-
ң» жалғанады, бірақ бұл сөздер бірден қаратпа болудан қалады. ... ... ... ... ... т.б.
Мысалдардан көріп отырғанымыздай, тәуелдік жалғау жалғанғанымен,
сөзде II жаққа тиісті ... ... ... Мұндағы «-ң» қосымшасы
сөйлеуші мен тыңдаушыдан бөгде үшінші бір ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылады. Сөйтіп грамматикадағы II
жақтың ... ... III ... ... ... қаратпалардың лексикалық мағыналары да құбылып отырады.
Мысалы: «Әке, әкем» ... ... ... ... тіпті
«Айналайын, шырағым» дегендердің синонимі болып келеді.
Мәселен: ... ... ... ... есін жинап, Құнанбай
балаларына: «Болыстықтан түсемін, мөріңді өз қолына беремін. Базаралыны ... деп ... ... ... Әке, тек ... аман ... - ... [34,14].
Тәуелдік, көптік жалғауының қаратпа сөз жасаудағы ... ... ... деген жіктеу есімдігінің орнында жұмсалуы (Мысалы: «Біз
бұл зерттеуімізде, біздің ... т.б. ... ... -нің ... «Біз»
есімдігі жұмсала береді.), лексикалық мағыналарының нақты ... ... ... өзін ... ... адамдардың арасындағы және бөтен ортада
бірдей емес. Бөтен ортада, алыс адамдар ... ... ... ... оның ... ... ұсталады. Бұл формальды қарым-қатынасты
туғызады. өмірде формальды қарым-қатынастың түрі өте көп. ... ... үшін ... бәрі – ... ал вокзалдағы кассир үшін – ... сол ... ... үшін ... бәрі – ... ... аурулар. Неғұрлым қарым-қатынас формальды, жақындығы алыс, ... ... ... ... ... ... , «Сіздер» тәрізді сыпайы бетарап
типі жиі қолданылады. Бұндай жағдайда қарым-қатынастан ... ... ... ... «Сіз» сөзінің бір қырын, яғни салқындықты сеземіз.
Бұдан жақын адамдар ... ... деп ... қажет, ұлттық этикет
дәстүрінде бұрын болмаған жағдай деген ұғым тумауы ... ... ... ... ... ... ... сақталып отырған. Бірақ, қазіргі дәстүріміздегі,
салтымыздағы көптеген ... ... ... ... де туып ... жүр.
Мысалы, кейде қазақ семьясындағы екі баланың бірі ата-анасына «Сіз»
деп, ал ... ... деп ... ... ... деп сөйлеушісі (Сіз
барасыз ба? Апа көйлегіңіз қайда? ... ... т.б.) ... ... ... да, ал ... деп тіл қатушы (Сен барасың ба?, Мама ... Өзің ... т.б. орыс ... ... болып келеді.
Олардың бұлайша этикеттік екі типті таңдаушының өзіндік себептері де бар.
Өйткені, «Сен» сөзі мен оның ... өте ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Бала үшін туған әке-
шешесіне «Сіз» деп қолдану; ара қашықты аластата түсетіндей көрінеді. Ал
қазақы тәрбие алып ... ... ... ... ... бала үшін ата-
анасына «Сіз» деу – сыйластықтың, бір түрі. Әрине, бұлайша бір семьяда екі
түрлі ... ... ... ... ... ... ... педагогтер мен тіл мамандарынан осындай қарым-қатынаста қолданылуға
тиісті ерекше ... ... ... ... ашып дұрыс
түсіндіріп беруді талап етіп жатады.
Егер біз қазақ сыпайылығының тарихына терең үңілсек, ... ... ... жат ... ғана ... сондай-ақ «Сенің» де үнемі
өрескел деп ... ... ... да ... «Сіз ... сынығы, Сен деген сөздің анығы» деген. Ал үй ... ... ... ... ... ... бұл ... қолданылуының қатаң
жүйесі бар. Әр адамның қоғамдағы өз орны (общественное положение) болатыны
секілді семья мүшелерінің де (ата, әже, ... ... әке) ... үй ішінде
өз орны бар. Бұл қарым ... ... ... ... орны ... ... орны төмен» дегенге негізделген. Бұндай қатынаста «Сіз» ... ... ... ... ... үшін осы ... есімдердің,
сыпайы, анайы тұлғалардың мағыналық құрылымын талдап көрген жөн. ... ... әрі ... ... ресми сыпайы қарым-қатынаста
айтылады.
Ал баланың ата-анасы айтатын ... бұл ... ... құрылымындағы алыс, бөгде ... және ... ... мәні ... ... яғни ... ... айтсақ,
деактуализацияланады. Және бұған керісінше жасы үлкен адамға айтылатын мәні
актуализацияланып, күшейе түседі. Сондықтан да шын ... ... ... ... ... ... мән ... Осы жайт қазақтың
сыпайылығына негіз болған, ұлттық үрдіс бойынша «Сіз» деп ... ... ... ... ... қазақ этикетінен семьядағы «басыңқы-бағыныңқылық» қарым-
қатынастың ізі де ... ... ... ... қазір де оның байқалып
отыр. Мысалы, бұрынғы қазақ әйелдері ерінің атын ... ... ... ... ... ... ... қолданған.
Мысалы: «Қадіртайдың әкісі-ау, соның бәрін түгел араладың ба? – ... ... ... ... ... көздерін сүртіп.». Ал қазіргі
таңда әйелдердің қоғамдық жұмысқа, ... ... ... белсене
араласуымен байланысты бұл «басыңқы-бағыныңқылық» әлсірей бастады. Әйел ... ... тең ... олардың семьяда, үй ... де ... ... Сондықтан да, бұл саладағы сыпайылықтың сөздер тобының
тұтас тобы ... ... ... ... ... ... ... қорға көше бастады.
Ал бала мен ата-ана ... осы ... ... ... ... мектебінде тәрбиеленуші оқушының ата-анасына
«Сіз» деп сөйлеу норма, әрі дұрыс, өйткені ол дәстүрлі қолданыс.
Қазақ ғұрпында үй ... ... жасы ... адам жасы ... ... ... деп сөйлейді, бұл кезде грамматикалық тұлғалардың ... ... деп ... ... ... ... сыпайылықта бұл жағдайдың
да үнемі сақталмағанына, бұл ... кей ... ... ... ... куә. ... бір қызықты құбылыс – атасының не ... не ... ... ... ... ... соған сәйкес
грамматикалық тұлғалардың сыпайы формаларын жұмсауды ... ... ... байқалған нәрсе – эпистолярлық жазбаларда етістіктің сыпайы түрі
жиірек кездеседі. Шығыс Шоқанмен көбінесе ... ... ... ... ... (ал ... әкесіне немесе Садуақас
Шормановтың Потанинге, Ладыженскийдің Шығысқа сыпайы сөйлеуі заңды) ... өзі ... ... ... деп жазады (жауап беріңіз, қайтарыңыз,
кешікпеңіз). Құнанбай да баласына «Сіз» деп қояды (... сол ... ... ... ... ... тіпті Абай да інісіне сыпайы түрде «тіл
қатады» ... ... ... ... дегейсіз). Сірә, бұл да хат
жазу стилінің бір ерекшелігі (белгісі) ... ... ...... ... ал ... ғасырда қазақша хат жазысу күнделікті сөйлеу
актісінен жоғары ... ... ... ... бар ... ... ... мүмкін.» [42,199].
Қорытынды
Сонымен жоғарыда айтылғандарды түйіндей келгенде, сыпайылық – белгілі
бір ... ... ішкі ... ... бар ... жүйе. Ал,
сыпайыықтың әлеуметтік, семантикалық табиғатына талдау жасап, ... ... ... ... ... емес. Өйткені сыпайылықтың қызметін
жұртшылық ... ... ... ... жақсы аңғарғанда,
семантикалық ерекшеліктерін тап басып тани білгенде, ұлттық ... ... ... ол жеке ... ... ... мәдениетіне оң әсер
етіп, адамдар арасындағы қарым-қатынас мәдениетінің аса маңызды құрамдас
бөлігіне, ұлттық рухани ... ... ... сыпайылық дегеніміз адамдардың өзара қарым-қатынасын
реттеп отыратын, олардың өзара байланыс орнатуына ұйытқы болатын арнаулы
қызмет болғандықтан және ... ... ... сөздер қоғамның,
ұжымның, жеке адамдардың, тіпті ұттардың өзара достық ... ... ... ... ... пен қаратпа сөздердің
өзара байланыстылығы мен семантикалық сипатына шолу» атты I ... ... ... ... ... ... мақсатында адамның
назарын аудару үшін қаратпа сөздер ... ... пен ... терминдік мағынасына талдау жасалынды. Сыпайылық пен ... ... ... сөз ... ... ... орыс тілдеріндегі сыпайылық
категориясының жалпы сипаттамасы
2.1.Қазақ, ағылшын, орыс тілдеріндегі сыпайылық
категориясының зерттелу тарихы
Тілдерді салыстырмалы типологиялық тұрғыда зерттеу әр ... ... ... психологиялық т.б.) жүргізіліп, ауқымы
кеңеюде. ... және ... ... ... келмейтін тілдер
фактілерін түрлі қырынан салыстыру белгілі бір тілде жеке алып зерттегенде
байқала бермейтін тілдік ... ... жете ... ... айырмашылықтар мен ұқсастықтарды айыруға мүмкіндік береді:
“Біз тілдерді тарихи байланыстылығына, туыстығына қарамай салыстыра
зерттей аламыз. Зерттеу ... ... және ... ... ... ... сәйкес келмейтін тілдердің өзінен бірдей ... мен ... ... ... ... Тілдерді осылайша
салыстыру олардың фонетикалық, морфологиялық, сонымен қатар семасиалогия
салаларында көлемді лингвистикалық талдауларға негіз ... ... тіл ... ... және ... ... үлес ... отандық және шетел тіл білімі ғалымдарының ... ... ... ... ... т.б. бар.
Салғастырмалы талдау нәтижелері әр ... ... ... ... ... жақынырақ танысуға да
септігін тигізеді. Адам факторы мен ... ... ... ... ... – лингвистика ғылымының соңғы жылдарындағы жетістігінің
бірден-бір көрінісі.
Тілдерді салыстырмалы зерттеу тұтас ... ... ... ... бір ... ғана ... ... “Тілдің кез-келген деңгейіндегі кез-
келген бірліктер, олардың ... ... ... ... ... және өзге ... ... талдаудың нысаны бола алады.” [42,34].
Соның бір нақты бір көрінісі-қазақ, ағылшын және орыс ... ... ... ... лексика-семантикалық тобы. Әлбетте,
лексика-семантикалық топ құрамын, оның ... ... ... ... ... ... ... да бір тілдің лексикалық
ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... өмір ... ... ортасы мен тұрмыс тіршілігінің әр
түрлілігі екі немесе одан да көп ұлттық тілдерді кез-келген бір ... ... ... ... ... барысында
айқын көрінеді [25,153].
Жалпы тіл білімінде сыпайылықты ... ... көбі ... тек ... ... ғана ... ... тілін зерттеуші
ғалым В.И.Алпатов “Категории вежливости в современном японском языке” атты
зерттеу еңбегінде жапон тіліндегі сыпайылық ... ... ... жолдарына талдау жасап, сыпайылықтың, адамды құрмет тұтудың
ерекшеліктерін ... ... ... зерттеуші ғалым Алмагул ... да ... ... ... ... ... ... жөнінде
мәлімет береді [41,83].
Спандияр Телқозұлы химия ғылымының кандидаты өзінің “қазақ тілінің
ресми және сыпайылық қаратпа ... атты ... ... тілінің
қаратпа сөздерінің ресми және ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде зерттеген [47,33].
Ғалымдар жалпы тілде сыпайылықтың берілуін зерттеуді қажет ... Бұл ... ... ... тіл ... ... берілу
жолдарын зерттеудің маңызы бар, өйткені, сыпайылықты лингвистикалық тұрғыда
зерттеу жөнінде нақты ғылыми еңбек жоқ.”- дейді. Сондықтан, ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу әлі де
болса, арнайы зерттеуді қажет етеді. Түрлі ұлт өкілдерінде де ... ... ... оның ... ... ... ... жүйелі түрде қолға алынған жоқ. Орыс тіл ... де ... ... осы ... ... ... бірі-С.С.Кувалинаның “Становление
языковых стереотипов вежливости в ... ... ... ... ... ... XVІІІвв.” Деген еңбегінде сыпайылықтың ... ... ... ... зерттеуші Томаева Б.Ғ. өзінің “Қазақ тіліндегі сый-құрмет
мағыналы ... ... ... атты еңбегінде тек сый-
құрметтің лексика-семантикалық тобын зерттеген. Жалпы сыпайылшықтың лексика-
семантикалық сипаты әлі ... ... ... емес.
Ағылшын тілінде сыпайылық танытушы сөздер мен формалар ... ... өте аз. ... ... ... да ... Браун мен С. Левинсон өздерінің “Polіteness phenomena” атты еңбегінде
сыпайылықты танытуда қолданылатын іс-әрекет ережелерін ұсынады ... ... пен Дж Лич “ ... of ... атты ... ... ... Оларға жеке-жеке тоқталып өтеді [31,101].
Сыпайылық теориясына шамалы болсын Г. Каспер де өз ... ... ... ... көп ... Бірақ дөрекілікті сыпайылықпен
салыстыра зерттеді [30,100].
Дәл осылай, ... ... ... де ... ... өткен.
Ағылшын тілі мен орыс тілдеріндегі қаратпа сөздерін Формановская Н.И. ... С.В. “ ... ... ... ... ... екі ... қаратпа сөздерін салыстырмалы түрде зерттеген. Бірақ
олардың сыпайылық мәніне зер салып, көңіл бөлмеген.
Қаратпа ... М. ... пен Т. ... ... ... атты методикалық оқулығы да жарық көрді. Онда алдымен жалпы
оқшау сөздер, олардың ... ... мен ... ... ... ... ... сөз тіркестері немесе сөйлемнің синтаксистік құрамы,
негізгі белгілері мәселесіне арналған. Авторлар қаратпаның табиғаты туралы
айта келіп, ... сөз ... ... ... ... айтылып
жатқан, айтылатын хабарға әрекетін байқау немесе сөз сөйлеп ... ... ... ... көздейді. Қаратпаның
синтаксистік топ құрамындағы негізгі қызметі сөз арналған жақты ... ... ... іске ... ... табылады.” – дейді.
Жалпы жоғарыда атап өткен авторлардың сыпайылық пен ... ... ... ... ... қолдап, оларға қосылуға болады. Бірақ
олар сыпайылық пен ... ... ... ... ... көп тоқталып өткен.
Осыған орай, өз еңбегімізде сыпайылық ... ... ... ... ... ... ... анықтауды басты міндет еттік.
Қорыта айтқанда, қарым-қатынастың мазмұны жоғары сөздердің лексикалық
ерекшелігін айқындау, бүгінгі күні тіл ... ... ... ... ... ... ... әрекетіндегі сыпайылық категориясы
Адамдардың бір-біріне лебіз білдіруі, тәрбие талғамы сыпайылықтан
басталады. Сыпайылық сөз анасы, сөздің анасы.
Сыпайылық - әдептіліктің, ... ... сөз ... ... дәнекері. Кішінің үлкенге сыпайылық білдіруі, азаматтың
сыпайыгершілікке сенуі – бұл ... ... ... ... ... ... ... арасында жақсы қарым-қатынас қалыптасады.
Адамдар бір-бірлеріне сыпайылық саясында дос ... ... ... ... ... ешқандай да қатынас жақсы нәтиже бермейді.
Сыпайылық – сағынышты басу, күйінішті осу, ниеті бір ... ... ... ... Алыс пен ... ... ... үлгі алдырып,
қасиетіңді дамытатын, көңілдегі ой-түрткі сезімдерден арылтатын сыпайылық
емес пе?
Сыпайылық – ағайын мен туысты, ... іні мен ... бала ... жарастыру ғана емес, ата салтын жалғастыру, ... ... ... ... елдігін, халықтың бірлігін баянды ету.
Сыпайылықта адамдардың бейбіт өмір сүруі ... ... ... ... өзі бейбітшілік, тыныштық деген мағыналарды береді.
Басқамен тату-тәтті тірлік жасағысы келген адамның әуәлі аузында ... ... ... емес пе? ... ... ... ... ынтымақ
және ауызбірліктің болуы сыпайылыққа байланысты.
Ендеше, сыпайылық өнеріне, ол шын мәнінде өнер, ... ... Ол- ... ... ... ... кәрінің өмір бойына біте
қайнасқан тірлік.
Сыпайылығына қарап, ол адамның кім ... ... ... ...... ... белгісі. Ол пенденің болмысын танытады, таныта
алмаса діңкеңді қажытады. «Сәлем бермеген туысыңнан қадіріңді білген жақсы»
деген ... ... дәл ... ... ... ... ... оның болмысын байқау, көңіл-күйін білу
әрі оған да өз ... ... ... ... ... мұсылман әлеміндегі халықтар ... ... ... да ... ... ... ... «Ассалаумағалейкум» деп амандасады.
Бұл сөз «Сізге Тәңірден есендік тілеймін» деген ұғымды білдіреді.
Оған жауап ретінде «Біз де ... ... ... ... деген
мағынадағы «Уағалейкумассалам» сөзі айтылады.
Міне, бұл – ... ең ... ... ... барып бала-шаға мен
мал-жанның есендігі сұралған.
Қазақ дәстүрінде ... ... әр ... ... сәлем
беру үлгісі, сол сияқты күйеу ... ... ер мен ... ... ... бар. ... ... сәлем беру, қол қолдап
және төс қағыстырып амандасу сәлемдесудің түрлері болып табылады.
Халқымыз атам заманнан бері ... иба ... ... қарамай сәлемдесуді, үлкендердің алдынан кесе өтпеуі, қос
қолдап.алысуды, таңертең ұйқыдан тұрғанда ата-анаға, жасы ... ... және сол ... ... ... ... баршаға бірдей әдеп нормасы
етіп ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырған.
Қазақ салтында төрде ақсақал, сыйлы адамдар отырса, ... ... ... жан ... ... беріп, қолын кеудесіне салып, басын иген.
Көптен көріспеген аға-іні, ет жақын ағайын-туыс, құда-жекжат, дос ... қана ... ... ... ... ... адам қол беріп қана сәлемдессе, көңілі жақын адамдар
қос қолдасып, оң жағынан және содан ... сол ... төс ... болған. Бұл болса шын мәнінде нағыз достық, ... ... ... басу деп ... Жасы ұлғайған құдалар да бір-
бірлерімен сәлемдескен ... оң және сол жақ ... ... Бұл салт «Төс ... деп аталады.
Әйелдердің де қалыптасқан сәлемдесу ғұрпы бар. Қатар, терезесі тең
әйелдер, бір-біріне бас иіп, қол ... ғана ... ... ... өзі ... ... ... басын иіп бір қолымен жағын
ұстаған. Ата мен қайынағасы алдында жас ... бір ... ... ... ... ... амандасулары сыпайылыққа жат емес.
Ал, әйелдермен, қыздармен ... ер ... ... ... ... ... көзқарасты талап етеді.
Халқымызда сыпайылық салты бойынша, ата-ана ұл-қыздармен ... ... ... ... ... және бетінен сүйеді. Ата-ене
күйеу баласының, келінінің маңдайына ернін тигізеді. Ал, ... ... ... ... апалы-сіңлілер бір-бірлерімен ... ... ... ... сәлем етуі – тек қазақ елінде бар салт-
дәстүр. Келіннің иіліп өзінен үлкен ата-ене, ... ... етуі ... Бұл ... нағыз сыпайылық. Мұндай сәлем еткен ... «Бай бол, ... ... Өмір жасың ұзақ болсын», - дегендей
алғыстар айтылады.
Сыпайылықтың түп негізі жылы ... мен ... те ... ... ... ... ... ұшын ғана беріп кекірею,
жақтырмаған кейіп таныту – инабатсыздыққа, тәкәппарлық, парасатсыздық ... ... ... сыпайысыздық, дөрекілік белгісі.
Шынында да, ашық қабақпен, күлімсіреп берген сәлем ... ... ... ... ме?! Әрі осы бір ... ... дейін кетпей
кісі жадында жүретіні хақ. Ақынның: «Көз алдымнан кетпей, ... ... - деуі де ... ... ең ... шарты – жылы лебіз. Мәселен, сәлем беруші мен
сәлем алушы арасында қас-қабақ пен ... ... ... ырғағы өте
маңызды қызмет атқарады.
Қабағын түнертіп, жүзін суытып немесе сүйкімсіз тыржиып, естілер-
естілмес ... ... ... құтылдым деу сыпайылық таныту емес,
керісінше кісінің көңіліне қаяу түсіретін қылыққа жатады.
Сол себепті, әркім ... ... ғана ... ... ... ережелерін білу және өзінің қас-қабақ, бет-жүз, дауыс ... ... ... ... әсер ... ... тиіс.
Сайып келгенде, сыпайылық (сыпайылық ережелері) сәлемдесудің сәнін
ғана келтіріп қомай, мәнін де арттыра түседі.
Сыпайылықтың семантикалық табиғатына барлау ... ...... ... ... ... ... мағынада жұмсалу ерекшелігі деуге болады.
Әдетте нормативті грамматика (ма, ме, ... ... ... ... яғни ... сұраулық мағынаны білдіретін қызметінде
жұмсалады да, сол сұрауға болымды не ... ... ... беріледі.
Мысалы: - Күн жауа ... ... ... ситуациясында сұраулық шылаудың өзінің дағдылы мағынасынан өзгеше
мәнде жұмсалуы жиі кездеседі, яғни ... бұл ... ... ... ... ... бола ма?, ... па?» деген сұрау
адресаттың назарын аудару үшін қойылады. Мұндай ... ... ... ... ... әдетте «Болады, рұқсат» деп жатпайды, «Төрлетіңіз,
кіріңіз, ... деп ... ... ... ... - ... аса құрметті орын.
Сондай-ақ, «Сізді бір минутқа бола ма?» деген сауал да ... ... үшін ... ... ... екінші жақ «Әрине, иә-иә» деп
жауап реплика айтады.
Сыпайылық өзінің түрі жағынан (в плане ... ... ... ... ...... содержания) басқаша мәнде болып,
имплицитті мағынада жұмсалып тұр. Кешірім ... ... да ... ... ... ... табиғатындағы ерекшеліктердің
бірі:
- Кешіріңіз, сағат неше?
- Ғафу етіңіз, вокзалға қалай баруға ... ... де ... ... амал-тәсілдердің имплицитті мағынада
жұмсалып тұрғандығы байқалады. ... ... ... ... ғафу еттім» деп жауап бермейді. Кешірім сұрау ... ... яғни ... ... ... басқа мақсатта жұмсалмайды. Ал
басқа жағдайда бұл аталған сыпайылық эксплицитті мағынада жұмсалады.
Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... аңғара бермейтіндер адресаттың
тарапынан айтылатын «Амансыз ба?, есенсіз бе?, жақсы ма?» деген амандасудың
түрлеріне «Аман, ... ... деп ... ... ... Адресат сұраудың
шартты түрде екеніне мән бере бермейді.
Осының салдарынан тіл мәдениеті тұрғысынан қарағанда сыпайылықты
дұрыс ... ... ... ... «Көп ... өркенің
өскір, мың болғыр, бағың ашылғыр, көзің ашылғыр, жолың болғыр, рақмет
жауғыр, тәңір ... т.б.» ... сөз ... тілек мәнді білдіреді.
Бұл – тұрақты сөз орамдарының эксплицитті мағынада жұмсалуы (жолың ... ... ... ... т,б,). Бұл жерде адресат жоқ. Сөз предметі
үшінші бір ... жоқ. Ал осы ... сөз ... ... білдіру, бірдеме
жайында сұрау кезінде қаратпалық қызметке келіп, адресаттың назарын ... ... ... ... ... бере ... ... субъект сала ... ... ... ... сөз ... қаратпа болып жұмсалғанда имплицитті мағынаға
ие болады да, әдеттегі қаратпадан (балам, жолдас, пәленше т.б.) ... ... мәні ... эмоционалдық-эпрессивтік реңкі әлдеқайда
күшейе түседі. Бірақ мұндай қаратпалар әлеуметтік сипаты ... ... ... Адресаттың жасы үлкен (адресатқа қарағанда), ауыл тұрғыны
екенін білдіреді және бейресми жағдайда ... ... ... ... ... мен грамматикалық
тұлғалар коммуникативтік ситуацияда имплицитті мәнде жұмсалуы мүмкін.
Бір алуан сөздер ... ... ... ... тыс жүк ... ... саптауда қаратпаға көшеді. Мысалы: екінің бірі күнде қолданатын, «Әке»
сөзін алалық, ол біріншіден, «балалы ... ер ... ... ... ... ... ... айтатын қаратпасы. Ал, үшіншіден, әке сөйлеу
тілінде өзінен кіші адамға «Қарағым, шырағым» деген мағынада ... Ау ... ... тағы да ... ма? – деп, ... ... да, - латыншасы болмаса, арабшасына шорқақ ем, оқып
бересің бе, әкем? ... ... «Ана , ... ... нағашы, жиен т.б.» деген
сөздер де, бір жағынан, туыстық атаулар ... ... ... ... де ... сөз түрінде жұмсалады. Сондай-ақ бір алуан сөздер түбір
тұлғасында туыстық қатынасты білдірсе, ал тәуелдік жалғауының ... ... ... қаратпа қызметке көшеді. Мәселен: «Бауыр-бауырым, іні-інім,
қайны-қайным, бала-балам, қыз-қызым, ... ... ... үшінші жағы да тап осы тәрізді, өзі жалғанған сөзді қаратпаға
айналдырады: «Көке-көкісі, әке-әкесі, аға-ағасы, ... ... ... ... бір, ... ... ... байқауға болады:
грамматикадағы тәуелдіктің III жағы логикалық II ... ... ... ... ... ... ... Осыған қарағанда
тәуелдік жалғауының өзі жалғанған сөзді қаратпаға айналдыратын қызметі ... ... ... ... ... ... оралымдығын, икемділігін
көрсетеді. Сондай-ақ, қазақ тілінде қаратпа сөз жасайтын «-шек, -қай, -й,
-тай» тәрізді қосымшалар да баршылық. ... ... ... аға-ағай, апа-апай, ата-атай, әпке-әпкей, тәте-тәтей, жеңге-
жеңгей, ... ... ... ... ... ... ... үстейді.
Қазақ тілінде «-еке, -е» тұлғалары ... ... сөз ... бір ... жолдың бірі. Мысалы: «Аға-ағаке, бай-байеке, батыр-батыреке,
би-биеке, хан-ханеке, молда-молдаеке, мырза-мырзеке» т.б. осы ... ... ... III ... ... ... қаратпа сөздің
моральдық реңкі тіптен күшейте түседі. Мысалы. «Ханеке-ханекесі, биеке-
биекесі, молдеке-молдекесі, ... ... ... өзге ... тілдерде бір өзгешелігі: кісі есімдерін
ерекше түрлендіріп айту тәсілінің молдығы. ... бірі – кісі ... ... ... ... ... ... кісі есімін қаратпа сөзге
айналдырудың тәсілі. Мысалы: Жамбыл-Жәке, Тайыр-Тәке, Бауыржан-Бәуке, Сәкен-
Сәке, ... ... ... ... ... т.с.с. мұндай қаратпа жалқы есімдерге тәуелдік жалғауының II жағы «-
ң» жалғанады, бірақ бұл сөздер бірден ... ... ... ... ... ... Сыраға- Сырағаң» т.б.
Мысалдардан көріп отырғанымыздай, тәуелдік жалғау жалғанғанымен,
сөзде II ... ... ... ... ... Мұндағы «-ң» қосымшасы
сөйлеуші мен тыңдаушыдан бөгде үшінші бір жақтағы адамға ... ... ... ... ... ... ... грамматикадағы II
жақтың көрсеткіші логикалық III жаққа айналады.
Сонымен бірге қаратпалардың лексикалық мағыналары да ... ... ... ... ... ... қызметінде жұмсалғанда тіпті
«Айналайын, шырағым» дегендердің синонимі болып келеді.
Мәселен: Сонымен ... ... ... есін ... ... ... түсемін, мөріңді өз қолына беремін. Базаралыны «ел
бүлігі» деп жамандап беріп түсемін. Әке, тек жанымды аман ... - ... ... көптік жалғауының қаратпа сөз жасаудағы қызметі: «Біз»
есімдігінің «Мен» деген жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ойымызша» т.б. жерлерде «Мен» -нің орнына «Біз»
есімдігі жұмсала ... ... ... ... ... ... ... өзін ұстауы жақын адамдардың арасындағы және бөтен ортада
бірдей ... ... ... алыс адамдар арасында этикетке ... ... оның ... ... ... Бұл ... ... өмірде формальды қарым-қатынастың түрі өте көп. Мысалы, дүкендегі
кассир үшін жұрттың бәрі – ... ал ... ... үшін – ... сол ... кітапханы үшін залдағылардың бәрі – оқушылар, дәрігер
үшін- аурулар. Неғұрлым қарым-қатынас формальды, жақындығы алыс, ... ... ... ... ... ... , «Сіздер» тәрізді сыпайы бетарап
типі жиі қолданылады. ... ... ... ... салқындық
сезіліп тұрады. Бұдан «Сіз» сөзінің бір қырын, яғни салқындықты сеземіз.
Бұдан жақын адамдар арасында «Сіз» деп сөйлеспеу қажет, ... ... ... ... жағдай деген ұғым тумауы қажет. Қазақ
сыпайылығында қарым-қатынастың ... ... ... ... сақталып отырған. Бірақ, қазіргі дәстүріміздегі,
салтымыздағы көптеген ... ... ... ... де туып ... ... ... қазақ семьясындағы екі баланың бірі ата-анасына ... ал ... ... деп ... ... «Сіз» деп сөйлеушісі (Сіз
барасыз ба? Апа ... ... ... ... т.б.) ... ... ... да, ал «Сен» деп тіл қатушы (Сен ... ба?, Мама ... Өзің ... т.б. орыс ... ... ... ... бұлайша этикеттік екі типті таңдаушының өзіндік себептері де бар.
Өйткені, «Сен» сөзі мен оның амал-тұлғалары өте ... ... ... ... ... ... жиі қолданылады. Бала үшін туған әке-
шешесіне «Сіз» деп қолдану; ара қашықты аластата түсетіндей көрінеді. Ал
қазақы ... алып ... ... мектебі; қазақы орта) бала үшін ата-
анасына «Сіз» деу – ... бір ... ... ... бір ... ... ... түрінің жарыса қолданылуы келіссіз-ақ. Сондықтан ата-
аналар ... мен тіл ... ... ... ... ... ұлттық этикеттік құбылыстардың табиғатын ашып ... ... ... етіп ... біз ... ... тарихына терең үңілсек, «Сіз» сөзінің
тек бөгде, жат адамға ғана айтылмайтындығын, сондай-ақ ... де ... деп ... ... Сондықтан да халқымыз: «Сіз деген
сөздің сынығы, Сен деген сөздің анығы» деген. Ал үй ... ... ... ... қазақ сыпайылығында бұл типтердің қолданылуының қатаң
жүйесі бар. Әр ... ... өз орны ... ... ... семья мүшелерінің де (ата, әже, шеше, бала, әке) өзіндік үй ... орны бар. Бұл ... ... ... ... ... орны ... алатын орны төмен» дегенге негізделген. Бұндай қатынаста «Сіз» бен
«Сен» сөздерінің қолданылуын айқынырақ түсіну үшін осы қаратпа ... ... ... мағыналық құрылымын талдап көрген жөн. ... ... әрі ... ... ... ... ... баланың ата-анасы айтатын «Сіз»-інде бұл қаратпа есімдіктің
семантикалық құрылымындағы ... ... ... және ... ... мәні ... тартады, яғни ... ... ... Және ... ... жасы ... ... айтылатын мәні
актуализацияланып, күшейе түседі. Сондықтан да шын мәнінде бұлайша ... ... ... ... мән болмайды. Осы жайт қазақтың
сыпайылығына негіз болған, ... ... ... ... деп ... ... деп
тануға тиіспіз.
Осы секілді қазақ этикетінен семьядағы «басыңқы-бағыныңқылық» қарым-
қатынастың ізі де үлкен кісілердің сөйлеу тілінен ... де оның ... ... ... ... ... ... атын атамаған, көбінше
(пәленшенің) әкесі-ау, (түгеншенің) көкесі-ау деген қаратпаны қолданған.
Мысалы: ... ... ... ... ... ... ба? – ... ақтарыла қарап, күлкіден жасаураған көздерін сүртіп.». Ал қазіргі
таңда әйелдердің ... ... ... пайдалы еңбекке белсене
араласуымен байланысты бұл «басыңқы-бағыныңқылық» әлсірей бастады. Әйел мен
еркектің ... тең ... ... ... үй ... де ... ... Сондықтан да, бұл саладағы сыпайылықтың сөздер тобының
тұтас тобы (әкесі-ау, шалым, отағасы, ... ... ... ... ... көше ... бала мен ... арасында осы бағыныңқы-басыңқы қарым-қатынас
сақталып отырғандықтан қазақ мектебінде ... ... ... деп ... ... әрі ... ... ол дәстүрлі қолданыс.
Қазақ ғұрпында үй ішілік қарым-қатынаста жасы үлкен адам жасы кішіге
тіл қатқанда «Сен» деп сөйлейді, бұл кезде ... ... ... ... деп ... ... өттік. Бірақ, сыпайылықта бұл жағдайдың
да үнемі сақталмағанына, бұл ... кей ... ... ... ... куә. Осындай бір қызықты құбылыс – атасының не ... не ... ... ... қаратпаны қолданып, соған сәйкес
грамматикалық тұлғалардың сыпайы формаларын жұмсауды ... ... ... ... нәрсе – эпистолярлық жазбаларда етістіктің сыпайы түрі
жиірек кездеседі. ... ... ... ... ... «сөйлеседі»:
«жазыңыз, жіберіңіз, іздеңіз (ал ... ... ... ... Потанинге, Ладыженскийдің Шығысқа сыпайы сөйлеуі заңды) типті
Шоқанның өзі інісі Жақыпқа «Сіз» деп ... ... ... ... ... да ... «Сіз» деп қояды (... сол жазудан хабардар
болыңыз ... жазып жіберіңіз) тіпті Абай да ... ... ... ... ... молдаға көптен-көп сәлем дегейсіз). Сірә, бұл да ... ... бір ... (белгісі) болар: сыпайы аспект – ресмиліктің
көрінісі тәрізді, ал өткен ғасырда қазақша хат жазысу ... ... ... ... ... ресми реңкі бар құбылыс ретінде таңылуы
әбден ... ... ... мәдениеті тілдесім кезінде белгілі бір қашықтықты
сақтауды талап етеді. Әдетте физикалық ... ... ... ... ... Тек қол ... болады. Бірақ, кездесу кезінде тек жанұя
мүшелерімен немесе тым жақын таныс ... ғана ... ... Егер ... ... ... ... яғни өтіп бара ... ... ... сақтамай жақындасаңыз, кешірім сұрауға ... ... ... ... ... ... тарихи-
географиялық ерекшеліктеріне байланысты пайда болған. Солардан көрініс
табады.
Тілдесім кезінде адамдар ... ... ... ... ... бір
қашықтықты сақтайды (бір-бірлерін алшақтатып тұратын). Мұндай қашықтықтар
түрлі ұлт өкілдерінде әртүрлі болуына ... әр ... өз ... тырысады. Жақындық пен қашықтық деңгейлерінің сай келмеулеріне
байланысты тілдесушілер арасында түсініспеушіліктер пайда бола ... әр адам ... ... ... ... жақындатса, өзге
адамдар назарына қорқыныш, ашыналық (флирт), жек көру деген ... ... ... ұлт ... қашықтықтың бір-бірлеріне сай
келмеуіне байланысты адамдар бір-бірлеріне күмәнділікпен (күдіктілікпен)
қарым-қатынас жасайды. Осыған ... өзге ұлт ... ... ... ... ... ... ұлт арасында түсініспеушілік тумас үшін, әр адам өзін-өзі өзге ұлт
талаптарына сай бейімдеуі керек. Мысалы: Сөздерді, грамматиканы дұрыс
қолдану, дыбысты ... ... ... Жалпы айтқанды вербалды және
бейвербалды деңгейдегі ... ... ... сай ... ... керек.
Жоғарыда ағылшын халқының бейвербалды әрекеттерінің жеткілікті толық
айтылып өтсе, енді вербалды әрекеттері бірнеше алғы ... ... ... ағылшын тіліндегі сыпайы тілдесім әрекеттерінің бірі –
тілдесім кезінде еркін, жеңіл әңгімеге ... ... ... ... адамдары өздерінің салт-дәстүрлеріне, әдебіне сүйене отырып,
белгілі бір қашықтықты ... ... ... ... алшақ ұстайды –
жеке, әлеуметті, жыныстық қатынас жағдайна байланысты. Олар ... ... доп ... теңейді. Яғни негізгі мақсаты – оны ауада ұзағырақ
ұстаудағы көздейді. ... ... ең ... ... ... ... да) – ... бір жағдайға байланысты айтылған сөзге дұрыс
жауап қайтара білу. Жауап ... ... ... тиер ... алшақ
болу қажет. Мұндай талапқа орыс және қазақ халқы да ... ... ... ... тән ... тәсілдері түрлі болып келеді [32,121].
Тарихқа сүйенер болсақ, ... ... ... ... ... ... ... берген. Себебі әр сұрақтың түбін іздеп, терең талқылағанды
олар әдепсіздік, әуестік, құмарлық, мәдениетсіздік деп ... Ойды ... бір буын ... ... де ... ... ол ... мүмкін деген ойды тұжырымдайды.
Ағылшындар өздерінің әдептіліктеріне сүйене отырып, қарсылықтарын,
ойларын ... ... ... ... ... ашық жеткізу
тілдесім кезінде қолайсыз жағдай туғызады. Тіпті ұрыс-керіске әкеп соғады.
Бір адам ... бір ... ... қояр ... ... адамның жеке өміріне
қатысты болғанда) сыпайылық тәртіптеріне қатты көңіл бөлген жөн. ... ... жеке ... ... ... ... бағасы. Жас
ерекшелігін (жас шамасын), жанұя жағдайы т.с.с.
Ағылшын адамының ... ... – ішкі ... ... ... ең қиын ... да өзін ... тырысу, ешқашан
шағымданбау, әсіресе бөтен адамға. ... ... ... адамдармен тығыз
қатынасты қолдамайды. Жай ғана тілдесім кезінде белгілі қашықтықты сақтап,
бөтен адамның көңіліне қаяу ... ... ... ... “Distancing themselves from any confrontation, they will play
down any anger or ... they may feel in a way that is ... to ... They have even evolved a special ... ... purpose ” ... қысқа мерзімді тілдесімге ... ... ... ... ... ... ... әуестігін, жанұядағы
келеңсіз жағдайларын, денсаулығының жағдайын жасыруға тырысады. Ал орыс
халқы керісінше көздеген мәселесі, ... ... алу ... қалайда болсын
шешуге тырысады. ... ... ... ... ... Анық-қанығына жетпейінше, өз ... ... ... ... ... ... ... соғады. Оған үлкен шеберлікпен
қарайды. ... ... ... ... “they (the British) ... to a huge range of hackneyed expressions which they drag ... to keep the ... ball in play or to cover ... Because they are slightly ashamed of the ... of these, ... to them ... as ... Moving from one to another, ... user will avoid taking a stance on any subject under ... орыс ... ең ... ... өзі ... ... үшін
дөрекілік болып келуі мүмкін. Ал орыс ... үшін ... жан ... жылы сөйлеу сыпайылық болып есептеледі. Сыпайы сөйлеу арқылы адамның
сеніміне кіруге болады деп шешкенде, ағылшын халқы оны ... ... ... ... қулық асыру деп түсінеді. Сондықтан олар әр ... ... ... ... салқындық танытады. Біреудің көңілін
қалдырудан ... ... ... ... Бұл ... барып тұрған
рақымсыздығы, мейірімсіздігі емес. Жай ғана бір «ойынның ережесі» ағылшын
әзілкештерінің айтқанындай “Do not forget, however, that your new ... makes a ... kind inquiry after your state of health does ... in the least whether you are well and kicking or dying of ... [33,214].
Жоғарыда айтып өтілген табудан бөлек – ... ... ... (small talk) ... ... сөз етпейді. Тілдесім кезінде
үзіліс ... да ... ... «ия» немесе «жоқ» деген қысқа
жауаптарын сыпайылыққа жатқызады. Сондықтан, тілдесім ... ия және ... ... ... ... ... жалғастырып кете берудің
қолдайды. (Keep the conversation going! Ережесін сақтайды). Әйткен ... әкеп ... ... Ал орыс ... ... алған адам
үшін тыныштық сақтау – адамға деген сыйластық, көңіл бөлу т.б. ... ... ... үшін ... ... ... ыңғайсыздық туғызады деп,
тілдесім кезінде үзінді ... ... ... сөздермен толтыруға
тырысады. Әсіресе, бұл ережені ресми әңгімелерде, ... ... ... ... жөн. ... өз ... ашық ... Ал
орыс халқы үшін бұл мақтаншақтық болып табылады. Бұл жерде әр ұлттың өзіне
тән менталитет ерекшеліктерін байқауымызға ... ... ... бойынша тілдесімдгі сыпайылықты екі түрге
бөліп, екі сыпайылықты ұсынады.
1) Турашыл (тіке) және жағымсыз адам болмау.
2) Ләм демей, үндемей тұрмау.
Бұл екі ... нені ... ... сөз ... ... ... ... қашу мақсатында өздерін қашықтықта ұстайды. өзге ұлт
өкілдері кейде мұны олардың салт-дәстүріндегі діни-адамгершілік ... ... ... деп ... ... керемет ерекшелігі presupposition-предположение-
болжап-шамалау, ой, пікір шамасы болып танылады. Өзге ұлттың ұлттық сипатын
(ерекшелігін) ... ... ... ұшін ... өз ... ... бұл түсіндірмелерді “… they hardly
tver say what they mean, and very often say the exact ... Thus ... are telling a story to an ... which elicits the response ... it should not be taken at face value. Faint praise damns as
surely as ... ... ... қошемет сөз айту шүбә, күдік туғызып, сенімсіздік
оятпайдыма? Тіпті күдікті қошамет деп танылмайды ма?
Неге грамматика ... ... ... ... ... әсер ... ... немесе салқындық танытуы болып табылады. Өзімізге мұндай
сұрақтар қойғанша Британдар ұстанған бейтарапты сыпайы ... ... ... ... табу мен ... ... отырып, (жақсы) болу
сарынмен сөйлеу керек.
Бұған басқаша көзбен қарасақ, сөйлеушінің айтқан сөзін, ойын ... оған жай ғана ... ... таныту күтпеген кедергілерді
жасырады. Өзге ұлт өкілдері мұндай жағдайда, сөйлеушінің айтар ойын ... ... ... ... қажет. Олар әдетте айтар ойларын толық емес,
бір-екі ауыз сөзбен ... Өзге ұлт ... ... жағдайлар
тоғыспас үшін Венгер сықақшысы (әзілкеші) Джордж Микиш өз тәжірибесін айтып
өтеді:”When some yes ago, knowing ten words of English and using them ... I applied for a ... job, my would-be employed (or ... softly ... “I’m afraid your English is ... This ... into any ... language would mean:
Employer (to the comissionaire): “Jean, kick this ... down ... ... ... сратегиялар тек ағылшындарда ғана емес, сонымен
қатар орыс халқында да бар. Бірақ бұл ... ... әр ... ... ... отырады. Ағылшын тілін үйренуде бұл
стратегиялардың мағынасын жете бағаламау ағылшын тілін үйренуде, және ... ... ... кері ... ... ... ... тілдесімдері бірнеше тәсілдер (жолдар)
арқылы тегістеледі. Солардың ішіндегі ең ... ... бірі ... ... Бұл тәсіл бірқатар құрылымдарды қолдануды талап етеді
- (белгілі уақытты (формалар) ... ... ... ... көмегімен сыпайы қатынас құрады. ... ... паш ... ... Және олар ... ... ... сезінеді.
1.Уақытты формалар : уақытты формаларды бұйрық райды
білдіріп, оны сыпайы өтініш ... ... үшін ... ... ... бұл ... жай осы шақты қолданғаннан гөрі,
өйткен немесе ... ... ... дұрыс дейді [46,320].
Келер шақта қолданғанда бұйрық райды (Will you …?) және жорамал жасау
үшін (Shall I / we …?) ... ниет ... ... үшін need ... to ... ... Мысалы: You will need to wait downstairs.
Will you join us in 10 minutes? Тікелей бұйрықты Wait ... join ... 10 minutes ... ... осы формаларды қолданады.
Өтініш пен сұрақ қойғанда жай өткен шақты қолданады. How much do you
want to spend тікелей ... ... How much did you intend to ... ... ... ... істерін, қабылдаған шешеімдерін т.б. білгісі
келсе, бұйрық райда емес, ұзартылған уақытты (Continuous tense) ... Will you be leaving this ... (Simply ... ... ... you going to leave this ... ... for a decision).
Will you leave this afternoon? (requesting / ordering).[18,89]
Сонымен қатар, ... ... tense) ... сыпайы түрде
өтініш, ұсыныс жасағанда қажет.
Мысалы: I was thinking / I was ... …; I’m hoping you ... me… (I think – what about ... I wonder if you have…, I ... could lend me…); ал қоштасуды білдіргенде: I be going ,I’m ... to…(I must go, I look forward to…) және ... ... are you looking for? ... тілінде ағылшындардікі секілді тәсілдер бар.
Мысалы: Вам придется подаждать; Я (тут был) ... не ... ли ... Как долго вы собираетесь пробыть здесь?; Сколько вы собираетесь
потратить?; Это ... ... ... ... ... қолданады.
2. Could, would, might модальды етістіктер тіке тілдесімнен сақтайды.
Британдықтар жеке адамдар арасындағы тілдесім ... ... ... ... Could, would, might ... ... ... өтініштерді, сұрақтарды, ұсыныстарды,
пікірлерді, талап-тілектерді т.с.с. жүзеге ... ... ... ... ... мен ... ... білдіру
мақсатында тұрақтар тіркестер (сұраулы, шартты) арқылы ... ... ... ... ... өтініш, ұсыныс пен пікірді жеке
білдіру мен сын айту үшін Could, would, might ... ... Could / would you do that for me? Suppose we ... ... solution? Might it be an idea to have a break right now? You ... the new diet, it works ... You ... tell me before ... notes. Бұл ... бұйрық райды, үзілді-кесілді түрде мынадай көрініс
табар еді: (Will you do that for me? Let’s have a break. Try the new ... ... read my notes.) бұл ... жай ... Сұрақ өзінің нақтылығын жоғалтады.
Мысалы: Would you be able to complete this work by noon? (indefinite
inquiry)
Will you be able to complete this work by noon? ... ... ... be going to the ... canteen by any chance? ... my watch somewhere there. – Where exactly could you have left it?(Are
you going to the ... canteen …? – Where exactly did you leave ... ... ... ... (Say, call, ... ұнату
(қалау) (Like, prefer) етістіктерін қолдану арқылы сыпайылықты танытуға
болады. Сонымен қатар, ұсыныстар мен ... ... ... Would you like some tea? I’d prefer …: Бұл ... (I’d ... …; I’d ... ... етістікті құрылымдар сыпайылықты танытады.
Модальды етістіктерін тұрақты құрылымдарда сыпайы сұрақты, ұсынысты,
кеңесті, бұйрықты білдіру мақсатында if көмекші ... ... ... I wonder if you might be ... in … / could ... would
like to…?; If I were you I’d …; It would be better if…; If you would ... formal); You might see if ... Smith is free this ... және might етістіктері көбіне, рұхсат сұрағанда can, ... ... could және might ... қолданылады. Егер олар
if көмекші сөзімен бірге қолданылса, сыпайылық реңк ... Could I ask you ... if you’re not too busy? I wonder if
I might have some more tea? Ал ... сұрағанда және өз көмегін ұсынғанда:
It would be really nice if you could …, but don’t worry if you don’t ... I could go and see him if that would ... ... ... ... жеке ... қою, өтініштен бас тарту
(өтінішті орындаудан бас тарту) ... ... ... салу ... ... ... ... көрініс табады.
Мысалы: I’d rather you…; I wish you wouldn’t …(for action)/didn’t
(for state); I’d rather not answer that if you don’t mind; I’d really ... say ... but… және ... ... would ... you ... бірге қолдану ескірген
құрылым болып табылады. Орыстардың бы және ли ... (Не ... вы?, ... ли вам бы?). Бұл орыс ... ... өтініш ағылшын тіліне бұйрық
райдың құрылымымен (орамдарымен), (Пожалуйста) сөзімен аударылады. ... – Could you give ... ... Could және would ... ... сөзінің
баламасы деп түсіндіруге болады.
Осыдан келетін қорытынды екі тілдің сыпайлық танытуы ... ... ... ... ... ... бас ... мен кеңес беру түрлі болып
келетіні анықталды.
2.2. Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі сыпайылық ... ... ... ... қаратпа сөздер өзіндік стильдік
ерекшеліктерге ие. Жас ... ... мен ... жынысына,
әлеуметтік жағдайына, семья жағдайына (тұрмыс құрған немесе құрмағандығына
байланысты), таныс, бейтаныстығына ... ... ... қарым-қатынас
барысында бірін-біріне сыпайылық көрсетуін ... ... ... ерекшелігі бар.
Қазақ тіліндегі сыпайылық мағыналы қаратпалар сан жағынан алғанда аса
мол, түр жағынан алғанда сан ... ... ... ... қарым-
қатынасқа, таныс-бейтанысқа және лауазымы мен жас шамасына байланысты
айтылатын түрлері бар.
Енді осы ... ... жиі ... ... ... ... ... ата, ұстаз, апай, ағай, тақсыр, хан ием, әміршім,
аға, інішек, қарындас, әпке, балақай, құрдас, жолдас, ... ... ... ... ... ... ауылдас, жерлес, аттас, бажа,
байеке, ханым, ханша, ақсақал, отағасы, балам, қызым, жиен, бөле, ... ... ... басқарма жолдас, дирктор жолдас, азамат, хан, ханзада”
тағы басқа сөздерінің бір тобы туыстық ... ... ... бір ... ... мен ... ... білдіретін сөздер. Үшінші топ-
халықтық әдет-ғұрыпқа, салт-дәстүрге негізделген сөздер. ... ... табу мен ... ... қоштасу рәсімдерін білдіретін
сөздерді жатқызуға болады.
Егер жоғарыда аталған әр топқа жеке-жеке ... неге осы ... ... ... мағыналы туыстық атауларға жататын топтың негізі мынада:
бірінші бұл атаулардың алғашқы (негізгі) мағынасы туыстық мағына ... ... ... барысында бұл сөздердің сыпайылық мәні де
барлығы байқалады. Мысалы: “апа” қаратпа ... ... ... ... ... әйел ... 3) туыстық атау.
4) сыйлы, құрметті адам.
Бұл ... ... ...... ... ... бейтаныс жасы
үлкен әйелді де өз апасындай құрметтеп, сыпайы түрде “апа” дейді.
Бұл ... өзге бір ... ... өз ... ... ... жатады.
ә) Адамның әлеуметтік мәртебесіне, қызметіне, ... ... ... ... “мырза, ханым, ханша, хан ием, тақсыр, әміршім,
сұлтан, әкім, жолдас (президент, директор)” т.б. қаратпа сөздері мен ... ... ... ... ... ... лауазымы болғанымен, бұл
сөздер қарым-қатынаста сыпайылық ... ие ... ... Төрелер, ханым
аналарыңыз дұрыс айтады. – деді Айғаным.
б) Сыпайылық ... ... ... ... қолданылатын
тобы. Тілде кішінің үлкенге, үлкеннің де кішіге ілтипатын білдіретін ... бар. ... ... ... ... ... қалқам, қарағым, шырағым.”
Және т.б. бұл сөздер қарым-қатынас барысында тілде жиі ... ... ... ... ... ... орын ... байырғы сыпайылық мағыналы
қаратпа сөздер. Мысалы: ... жаса ... - ... риза ... ... ... Біз ... үлкен бір орыс қаласының түбіндеміз.”
в) Тілімізде жас шамасы ыңғайлас адамдардың ... ... ... ... ... ... ... құрдас, замандас, дос.”
Замандас, құрдас жас ... ... ... да ... құрмет тұтып, әйел
болса - құрбым, ер адам ... - ... деп ... ... ... ... оны ... сұрады, - деп әйеліне қарап күліп қойды.” Құрбы,
замандас сөздері бейтаныс адамдарға да айтыла береді [48,11].
Аталған ... ... ... ... да, ... не ... да, ... мәнін жоғалтпайды.
Ағылшын тілінде өзгі тілдерге қарағанда ... ... ... аз. Әйтсе де зертттеу жұмысының арқасында ... ... ... ... ... ... ... сөздердің бірнеше
лексика-семантикалық топтарын анықтауға болады. ... ... ... ... жағдайына, отбасы жағдайына (тұрмыс құрған
немесе құрмағандығына байлынысты), қызметіне, жас ... ... ... ... - ... коммунистік партия мүшелеріне қатысты айтылады.
Sіr, Mr – жасы ... ер ... ... - ... ... немесе қызметі жоғары, жасы үлкен әйел
кісіге қатысты айтылады.
Mіss – тұрмыс құрмаған қыз балаға қатысты айтылады.
Mrs - жасы ... әйел ... ... ... ... ... таныс және бейтаныс адамдарға қолданылғанда
міндетті түрде адам есімін атап өту ... ... ggggg- ... what would you ... І’d lіke an egg ... please ... ... қатысты айтылатын сыпайылық мағыналы қаратпа сөздер:
aunt, uncle, grandmother, grandfather, grandma, grandpa, brother, ... Mum, Dad, ... ... ... бейтаныс адамдарға да қолдануға болады.
Бейтаныс адамдарға қатысты айтылатын сыпайылық мағыналы қаратпа
сөздер: Dear!, ... ... Ducky! - ... - ... Қарағым!.
Son!, Sonny!, Boy!, - Балам! – Сынок!
Brother! Buddy! Old man! Mate! – ... Аға! ...... Сестричка! Сестренка! - Әпке! Әпше! Апай!
Тәте!
Mіss! – Девушка! - Қарындас! ... ... ... ... арасында қолданылатын қаратпа сөздер:
Frіend! Mate! Buddy! ... Buddy, could you tell me when the traіn leaves? ... ... ... сөз ... Sorry! Excuse me! ... ... қаратпалар қысқа мерзімді тілдесім кезінде бейтаныс
адамға көбіне қолданылады.
Мысалы: Excuse me, could you tell me what tіme іt іs, ... Ladіes and ... деп ... ... ... бір ... ... мағыналы қаратпа сөздерін қызметін
атқарса, екінші жағынан адамның жас ерекшелігін, әлеуметтік жағдайын тағы
сол сияқты ... ... ... қазақ тіліндегідей қаратпа сөздер көп емес. Дегенмен,
күнделікті өмірде жиі ... ... ... ... ... ... Простите! қаратпа сөздерін әдетте бейтаныс адамдарға,
қысқа мерзімде тілдесу мақсатында қолданылады. ... ... ... где ... ... ... метро?
Бейтаныс немесе таныс адамды қарату үшін “Товарищ, Гражданин,
Гражданка, Господин, Госпожа”, т.с.с ... ... Егер ... болса міндетті түрде қаратпа сөздерден кейін адам ... ... ... қызмет- лауазымын атап өту қажет. Мысалы: ... ... ... ... ... Господин министр!”
т.с.с. Мысалы: Гражданин начальник, разрешите мне идти.
Оңтүстіктің орыстары көбіне бейтаныс адамға жынысына қарай Женщина!
Мужчина! деп тіл ... ... ... как ... к ... ... жас ... қарай жиі қолданылып тұрытан
қаратпалар: Молодой человек! Девушка! Бабушка! ... ... ... ... жататын қаратпалар: Мама! Папа! Дедушка! Бабушка!
Брат! Сестра! Тетя! Дядя! т.с.с. Тетя, дядя ... туыс ... ... қолдану қажет. Мысалы: Тетя Катя! Дядя Леша! т.с.с
Егер адам таныс немесе туыс адам ... жолы кіші ... ... ... ... – шапағатпен, қаратуға болады. ... ... ... ... т.с.с.
Кейде жас шамасы ыңғайлас немес жасы кіші адам ... 1) ... ... ... Мысалы: Тань-Таня ! Петь-Петя! 2) ... ... ... да ... ... Тань! Петь! Немесе Пе-еть!, Та-
ань!
Ал жасы үлкен, сыпайы, құрметті, адам есіміне міндетті түрде әкесінің
есімін қосып айтады. Әкесінің есіміне “-евич, ... - ич, ... - ... жалғаулар жалғанады. “-евич, - ич, - ович” жалғаулар ер адамдарға
қатысты жалғанады, ал –евна, ... ... әйел ... ... ... ... ... Павел Иосифович! т.с.с
Кей жағдайда, адамды қарату ... тек ... ... ... ғана ... ... ... Егоровна, Василь(ев)ич. Мысалы: Вот
что Серов! Вы сейчас же едите в ... с ... ... ... атау, әдетте жас ... ... ... ... және ... ... қолданылады.
Әдетте қария, жасы үлкен кісілер өзінен кіші бейтаныс немесе таныс
адамды қарату үшін “Моя ... моя ... ... ... адамдарды сапайы түрде мейір-шапағатпен қарату үшін туыс
атауларын шамалы қысқартып, ... ... ... ... ... ... ... Мамусенька! Мамулечка! және т.б. [54,17].
Ерлі –зайыптылар бірін-бірі сыпайы түрде қарату үшін ... ... ... ... ... ... моя!, Рыбка моя!
Зайчик мой!, Зверь ты мой! ... ... ... ... сөздер туыстық, сый-құрмет, қызмет
лауазым, жан-жануарлар т.с.с. білдіргенмен сыпайылық мағынасын да айқындап
тұр.
Тілімізде ... ... ... әрқашан жағымды мазмұнға
негізделгендіктен, қаратпа (сөздерінде) ... ... мән ... ... ... ... ... мағыналы сөздер қосымшалар
арқылы беріледі. Қосымшалар арқылы берілген эмоционалдық мәні бар ... ... ... ... сыйлауға негізделген сыпайылық
мағынасы жоғары сөздер.
3. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі ... ... ... ... ... тек тілмен сөйлеу арқылы ғана ... ... әр ... ... ... олар бір-бірін тілсіз
ақ ұғып, соған қарай іс-әрекет ... ... ... ... ... ... жарық көздеріне, естілген дыбыстарға назар аударып, соған
өздерінше жауап қатады, соған сай ... ... Сол ... ... әртүрлі үлгілері немесе таңбалары адамға білгілі бір жайдан
хабар береді де, адам оны ... ... ... байланысты қозғалады
[36,289].
Кейде адамдар белгілі бір шартты келісімдер немесе белгілер ... ... Бұл да ... ... қарым-қатынастың бір түрі.
Осыдан басқа да адамдардың бірін-бірі түсінудің көптеген жолдары бар.
Мұндай семиотикалық таңба-белгілердің ... ... ... және көздің, ауыздың, қабақтық, бет-әлпеттің өзгеруі арқылы
ұғынысуы сияқты қаншама көп, белгілер бар. Тіптен дене ... ... ... т.б.) әр ... ... өзін неше жаққа жүгіртуге
болады [36,292].
Қарым-қатынастың ... ... ... ... ... тыс бола ... Мұндай қарым-қатынастар адам үшін қызмет етеді,
адамдардың өзара түсіністігіне жол ашады. ... олар да ... ... ... ... ... ұғынысу, түсінісу
тілсіз қарым-қатынас деп аталады.
Дегенмен, ... ... пен оның ... ... да, өмірде де
белгілі орын алады. ... ... ... ... ете ... қарапайым жолы болып табылады [36,294].
Жалпы адамдардың қарым-қатынасына қатысты ... екі ... ... Оның бірі – ... (вербалды) қатынас, екінші – тілсіз
(бейвербалды) қатынас.
Тілдік қатынас пен тілсіз қатьынастың ұқсастықтары да ... бар. Бұл ... ... ... ... екеуі де біріншіден,
адамдардың бір-бірімен байланысын қамтамассыз ... яғни ... ... ... етеді. Екіншіден, тілдік, тілсіз қатынаста
адамдардың өзара түсінісуіне жол ашады. Ұғынысу ... ... ... ... да мүмкін, бәрібір адамның белгілі бір хабарды ... ... ... ... мүмкін болады. Алайда, тілдік қатынас адамдардың
бір-бірімен ұғынысуын, ойын ... ... ... ерекше қызмет
атқарады. Оның осы ерекшелігіне ғалымдар баса ... ... ... ... ... екі ... ... Бірінші – тіл
дыбыстау құралдары (сөз, сөйлеу) екіншіге көмекші құралдары (ымдау, ... қол ... дене ... [22,19].
Бір қарағанда, тілдің көмекші құралдары дыбыстау ... ... ... ... ... ... ... жүгінсек,
адамдардың әңгімелесу, мәлімет алмасуының 35% -і тіл арқылы, ал 65% ... ... ... ... ... асады екен. Сөз арқылы таза мәлімет
алмасу жүзеге асса, тілдің көмекші құралдары ... ... ... қалыптасады. Тілдің көмекші құралдары арқылы ... ... оның ішкі ... ... ... ... ... жоғарыда ұсынылған мәліметтерге сүйене отырып, қазақ,
ағылшын, орыс тіліндегі сыпайылықтың бейвербалды қатынастар арқылы ... яғни ... ... ... рәсімін зерттеуді жөн көрдік.
Оларды өзге тілдермен салыстырмалы түрде де зерттеуді міндет еттік.
Сәлемдесу – ... рет ... ... бір уақыт салып кездескен таныс
және бейтаныс адамдардың дәстүрлі сөз ... ... дене ... ... ... ... ниет, ілтипат білдіріп, жылы шырай танытуы.
Әдетте, амандық-есендік сұрасудан бұрын пайда болған ... бірі - ... ... ету, белгі беру. қадым заманды неондерталь
адамы аң ... ... ... екі аяқты, жұмыр басты пендесін
кезіктіргенде, оған өзінің ... ... ... жоқ ... білдіру үшін
оң қолын жоғары көтеретін болған. Бұл ишарат ежелгі Мысырда ... ... ... ... ... иық тұсына дейін көтеріп,
алақандарын ашып көрсетеді ... ... ... ... қолымда ештеңе
жоқ, саған адал ниетпен келіп тұрмын” ... Мұны ... ... ... ... амандасуымыздың бастапқы көрінісі деуге болады. Бұл ... ... ... ... ... ең ... қару ... жоқтығына сендіру үшін оң қолдарын алысуы (ұстауы) керек
болған. Қоштасу ... қол ... ... ... ... ... жүз ... бір-бірімізді ренжіткен жоқпыз, алдағы кезде де осындай ақ пейіл
адал ниетпен, дос ... ... қол ... ... – дегенін
аңғартқан [9,27].
Дүние жүзіндегі сан алуан халықтардың cәлемдесуі де түрлі-түрлі болып
келеді. Мысалы, жапондықтар таныстарын ... ... ... сәл ... ... ... беліне, одан кейін иіліп, тізесіне дейін апарып, сол
еңкейген қалпы, мүләйім жүзбен ... ... ... Ондай тәжім етудің
жапондықтарда басы жерге жеткенше еңкейюі, орташа ... және сәл ... ... бар. ... ... ... ... қазақ, кейбір бауырлас
халықтарда да кездеседі. Мәселен, қазақ келіншектері қайын аталары ... ... мен жасы ... ... өзі ... боп ... үлкендеріне тізесін бүгіп, қолын кеудесіне қойып, иіліп сәлем
қылады. Оған ... ... жаса ... ... ... ... айтып, батасын береді. Ал еркектер арасында бұрын, қол қусырып сәлем
беру, яғни, “Көрініп тұрсыңғой, екі қолымда да ... жоқ, ... ... аңғартатын сәлемдесу түрі болған.
Ауғандар алдым қолын маңдайларына тигізіп, иіліп, ізет жасап ... ... ... – “Басымыз аман болсын!” дегендері. ... ... ... ... қолымен бас киімін ... ... ... артына ұстап, тілдерін шығарады екен. Ерте кезде Қытайда
дос-жаранмен сәлемдесудің түрі - өз ... өзі қысу ... ... ... құшақтасып сәлемдескен. Француздар бір-
бірінің (бірінің-бірі) маңдайынан сүйіп амандасады. Жаңа ... ... ... қосу ... өзара мұрындарын сипасып, бірін-
бірі иіскеп амандасатын ... да бар екен ... ... ... ... да сыпайылыққа, көргенділікке,
естілікке жатады. Мұнда да әр халықта әр ... ... ... ... орыстар: “Денсаулығың қалай?” – ... ... ... ... бе?” – дейтін болған. Гректер “Қуаныңыз!”
сөзін айтса, қытайлықтар: “Бүгін тамақтандыңыз ба?, Қалай қыстап ... жөн ... ... ... ... тіпті көшу дегенді білмейтін, қала
тұрғындары да солай амандасады. Бізде болса: ”Бала-шаға, үй іші аман ... ... ма?, ... сау ма?” деп бастап, біраз жерге дейін
апаратын белгілі.
Міне ... бәрі әр ... ... ... өмір ... мен ... байланысты сәлемдесу әдептерінің ... ... ... ... қатар сәлемдесу әдеп-салты да
уақыт өте келе азды-көпті өзгеріске ұшырап отырған [9,28].
Қазақ елінің ... ... ... ... ... жасы
кішінің үлкенге бірінші болып сәлем беруі – міндетті.
Сәлемдесудің түп ... жылы ... ... ... ... де, лайықты жауап қатып:”Көп жаса ... ... ... ... сияқты ізгі тілек, ықылас пейіл көрсетіп отыруы мамыражай
көңіл жақындығы, ... ... ... ... жөн. ... сеқос
қабылдау, қолының ұшын ғана беріп, ... ... ... ... ... ... ... оны халық парасатсыздыққа,
көргенсіздікке санайды. Шынында да, ашық қабақпен, күлімсіреп берген ... жан ... ... әлгі көрініс көпке дейін көңілдендіріп,
жадында жүрмей ме?! [9,30].
Алайда, ... ... ... ... құрғана
“Ассалаумағалейкум!” – айтып, бір міндеттен құтылғандай болатын тоқтарыс
сәлемнің ізеттілік емес екені, ... кісі ... қаяу ... ... шығатыны белгілі. Сәлемдесудің әдеп ретіндегі ең басты шарты – жылы
шырай. Онда сәлем ... мен ... ... қос-қабақ, бет-жүз құбылысы,
дауысы маңызды қызмет атқарады. Қабағы ... ... ... ... тыржитып, барқ ету немесе естілер естітмес етіп, ... ... ... ... ... үш ... сорпасы қосылмайды. Өйткені
мұның бәрі адамның ... ... ... ... ... ... үшін мұның
бәрі маңызды. Айталық көз көреді, аяқ жүреді, ауыз жұтады – ... ... ... ... етеді. Тек жылы жүз, иықтағы күлкі, ... үн ... ... ... және ... ... ... жайдары, жақсы
сезімдер көңілді абыржытып, жанды жараламауы үшін қажет. сол ... ... ... ғана ... ... ... білу өзінің қос-қабақ, бет-
жүз, дауыс құбылысын қадағалап, алдындағы адамға ... әсер ... ... машықтанып, үйрену керек. Мың сан жыл ... ... ... ... ... әсем ... әлемдегі ең өркениетті
және әдепті ел саналатын жапондықтардың қыздарын қаршадайынан бастап, тіпті
ұйықтап жатқанда да, жүздері күлімсірегендей жылы ... ... ... айта ... ... ... беруші олардың арасында өзінің ... ... түс ... ... кісі ... ... да ... басқаға
сездірмей, ашық, ажар, айқын дауыспен сәлемдесуі ләзім. Мұндай әлгі
дұрдараз кісі де қол ... ... ... ... ... ... әдепке жатпайды. Жастардың үлкендерге қалшиып тұрып бір қолын ұсынуы
да жараспайды, шапалақты шарқ еткізу де ... ... ... былқ ... ... ... біреумен амандасып жатқанда, көз
көңілі басқа жақта тұруы - әдепсіздікпен ... ... ... ... ... Ал, топ ... ішінен танитын немесе атақты абыройлы
деген бір-екеуімен ғана алалап ... қол ...... ... Бұл ... берілген адамдардың өзін ыңғайсыз жағдайда қалдырады
да, сәлем берілмегендер үшін ашықтан ашық қорлау ... ... ... амандасу ер адамдар тарапынан ерекше ... ... ... ... ... ... ... амандасу жиі кездеседі. Ол да орынды. Кейле ұзақ уақыт көріспей
аға-іні, ет жақын ағайын туыс, ... ... ... ... ... ... ... ағасын да егде жастағы құда мен
құда, құда мен құдағилардың “Төс ... ... ... оң жақ сол ... тиістіріп көрісу салты бар.
Соңғы ондаған жылда Батыстың әсіресе, еліміз бен ... ... жат ... ... ... ... ... көзінше
үлкен-кіші, қыз-қырқын демей, бетінен сүйіп амандасу етек алды. Мұның өзі
біздің, халқымыздың, мұсылман ... ... ... жат кереғар,
ұнамсыз қылық. Біздің байырғы және тектілік салты бойынша, ондай сүйісулер,
әдепсіздік, ұятсыздық ... ... ... бауырына басып,
маңдайынан, бетінен сүйіп көріседі, ата-ана ... ... ... ... ... Жеңгесі қайын сіңлісін, аталы-сіңлілер бір-бірін
бетінен сүйіп, ... ... ... кіммен, қай жағдайда далығып тұрғанына, өзінің жас ... ... ... ... ... абзал. Сәлем беру - өткінші
міндет емес, өмірлік міндет. Ендеше одан жаңылуға да, ... да ... ... сөйлеу, тілдесім мәдениетінің ең ... бірі ... ... ... ретінде қазақ тілін алатын болсақ,
қазақ халқының ... ... ... Оның ... жататын жүйелері
бар. Әсіресе, үлкенге ... беру реті ... ... ... ... Қазақта сәлем беру кішіден басталады, әрі ... екі ... ... ... ... ... ... жүйелеріне қысқаша тоқталып көрейік.
Оларды “Барып ... ... ... ... ... ... болады. Бұрынғы сәлемдесу реттері ауысша да, қимыл-ізетімен ... ... ... ... реті ... бір ... туыстас немесе бір ауыл
арасындағы жасы үлкен туыс кісіге, иә ... ... ... таныс
адамдарға әдейі уақытын арнап шығып, сәлем беру болады.
Қазақта ... ... ... ... беру ... – ертеден
қалыптасқан сыпайыгершілік. Мысалы: ... ... ... ... ... сәлем беріп қайтайын. – деп інісі, жиені, ... ... ... сәлемдесуге келіп қайтады. Міне, қарап отырсақ, екінші жағынан
сәлем беріп бару сәті – ... ... ... ... жасы ... ... ... “Таныстармен сәлемдесу”. Таныстармен жұмыста. қонақта, көшеде,
базарда, кинода, тойда т.б. орындарда ... қалу сәті бола ... ... ... қалу ... ... ... Егер сәлем беретін адамның ата жасындағы
әкеңнен ... аға ... ... ... ... қай ... ... бұрылып қасына келіп сәлемдесу орынды. Ер азамат, жасы ... ... ... ата! ” ... ... ... ... беріп, екі қолын бірдей ... Ал ... ... ... – деп екі қолын немесе бір қоглын берсе де айып емес.
Сәлем ... ... қыз бала ... - ... ... немесе
“Сәлем бердік, аға!” – деп сәлемдеседі де қояды. Ешқандай қимыл-ізеттілік
жасамайды. Ал, сәлем беріп жатқан жас ... ... ... ... ... оң ... ... сол тізесіне екі қолын айқастырып салып, ... ... ... ... ... Сәлем алушы ақсақал – “Бақытты бол, көп
жаса!” – деп ... ... ... ... ... да, қыздар да – “Сәлем бердік,
әже!, Сәлем бердік, апа!” – деп ... ... ... ... ... ... Ал, ... - “Әлік алдық!” немесе ”Көп жаса!” – деп жауап сәлемін
қайтарып амандасады. Қимыл-ізеттілігін көрсетпейді. Егер ... ... ... айтқандай, берген сәлеміне қимыл-ізеттілігін қоса атқарады.
Бір жақтан көптен қатынамаған ұл-қыздары ... ... ... ... олар ... ... ... Әжесі - қызының маңдайынан,
ұлының бетінен, келінінің оң ... ... ... Шешесі – ұлының
маңдайынан, қызының ... ... сол ... ... ... ... жоқ, сүю бар. ... – жолы үлкендері.
б) Жасы қатар адамдардың сәлемдесуі. Жасы ... ... ... ... ... ... ыңғайланса да артық емес. Қатар адамдар
бір-біріне “Сәлеметсің бе!” – деп ... да ... ... жолдас-
жора араларындағы сәлемдесулер ер, әйел деген жікке бөлінбей-ақ, деңгейлес
атқарыла береді. Былайша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... бір-біріне өкпе-қақпа айтып жатпайды.
Сыпайылық қимыл танытып, екі қолын ... ... ... жағы да екі ... онда ол ... ... елемей, менсінбеге,н сияқты әсер
қалдырады.
Егер адамдар бір-бірін көрмеген болса, қос ... ... ... ... әйел болса немесе екеуі де әйел болса, олар бір-бірімен төс
қағысып, ... сәл ... ... ... ... ... ер, ... қарамай “Сәлеметсін бе?” – деп
амандасады. Оларға сыпайылық қимылдарын сақтаудың қажеті шамалы.
в) Жасы ... ... Жасы ... ... ... Жүзі ... ... Түрлі жүріс-тұрыс ретіне қарай: жұмысқа
шаштаразыға, моншаға, киноға т.б. баруға байланысты кездесіп ... ... ... ... ... де, ... бас изесіп,
амандасып өте беруге болады. Олармен осыдан артық тереңдеп амандасудың ... ... ... амандасып тұрғаның жүзі ғана таныс жандар. Былайша
айтқанда, бейтаныстар десе де болады.
Зерттеу жұмысының нәтижесінде, жоғарыда атап ... ізет ... ... тән, керемет мәнге ие екендіктері белгілі болды.
Оларға қысқаша ... ... жөн. ... ... – ауызша сәлемдесудің
түйіндеуі сияқты. Мысалы:
1) Сәлем беруші жас адамның үлкен кісіге екі қолын ... ... ... сәлемімді беремін” дегенге меңзейді.
2) Сәлем беріп, басын июі – “Ақ жүрегіммен, сәлем беріп ... ... ... ... ... ... ... тізесін бүгуі – “Кішілігім”, ал, қолын
айқастырып сол тізесінің үстіне қоюы – ... ... ... ... ... ... мегзейді.
4) Төс түйістіріпе, қолдасып жату да: төс түйістіру – “Бар ықыласым
мен сәлемімді қабыл алыңыз.” ... ... Ата мен әке, әже мен ... ... сыры ... ... адам мен әйел адамның іс-қимыл әрекетінің өзіндік сыпайылығы әр ... осы ... ... ... ... ... сыпайылық жатыр. Өзіне
қарсы жыныстыны маңдайдан сүю – сыпайылық болса, ... сүю ... ... ... ... ілтипаттар. Келіннің оң қолын анатасының,
сол қолынан анасының сүюі – келіннің екеуіне де ... ... ... ... жағы да ... ... сүйген ізінен екішісі
сүймеу ойластырылған.
Қазақтағы сәлемдесу рәсімдерінің қүрделілігі сол – жасқа, ... ... ... ... әр ... реттен амандасып,
ізеттілік қимылдары жасалады. Бұл бір ... ... ... ... тәрбиелілігін өзінен-өзі көрсетіп тұр.
Қазақтағы сәлемдесу жоралғысы – кішіден үлкенге ... ... ... ... кішіге қарай төмендеп отырады. Міне осыны сәлемдесу
жүйесі дейді [22,106].
Ал, ағылшын халшқында жасқа, ... ... ... қарым-
қатынасқа байланысты әр түрлі реттен ... ... ... өзге ... ... тізе ... сәлем салып сыпайылықты
танытпайды. “Тізе бүгіп, ... ... ... адам өзін ... төмен
ұстауы деп тусінеді. Олар сәлемдесу ... “Good ... ... Good ... Good day!, Hello!” сыпайылық сөздерін қолданып,
жай ғана, жымиып қана қояды немесе ... ... ... ... ... сиқылды қол алысып сәлемдеседі. Ер адаммен ер
адам кездескенде иық қағысып амандасады. Әйел адаммен әйел адам ... ... ... ... ... ... мен орыс ... сәлемдесу рәсімінің сәйкестігі -
қазақ халқына сәлемдесу рәсімі сияқты ... ... орыс ... ... ... халықтары сияқты, төс
қағыстырып, қол алысып, сүісіп амандасқанды дұрыс ... Олар ... ... ырғағына көп көңіл бөледі.
Дүние жүзіндегі сан алуан халықтардың сәлемдесу рәсімі ... ... ... ... ... ... ... жүйелері т. б.
болады. Оларға зер салып, көңіл бөлу тиіс. ... ... ... ... ... ... қалаптасқан қарым-қатынасқа қаяу
түсіреді.
4. Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық
категориясының өзіндік ерекшеліктері.
“Mr,Sіr – мырза, Жолдас, Ағай – ... ... ... сөздері
үш тілде де жай ер кісілерге айтылады. Орыс, ... ... ... ... ағылшын тілінде қызмет дәрежесін білдірмейді. Мысалы:
қазақ, орыс тілінде, “Жолдас директор, Президент мырза, Господин ... ... ... Mr. Sіr. қаратпалары міндетті түрде адам
есімімен ... ... ... ... есімін жеке қолдануды –
дөрекілік деп ... ... ... ... ... ... жері ... тілінде де
таныс адамды қарату үшін адам есімімен бірге “Мырза, Жолдас, ... ... орыс ... ... ... ... адам ... болады. Бірақ, олар әдетте адам есіміне әкесінің есімін ... ... ... ... ... ... -қаратпаларын
қолданған күнде де, адам есімімен ғана ... ... ... адам ... ... қоса ... ... ғана қолданады. Мысалы: Товарищ, Семен
Семенович!, ... ... ... ... [12,193].
Тағы бір ерекшелігі, ағылшын, орыс тілдеріндегі “Mr,Sіr – Господин,
Товарищ.” ... адам ... ... ... ... ... “Мырза,
Ағай, Жолдас.” қаратпалары адам есімінен кейін қойылады.
“Mіss – Бикеш, Қарындас – ... ... ... ... ... - ... сөзі ағылшын тілінде тек тұрмыс құрмаған
қыз балаға қатысты айтылады. Ал, қазақ, орыс ... ... ... байланыссыз айтылады. Тіпті орыс тілінде кей жағдайда жасы
үлкен әйел ... ... деп тіл ... me, Sorry” – ...... - қаратпаларын
салыстыратын болсақ, қаратпалар үш тілде де бірдей қызмет атқарады. Қысқа
мерзімді тілдесім ... ... ... ... ... ... үшін
қолданылады.
Туыстық атауларға келсек, ағылшын орыс қазақ ... ... ... ... ... ... немесе оларға жалғаулар
жалғап айтуға болады. Мысалы: “Әжей, Әкей, Мам, Пап, Dad,Mum” ... ... үш ... де ... ... ... ... Son, Sonny – Сынок – Балам
Brother, Buddy, - ... – Аға, ...... - Әпке, Тәте, Апай
Бірақ Mіss – Девушка ... ... ... тілдерінде туыстық
атауға жатпайды. Ал қазақ тілінде қарындас қаратпасы туыстық атауға ... ... да ... ... қолданылады
Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі “Dear!, Dearіe!, Luv (Love)!,
Ducky!- Дочка! Моя сладкая! – Моя ... ... ... ... ... ... ... қаратпалар таныс адамдарға да бейтаныс
адамдарға да қолданыла береді.
“Ladіes and Gentlemen! - ... мен ... – Дамы и ... үш ... де ... қатысты сыпайы түрде, ресми жағдайда
қолданылады
Адамның жынысына қарай орыс ... ... ... деп ... Ал ... және ... ... “Әйел!, Еркек! – Man!, Woman!” деп
қарату тұрпайы да, дөрекі болып келеді.
Ерлі –зайыптылар бірін-бір ... ... ... ... ... ... ... атау орыс халқында кең құшағын жайған. Мысалы:
Киска моя!, ... мой!, ... моя!, ... мой!, ... ты мой!, ... ... ... мышь) моя! т.с.с
Ағылшын тілінде “Baby” қаратпасын қолданады. Мысалы:Oh, my Baby! Ал
қазақ тілінде әдеби ... ... ... ... ... енді, жалқы есімдерге (адам аттары) келетін болсақ, ... ... ... ... ... үшін ... ... жалғаулар жалғап
атауға болады. Мысалы: Whіlly, Betty, Леночка, Колечка, Жәке, ... ... Бұл үш ... ... Ал ерекшеліктері: қазақ ... жасы ... ... ... тіл қатқанда немесе сыпайылықты арнайы
білдіре айтқанда, адам есіміне “ – еке, -ақа, -ке, -қа, - а, - е,” ... ... ... ... ағалшын тілдеріндегі: жалғау жалғанған жалқы есемдерін жас
шамасы ыңғайлас немесе жасы кіші адамдарға қатысты қолданады.
Ағылшын тілінің өзге ... ... бір ғана ... ... ... бірнеше қаратпалар пайда болады. Мысалы:
Elіzabeth – Lіse, Elsіe, Lіbby, Beth, Bet, Betty, Betsy, Bess, ... – Wіll, Wіlly, Wіllіe ... ... ... ... ағылшын тілдерінен ерекшелігі. 1) адам есімін екі
еселендіріп айтуға болады. Мысалы: Тань-Таня!, Петь-Петя!, 2) адам ... ... ... ... ... ... тілі – ... қарым-қатынас, таныс-бейтаныс, әлеуметтік
жағдайына, семья ... ... жас ... ... ... ... ... тілі – туыстық қарым-қатынас, ... және ... жас ... ... ... ... түрлері бар.
Орыс тілінде – туыстық атауды, сый-құрметті, ... ... және ... арасында айтылатын қаратпалар тобы бар.
Қорытынды
«Ағылшын, қазақ, орыс тілдеріндегі сыпайылық категориясының жалпы
сипаттамасы» деп аталатын II ... ... ... ... оның ... ... қолданыстары сөз етіледі.
Тілдегі сыпайылық категориясын бүгінгі күнге дейін жаплн тілін
зерттеуші ғалым В.И. ... пен А.А. ... қана ... оның ... ... ... ... тәжірибесіне сүйене отырып, қазақ,
ағылшын, орыс тілдеріндегі сыпайылық ... ... ... ... ... ескердік. Зерттеу
нәтижесінде сыпайылық тың категориясы әр халықтың дәстүрлі мәдениеті ... ... ... ... осы негізде қарым-қатынас рәсімдерінен
бастау алатыны бұлардың сыпайылық мағыналары ... ... көзі ... ... ... ... сөздер
мен сөз тіркестерінің өзіндік ерекшеліктерін тек ... ... ... ... алып ... жөн ... келдік және өз еңбегімізде осы принципті үнемі басшылыққа ... ... ... ... ... оның тілдік
ерекшеліктеріне байланысты білінеді. Бұлардың негізгі ерекшелігі көбінесе
қарым-қатынас, ... тік ... ... ғана көрініс табатындығында деп
санап, сыпайылықты білдіретін арнайы сөздердің үлгілеріне, ... ... ... ... ... ... ... отырып, жалпы тілдегі
сыпайылық мағыналарын:
1. Арнайы сыпайылық мәні бар ... ... ... ... ... ... сыпайылық мәнді
сөздер.
3. Халықтық әдет-ғұрыптарға негізделген сыпайылық мағыналы сөздер деп
қарастыра отырып өзіндік ерекшеліктерін атап ... және ... ... сөз ... ... ... ... күш салдық
Сыпайылық мағыналы лексиканың әрқайсысының өзіндік болмыс-бітіміне,
жұмсалу бітіміне қарай лексикалық топтарға бөліп ... ... ... ... ...... атаулар.
Ерлерге және әйел адамдарға қатысты, неке қиюға байланысты ... ... ... жүз ... жуық ... ... барлығы
анықталды.
Осынша атаулардың барлығы бірдей сыпайылықты тікелей ... ең ... ғана ... ... ... ... отырып, сыпайылық қасиетін ашуға тырыстық.
Халықтың сәлемдесу рәсімдеріне байланысты сыпайылық сөз үлгілеріне
орай ... ... ... ... ... ... ... сипаттарына сай кеңінен сөз етілді.
Тіліміздегі (ағылшын, қазақ, орыс ... ... ... мол қоры әр ... ... ... ... арналарының
кең ауқымдылығы мен тереңдігін, орнықтылығын байқатады, қарым-қатынас
мәдениетінің жоғарылығын көрсетеді, мол ... ... ... орыс ... ... категориясының ішкі және
сыртқы табиғатынан туындайтын ... ... ... ... ... ... ... мәселе кешенді
тұрғыда келуге тырыстық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен сыпайылық дегеніміз, қорыта айтқанда, ... ... ... үшін ... сол ... ... беру мақсатында
қолданылатын ұлттық ерекшелігі бар стеоретипке айналған ... мен ... ... (қарым-қатынас формулалары) болып табылады.
Адамдар бір-бірімен қарым-қатынасында үнемі қайталанып ... ... жиі ... ... ... ... іс-әрекеттердің
бірі – сыпайылық (рахмет айту, қаратпа, ... ... ... ... айту т.б.) ... ... қарым-қатынас кезінде сан мәрте
қайталаудың ... сөз ... ... айналып, тұрақталады.
Ағылшын, қазақ, орыс тілдерінде ... бір ... ... ... орнықты және дайын күйде жұмсалатын тілдік едимницалар ... ... ... ... деп аталады.
Сыпайылықтың өзіне тән арнаулы қызметтері ... Олар ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты реттеп отыру, сыпайылық ... ... ... қызметтерінде жұмсалады. Біз бұл жұмысымызда ... ... ... азды көпті тоқтала келіп, оның негізгісі – байланыс
орнату екендігін байқадық. Ал, оның реттеуіш, ... күй ... ... коммуниканттар арасындағы байланыстың үзілмеуіне, нығая ... ... ... Тағы бір есте болар ерекшелік – сыпайылықтың
қызметтері жеке-дара, дербес күйде емес, ... ... ... жүзеге
асады. Мәселен «Сау болыңыз!» деген сыпайы сөз орамы сыпайылық ... ал «Сау ... ... ... сыпайылық жоқ деуге болмайды.
Егер «Сау бол!» сөзі жасы ... ... ... ... ... ... жұмсалмаса, сыпайылық сақталмай, коммуниканттардың
арасындағы байланысқа сызат түсуі мүмкін. Сондай-ақ қатар ... ... ... ... ... сөз (грамматикалықмағынасы анайы тұлғада болса да)
адресант ... ... ... ... ол ... ... сақтамайтын
дөрекі жан екен» деуі кәдік. Коммуниканттар бір-бірімен тек «сіз-біз»
дескенде ғана сыпайылық сақталып, ал ... ... ... ... түсіну, әрине, дұрыс емес.
Сыпайылықтың семантикалық табиғаты күрделі болып келеді. Біз бұл
жерде екі құбылысқа мән ... а) ... ... орай ... тұлғалар көмекші сөздердің имплицитті мағынада жұмсалу
құбылысы жиі кездеседі. «Қызым, ... ... ... сен ... ... ... ... туыстықты білдіретін эксплициттік мағынадағы атаулар. Ал
бетаныс адамның «Қызым, ... ... ... ... ... ... қолданылып тұр. Бұлай дейтініміз – коммуниканттардың
арасында ешбір туыстық қатынас жоқ. ... ... ... ... ... білдіретін болса, бұл ... ... ... тұр; ә) ... ... сыпайылықтың
мағынасындағы белгілі бір семаның мәні күшейе (актуалдана), екіншісінің
мәні бейтараптанады (деактуалданады). Мысалы, сіз ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Мұндайда сөз
мағынасындағы «бөгде», ... ... ... мәні ... Бала ... «сіз» деп сөйлейді. Мұндай ситуацияда ... ... мәні ... «құрметтеу», «сыйлау» мәні
күшейе (актуалданады) түседі.
Сыпайәылық қарым-қатынас ... ... ... Мысалы
«армысыз» деп амандасу кез-келген жерде айтыла бермейді. Бұл единица
салтанатты жағдайда ... ... ... ... шырағым тәрізді іш
тарта (интимдік мазмұнда) айтылатын қаратпа синонимдер көбіне бейресми сөз
жағдайында айтылады. Ал, жолдастар, ханымдар мен ... ... ... жағдайда жұмсалуды қажет етеді. Сыпайылықтағы ... ... ... ... ... ... ... сыпайылықты,
біріншіден, стильдік жағынан біртарап (маркированный) және стильдік жағынан
бейтарап (немаркированный) деп ... ... ... ... реңкі жағынан біркелді болып келе бермейді. Оларды стильдік реңкі
бойынша асқақ, бейтарап, бәсең болып келеді. ... ... ... тәл болса, екінші топтағылар сөйлеу тіліне қатысты ... ... тілі ... ... ... ... әлеуметтік мәртебесі
бір-біріне жақын, бір-біріне бөтен емес коммуниканттардың арасындағы қарым-
қатынаста қолданылады. Ал, өзге жағдайда ... ... сөз ... ... сыпайылығына нұқсан келтіреді. Әсіресе, қарапайым
сөйлеу тіоіне тән стильдік ... мен ... пәс ... ... сөз мәдениетінің, тіпті жалпы кісілік мәдениетінің төмендігін
байқатады.
Сыпайылықтың жоғарыда сөз болған ... ... ... ... ... орындары мен қолдану аясына ... ... ... ... ... ... ... көңіл айту т.б.)
бөліп қарағанда айқын ашыла түседі.
Сыпайылықтың әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... сипатын да аша түседі. Қазақ тұрмысындағы салт-
дәстүрді сыпайылық тұрғысынан талдау ... ... де ... мәні
бар, олай болмаған жағдайда ондай салт-дәстүрлерді теріс бағалау немесе
мәнін ... ... ... бір ... ... ... қалыптасуы мүмкін. Бір
жағынан, қоғамдық қатынастардың өзгеруі – сыпайылық нормалардың ... ... ... Екіншіден, кезінде сыпайылық тұрғысынан талдау
жасамағандықтан болар, ат тергеу, сәлем ету сияқты салт-дәстүр бірте-бірте
тұрмыс ... ... шыға ... ... ... қалыптасқан салт-дәстүрі болатыны белгілі. Тіпті
олардың кейбірі өзге ұлт өкілдері үшін ... ... ... көрінуі де
ықтимал. Мысалы, мән-мазмұны ашылмаса, қазақ халқындағы ... ... ұлт ... ... ... ... Шындығында, бұл салтта қатар-
құрбылардың бірін-бірі сыннан ... ... ... болу ... ... ... Сырат қарағанда, бұрынғы қазақ ... ... өз ... ... ... ат қоюы оның
құқығының төмендігін көрсететін де ... ... ... ма? Оның ... ... ... ... сыпайылық жүйесіне талдау
жасамай, көз ... ... От ... үлкенді – ата-ана, ата-енені
сыйлау, оларды құрметтеу бар лық халықта бар дәстүр. ... осы ... ... ... ... ден қойылады да , ... ... ең ... ... ... ... Бала от ... қарым-қатынаста ата-анасының атын атамай, әке, көке, апа, жәке –
тәрізді қараипалардың бірін таңдайды. ... ... деп ... ... ... ... деу тым өрескел көрінеді. Осындай шаңыраққа түскен
келін де, сол ... бір ... ... ... ... барынша сыпайы
түрлерін қолданады. Өз кезегінде ата-ене келін ... ... ... ... ... ... ... бас қамқоршы бола біледі; сый-
сияпат көрсетіп, ... алып ... ... келін болсаң, жағасың)
деген мақалдың мазмұнын осыны аңғартады.
Сонымен жоғарыда айтылғандарды түйіндей келгенде, ...... ... ... ішкі ... ... бар біртұтас жүйе. Ал,
сыпайыықтың ... ... ... ... ... ұлттық
сипатын көрсету, әрине, жалаң мақсат емес. Өйткені сыпайылықтың қызметін
жұртшылық дұрыс ... ... ... ... ... ерекшеліктерін тап басып тани білгенде, ұлттық ерекшеліктерді
терең сезіне алғанда ол жеке адамның, жалпы қоғамның мәдениетіне оң ... ... ... қарым-қатынас мәдениетінің аса маңызды құрамдас
бөлігіне, ұлттық рухани ... ... ... дегеніміз адамдардың өзара қарым-қатынасын реттеп
отыратын, олардың өзара байланыс орнатуана ұйытқы болатын арнаулы ... ... ... ... ... қоғамның, ұжымның, жеке адамдардың,
тіпті ұлттардың өзара ... ... ... үлкен септігін
тигізеді.
Қаратпа сөздердің қызметін ... ... ... лексика-
семантикалық ерекшеліктерін топ басты тани білгенде, ұлттық ерекшеліктерді
терең сезіне алғанда, ол жеке адамның, жалпы қоғамның ... оң ... ... ... ... ... аса маңызды құрамдас
бөлігіне, ұлттық рухани ... ... ... ... мынадай қорытындыларға келдік:
1) Сыпайылық пен қаратпа сөздер ... ... ... ... Бірақ
сыпайылық мағыналы қаратпа ... ... ... ... ағылшын, орыс тілдеріндегі сыпайылық ... ... ... тобы ... ... ... орыс ... сыпайылық мағыналы қаратпа
сөздерінің лексика-семантикалық тобының құрамы мен құрылымы ... ... ... ... ... ... ... (тұрмыс құрғандығына, құрмағандығына байланысты) жас
ерекшелігіне, ... ... ... тілдесіміне
байланысты қаратпалар.
4) Қазақ, ағылшын, орыс ... ... ... ... ... байланысы анықталды.
5) Қазақ, ағылшын, орыс тілдеріндегі ... ... ... ... ... ұқсастықтары мен
айырмашылықтары анықталды.
6) Қазақ, ағылшын, орыс ... ... ... қатар, тілдің көмекші құралдары арқылы көрініс табуы
анықталды. ... ... ... ... көрініс табуы.
Қорыта айтқанда, зерттеу жұмысының нәтижесінде, жалпы тіл ... ... ... ... ... ... және сыпайылық мағыналы қаратпа сөздері туралы құнды
пікірлер айтылғандығы анықталды. ... ... ... ... ... орыс ... сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерінің бірнеше
лексика-семантикалық топтармен бірге ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің ерекшеліктері аныталды.
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерінің
лексика-семантикалық ерекшелігін ... ... күні ... тіл ... лексикалогия, социолингвитика,
салғастырмалы лигвистика салалары негіздеріне ... ... ... асыру
қажеттілігі байқалды.
Сыпайылық мағыналы қаратпа сөздерінің тілдегі көріністері қарым-
қатынас мәдениетін қалыптастыруға негіз бола ... көз ... ... орыс ... ... мағыналы қаратпа сөздер
адамға көрсетілер құрметіне, сыпайылық пен инабат ізеттілікке негізделген
сөздер ... ... ... ... тіл ... ... ... етеді. .
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1) Акишина А.А., Акишена Т.Е.Формановская Н.И. Спросите
попросите... М., 1989. – ... ... А.А., ... Н.И. ... речевой
этикет (пособие для иностранцев). – М., 1983. -200с.
3) Алпатов В.М. Категория вежливости в современном японцком
языке.- М.: ... ... ... С., Сауранбаев Н. – Қазақ тілінің грамматикасы
II синтаксис. – Алматы, 1939. – ... ... С., ... А., ... И. ... ... – Алматы, 1971. - 106б.
6) Ахметжанова З.К. Функционально-семантические поля
русского и ... ... ... сопоставительного
исследования).- Алматы: АН Каз ССР, 1989.- 108с.
7) Ахметжанова З.К., Калиханова Р.Е. ... ... ... казахского и русского языков. – Алматы, 1999 .-186с
8) Аракин В.Д. Сравнительная типология английского ... ... ... ... для пед ... М.: ... 1989.-256с.
9) Асылов Ұ., Нұсқабайұлы Ж. Әдептану.- Алматы: Мектеп,
2002. ... ... М. ... ... туады. – Алматы: Қазақ
университеті, 1992. – 248б.
11) Балақаев М.Б. Қазақ тіліндегі сөз ... ... // ... ССР ... ... ... 1952. - ... Баранов М.Т. и др. Русский язык. – М.: Просвещение,1989.
288с.
13) Бейсенова С.Б. ... ... в ... языке.- Алматы, 2002. –26с.
14) Бодуэн де Куртенэ И.А. ... ... по ... Т.1.- М.: ... АНСССР, 1963.-384с.
15) Brown P., Levіnson. Polіteness phenomena.- Cambrіdge,
1978. -323p.
16) Durr W. K., Windley V.O., Yates M. C. ...... Mifflin Company, 1976. – ... Elaіne Wolker. Steve ... Grammar ... (London)
England, 2001.-169p.
18) Eagles F. Cutting edge. – England, 2001. - ... Гак В.Г. ... ... (на материале
французского и русского языков).-М.: Международные
отношения, 1977.- 264с.
20) Гак В.Г. ... ... ... ... ... 3-е издание.- М.: Просвещение, 1989. - 288с.
21) Гак В.Г. О контрастивной лингвистике // Новое в ... ... ХХV. ... ...... 1989.- 5-17С.
22) Еламанов Қ. Шаңырақ пен Пырақ.- Алматы: Жеті жарғы,
1999.-176б.
23) Ибрагимова Ж. Тіл табысуға қажетті ...... ... 2002. №12 ...... ... Л.А. Вопросы теории речевого воздействия
речевого воздействия. – Л., 1978. – 45с.
25) Корнилов О.А. Языковые картины мира как ... ... – М.: ... 1999, - ... ... Ю.Б. ... of ... Communication.
(Азы вежливого общения): Учебное пособие. – Обнинск: Титул,
2001.- 112с.
27) Қабланова А. Қазақ сөз этикеті. - Алматы, 1993. ... ... ... 1995, 8 том – ... Қожахметова Х. 40 уроков казахского языка. – Алматы:
Жалын, 1989. – 280б.
30) Lacoff R. The logіc of ... ... ... Leech G. Prіncіples of progmatіcs: - London and New ... ... Miall A. ... guide to the English. – ... 1993. – ... Mikes G. How to be an Alien. – Peguin books, 1986. – ... ... Т. ... - Алматы: Жазушы, 1997.
– 496б.
35) Ожегов С.И. Словарь русского языка.- М.: Русский язык.
1983. – 816с.
36) Оразбаев К. Иман және ... ... Ана ... ... ... Ф. ... қатынас. – Алматы: Өнер, 2000. - 314б.
38) Пиз А. Язык телодвижений.- М., 1992. –262с.
39) Peter Moor, Sarah Cunnіgham. Cuttіng edge.- London, ... Redston Chris. Cutting edge. – England: Pearson ... 2002. – ... ... А. ... ... // Қазақ тілі мен
әдебиеті. - №12 - 1996.- С.8-10.
42) Сулейменова Э.Д. ... и ... ... ... ... – 2-ое ... - ... Демеу,
1996.-208с.
43) Сыздықова Р. XVIII – XIXғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. –
Алматы, 1984. – 205б.
44) Сыздықова Р. Қазақ ... мен ... ... ... ... S. Cutting edge. – England: Pearson education
limited, 2001. – 159p
46) Swan M. Practical english usage. – OUP, 1980. – ... ... С. ... ... ... және ... қаратпа
сөздері // Қазақ тілі мен ... ... 1991. №7. ... ... С.Г. Введение в межкультурную
коммуникацию. – М., 2000.
49) Томаева Б.Ғ. Қазақ тілінің сый-құрмет мағыналы
сөздердің лексика-семантикалық тобы.- Алматы, 2000. –114б.
50) ... П.С. О ... ... ... ... и ... М., 1999.-159с.
51) Тумаркин П.С. Русские и японцы: актуальные проблемы
межкультурной коммуникации // Вестник Московского
университета. Серия 13. М., 1997. №1. - ... ... П.С. ... и ... в ... ... Словарь
справочник.- М.: 2000.
53) Уалиев Н. Сөз мәдениеті. – ... ... 1984. ... Формановская Н.И., Шевцова С.В. Речевой этикет.
Русско-английские соответствия.-М.: Высшая школа, 1990.-80с.
55) Формановская Н.И. Речевой этикет и культура общения.-
М.: Высшая ... 1989. ... ... Н.И. Вы ... “Здравствуйте!”.-
М.: Знание, 1989.-160с.
57) Шакузадаұлы Н., Ерғалиева Ж. Әдептілік қағидалары. –
Алматы: Өнер, Katev, 2000. – 320бет.
58) ... Ә. ... ... – Тараз: Сенім, 2002. – 200бет.
59) Ярцева В.Н. Контрастивная грамматика.- М.: ... Eysenck M.W. ... Facts and Myths. – London: ... Ltd, 1994. – 132p.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі қазақ тіліндегі сыпайы қарым-қатынастың вербалды және бейвербальды амалдары және олардың зерттелу жайы59 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
Corel Draw программасын түрлі графикалық бейнелерді өңдеуге қолданудың әдістемелік негіздері21 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь