Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектілері

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім.
1 . Тарау. Ұжымдық қарым. қатынастың зерттелу тарихы.

1.1. Ұжымдық қарым. қатынас туралы түсінік.
1.2. Ұжымдық қарым. қатынастың шетел тіл білімінде зерттелуі.
1.3. Орыс тіл білімінде ұжымдық қарым.қатынастың зерттелу деңгейі.

2. Тарау. Ұжымдық қарым.қатынастың псхолингвистикалық аспектілері.
2.1. Ұжымдық қарым. қатынас құралдары.
2.2.Ұжымдық қарым.қатынас құралдарының негізгі бөлшегі .мәтін
және оның табиғаты.
2.2.1. Газет пен журнал беттеріндегі көңілді мәтіндердің психолингвистикалық аспектісі.
2.2.2. Газет пен журнал беттеріндегі көңілсіз мәтіндердің псхолингвистикалық аспектісі.
2.2.3. Радио және теледидардағы көңілді мәтіндердің псхолингвистикалық аспектісі.
2.2.4. Радио және теледидардағы көңілсіз мәтіндердің псхолингвистикалық аспектісі.

ІІІ. Қорытынды.
1. Жұмыстың өзектілігі. Тіл ғылымының қазіргі даму кезеңіндегі тілдік жүйені, тілдің коммуникативті қызметі, тіл мен адам факторы арасындағы, тіл мен қоғам арасындағы байланыс аспектісінде зерттеуге айрықша назар аударылып отыр. Тілдік жүйені тілдің коммуникативті қызметіне негіздей зерттеу психолингвистика, когнитивті лингвистика, функционалдық лингвистика, прагматикалық лингвистика саласында қарастыратыны белгілі. Қазақ тіл білімінде осы бағытта зерттеуді қажет ететін саланың бірі-ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісі.
Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісін тілдің коммуникативті функциясымен байланыстыра зерттеу тиімді бағыттың бірі. Ұжымдық қарым-қатынастың мәтіндік қырын қарастыру психолингвистикаға қатысты негізгі мәселелер мен бағыттарды анықтауға жол ашады, өйткені,ұжымдық қарым-қатынас қоғамдық өзгерістерге қарай,адамдардың қабылдау еркшелігіне қарай жаңарып, өзгеріп отырады.
Психолингвистика тілдік қарым - қатынас құралы ретінде адмдардың сана-сезіміне, іс -әрекетіне әсер ету мақсаты тұрғысынан қарастырады.1946ж Америка ғалымы енгізген (Н.Пронко)термин (« Тіл және психолингвистика» деген мақаласында.).
Психолингвистиканың әр түрлі аспектісін Н.И.Жинкин, А.А.Леонтьев, Р.Мертон,Р.М.Фрумкина,К.Ховланд,А.Ламсдейн,Ф.Шеффильд,П.Лазарсфельд,Б.Берельсон,О.С.Ахманова,Д.Слобин,Д.Грин,А.А.Залевская т.б ғалымдар әр қырынан зерттеген.
Ал Ұ.Т.Қ-тың маңыздылығын зерттегендер А.И.Михайлов, Л.М.Землянова, М.С.Каган В.М.Березин, Н.Г.Ланге, Э.П.Щубин, Г.П.Бакулев т.б ғалымдардың еңбектерінен көреміз.
Бүгінгі қоғамдық дамуда демократияға шындап бет бұру мен жариялаудың еліміздің саяси өміріне, экономикалық қарым-қатынасына түбегейлі өзгеріс әкелген жаңа кезең болып отыр.Осы демократиялық өзгерудің барлығы ұжымдық қарым-қатынастың тілінен көрініс табуда.Соған байланысты Ұ.Т.Қ –ты бұрыннан айқын тұжырымдалған ұжымдық насихаттың, үгітшіліктің және ұйымшылдықтың, рөлі де жаңа бағытта өзгеріп тың сатыға көтірілуде. Қазіргі ұжымдық қарым-қатынастың ауқымы кеңейіп, көптеген шектеулер алынып, ой-пікірге еркіндік берілген. Ұжымдық қарым-қатынастың осындай жаңа сипатына сәйкес психолингвистикалық ерекшеліктер айрықша көзге түсіп отыр. Соадықтан қазақ тіл білімінде бұрын жеке зерттелмеген ұжымдық қарым-қатынас психолингвистикалық аспектісіне байланысты мәселелерді мәтін көлемінде зерттеу адамның психологиялық қабылдауына нақты талдау жасауға оның өзіндік ерекшелігін жаңа қырынан тануға жетелейді және жұмыстың өзектілігін дәлелдейді.
        
        Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектілері
МАЗМҰНЫ
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім.
1 – Тарау. Ұжымдық қарым- қатынастың зерттелу тарихы.
1.1. Ұжымдық қарым- қатынас туралы ... ... ... ... ... тіл ... зерттелуі.
1.3. Орыс тіл білімінде ұжымдық қарым-қатынастың зерттелу ... ... ... ... ... ... Ұжымдық қарым- қатынас құралдары.
2.2.Ұжымдық қарым-қатынас құралдарының негізгі бөлшегі -мәтін
және оның табиғаты.
2.2.1. Газет пен ... ... ... мәтіндердің
психолингвистикалық аспектісі.
2.2.2. Газет пен журнал беттеріндегі көңілсіз ... ... ... және ... көңілді мәтіндердің псхолингвистикалық
аспектісі.
2.2.4. Радио және теледидардағы көңілсіз мәтіндердің псхолингвистикалық
аспектісі.
ІІІ. Қорытынды.
1. ... ... Тіл ... ... даму кезеңіндегі тілдік
жүйені, тілдің коммуникативті ... тіл мен адам ... ... мен қоғам арасындағы байланыс ... ... ... ... отыр. Тілдік жүйені тілдің ... ... ... ... ... ... ... прагматикалық лингвистика саласында қарастыратыны ... тіл ... осы ... ... ... ететін саланың бірі-ұжымдық
қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісі.
Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісін тілдің
коммуникативті ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың мәтіндік қырын қарастыру психолингвистикаға
қатысты ... ... мен ... ... жол ... ... қоғамдық өзгерістерге қарай,адамдардың
қабылдау еркшелігіне қарай жаңарып, өзгеріп отырады.
Психолингвистика тілдік қарым - ... ... ... ... іс ... әсер ету мақсаты тұрғысынан қарастырады.1946ж
Америка ғалымы енгізген (Н.Пронко)термин (« Тіл және ... ... әр ... аспектісін Н.И.Жинкин, А.А.Леонтьев,
Р.Мертон,Р.М.Фрумкина,К.Ховланд,А.Ламсдейн,Ф.Шеффильд,П.Лазарсфельд,Б.Берель
сон,О.С.Ахманова,Д.Слобин,Д.Грин,А.А.Залевская т.б ... әр ... ... ... зерттегендер А.И.Михайлов, Л.М.Землянова,
М.С.Каган В.М.Березин, Н.Г.Ланге, Э.П.Щубин, Г.П.Бакулев т.б ғалымдардың
еңбектерінен көреміз.
Бүгінгі қоғамдық ... ... ... бет бұру мен ... ... ... экономикалық қарым-қатынасына түбегейлі өзгеріс
әкелген жаңа кезең болып ... ... ... ... ұжымдық
қарым-қатынастың тілінен көрініс табуда.Соған байланысты Ұ.Т.Қ –ты бұрыннан
айқын тұжырымдалған ұжымдық насихаттың, ... және ... де жаңа ... ... тың сатыға көтірілуде. Қазіргі ұжымдық қарым-
қатынастың ауқымы кеңейіп, көптеген ... ... ... ... ... ... осындай жаңа ... ... ... ... көзге түсіп отыр. Соадықтан қазақ
тіл білімінде бұрын жеке ... ... ... аспектісіне байланысты мәселелерді мәтін көлемінде
зерттеу ... ... ... ... ... ... оның ... жаңа қырынан тануға жетелейді және жұмыстың өзектілігін
дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... психолингвистикалық ерекшелігін, оның белгілерін, атқаратын
қызметін анықтау. Осы мақсатқа сай диплом жұмысында ... ... ... ... ... және оның ... ... шолу жасау;
- ұжымдық қарым-қатынас теориясына, оның шетел және орыс тіл ... шолу ... ... ... ... ... теориялық
принциптерді негіздеу;
- ұжымдық қарым-қатынас тілінің психолингвистикалық аспектісін айқындау;
- ұжымдық ... ... ... ... адам
психологиясындағы алатын орнын, лингвистикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... қырына
байланысты талдау;
- радио және теледидар ... ... ... айқындау.
Зерттеудің теориялық және практикалық тілі. ... ... ... ... тұрғысынан қарастырып, зерттеу жүйесі
анықталады. ... ... ... деңгейінде анықталып, ұжымдық
қарым-қатынас тілінің ерекшеліктері тың, жаңа қырынан қарастырады. Мәтіннің
эмоциялық-экспрессивтік мәні мен ... ... ... ... қарым-қатынас тілін одан әрі кешенді түрде зерттеуге кең жол ... ... ... ... ... тіл білімінде ұжымдық қарым-
қатынастың психолингвистикалық дамуына үлес қосады.
Ұжыдық ... ... ... деген
тақырыпта жоғары оқу ... курс ... ... бола ... ... ... оқу орындарында коммуникативтік
лингвистика, прагматикалық лингвистика, әлеуметтік ... ... ... ... тілін оқытуда пайдалануға болады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Қазақ тіл білімінде бұрын ... ... ... ... қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісі
мерзімді баспасөз материалдары негізінде , ... мен ... ... ... ... қарым-қатынас мәтіні тілінің белгілі бір
мақсат ... сай ... ... ... ... бар жерде психолингвистикалық аспекті асатындығы дәлелденді. Ұжымдық
қарым-қатынастың мәтінінде психолингвистикалық аспекті атқаратын бағалаушы
микроэлементтер ... мәні бар ... ... ... ... ) теориялық тұрғысынан тұжырымдайды.
Зерттеу әдістері. Диплом ... ... ... ... ... ... салыстырма әдістері қолданылды.
Зерттеу нысаны (обьектісі). Ұжымдық қарым-қатынас тіліндегі
материалдар бойынша ... ... ufptn6 : ... ... теледидар, тіліндегі эмоциялық-экспрессивтік мәні бар
мәтіндер, ... ... ... ... құралдар;
психолингвистикалық аспектілерге қатысты ... ... ... ... ... ... ... негізгі тілдік материалдар
«Егемен Қазақстан», «Қазақ әдебиеті», «Ана тілі», «Жас ... ... ... ... ... , ... әйелдері», «Денсаулық».
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, және пайдаланған әдебиеттерден тұрады.
1.1. Ұжымдық қарым- қатынас туралы ... ... ең ... ... деп ... тіл ... зер
салу, сөз мағынасын психолингвистика тұрғысынан зерделеу, тіл құбылыстары
сөз, сөз тіркесі және сөйлемдерді адамның қабылдау, ... ... ... ... ... танымның динамикалық
табиғатымен үйлестіру , сол арқылы универсалды, яғни ... ... ... қол жеткізу қазақ тілінің болашағын айғақтауға, өркениетті
мемлекеттің қоғамдық - әлеументтік мүмкіндігін ... әсер ... ... , бүгінгі тіл ғылымының атқарар қызметі де жол ... ... ... ... дамып, өркендей , қанат жайып келе жатқан
антрополингвистикалық ... тіл ... ... әр ... ... ... ғылымдармен байланысын бірлікте қарастыруға жол ашады.
Біз сөз еткелі отырған психолингвистика саласы да тіл мен ... ... ... ... Оның ... ... ... жоқ деуге де болады. Ол өзіне ... ... ... инженерлік авиацианы,
психологияны , ұжымдық қарым – ... т. б ... ... ... ... қалыптасуын ХХ
ғасырдың орта шенінде заманның талабынан туындаған өзекті мәселелерге
толықтай жауап беру ... ... ... келе ... ... ... ... үрдісінің ғылыми аренада пайда болуымен
байланыстырады.
Психология мен ... ... ... пайда болуының себебін қайсібір ... ... ... ... ... ... ... сөйлейтін
адамды емес, көбіне мәтінді ... ... таза ... ... ... ... ... алмағандығымен
(А.А.Леоньтев) түсіндіреді. Ал ... ... , ... Р.М.Фрумкина
(1968) психолингвистика ғылымы тіл мамандарының тілді психикалық ореномен
ретінде сипаттаудан бас тартуларымен байланысты ... ... ... кемшіліктердің орны толықтыру мақсатында дүниеге келді деп біледі.
ХХ ғасырдың 50- ... ... ... ... психолингвистика
дербес ғылым саласы ретінде көріне бастағанымен, оның алғашқы қадамдары,
бастамалары В .Гумбольдттың , ... , орыс ... ... ... ... (А.А .Потебня, И.А .Бодуэн де ... ... И.М ... Н.А. ... С.И ... ... ,А.А. ... ,Н.И .Жинкин т.б.) ебектерімен тығыз байланысты.
Психология мен лингвистика ... ... бір ... ... десе де ... ... негізгі нысаны ретінде қарастырылатын ұжымдық
қарым- қатынас мәселесі- ... күн ... ... , ... қажетті
тақырып. Осыған орай, ең алдымен , ұжымдық қарым- ... ... ... ... ... ... «ұжымдық қарым- қатынас»
терминін қысқартып ҰТҚ деп алуды жөн көрдік.
Ұжымдық тілдік ... ... ... елде ... ... жоққа тән.
ресейде ұжымдық тілдік қатынас (ҰТҚ) ХХ ғасырдан ... ... ... Ал ... ... бұл ... әлі де атпасын бұратын түрі жоқ
сияқты. Жалпы ҰТҚ туралы дерек көздерін біз Америка ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан осы ұғымның басын
ашып алайық.
Ұжымдық тілдік қатынас сөзінің тура ... ... ... ... ... орыс тілінде «массовая коммуникация». Бұл ұғымды
түсіндіруде, түсінуде алғашында шатасулар ... ... ... ... жеке ... талқылады, біресе толық ұғымды алып анықтауға
тырысты. Яғни « mass» ... ... , кең ... ... ... ... тілде кеңесү, тілдесу. Бұдан шыққан қорытынды ... ... яғни ... кең ... үлкен аудиторияларды жүзеге асуы.
Оны қазақ тіліне сыпайы ғана орнықтырып ... ... « ... ... ... ұғым ... болады. Ал шын мәнінде ол ұғымды осы ... ... ... ма? ... ... жауапты біз кейбір отандық және шетел
ғалымдарының ... ... ... анықтауға тырысамыз.
Коммуникация – терминінің алғашқы мағынасы (тілге ,сөйлеуге қатысты )
«қарым- қатынас» тіл ... ... ... ... ... болса,
кейінгі кездерде бұл ұғым одан әлдеқайда ... ... ... ... – тіл ... ... ұғынысу дегенді білдірсе,
қоғамдық коммуникация – қоғамдық байланыс ... ... ... ... қатынас (коммуникация) туралы «психолингвистические проблемы
массовой коммуникаций» (М. ... 1974) [ 1;8 ] ... ... ... : ... или ... , – одна из ... взаимодействия людей в
процессе их деятельности». Бұл пікір де басқа ғалымдардың анықтамаларымен
ұқсас. Яғни адамдардың ... ... ... ( тіл ... Олай
болса «коммуникация» терминін біз қарым- қатынас деп алып қарастырамыз.
«Коммуникативтік» термині жай тілдік қарым- қатынасты ғана емес, ... гөрі ... мәні бар ... ... тілдік қатынас деген ұғымды
білдіреді. Қоғамнан тыс адам болмайтыны сияқты, ... тыс ... ... ол тіл жеке ... тілі ... ... бір қоғамда өмір
сүруші адамдардың өзара түсінісу, сөйлесу ... ... тіл ... әрі ... ... ие ... коммуникация қарым- қатынас, өзара байланыс дегенді білдіреді.
Ал ұжымдық ... ... ... қалай және кімнің еңбектері арқылы
енді? Бұл термин туралы ... ... ... ... ... оған былай анықтама берілген: « ... ... « ... коммуникация» даст лишь приблизительное представление о
характере ... им ... В ... мере этот ... ... В ... ... « массовая коммуникация» - ... ... чем « ... для ... или « в ... масштабе»
,точно так же, например, как железная дорога не есть « дорога из ... ... Бұл ... мағынасының ауқымдылығын біз ... ... ... өзі өз мағынасынан да ауқымды ұғымды білдіретін болса , оның тағы
да көптеген ерекшеліктері ... ... қой! Бұл ... « ... в сфере массовой коммуникаций» ( М,Наука 1990) еңбегінің 3-і
бөлімінде былай жауап береді: « ... мы ... в ... ... литературе, то тогда в центр нашего внимания попадают прежде всего
вопросы ... ... ... в ... ... ... коммуникаций ,массовой информаций. Само это бытование может быть
рассмотрено с различных точек ... С ... ... это технические
средства порождающие феномен массовой искусства- существование массовых
тиражей книг, перилдических изданий ... ... ... кино ... ... все то, что ... ... производственными
мощностями, продукцирующими массовой искусства ... ... ... ... от ... никуда нельзя уйти и ... ... как ... как ... самого нашего существования» [ 2 ... Осы ... ... ... ... ... ... айтылған. Атап
айтқанда ұжымдық қарым- қатынас ақпарат тарату мүмкіндігіне ие. ... ... ... іске ... ( құралдары – радио,
телевидение, газет – ... ) және ол ... ... ... туындап отыр. Міне ұжымдық қарым- қатынастың негізгі ... ... ... ... қатынас осы күйінде алынып бірден зерттеуге
түскен жоқ. Алдымен оның ... ... ... ХХ ... ... таратудың бірден- бір көзі бола бастады. Соғыс кезінде ... ... ... көбеюі, олардың қоғам тіршілігінде ... ... ... , жаңа терминнің дүниеге келуіне мүмкіндік туғызды.
Бұл термин туралы «Ұжымдық қарым- қатынастың ... ( ... 1974 ) атты ... оған былай анықтама береді:
1. массовая коммуникация есть процесс распространения информаций ( ... ... ... этот ... ... ... классовый характер, ибо распространяемые
знания, духовные ценности, моральные и ... ... ... отражают
классовые интересы;
3. процесс массовой коммуникаций ... при ... ... печати, радио, телевидения, киномотография), все другие виды
общения, например публичная речь ... в ... ... в ... ... ... к массовой коммуникаций, строго говоря, не
относится ;
4. для массовой коммуникаций характерен ... вид ... ... ... т.е. очень большая по численности, но
раздробленная на небольшие группы, по ... ... не ... ... ;7 ... бұл ... өзі де терминге толық түсінік бере
алмайды. Бұл терминді жеке – дара ... ... ... іс - ... ... ... ... әсері мол. Яғни, әр нәрсенің жеке
қасиетін анықтау үшін біз оның ... ... ... ... ... өзінің жеке қасиеттерін, оның белгілі себептерін және
ізденіс жолын қарастыруымыз керек. Шын мәнінде ... ... ... тек ... ... ... жуық қана ... көрсетеді. Бұл терминді
негізінде тек ұжыммен не ... ... ... ... ... шектеу
қате.
Көп жағдайда терминді анықтауда тек оның құрамындағы сөздердің тарихына
талдау жасау аздық етеді. Керісінше, ол ... ... ... ... ... ... – қатынасты біз қоғамдағы қозғалыстың мәні деп
анықтаймыз. Бұл терминнің ... ... көп ... ... ... бәрінен шығатын қорытынды ой біреу. Ол – ... ... ... ... ... ... түрі екендігі, оның дербес құралдарының
болуы , ондағы іске ... ... ... және психологиялық
ерекшелігінен көрінетіндігі. Бұл қатынасқа түсуші ... үш ... ... ... ... өзі үшін мәні бар ... ... екіншіден, қатынасшы бақылаушыға бірқатар мағыналы мәлімет береді;
- үшіншіден ,қатынасшы да , бақылаушы да әйтеуір бір ой ... ... и ... ... ... ( М. 1984 ) «массовая
коммуникация- это ... по ... ... ... ... (сообщений) информаций» [3;4 ]. Сонымен қатар осы аталған еңбекте
« массовая ... – это ... по ... ( ... ... ... приближающих человеку к постижению истинного и
нравственного знания» [3 ;18 ] деген анықтамалар бар . Бұл ... ... ... ... ... ... Яғни, ақпарат таратуға ұжымдық қарым-
қатынастың құралдары қызмет етсе, ондағы ақпаратты қабылдауда адам ... ... . ... орай ... ... К .Шеннон ұжымдық қарым-
қатынастың үш ... ... ... ... ... ... проблемы коммуникаций связывались им с ... ... от ... к получателю.
Семантические проблемы с интерпретаций сообщения получателем ... ... ... ... ... о ... ... поведения в связи
с переданным сообщениям [3 ;24 ].
Біз алдыңғы пікірлерде ұжымдық ... ... ... белгілерін
анықтасақ, К. Шенонның жіктеуінен бұл қатынастың іске асу ... ... ......... ... ... - ... - ... ... ұжымдық қарым- қатынас терминін түсіндіру үшін
мынандай алғышарттарды негізге аламыз:
- ұжымдық қарым- ... ... өте ... ... ... ... ... қабылдауға болады;
- ұжымдық қарым- қатынас техниканың көмегімен іске асады;
- бұл қатынасқа ... ... бір ... көздейді;
- ұжымдық қарым- қатынастың тілдік және психологиялық ерекшеліктері болады;
-ұжымдық қарым- қатынастың өз құралдары ,дербестігі болады.
Термин ... ... ой ... Оның ... және қашан пайда
болғандығынан мәлімет ... ... ... ... қатынастың шетел және
орыс тіл білімдерінде зерттелуіне тоқталу арқылы термин төңірегіндегі
түсініктерді толықтыра ... ... ... ... шетел тіл білімінде зерттелуі .
Тілдік қатынас болмаса қоғамда әрекет те, ... та, ... ... ... ... ... тілдің атқаратын ролі
зор.Ұжымдық қарым-қатынастағы тілдің маңызы-тіл арқылы ойды түсінікті етіп
беруге және ... ... ... жеткізуде.Олай болса
ұжымдық қарым-қатынастыңболуы,оның тіл арқылы жүзеге асуы.Ал ұжымдық қарым-
қатынастың зерттелу ... ... ... осы ... ... ... ... қатынастың амал ... ... тіл ... ХХ ғасырдың басынан бастап зерттеген. Одан кейін 30- ... ... ... ... сол арқылы қарым қатынас жүре ... ... мен ... ... берілді ).Екінші дүние жүзілік
соғыста ұжымдық қарым-қатынастың түрлкріне қажеттілікті көптеп талап ете
бастады,өйткені қатынастың бұл түрі ... ... ... ... ... соғыс деген термин пайда болды.Ұжымдық қарым-
қатынастың анықталуына батыс ғалымдарыныңсіңірген ... ... ... де сол ... ... ... ешкім дау айтпаса
керек.Батыс ғалымдарының барлығының дерлік пікірі ... ... ... ... ... ... кең өріс алуына
Х.Лассуэллдің қосқан үлесі зор.оны батыс еліндегі ұжымдық ... ... ... деп атуы жайдан-жай емес.оған батыстағы ... ... ... жазылған еңбек тиесілі.Негізінде Лассуэлл 1946 өзінде
–ақ ұжымдық қарым-қатынастың ... ... ... әлі ... ... ғалымдары классикалық үлгі деп ... ... ... ... ... какого канала(средства)коммуникациикому,с каким
результатом.»Осы жүйені ғалым терминінің басты белгілерін айқындайды деп
сендіреді.1967жылы Лассуэлл бұл ... ... ... ... ... ішінде ол былай өзгерді:»участники коммуникации-лерспективы-ситуация-
основные ценности-стратегии-реакции реципиентов-эффекты».Олай ... ... ... ... ... ... Х.Лассуэлл.
Бұл салада ... ... ... ... ... барлығы американ ғалымдары.Бұдан
ұжымдық қарым-қатынастың батыста аз зерттелмегенін көруімізге болады.Әлі
күнге бұл салада ... ... ... ... ... ... ... де, ұжымдық қарым-қатынастың заңдылықтарын оқытуда да басқа
елдерден көш ... ... тіл ... ... ... ... ... жазған еңбектерден Европа да,Латын ... ... ... ... ... бас негізін солардан алып келе
жатыр.Олардың барлығының негізі бір болғанымен, ... ... әр ... ғалымдары айтқан анықтамаларына тоқталмай
кетуіміз жөнсіз –ақ.
Біз жоғарыда ұжымдық қарым-қатынасқа түсінік ... бұл ... ... ... ... дап айтқан едік.Батыстан бастау алған бұл ұғым
үлкен ... ... ... айналды.Көптеген елдер ұжымдық қарым-қат ына
енуі үшін еңбек етті.Пікір ... ... ... ... ... ... өзғылым осы ғалымдардың анықтамасына тоқталсақ!
Американың әлеуметтанушысы Чарльз Кулы ... ... ... ... ... қарым-қатынасты механикалық күштің
көмегімен іске асыруы мен ... ... ... ... оны кең көлемде таратуға, сақтауға талпынуы»[1;24].Көріп
отырғанымыздай коммуникацияның ұғымына кең ... ... ... бұл ... ... ... анықтама
береді.Шеннон .К. ұжымдық ... үш ... ... ... ... ... ... тура не
толық жетуін қадағалайды.Екіншіден,семантикалық ақпараттардың алғашқы
мәнінің ... ... ... ... ... ... ... кейінгі
байланыстың,әрекеттің нәтижесі ... ... ... ... анықтамасы басқаларға мүлдем ұқсамайды.Ол бұған
филосфиялық ... ... ... ... «Массовая
коммуникация:сущность,каналы,действие»(М,2003г)еңбегінде
айтылған.Т.Гоббс:»әлемдегі ең ақылды,білімді адамдардың өзі тек қана ... ... ... үшін көп ... көп ... жасап, көп оқыса ол
өзіне аз да болса пайда келтіруі мүмкін,ал өзгелерге оның ешқандай ... оның ... ... ... ... дамып,өзімен бірге жоғалып
кетеді.Осы жаңа білімді бір адамдардың тауып, ... ... ... ... ... қалудан сақтап қалуы мүмкін»деп жазды.[1;56].Бұл да
ұжымдық қарым-қатынас кезінде өтетін әрекетке байланысты ... ... ... ... ... ... түп мақсатына
келгенде(Ұ.Қ.Қ-қа байланысты)үйлесіп ... біз ... ... соң
білуімізге болады.Айталық, неміс ғалымдарының пікірлері бірін-бірі жалғап
жатады.мысалы ұжымдық ... ... кері ... ... ... ... анықтама береді:»информация,поступившая ... ... ... противодействовать отклонению управляемой
величины от управляющей»[2;24 ]
Н.Винердің пікірін ары ... ... ... ... ... кері
байланыс- тарлған ақпараттың ... кері ... ... ой айтады.Кері
байланыстың өту кезеңін ол былай түсіндіреді:»положительная обратная связь
вызывает увеличения уровня сигнала на выходе ... ... ... ... ... ... в прнципе является стабилизирующий».[2;26]
Бұл пікірді алғаш айтқан К.Шеннон болатын.Оның үлгісін ары қарй осы
аталған екі ... ... өзі ... ... ... ... анықтама бергендігінің дәлелі.Ұжымдық қарым-қатынас туралы көбіне
неміс және ... ... ... ... сондықтан Америка
елінің ғалымдары айтқан пікірлерге де жүгіне кетеміз.
Америка ... ... осы ... көп ... ... ... ... ұжымдық қарым-қатынасқа
байланысты мынадай үш негізгі анықтама шығарды:
1.реципиент,склонные всегда соглашаться с коммуникатором,даже если ... две ... ... ... зрения;
2.реципиенты, которые, наоборот,в анологичных условиях всегда вызывают
категорическое несогласие и огтовы ради этого ... свое ... ... не ... свих ... ... әрине ұжымдық қарым –қатынасқа түсушілердің, оның ішінде қабылдаушының
психологиясын көрсеткен пікір. Яғни, ақпарат қабылдауда ол ... ... ... өз ойын тез ... ... өз ... басқаны
мойындамайтын адамдар деп бөлуі, ұжымдық қарым-қатынастағы ақпараттың Адам
психологиясына тікелей әсер ететіндігіне ... әрі ... ... ... ... ... мен ... былай деп ой қосады:»эта- по
существу социально-поведическая-типология реципиентов прочно ... ... ... бы, ... ... помещаемой в
область от поля»яғни, қабылдаушының мінез-құлқы мен көзқарасы да ... ... рөл ... Ол да әр бір ... ... ... адамның көзқарасы бірдей болса,өмір маңызын жояр
еді.Сондықтан, ... болу ... деп ... ... ... ... ... ғалымның бірі Моль Абраам
болды.Оның»Социодинамика культуры»деп ... ... ... ... ... ... береді: ... ... ... ... ... тек ... жақтарын
белгілі бір заңдылық бойынша өзінше саралап жинақтауы. ... ... ... уақыты, бағыты болуы керек. Қабылдаушы хабарды құраушы
таңбалар жиынтығын сараптап, санасына ... Ол ... ... ... ... ... [ ... келтірген пікірлердің барлығынан ұжымдық қарым – қатынас туралы
теориялық ғылымның негізі қаланып қойғанын ... Оған тағы бір ... ... ... ғасырдың 80 жыл аяғында АҚШ-та қарым- қатынастың
халықаралық энциклопедиясы шықты. ... ... ... Э. ... ... У. ... және т.б. ғалымдар мен
зерттеушілер болды. Әр түрлі мамандықтағы ... ұзын саны ... Бұл ... өзі жаңа «коммуникология» ғылымның теориялық
негіздері ... ... 1980 ж ... ... ... қаласында жалпысоюздық жиылыс өтті.
Онда көтерілген мәселе әдеби тілдің ұжымдық қарым – қатынастағы ... ... ішкі ... ... ... Оған барлық ғылым саласының
зерттеушілері қатысты, ұжымдық қарым – қатынастың тіл жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... маңызының арта
бастауының себебі ұжымдық қарым – қатынастың ... ... ... көтеруде.
Ұжымдық қарым-қатынас туралы пікірлер (шет ел ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Дәл осы уақытта осы ғылымның негізі қаланып түрлі
зерттеулер жүргізіле ... Ол ... ... ... ... ... из важнейших выводов ... ... ... ... ... значение
длянаправления дальнейших ... ... ... ... этих
исследовании и определения самого харктера подхода к ... ... в ... ... ... ... в ... за средствами
массовой коммуникации весьма ограниченной роли в ... на ... ... ... 1;11 ].Батыс ғалымдарының осы
ғылымның негізін ... ... де дау ... қарым-қатынас
құралдарын анықтап,олардың өзіндік ерекшеліктерін алғаш саралаған осы
Америка ғалымдары. Мысалы ... қалй және ... ... ... ... ... келтіру ... ... рода ... по ... рода ... до сведения некоторого рода людей при ... ... да ... ... ... ... қалай жүретіндігін көруімізге болады.Шетел
ғалымдарының еңбектері мен ... ... ... ... ... ... бұл саладағы ерен еңбектерінің жемісінен
бүкіл әлем ... алып отыр ... қате ... ... ... дәстүрін
ары қарай жалғастырушылар да аз болған жоқ.Соның бірі орыс тіл ... ... ... ... ... осы Ресей ғалымдарының пікірлеріне
тоқталамыз.Шетел тіл білімі өз ... мен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас ұғымын, мақсатын түсіндіру
үшін болды. Оның арнасы кең ... әлі де ... ... ... ... қарым-қатынастың шетел тіл білімінде
зерттелуімен қоса, Ресей тіл ... ... да ... ... ... Орыс тіл ... ... қарым-қатынастың зерттелу деңгейі.
Ұжымдық қарым-қатынас термині Кеңес ғылымында ХХ ғасырдың басынан
бастап зерттеу ... ... ... ... ... ... ... газет-журнал, телевидение, радио, киноның қарым-қатынас
құралының бірі екендігін ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... бастады. Бұл салада еңбек еткен орыс
ғалымдары өте ... ... ... ... В. М»массовая коммуникация:
сущность, каналы, действия» (Л.2004), ЖинкинН.И» Речь как ... ... ... ... ... ... ... «Массовая информация в России: от первой ... ... ... (М.Университет дружбы народов 2001), Соколов .А.В
«Социальные коммуникации» ... т.б ... ... еңбектері жарық
көрді.Авторлар бірлестігімен шыққан «Психолингвистические проблемы массовой
коммуникации» (М.1974) атты еңбекте жалпы ... ... ... ... ... оның ... Шетел тіл білімінде
зерттелуін, ұжымдық қарым-қатынас тілінің ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін т.б қарастырады.Тағы бір осындай маңызды
еңбектің бірі» Речевое ... в ... ... коммуникации»
(М.Наука,1990). Онда Е.Ф.Тарасовтың»Сөйлеу әрекеті және ... ... ... бар.Ғалым сөйлеу әрекетінің түрлерін терең
қарастырады.Ал Н.А.Безменованың»Шешен сөйлеудің үлгісі», И.Ю.Марров ... ... ... ... ... екі ... т.б
көптеген мақалалар бар. Мұның өзі орыс ғалымдарының бұл ... ... ... жеткендігін көрсетеді. Ал жеке ой-пікірлерге кеңес
ғылымында пайда болған анықтамаларға ... ... оны ... ... ... ... ғалымдардың пікірлерінен бастаймыз.
Петров А.В «Массовая коммуникация и культура» (М.1999) еңбегінде ... мына ... ... ... ... бар ақпараттарды
жеңіл әрі тез тарату үшін, түрлі техникалық құралдарды пайдалану,екіншіден,
бұл ақпараттарды ... орта мен ... ... ... ... ... алу» [5;23]. Қарап отырсақ түпкі ой шетел ғалымдарымен келісіп
тұрғандай.Оны әрине бір ғана ғалымның пікірімен қорытып айту ... ... ... ... тура ... Мысалы Соколов А.В өзінің
«Социальные коммуникации» деген еңбегінде: ... ... ... ... ... қабылдаушы хабарлаушыдан өзі үшін маңызды
ақпарат алуды көздейді, екіншіден, хабарлаушы ... ... ... ақпарат айтады, үшіншіден,қабылдаушы да, хабарлаушы да, әйтеуір бір ой
алмасуды көздейді».[ 6;137 ]. Бұл да алдыңғы америкалық ... ... ... ... көрсеткен үш деңгейімен сәйкеседі. Анықтамадан
ұжымдық қарым-қатытастың құралдары туралы ештеңе көрмесек те, мағынасы сол
құралдар ... ... ... ... ... ... құралдары
болмаса әрекет те біз ойлағандай жүзеге аспас еді. Оған көз жеткізу ... бір орыс ... ... ... ... «ұжымдық қарым-қатынас әрекеті тарихи дәлдікті, жүйелілікті
керек етеді. Ол мынаны негіз етіп алды- ұжымдық ... ... ... мен ... қоғамның да дамуының бар екендігін көрсетеді. Дәл
осы қоғамның даму жүйесінен ұжымдық қарым-қатынас деңгейі көрінеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... сонымен қатар, техникалық құралдар арқылы ... ... ... отырған теориясы бұл терминнің тарихи негізін анықтап
алу, және оның даму ... ... ... ... алып ... дегенге
саяды.Бұл әрине,орынды себебі, ... ... ... ... ... болу жолы да осы қоғамдық қажеттіліктердің негізінде
болған. Сонымен қатар зерттеуші мынадай ... ойын ... « ... ... ... от коммуникационного взаймодействие с другими людьми
жить в обществе и быть свободным от социальной коммуникации нельзя. Мы ... в ... ... нами ... ... [1;23]. ... жасамай өзін-өзі қамауда ұстай алмайды. Бұл пікір Т.Гоббстың
пікірімен дәлме – дәл сәйкес келеді. Сондықтан жеке-жеке ... ... ... ... қырын да зерттеуді ... ... тыс ... ғалымдардың бірі және
психолингвистика ғылымының негізін қалауда талмай ... ... ... «Психология общения», «Психолингвистические единицы и
порождение речевого ... г) т.б ... ... Алдыңғы
еңбегінде ұжымдық қарым-қатынасқа байланысты ... ... в ... коммуникативной задачи включает в себя
ориентировку во ... ... ... в его ... в личности
собеседника идр. ... ... ... в ... случаях
общения;.иногда она сводится к минимуму- люди общаются почти автоматически,
готовыми формулами,- так ... ... ... не ... ... условиях) способов общения. [7;287]. ... ... ... зерттегендіктен бұл ұғымға да осы
тұрғыдан анықтама берген.
Дәл ... ... ... бірі- Жинкин Н.И.Оның «Речь как проводник
информации»(М.Наука,1982).т.б еңбектері ... да өз ... ... ... ... психолингвистикалық қырларын жіті айқындап
көрсеткен.
Ал Ю.А.Сорокиннің еңбектері осы ұжымдық қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... в сфере массовой
коммуникации» деген еңбекте ғалымның «Два способа оптимизации ... в ... ... деген мақаласы бар. Онда халықаралық
қатынаста тіл арқылы түсінісудің ... ... ... ... ... Сонымен қатар халықаралық қарым-қатынас жасаудағы
аударманың маңызын көптеген шетел ғалымдарының ... ... ... Бұл ... түрі де ... ... ерекше орын алады.
Себебі ұжымдық қарым-қатынас іске асқанда, басқа елдің де ... ... ... Осы ... ... ... толық жүзеге
асуында аударма үлкен қызмет атқарады. Сондықтан ғалымның бұл мақаласы осы
саладағы құнды пікірлердің біріне саналады.
Орыс ... тағы бір ... ... ... ... туралы айтқан пікірлері маңызды.Сөйлеу әрекетінің қарым-
қатынас жасаудағы рөліне арнайы тоқталып, соны ... ... ... ... бар:» Речевое воздействие в широком смысле любое ... в ... его ... ... ... ... ... с позиции одного из
коммуникантов.Речевое воздействие в узком ...... ... ... средств массовой информации или в ... ... ... ... Яғни ... ... бір көрінісі сөйлесу арқылы қарым-қатынас жасаудың ... ... ... отыр.[ 2 ;145].
Осы саладағы еңбегі бағалайтын ғалым Н.Н.Трошина.Өз пікірінде ... адам ... ... ... жіті ... ... ... текстов массовой коммуникации и реализация
коммуникативной стратегии субьекта ... ... ... ... қарым-қатынастағы мәтіннің алатын орнына ... ... ... целью понимается посследовательное соединение нескольких
систем, в число которых входит ... ... ... ... ... состояние психики реципиента зависит от предыдущего.
Именно поэтому ... роль ... ... выбор коммуникативной
стратегии субектом речевого воздействие. В ... ... ... должны быть последовательно решены многие задачи,
например: 1)достигнут контакт между коммуникантами; 2)привлечено внимания
обьекта речевого ... к ... ... ... ... информированности объекта речевого воздейстия;4)изменено(или
напротив, сохранено) установка восприятие итд». Бұл ... ... ... ... ... ... сипаттап кетеді. Ақпаратты
қабылдағанда қабылдаушының ... ... рөл ... ... ... бір ... естіп, бір сөзін қалт жіберіп алуы мүмкін. Ол ... ... ... болады да, адам қабылдауында ауытқу болып,
зейінін басқа жаққа негіздейді. Сондықтан ақпарат қабылдауда ... ... ... өте ... әсер ... ... да айтар ойының
негізі осында жатыр.Біз Ресей ғалымдарының ... ... ... тоқталып кеттік. Алғашқы бөлімдерде айтқанымыздай бұл ғалымдар
да негізгі арнасын батыстан, яғни ... ... ... Бұл ... ... ... ... қаланғанына көп мерзім болған
жоқ. Өткен ... орта ... ... ... өз ... ... алды.
Осылайша бұл терминнің өрісі кеңіп, бүкіл әлем ... ... ... ... да, ... де күшейді. Біздің ұжымдық қарым-
қатынас туралы келтірген анықтамаларымыздың барлығы ... ... ... орыс ... тиесілі. Ұжымдық қарым-қатынастың құралдарын ... ... оған ... берген жоқпыз. Сондықтан орыс ғалымдарының
пікірлерін осы құралдар туралы айтылар сөзімізде толықтырамыз. Ал ... ... ... пен оған ... ... ... ... Ұжымдық қарым-қатынастың психолингвистикалық аспектісі ... және оның ... ... ... ... отырмыз.
Кіріспе бөлімінің қорытынды сөзі ... ... бұл ... ... бастамасы. Сондықтан нақты дәлелдердің, талдау жұмыстарының дені
негізгі бөлімнің еншісінде.
2.1. Ұжымдық қарым- қатынас құралдары.
Ұжымдық тілдік қарым-қатынастан ... ... алу үшін ... ... коммуникациясының түрлеріне тоқталып кеткеніміз жөн.
Біздің жоғарыда келтірген дәлелімізде ұжымдық ... ... үшін ... ... ... ... кино сияқты ақпарат
құралдары ... ... деп ... болатынбыз. Міне, осылар қатынас
жасаудың түрлері ретінде ... ... ... тіршілігіне жататын газет –журнал, радио, кино және ... ... ... күн көрісінің бір бөлшегі болып саналады. Ұжымдық
қарым-қатынас құралдарының ... ... ... Адам ... ... болып жатқан оқиғаларға қатысып жүргендей сезінеді. Адам
ойындағы әрекет қоғамнан тыс ... ... ... ... ... ... ... ерекше қоғамдық – мәдени әрекетін
қалыптастыратын, ... ойын ... жаңа ... ... ... тіршілік тауқыметінен шаршаған адам жан- ... ... ... ... ... келеді. Ал ұжымдық қарым- қатынас құралдары
осы қажеттіліктерді ... ... ... өзі сол ... ... ... ... туратын әрекет емес пе?! Ал қазіргі дамыған қоғам
үшін ақпарат әлемінсіз өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі жолдармен қабылдауға, таратуға жол ашып
отыр.
Сол ақпарат құралдарының өзі ... ... ... ... ... «баспасөз халықтың сөзі, құлағы
һәм тілі», - деп бекер айтпаса керек. [8;245].
Ақпарат пен насихаттың бұқаралық ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі құрылған күннен бастап радио қашықтықты
білмейтін қағазсыз газет деп бағаланады.
Радиохабар – ... ... ... ... ... ... ... айтылған ой пікірлерге жүгінер болсақ, оның адам
өмірінде ... ... ... ... болады. Сол сөздерді сөйлетсек,
Сағмбев Р.: «Адамның сөзі, оның ... ... ... адам ... әр ... ... ... түрлі құбылысқа түсіп, сан түрлі ... ... ... ... ... ұлы артықшылығы .[9; 47].
Әбдіжәділқызы Ж: «радио өзінің эстетикалық табиғатының күшінен, бәрінен
бұрын адамның ой- қиялына тікелей әсер етеді. ... ... ... ... ... ... ... тең жартысы тыңдаушының үлесіне ... ... ...... Радио –ғұмыр. Радио- өнер. [11 ;9]
Д. Досжан қазақ радиосына 80 жыл толған ... ... деп ... ... кеңістігі деп аталатын ұлы мұхит әуе аса ... ... ... сол, жер ... екі шетіндегі адамдар кәдуілігі
бетпе – бет ұшырасқан кісідей емін-еркін ... ... ... ... [11; 42 ]. Бұл ... ... ... қарым-қатынастың
бір түрі екендігін тағы да дәлелдер түскен сияқты
Ал ... Ә. ... ... өмір үні» деп ... өмір сүру ... адам ... ... күйде қалады»
І.Жақанов: « Халық радионы өзінің рухани серігі етті. Радио халықтың
өз үні боп ... өз ... боп ... ... еді. ... барлық бұқаралық ақпарат құралдарымен салыстырғанда әуе толқынынан
берілетін хабардың азаматтың сана- сезіміне әсер етуіне деңгейі әлде қайда
күшті. Өйткені ... ... сөз, ... - ... ... ... ... ғалымы Э.Г.Багиров ... ... ... ... ... в его ... пока что большей чем у кино, печати, и
даже телевидение, в том что оно ... свое ... и на те ... ... ... еще не охвачены другими массовыми средствами
радиосообщение, будь то ... или ... ... легко воспринимается в
любых условиях.» [ 12;15 ] .
Ұжымдық қарым-қатынастың ... ... ... ... ... іске ... маңызды рөл
атқарады. Қазіргі қоғамда адамдардың 70 % - ы ... бос ... ... ... ... ... Радио секілді ол да ақпарат таратудың
үлкен мүмкіндігіне ие. Бірақ радиодан айырмашылығы онда ақпаратты ... көру де ... ... Адам ... ... ... көру арқылы
алған мәліметті естігеннен гөрі тез ұзақ есте сақтайтын ... ... ... сол ... болып жатқан жер шарындағы
оқиғаларды 5 миллиард көрерменге қаз-қалпында боямасыз жеткізу» [ ... ... ... ақпараттың адам психикасына да әсері ерекше.
Адам экраннан көріп отырғанын тез ... ... ... ... өзі де сол оқиғаға қатынасып отырғандай әсер ... ... пен ... ... ... ... мол ... Оқиға өтіп жатқан ортадан тікелей хабарлама бере ... ... пен ... ... көрермендердің қатысушыларға деген әсерін
қалыптастырады. Көрермен ... бір ... ... ... және теледидардағы ... ... ... сезінеді.» [13;29].
Бұл пікірден теледидардың сан қырлы белгісін ... ... ... тағы ... ... келтіруге болады. « Қазіргі заманда ... ... ... ... зор орын ... ... мен ... аса
пәрменді құралына айналып отыр. Ал телевизияның дамуы сөз жоқ, ғылымның
оның ... ... ... [14 ;30 ... ... – қатынастың қай құралы болмасын мақсаты жағынан біркелкі.
Атап айтқанда:
1. Түрлі оқиға ... мен ... ... тыңдаушы мен көрерменге
хабар жеткізу ... ... ... ... функциясы;
2. Белгілі бір факті, деректен хабардар етіп, түсінік коментарийлер, баға
беруге, анализ ... ... ... ... бағалаушылық
функциясы;
3. Қандай да бір мәдени, тарихи, ғылыми ... ... ... сол ... ... ... ... білім
–біліктілігін арттыруға септесетін ағартушылық танымдық функциясы;
4. Қоғамдық ... ... оны ... ... көзқарастарын
кеңейту және қоғамда болып жатқан ... ... ... ... ... ... өткізу кезінде қайта құрулармен
ірі саяси оқиғалар, төңкерістер тұсында қоғам ... ... ... ету ... ... ... ... кезінде қабылдаушының эстетикалық
талғамынан шығу үшін тиімді тәсілдерді пайдалану, сол ... ... ... ... ... ... құралдардың дара айырмашылықтары да жоқ емес. Мысалы, радионы
тыңдаушы адам естіп қабылдайды, ... оқу ... көру ... қабылдайды, теледидардан көру және есту мүшесі арқылы ақпарат ... Адам ... тез әсер ... ... Көру мен есту ... ... ... процессі тез және әсерлі жүреді.
Теледидарды көргенде ондағы көрсетіліп жатқан ... ... соң ... ... дұрыс білдіріп, ойын жүйелі түрде тиянақтай алады. Мысалы, радио
немесе ...... әр жаңа ... ... ... ... ... хабарды оқып немесе естігеннен де теледидардан сол мекеменің қандай
екенін, ашылу рәсімі қалай өтіп ... ... ... ... ... әрі әсерлі. Бұдан біз ... ... ... ... ... ... шығармауымыз керек, тек әр құралдың өз
ерекшелігін ажыратуымыз абзал. Ақпараттар тасқынының ... ... ... ... да ... ... Ол адамның кәсіптік шеберлігімен
қоғамдық бағдарына да әсер ете отырып, оның ... ... Ол күн ... ... сілкініс әкеледі.
Ал орыс ғалымдарының айтқан ойлары ,телевидение әлемінің құдіретін ... ... ... мол ... ... ... ... Э.Г деген
ғалым телевидениені былай сипаттайды:« Телевидение дитя радио и кино. От
радио она ... ... ... основу, принцип
программирование, от кино – его язык и ... ... ... ... и кино дали телевидению и первые его творческие кадры».
[ 12; 3].
Быков Р.Е. «В настоящее ... ... ... ... ... ... информаций, едино политического и художественного
воспитания.» [15;3].
Бұл пікірлер телевидениенің бір қырын алып ... ... ... ... мен ... ... ... тағы бір тоқталғанымыз
жөн сияқты. «Телевидениеге қарағанда радиоға таңғы уақытта және күндіз көп
көңіл аударылады, ал ... ... ... алдында өтеді. Радио күндізгі
уақытта қысқа да нұсқа берілетін жаңалықтармен хабарлары ... ... ... ал ... адам ... ... естіген
ақпараттардың қалай болып өткендігін, оқиғаның барысын теледидардан көреді.
[ 10; 22].
Біз алдағы бөлімде ... ... ... ... ... ... терең түсіндіруді, ондағы мәтіндерді ... ... ... ... келесі бір айбынды құралдары газет- журнал.
Бұлардың ішіндегі газет тарихы тереңде ... ... ... түрлерінің бірі болып есептеледі. «Газет» ... сөз ... ... ескі ... тиын ... ... деген сөзден
қалыптасып кеткен. Газеттің тарихы XVІ ғ. басталады».
Қай елдің газеті болмасын қоғам өмірінде ... ... ... Газет
(ұғым пайда болғаннан бастап) болып қалыптасқаннан бері оның құндылығы
артпаса төмендеген жоқ. Алғашқы ... ... ... ... ... онша болмаса да, сол кездегі өмір сүрген адамдар үшін орны ... ... ... саны ... да, ... ... да күннен-күнге
артуда. Теледидар мен ... ... ... ... ... ... құралдық
қызметіне ие болды. Әлі күнге дейін сол қызметін ... ... ...
мерзімді басылым. Онда елдің қоғамдық, саяси, экономикалық, өндірістік,
мәдени ... өмір ... мен ... ... ... Газеттің негізгі ерекшеліктеріне өмір шындығын жан – ... ... бір ... ... оның ... мен
оперативтігі, шығарылуының мерзімділігі мен тиімділігі тиражының аса
көптілігі тән.
«Газеттер ... ... ...... ... және ... ... жан- жақты қарым- қатынаста жұмыс
істейді. Бұлардың арасында ешбір бәсеке ... ... бір- ... ... [ 14;10 ].
«Газеттер территорияға қарай орталық, республикалық, өлкелік, облыстық,
қалалық, аудандық және біріккен ... ... ... ... мен ... ... тілектеріне лайықталып та газеттер шығарылады.
Қалың оқырмандардың мамандықтарына лайықтандырылып ... ... көп ... ... ... басылады. Газет тілі - әдеби
тіліміздің актив жанры. Ол оқушысымен күнбе-күн тілдеседі, ... ... ... ... ... ... ... тура келеді. Оның
мазмұны әрқилы». [16 ;114 ].
«Кез-келген мәселеде баспасөздің араласпайтын жері жоқ. ... ... ... ... ... бәрін қамти береді және
оған жайдан- жай емес ұсыныстарымен, пікірлерімен қажет болса сым арқылы ой
тастайды, қозғау салады.» [ 17;11 ... ... ... газет орасан зор парламент немесе
үнемі мәжіліс қоғамын құрып отырған жиын сияқты ... ... ... бір- ... ... немесе коллективті түрде бір-біріне үйретеді.
[18 ;18 ].
Яғни, ...... ... ... бір ... Онда
қамтылмайтын тақырып жоқ. Ең жаңа ақпарат көзін де осы ... ... ... ... қарым- қатынастың төрт құралының бірі – газетті қоғам
өмірінің ... деп ... ... ... ... үшін журналдың орны ерекше. Газет пен журналды
қосып публицистика деп атап жүргеніміз де бар. ... ... үшін ... ... ... ... бұл ... өзіндегі тілдік
ерекшеліктерімен әр түрлі ... ... ... айта ... ... газеттер шығарылымы жағынан араға аз ... ... ... ... белгілі бір мерзімде ғана шығып тұрады. Бұл сөздің өзі « журнал-
jornal деген ... ... яғни ... ... ... ... екен.
Журналдар мерзімді уақытта немесе мезгіл-мезгілімен шығатын ... ... Олар апта ... он күнде бір рет, екі аптада, ай сайын,
тоқсан немесе одан да ... ... ... ... әсер етуде әр құрал өзінше дара, өзінше тартымды. Бір
өкініштісі қазіргі қоғамда газет ... ... көп адам ... ... ... теледидар көріп, не қажетті ақпараттарды интернеттен оқып
алуды дұрыс көретін сияқты. Соңғы жылдары осы ... ... ... ... ... ... басып алады деген пікірлер де шығып жүр.
Бірақ оған сараптама жүргізгендердің айтуынша, интернеттің әлі де болса бұл
құралдарға жете ... ... ... ... көп. Сондықтан оған алаңдауға
әлі ертерек ... ой ... жүр. ... шақ ... құрал пайда болған
жоқ. Олар осы күнге дейін ел ... ... ... іспетті болады, әлі де
солай. М. Балақаевтың сөзімен айтқанда « ... ... ... зор қызмет атқаратыны белгілі. Тәжірибиелі, әрі ... ... ... тіл ... ... ... енді журналдың газеттен қандай айырмашылығы бар деген сұраққа Совет
журналистикасы кітабында мынандай ... ... ... да
газеттер сияқты қоғамдық пікірді таратушы болып табылады. ... ... ... күн ... емес белгілі бір мерзімде ... ... ... ... ... ... көбіне шолу,
талдап қорыту, немесе теориялық сипатта болады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... болып келеді». [14; 18
]. Бұл анықтама Жан – жақты болып табылатын ... ... ары ... ... ... ... қажеті туралы айтылған елеулі пікірлер
көп. Қазақ баспасөзі де басқа елдің баспасөздерімен бәсекелесе алады.
«Қазақстанда ұлт ... өз ... тууы ... санасын оятты, мол
рухани байлыққа ие болуына елеулі түрде әсер етті» [16 ;7 ].
«Қазақстанның бүкіл прогресшіл даму ... ... ... ... қалай дамитындығына барынша тікелей байланысты болмақ»
[ 17 ;1 ... ...... ... ... әсер ... ... пікірге, сана мен қоғамдық практикаға ықпал жасау. Сонымен
қатар, публицистика адамдарға тек логикалық жағынан ғана ... ... да ... ... тиіс ... ... жұрттың бәрінеде мәлім
шындық.» [ 20 ; 18 ... да бір ... кез- ... басылым қалың жұртшылықтың өз
дәуіріндегі « көзі» мен « құлағы» іспеттес» [ 17; ... ... ... ... міндеті- жалпы информацияны
жинап, өңдеп халыққа ... ... ... ... ...
қажеттілігін, талап – талғамын қанағаттандыру үшін берілмек» [21 16].
Ұжымдық ... ... төрт ... жалпы шолу жасау
арқылы олардың жеке қасиеттеріне біртіндеп тоқталдық. Оның Адам психикасына
тіл арқылы қалай әсер ... ... ... ... бөлімде мәтін
талдау арқылы терең тоқталатын боламыз.
2.2. Ұжымдық қарым-қатынас құралдарының негізгі бөлшегі – ... және ... ... барлығы ұжымдық қарым- қатынасты түсінуге, құралдарын
анықтауға арналған еді. Ендігі біздің мақсатымыз ұжымдық қарым- ... ... оның адам ... ... ... ... құралдарының (радио, теледидар газет, журнал) тіліндегі мәтіндерден
мысал келтіре ... ... Ол үшін ... ... ... ... құралдары
тіліндегі мәтінді талдау үшін) біз алдымен мәтін туралы қысқаша түсінік
бере кетпекпіз.
«Мәтін» деген сөз ... ... ... құралу, байланысу деген
мағына береді. Нақтырақ айтқанда мәтін бірнеше сөйлемнен ... ... ... және ... ... ... ... мағына айқындығы болады.» Текст – қандай да бір болмасын қағаз бетіне
түскен жазба сөзі,яки соның бір үзінісі, ... ... ... ... түсінікті бола алады.Текстің негізгі қызметі -тек жазбаша
түрінде ғана жай ... ... ... ой – ... ... [ ... көріп отырғанымыздай мәтін сөйлемдерден құралады, солардың
байланысынан тұрады.Ал сөйлем тіл ... ... ... ... белгілі. Бірақ бізге керегі мәтіннің ұжымдық қарым-қатынас кезіндегі
атқаратын қызметі.Ол туралы ... ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіре кетсек.
Мәтін туралы Кеңес тіл білімі ғалымдарының және ... ... мен ... ... ... ғалымдарының да пікірлерін
негізге алып отыру, бұл елдердің ғалымдарының зерттеулерін ... ... үшін ... ... әр қырынан ашып көрсету үшін
қажет. ... өзге ел ... да ... мысал келтіріп
отырамыз.Мысалы «Психолингвистическая и лингвистическая природа текста и
особенности его восприятия» (Киев.Вища школа,1979г) ... ... ... ... ... ... и его
восприятия» ... ... ... ... ... ... ... базисной единицы построения текста выступает предложения
как семантико – ... ... ... ... ... ... из ... понимаются
как частный случай синтаксических правил, то есть как ... ... ... ... с ... ... уровней.
3) Текст понимается в связи с этими как ... ... в ту ... систему, что и составляющие ее компоненты, но относящаяся к
высшему уровню. В рамках текота как его непосредственные составляющие ... ... ... ... типа ... ... в ... той же иерархической системы «суперсинтаксических» единиц.
[23;7]. Бұл пікірде ... ... ... ... ... ... ... Мәтін болу үшін қалай,неден құралу ... ... ... ... анық ... ... тұтрғыдан мәтінді қалай
түсіндіреді? Ол туралы Психолингвистическая и лингвистическая ... и ... его ... ... ... атты еңбекте
мынадай пікір бар:» в психолингвистике,как ... ... ... ... не ... уже о ... в системе психической
деятельности ... ... ... как ... ... а текс-как единственный и непосредственный объек
восприятия.Бұл пікірден шығатын қорытынды-мәтін адам қабылдауында өте ... ... ... ... тән ... ... бар. ... бір түрі. Ондағы әрбір ой бір нәрсені ... ... ... ... ... ... ... арасында болып жатқаны
маңызды.
Мәтіннің психолингвистикалық жолын қарастыруға орыс ... көп ... ... ... ... Ол ... ... текста»
атты еңбегінде мәтінге мынадай анықтама береді: «Текст –это структура
любого законченного и ... ... ... или мысленного»
[24;15] дейді. Бұл ғалым ... ... ... ... оның ... ... кете алмаймыз.Беляниннің пікіріндегі
мәтінді ауызша және жазбаша беріледі дегені ұжымдық ... ... ... ... ... ... түріне радио мен
теледидарды жатқызсақ, жазбаша түріне ... пен ... ... ... ... жолын қарастыруда орыс ғалымдары өзіндік ... ... бірі ... ... письменной речи»деген еңбегінде
мәтін туралы мынадай пікір бар:»в конечном счете, во ... ... если ... и последователен, высказана одна оснавная мысль, один тезис,
одно положение.Все остальное подводит к этой ... ... ... ... ... мағынасы бар күрделі бірлік. Мәтінді ... ... ... ... ... түсінуде, айту мағынасын
түсінуде көрінкді және ... бар ... ... ... ... тек ... ерекшеліктерді, сөйлеу құрылымдарын және
жанр заңдылықтарын көруге болмайды, сонымен ... ... ... ғана сезімнің түрін көруге болады.
Мәтіннің ішкі байланысы тілді және оның ... ... ... болжанады. Ауызша және жазбаша ... ... ... бір бүтін болып табылады.
«Текст одновременно и детертинован и размыт. Он представляет собой
упорядоченную ... ... ... спонтанности так как язык
стремится ... ... ... мысли. Текст-графическое
отображение фрагмента действительности порождение письменного ... [ ... ... ... байланысты мынандай ұстанымдар бар, яғни мәтін
құрылымы мына талаптарға жауап бергенде ғана іске ... ... ... ... бір ішкі ... тән дер ... қабылдана алу
мүмкіндігіне ие болуы тиіс. Мәтін категорисына негізінен хабарлау, қосымша
хабар және уақыт бірлігі ... ... тіл ... ... жай ғана
тізбегі емес, мағыналық, құрылымдық, экспрессивтік тұлға.
Олай болса мәтіннің ұжымдық қарым-қатынас әрекетінде атқаратын ... Ол қай ... ... болмасын кездесіп отырады. Ал біздің мәтіндер
арқылы қатынас құралдарының тілдік ... ... ... ... ... ой ... тиянақты, екіншіден түсінікті,
одан соң сөйлемнен гөрі әсерлілігі де күштірек. Мәтіннің ауызша ... ... әсер ... оның ... ... мен ... ғана ... адамның дауыс ырғағы мен көңіл-күйі де әсер етеді. Ол жайлы нақтырақ
жіктеуді Р.Ферманн деген ғалым ... еді. ... ... ... ... ... қарай жеті түрі көрсетілген:
1) очень медленный темп-около 100 слогов/мин;
2) медленный – 150 ... ниже ... -200 ... ... -250 слогов/мин;
5) выще среднего-300 слогов/мин;
6) быстрый -350 слогов/мин;
7) очень быстрый-400 слогов/мин и ... R «Die Deuting ... ... ... [«Психолингвистические проблемы
массовой коммуникации» Киев, 1979г),[ 2 ; 32].
Бұл жіктеудің өзіндік жаңалығы болса да, ол аздаған ... ... ... әр топ ... ... 50 сөзге ғана айырмашылық
көрсктіп тұр. ... ... ... ... тек ішкі жағын ғана
қарастырған, ал арадағы кідіріс, жиілік ... ... сөз ... ... аздаған сын айтады орыс ғалымы Л.Ю.Кулиш өзінің
«Зависимость восприятия звучающего текста от темпо – ... ... ... атты ... Киев ... ... ... зерттеуінің нәтижесінде
Р.Ферманның жіктеуін былайша өзгертеді:
1) быстрый;
2) средний;
3) медленный;[2;34].
Зерттеуші бұл жіктеуді шартты түрде деп ... ... әр ... ... ... оны ... ... әр түрлі екендігін көреді.
Бұдан шығатын қорытынды әр жеке адамның сөйлеудегі дауыс ырғағы ... ... ... ... ... Осы жерден мәтіннің
психолингвистикалық ерекшелігі көрініп тұрады.
Орыс ғалымдарының тағы бір көрнекті өкілі Г.П.Шедровский. Ол да ... ... ... ... ... мына ... ... «қарым-қатынас әрекетінде мәтіннің алар орны ерекше» Бір-бірімен
қарым – қатынасқа түскен ... үшін ... ... ... ... мәтін қарым-қатынастың нақты анық болған кезінде ғана ... ... ... ... бір ... бар. Сөйлеу әрекетіне түскен
адамдар үшін ... ... екі ... ие, біріншісі-сөйлеушіге, екіншісі-
тыңдаушыға» [23;37]. Г.П.Шедровскийдің пікірі бойынша ... ... мен ... ... ... ... ... Мәтін қарым-
қатынастың нақты болған кезінде алынады» деген ойының біздің ... ... ... қатысты сияқты. Себебі ұжымдық қарым-
қатынас нақты әрекеттің қатынастың болуы,ал оның ... ... ... әрі ... әрі ... болуы негізге
алынды.
Ғалымдардың мәтін туралы пікірлерінен мәтіннің бойындағы ... ... ... ... маңызын біршама байыптадық. Ал оның ұжымдық
қарым-қатынас құралдарындағы ... ... ... үшін, біз алдымен
мәтіндерді ... ... ... ... ... бөліп алдық. Мәтінді оқып отырып,
естіп, көріп отырып адам эмсциясы түрліше ... ... ... ... ... немесе жағымсыз хабарға ренжиді т.б). Соған байланысты
ұжымдық қарым ... ... ... адам ... ... ... алдық:
1. Көңілді мәтіндер- қуаныш, күлкі, таңырқау.
2.Көңілсіз мәтіндер- қауіп, ашу, өкінішке ... орай ... ... ... әрқайсысының тілінен
эмоциялық әсері бар мәтіндерді бөліп алып ... ... ... ... жай ... пен журналдың аздаған ерекшеліктері ғана болуына орай екеуін
бірге алып қарастырдық. Адам эмоциясына әсер ететін сөздерді қалың ... сөз ... ... бірі де осы ... ... ... Әр ... сай үш мәтіннен алып отырып әрқайсысына жеке-жеке
талдау жүргіземіз. Олай ... ... ... ... ... ... мәтіндердің
психолингвистикалық аспектісі
Газет-журнал беттеріндегі мәтіндерді біз алдымен көру мүшесі арқылы
қабылдаймыз. Оларды оқып отырып кейде ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі қабылдайды. Оның себебі неде десек,
сол кездегі адам психологиясының құбылмалылығына ... ... ... ... ... адам оқып ... ... маңызды
ақпаратты дұрыс қабылдай алмайды. Өйткені оның санасын жаулап ... ... ... ... сол ... ... толық қабылдауға кедергі
келтіреді. Ондайда адам өз зейінін ... ... алып ... дұрыс.
Психологияда бұл әрекетті адамның ырықты зейін аударуы деп атайды (44; ... ... ... ... бір ... ... ... қалып,
тез арада көңіл аударып, оқуға кіріссек, ол ырықсыз зейін аудару болады.
Яғни ... ... ... оқып ... ... ырықсыз зейіні
жеткілікті. Сонымен қатар дұрыс қабылдауға түйсіктің де әсері ... ... ... білу ... басталады. Ол – білім ... ... (45; 95). Яғни ... біздің қабылдаған ақпараттардың жақсы
не жаман хабарға жататындығын айырып беріп отырады. Біз ... ... ... ... осы түйсік арқылы қабылдаймыз. Ол – адамның
сезім мүшелерінің орналасқан жері. Ш.Құдайбердиевтің сөзімен айтқанда: «тән
сезіп, көзбен ... ... – исі, тіл – ... ... ... ... ой – хабар алып, жақсы, жаман әр істі сол ... ... осы ... ... ... ... ғана адам дұрыс қабылдай
алады. Ал ... өзі адам ... ... ... әр ... ... Яғни өмір ... кездескен таныс
нәрселер тез қабылданады, білімі жоғары адамдар терең ... ... ... ... өзінше пікір қосуына, таным ерекшелігіне
септігін тигізеді.
Енді ұжымдық қарым-қатынас құралдарындағы мәтіндерді ... әр ... өзі ... құрылымына, мазмұнына, онда берілген ой-түйіндеріне
байланысты болады. Осы мәтіндер өз ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендегі алғашқы тобымыз көңілді ... ... ... құралы газет-журнал беттерінен көңілді
мәтіндерді іріктей отырып, төмендегідей талданды.
І. ... ... ... мәтіндер.
1. «Жол полицейлерінің жолы болып тұр» мәтіні.
№ 332 «А» нөмірлі ... ...... бағытымен жүретін
қоғамдық көлікте келе жатырмыз. Жиырма бес адамдық ... іші лық ... ... тұр бәрі де. ... «артқа қарай жылжыңыздаршы, «гаищник тұр»
деген дауыс ... ... ... жоқ. ... ... жол полицейінің
таяғы да көтеріліп үлгірді.
- Қазір пойыз өтеді, қызыл ... тұр. ... ... ба, не? Или у тебя
резиновая тачка, а?! – дейді анау. Мынау да қояр ... Анау ... ... Ойланып сөйле! Маған дауыс көтеретіндей кім едің? Заңға қайшы әрекет
етіп тұрғаныңды білемісің?! Бір басыңа он адам ... ... ... не ... ... ... ... Ақыры жарты сағаттық ... ... ... ... ... ... да ... сезіп отырған шығар (Егемен
Қазақстан, 2004ж, ... ... ... ... болса»… мәтіні.
Алматыдан Ақтөбеге жол тартып едім. Жолда серіктес болған әжей:
«Қызым, «Қыналы қар» не боп ... ... - деп ... Мен ... ... «Оның бекер болған екен, - деді әжей.
- Біз бұл сериалды бүкіл ауыл болып көреміз. Бала да, шаға да ... Рас ... Оған ... ... ... анық жетті. Кешкі сағат
сегізге дейін мал-жанды жайлап тастап, жұрттың бәрі теледидар-дың ... ... ... ... ... несі ... бұл бір ... аты екен. Енді
біздің ауылда да «Жаппар төрелер», «Сейіттер» мен «Қамбарлар» пайда болған,
ауылдың кішкентай қыздарының бәрі де Назар ... ... ... Сөйткен
«Қыналы қар» бітіп қалды. Біраз уақыт сериал кейіпкерлерімен бірге қиналып,
бірге жылаған ауылдықтар «Қап!» деп ... ... ... ... ... сериалдарымыз болса ғой! (Алматы ақшамы, 2003ж, №4).
3. «Жаңа ... ... ... пе ... мәтіні.
Товарищи… то есть дамы… а-а-а… извините, ханымдар и ... ... ... ... ... біреу: «Ұжымдағы
государственный языктың жағдайы туралы».
Докладчик мен өзім, то есть ұжымның басшысы ... Жаңа ... ... и ... Я ... могу ... что бізде госязык жақсы
развивается. Например, я сам несколько лет назад қазақша ... ... сами ... даже ... ... жасап тұрмын. Но бізде немножко
кемшіліктер бар. Например, іс қағаздары еще на ... ... ... Мен
ойлайм, бұл вопросты переводчик алып неғыламыз… і-і-і… шешеміз ... ... ... бұл ... ... ... ... аралас күлкі үйіріледі.
Себебі, алғашқы мәтінде автобус жүргізушісі мен ... ... ... ... тұр. Ал жол қызметкері мен автокөлік ... ... ... ... ... ... ... да ішіміз
сезеді». Яғни, бұл күнделікті өмір шындығын көрсетіп тұр, ал мысқыл болатын
себебі адам оны ... ... ... ... (түйсіктегі)
рецептор (сезім мүшелері) арқылы миға жетіп онда ... Егер ... ... ... мысқылдау кездессе; адам жымиып, көзі күлімдеп
жағымды эмоция ... ... ... бұл ... автобустағы жағдай
күнделікті (қоғам өміріндегі) әр адамның басынан өтеді, «бір аяқтан тұр
бәрі де» ... ... өзі оқып ... ... ... автобустағы лық
толы адамдардың ішінде тұрған ... көз ... ... Бұл ... ... жұмыс істейтін адамның басынан өткен болуы мүмкін.
Ал «гаищник» десе ойымызға қолында ала ... бар ... ... ... адам келеді. Ол да - қазіргі қоғам үшін
бір мысқылдың, күлкінің образындағы адам. ... ... ... шешуші
қадамның қандай болғандығын ашып айтпай жасырын түрде мысқылдап ... де ... ... тудырып тұр. Бұл мәтінді қарапайым адам да, ... адам да ... ... ... мәтін де бүгінгі қазақ кинолары, сериалдары ахуалынан ақпарат
береді. Қазақ теледидарының барлығын шет ... ... көз ... ... бұл да ... ... ... Бірақ алғашқы ... ... ... яғни ... ... ... ... адамдарының осы кинолармен іштей ұнатып жүргендігіне бір жағынан
ашынасың. Ащы мысқылмен айтылған мәтіннің ... адам ... осы ... адамдар үшін күлкілі болуы мүмкін. Себебі бұл фильмнің түрік
халқының тіршілігінен көрініс ... ал ... әр ... образда
көрінетіндігін білетін адам соларға ұқсағысы келгендерге мысқылдай күліп,
жаны ашып қарауы ғажап ... Бұл ... ... әр ... ... ... ашық ... адам, оның шын мәніндегі қазақ өміріне келтірер зиянды
жақтарын біліп қабылдаса, ... ... ол бір ... ... болып
көрінеді. Соңғы сөйлемдегі жазушы пікірі сол оқырманның барлығының арманын
айтып тұрғандай «Шіркін, біз де болса ... ... ... ... ... психологиясына бір мәтіннің өзі әр түрлі әсер ететіндігіне ғана
тоқталып ... ... ...... ... ... болса солай қарайтын
адамдарды шын сынаған, оларды түйрейтіндей мысқылды ... Бұл ... ... ... ... қоғам мәселесі ретінде мәтінді тез әрі
жеңіл ... ... ... ... ... ... ... толы. Бір нәрсені түсінуге түйсік, қабылдау, елестер, ... ... ... ... ... ... заттары мен құбылыстары
жайлы қарапайым қорытындылар жасалады. Ал осы ... ... біз ... ... ... ... дегеніміз – сыртқы дүние
заттары мен құбылыстарының байланыс-қатынастарының миымызда жалпылай және
жанама түрде сөз ... ... (45;95). Олай ... адам миында
қабылданған нәрселер ой арқылы қорытылып, сөз арқылы сыртқа шығады. Яғни,
ол ... мен ... ... ... ... ... ... қабылдап, көз алдымызға елестетіп алғаннан кейін
бізге ой көмекке келеді. Ой ... ... ... пікір білдіреміз. Ол
сырттай болуы да, іштей болуы да мүмкін. Көп жағдайда іштей ойымызды сөзбен
бейнелейміз. Шын ... ... ... ... жылауға мәжбүр ететіндей
мазмұнда жазылған әжуа, ... ... ... ... ... ... ... оқу барысында әркім өзінше ой түйеді дедік.
Біреулер әзіл түбі зіл екендігін түсінсе, бір ... үшін ол жай ғана ... ... мәтін. Алғашқылары «иә, бұлар нағыз қоғам шындығын ащы
мысқылмен айтып отыр, қашан қазақ қоғамы ... ... - ... ой ... ... бір ... ... өте күлкілі, шын ақымақтардың өмірі деп
айтуы мүмкін. Бірақ екеуінде де ой ... ... де ... сөз ... ... білдіріп тұр. Бұдан шығатын қорытынды: «ой – сыртқы дүниені
бейнелеудің ең жоғары формасы, сөз-ойды басқа адамға жеткізетін құрал» ... ... ... ... мәтіндер. Көңілді мәтіндердің ішіндегі күлкілі
түрі адамның жағымды эмоциясынан туады. Оқып ... ... ... іш ... ... ... кезде әзіл (анекдот), жай
күлдіргі мәтіндерден бір ... ... ... ... ... ... мәтіні. Тайваньда ерекше үйлену тойы өтті.
Ерекшелігі сол, күйеу бала мен қалыңдықтың ... ... ... Биыл ... жылы ... соң бұл жандарды үйде ұстау сәнге айналды.
Ең қызығы, жергілікті католик дін қызметшісі «некелесушілерге» ... ... ... 400-ге жуық ... «жас ... ... ... көрінеді. Тойдан түскен қаржы жергілікті мүгедек балалар үйіне
жіберілмек («Егемен Қазақстан», 2006ж, ... ... ... Ұзамай бөпелі болар ерлі-зайыптылар бір-бірінен
сүйінші сұраудың «құпия» түрін ойластырыпты. Ондағысы – қыз ... ұл туса ... деп ... ... күн де келді. Перзентхана
алды. Палатаның терезесінен басын шығарған келіншегі: «Салат!» деп ... ... бір ұл, бір ... ... екен ... ... ... түрі өмірде шын болған оқиғаға ... Яғни ... ... адам ... таң ... ... ... бөленеді.
Себебі, мұндай нәрсе үнемі болып тұрмайды, оның үстіне біздің елде шошқаның
жағымды образдағы айуан ... ... Адам ... осы ... ... ... Елесті түйсікпен қабылдаудан ойлауға ... ... ... Елес арқылы адам заттар мен құбылстарды аз да болса, жалпылай
бейнелей алуға мүмкіндік алады. ... ... ... ... ақпарат ұғым
арқылы бейнеленеді. «Ұғым дегеніміз заттар мен ... ... ой. ... ... және ... қасиеттері бейнеленеді» (45;150). Содан кейін
адам эмоциясына әсер етіп күледі және мысқылдайды. Жалпы мәліметті ... ... соң ... ... ... де ұмытпайды. «Пікір – бұл бір зат
туралы мазмұндау, не оны бекерге ... ... ... ... Бұл ... ... ... гөрі теріске шығаруға жақын
болады. «Үйлену тек адамға ғана қатысты қалайша шошқаны үйлендіруге болады.
Оның үстіне дін ... ... қиып ... беріпті, тойға 400-ден
көп қонақ келген көрінеді, осының бәрі – ... ... ... ... ... ... ... жоқ», - деп қарсы ... ... - ... Оған адам ... ... ... Бұл газет
беттерінің соңғы жағында немесе шет ... орын ... ... ... бір түрі. Оны адам кейде іздеп отырып оқып ... ... ... тұрып, осы әзілді тауып оқиды. Оның себебі ... ... ... ... ... бағыттайтын,
қажетін өтеуге талаптандыратын бір түрткі болады. Бұл түрткіні психологияда
мотив ... деп ... (45;48). ... ... ... ... ... адам тауып оқып шыққан соң, егер
шын күлкілі жағдай болса, алаңсыз күліп алады. Қажеттерді өтеу ... ... ... ... солардың күшімен, түрлі теориялық,
практикалық ... ... ... мүмкіндік алады. Өйткені
қажеттілік – адамның ойлау ... ... ... ... бірі
болып табылады. Қажеттіліктер орындалу тәсіліне қарай кісіде мазасыздану,
не тынышталу, ... ... не азап шегу ... ... ... осы қажеттіліктердің ішіндегі рахат күлкіге бөлену жағдайымен сәйкес
келеді. Себебі қазақта әзіл түбі зіл деген сөз ... ... ... ... шындық жатқандығы белгілі. Мұндай әзіл мәтінде яғни
анекдоттарда ақымақ адамдар бейнеленетін ... ... ... ... ... ... қылықтары адамға күлкілі. Мысалы, бұл мәтіндегі
ерлі-зайыптылардың өзара құпия сөз ... оның соңы ... ... алып келуі сырт адам үшін, яғни ... үшін ... ... ... ... адам бір ... қалады. Күлкі өмірді ұзартады,
немесе күлкі әжімді жазады ... ... ... күлген кездегі алған
рахаттан кейін қай дәрежеде шын екендігін түсінеміз. Оның ... ... ... адам ... ... аз уақытқа болса да ұмытып, қуанышты
адам оқыса одан сайын сергіп ... ... ... ... шын сол ... ... ... немесе қолайсыз бір сәтке күлуі, достар арасында қалжыңдап
күлуінен ... ... Адам шын ... ... ... ... ол ... әрекетті, не сөзді өз құлағымен естіп, көзімен көріп тұрады. ... ... яғни ... ... ... және ... нәрсе айтып тұрған
адам өз эмоциясымен, әңгімелеу тактикасымен көріп ... ... ... ... мүмкіндік тудырады. Адам оқып отырғанына күлгеннен гөрі ... ... ... Ол оның ұзақ уақыт көңілді жүруіне септігін
тигізеді, ал газет-журнал бетіндегі мәтінді оқып күлу оған тек сол ... ... әсер ... ... мәнді мәтіндер. Осы көңілді мәтіннің қатарына қосуға
болатын таңырқау түріндегі мәтіндер тобы. Бұған себеп ... ... ... ... ... ... болады. Таңырқау кезінде адамның көзі
бақырайып, аузы ашылып, шегін ... ... ... ... адам,
көбінесе, одағай сөздермен сыртқа ... Оған ... ... ... ... «67 жасында егіз тапты» мәтіні. Осынша жаста дүниеге нәресте әкелу
әлемде тұңғыш рет тіркеліп ... 60-ты ... ... ... ... ... екі жылға кемітіп айтып, американың бір перзентханасында дүниеге егіз ... ... ... ... 67 жастық мерей тойын тойлаған Кармела
Бусада Испаниядағы үйін сатып Калифорниядағы ... ... ... келгенін айтады. Мұнда 55 жасқа дейінгілерді ғана
қабылдайтынын білген ол дәрігерлерге жасын кемітіп айтқан көрінеді.
Ол 2005 жылы 101 ... ... ... ... соң ... ... айтады. Қазір қарт ана өз балаларына әке ... ... ... 2002ж, №4).
2. «Ең үлкен адам» мәтіні. «Гинесс рекордтар кітабына» енген ... ... ... ...... ... Ол дүниеге келгенде салмағы 3,85
кг. болған. Бүгінде бойы – 274 см, ... – 222,7 ... ... ... кішкентайлығымен танымал адам Непалда өмір
сүреді. Оның бойы бар болғаны 64 см, ... 4,5 кг ... ... 2004ж,
№5).
3. «Өзіңе ғашық емессің бе?» мәтіні. Қытайдың Чжухай ... өз ... ... ... ... ... бойынша,
отасу рәсімінің барлық талаптары сақталған. «Келінмен» - пенопластан
жасалған Мо Енің әйелді ... ... ... ... ... «отау көтерген жастардың» туыстары да бар, жүзге тарта
қонақ қатысқан. Тіпті күйеу жолдас пен қыз ... та ... Ал ... 39 ... Мо Е бұл ... арқылы өмірге деген көңіл толмастығын
көрсеткісі келген: «Мен – жұрт ... ... адам ... ... ... ғашықпын» дейді ол («Жас Алаш», 2003ж, №1).
1. Алғашқы мәтін өз кезегінде таңырқау туғызуға сеп ... ... ... құралған. Таңырқау, негізінде, көп жағдайда бола бермейді.
Адам күнделікті өмір ... ... ... ... ғана таңырқай
алады. Кейбіреулер таңырқап отырып күлсе, ... ... те ... күлу көбірек орын алары сөзсіз. Мына мәтіндегі алғашқы сөйлемдер бас
кезінде таңырқатса, соңынан күлуге ... ... ... ... ... ... бетін шымшып, көзі бақырайып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... Соңынан мәтіннің жақсы не
жаман аяқталуына байланысты эмоциясын өзгертеді. Айталық бұл мәтіннің басқы
жағында «ойбай не ... ... кім ... деп ... ... ... ... ойы өзгеріп «әйтеуір жақсы болса болғаны, ... ... деп ... әрі ... ... ... мәтіндегі ең үлкен және ең кішкентай адамның салмағы ... ... ... ... ... адам ... ... қарапайым адам туралы, ондай ақпаратты ести бермейміз. Психология
тұрғысында «таңдану – күтілмеген оқиғаға байланысты пайда болатын ... ... ... бар ... ... ... ... толығымен
таңдануға себеп болған нысанаға ауысады, кейін ол қызығушылық ниетке ... (45; 217]). ... ... адам «мәссаған, «Ойбуй!, қандай
кішкентай?», - ... ... ... ... ... талай таңданарлық нәрсе орын алып жатады. Біреуіне қызыға
таңдансақ, біріне қауіптене «не болар ... деп ... Бұл ... ... жаңалықтары негізінде алынған. Адам таңданғанда ішінде бір
қызғанышқа ұқсас қызығу пайда болады. Мәтіндегі ... ... ... ... не ... не жыларыңды білмей, көзің шарасынан шыға
таңырқап қаласың. Мұндайды ... ... ... үшін бұл бір қалжың
сияқты көрінеді. Кейіннен дәлелдерді ... ... ... ... әйел ... ... ... жасалған мүсіннің суреті) ... ... ... ба» деп немесе «сұмдықтың бәрі адаммен бірге өмірге
келген» дегенге сеніп ... ... ... ... ... ... Ал ... «өзіме-өзім аздап ғашықпын» ... ... ... ... ... Тек ... «Алла бәлеңнен сақтай гөр,
бұл не тағы» деп шошынған кейіппен таңырқаған сезіміңді ... ... ... ойға шомып қаласың. Адам таңырқаған кезде біраз уақыт
естігендерін ұмыта алмай ... оны ... ... ... де өз
эмоциясын жасыра алмайды.
ІҮ. Қуаныш мәнді мәтіндер. Газет мәтіндерінде қуанышты ... ... ... Адам көбіне жақсы хабарлар естігенде не алға қойған мақсатына қол
жеткізгенде, көптен күткен адамын көргенде т.б. жағдайларда қуанады. ... ... өз ... ... шын ... ... айқын көрінеді.
Қоғамда болып жатқан көңілді оқиғаларға да ... ... ... ... ... үшін ... мәтіндерді келтіреміз.
1. «СПИД-ті жеңетін дәрі табылды» мәтіні. Сібірлік ғалымдардың күміс
молекуласы ... ... ... ... СПИД-ті емдеуге қол
жеткізетін болды» деп ... ... ... ... ... ... ... көптеген қауіпті ауруларды, соның ішінде СПИД-
ті күміс молекулаларының ... ... ... Олар ауру ... ... түрін өлтіретін дәрі ойлап тауыпты. А.Фаворский
атындағы химия ... ... ... ... ... ... ... хабарламада. Қазір дәрінің ұлылығы тексеріліп жатыр, ... 2 ... ... ол ... ... ... Сібірлік ғалымдар
жаңадан жасаған дәріге патент алып та ... ... ... ... 2007 ... 1 қаңтардан бастап 30 %
арттырылды. Бюджет саласы қызметкерлердің еңбегіне ақы төлеу жүйесін ... ... ... жұмысты жалғастыра беру қажет.
Олардың мәртебесін арттыру, білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру,
денсаулық сақтау, мәдениет және ... ... ... ... ... ... әлеуетін нығайту үшін 2008 жылы 1 қаңтардан бастап еңбек демалысына
шыққан кезде сауықтыруға арнап бір лауазымдық ... ... ... ... ... ... 2007ж, №2).
1. Алғашқы хабар бүкіл елдің, барша халықтың қуанышты жаңалығы.
Себебі біздің ... ... ... әлем ... осы ... ем іздеп едік.
Қаншама адам ол аурудың құрбаны ... кеше ғана ... ... ... боп ... осы ... «Қанша жыл бойы емі табылмаған ауруға енді ... ... ... тауыпты!»- деп естігенде қуаныштан ... ... ... ... ... «Алла тағалам әр аурумен бірге
оның емін де жаратқан» деген ... ... ... ... алмаймыз.
Кейбіреулердің қуанғаннан көздерінен жас та шығып кетеді. Адам бір нәрсені
ұзақ іздеп тапса немесе қиыншылық көріп ... ... ... ... та ... ... адам 2 ... шын жылайды, бірінші қайғырғанда,
екінші қуанғанда. Қуанып жылау, әрине, жақсы. Қазақта «қуанышың ұзағынан
сүйіндірсін» ... ... те бар. Әр ... байыппен қарайтын халық болған
соң, асыра сілтеп тым мақтауды да дұрыс көрмейміз. Ал бұл мәтінге ... не ... не ... ... көзі күлімдеп шарасынан шыға жаздап,
аузы ашылып, демін тартып қалады. Ішкі әсерлер осылай сыртта көрініс тауып,
оқыған адамның ... ... ұзақ ... ... ... ... ма?!
Қаншама аурулар енді дауа тауып емделетін болды ғой! Шүкір! ... ... ... Бүкіл адамзат үшін бұдан асқан қуаныш, бұдан артық жақсылық
жоқ шығар!
2. Бұл мәтін Президенттің көп ... ... бір ... отыр. Елбасының жылдағы жолдауы жылда қуаныш әкеледі. Онда ... ... ... ... ... қатысты жолдар, тармақтар бар.
Сондықтан жолдау десе қуанышты хабар деп түсінеміз. Мұндағы айтылған ... ... ... сол ғылымның немесе ... ... ... ... ... ... онда бюджет
қызметкерлерінің барлығының жалақысының ... ... ... және ол жұмысты одан әрі де жалғастыра беру ... ... ... ... ... мәртебелерін көтеру, қоғамдағы орнын өз
дәрежесіне сай ... ... сөз ... Біздің бұдан бұрынғы да
жолдаулардан көріп, көзіміз жетпейтіндей елбасының айтқан ... ... ... соң ... ... ... ... білеміз осының өзі бізді
қуанышқа жетелейді. Ал еңбек демалысына шыққан кезде ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің түптеген қуаныш
болар. Бұл кезде көңілденіп, көз ойнақшып ... ... ... ... ... уақыт осындай бір қолдануды күтіп жүргендердің алақайлап
жас балаша ... жөні бар. ... адам ... қуанғанда жас балаға ұқсап
кетеді. Адамға титтей жылтырағанның өзі қуаныш. Біз жақсылыққа, қуанышқа
жету үшін ... етіп ... ... ... ... ақталған,
үмітіңді қуаныш деп қалай айтпауға ... ... ... ... көп
болған адамдар өмір сүруге құлшынып жүрері сөзсіз.
2.2.2. Радио, теледидар тіліндегі мәтіндердің психолингвистикалық аспектісі
БАҚ төртінші билік деп ... ... Ол өз ... ... ... ... ... аталады. Біздің талдауымыздың барысында
көз жеткізгеніміздей ұжымдық қарым-қатынас құралдары адам ... ... да ... ... ... ... белгілі пікір айтуға себепші
болады. Сол құралдардың қарқыны күшті, тағы бір түрі ... ... ... ... ... өзінше ерекшеліктері мен ұқсастықтары бар екенін
біз кіріспе бөлімінде айтып өткенбіз. Ал негізгі бөлімде ол жайлы ... ... ... ... ... ... Біз ... адам эмоциясына
байланысты үлкен екі топқа бөлгеніміз белгілі. Сол топтың алғашқысы көңілді
мәтіндер болатын. Енді ... ... өз ... ... ... ... ... арнаймыз.
І. Қуаныш мәнді мәтіндер.
1. Еліміздегі азаматтардың құжат толтыруын жеңілдетудің болашақта
тағы бір ... жаңа ... ... яғни бүгінгідей салық төлеушінің
бәрі әлеуметтік жеке код нөмірлері санаулы жылдардан кейін мүлде ... ... әр ... ... номері беріледі. Ол түрлі мекемеге
барып табалдырық тоздырып, уақыт создырмайды. Керісінше, ... ... ... ... ... номерде сақталады. Мамандардың айтуынша
мұндай жетістік әлемнің көптеген елдерінде бар ... ... ... ... ... демографиялық жағдайды жақсарту үшін мемлекет тарапынан
берілетін жәрдемақының ... ... ... озды. Бұл туралы бәрін
Алматыдағы Орта Азия университетінде өткен Президенттің ... ... ... ... ... ... ... айтылды деп хабарлайды
Қазақпарат. Ресейде 250 мың ... ... 8000 ... ... ... шығу үшін бірден беріледі. Біз бұл ... ... ... ... ... ... ... жолдауында бала тууға
байланысты бұған дейін мемлекет тарапынан беріліп келген ... ... 70-80 %-ға ... ... ... шешім шығарды. Менің есептеуім
бойынша дүниеге келетін әрбір сәбиге берілетін жәрдемақының көлемі енді ... ... асып ... «Бұл ... ... көп» дейді Орта ... ... ... радиосы жаңалықтар қызметі 15-03-2007).
Алғашқы мәтіннің құлағымызға ... ... ... себебі,
біріншіден, қуанышты хабар болуынан, екіншіден, оның құрамында дәлелді
сөздер мен ... ... ... ... ... ... бұл хабарға қалайша қуанбайды. Алғашында не
сенерімізді, не сенбесімізді білмей дағдарып, тыңдап ... да, ... ... ... ... соң жеңілдеп қала береміз. Жүзімізге күлкі
үйіріліп, нұрланып, көңілденіп қаламыз. Себебі қағазбастылық ... ... ... құртты, сондықтан «енді ол пәледен де құтылатын болдық!
айтқаның рас ... ... да ... күн бар ... - деп ... те ... Яғни адам мәтінді оқу барысында ... ... ... ... да ... Бұл да ... ... ... табылады. Негізінде, көптеген қажытқан
шектен шыққан ... ... ... ... ... ... ... адам алғаш сеніңкіремей, кейіннен қуанып қалады. Кейде мүлдем
күтпеген әрекет орындалып, біз ойлағаннан да ... ... ... ... адам ... ... кетеді. Өз басының қуанышы кезінде
мүлдем жомарт болып не істеп, не ... ... ... дәл ... ... көрінеді. Әрине, әркімге өз қуанышы қымбат. Алайда ... ... де ... білу ... ... біз сол ... ... жатырмыз. Олай болса қоғамның қуанышы біздің де қуанышымыз.
Қуанышты ... ... ... ғана айтылған Президент
жолдауынан бір ғана ... ... әр ... ... ... жолдауларымен
халық алғысына бөленіп жүретін. Биыл да сол дәстүрді сақтап Елбасы тағы ... ... ... ... ... болып оны теледидардан қарап отырып
тыңдадық. Тағы да қуанышты хабарлар айтылды. ... бір ... ... ... ... ... Яғни жас отбасылар мен аналардың жағдайын ... ... ... ... ... ... одан да ... сияқты мәселелер
айтылды. Бұл -, әсіресе, аналар үшін ... ... Егер ... ... ... ... көрсетіліп жатса, неге бала тумасқа. Есесіне Ресейді
басып озып 70-80 %-ға дейін ... ... сөз ... ... ... ... көбеюге үлкен жол ... ... ... ... тасып өзендей шалқып кетері сөзсіз. ... ... ... езуімізге еркін күлкі ұялайды. Бет-бейненің
ажары кіріп адамның жүзіне қан ... ... ... көзі ... ... ... ... мимикасы ешқашан алдамайды», - деп психологтар
осындай қорытынды жасаған екен. Алабұртқан көңілімізді ... ... ... осылай болуы керек еді, өстіп-өстіп еліміздің жағдайы жақсара
берсін Алла алдымыздан жарылғасын!, - деп эмоциямызды ... ... ... ... мәнді мәтіндер
1. «Қанша әйел бар?» мәтіні. Қазақстанда 7 млн 740 мыңнан аса әйел
бар. Бұл ... ... 51,8 ... Ал егер адамдардың саны 7158300 (48,2
%), 2002 жылы 526 мың қыз, 554 мың ұл дүниеге келген. Қырық екі мың әйел ... өмір ... Ал 85 ... ... ер ... саны 11 мың ... ... орташа жасы 71,4 болса, ер адамдар орта ... жыл ... екен ... ... жаңалықтар 14-01-2007).
2. Францияның белгілі биологы, ғалымы Ришар Демон мен ... ұзақ ... ... ... ... зерттеулерінің
қорытындысын жариялады. Сенесіз бе, сенбейсіз бе ғалымның ... ... да ... ... қатарына жататын көрінеді.
Леондық 53 жасар ғылым докторы Демон 5 ... ... ... ... ... алып ... ... «тамырының» соғатынын
анықтады. Тастың бір реет дем алғаны үш күннен бір ... ... ал ... «жүрек соғысы» тәулігіне жалғыз мәрте ғана қайталанады ... ... ұзақ ... суретке түсіру арқылы тастардың екі ... ... ... ... ... ... радиосы, 27-01-2007)
3. Майамидегі Хальца балалар ауруханасының дәрігерлері тосын жағдайға
тап болды. Жаңа туған сәбидің жүрегі кеуде тұсында, яғни ... ... ... ... ... сайын қысқара барген жүрек баланың өміріне
аса үлкен қауіп төндірген екен. Кардиологияда аса ... ... ... ... ... он ... бір рет кездеседі екен (Н.С радиосы,
14-02-2007).
Радиодан таңырқау тудыратын хабарлардың аз ... ... ... ... ... көп екенін білеміз. Алайда Қазақстанда қанша
әйелдің бар екенін біреу білсе, біреу біле ... ... ... сан ... ... ... көпшілік білетін болар. Пайыздық
өлшеммен есептегенде жоғарыдағыдай көрсеткіштер шығып тұр. Бұл ... ... ... ... Ал өмір сүру ... ... ... басып озып отырғаны да таңқаларлық құбылыс. Себебі, әйел еркекке
қарағанда тұрмыс ... көп ... ... да ... келетіні
белгілі. Осыдан кейін де өмір сүру ... ... ... ... ... ... сенуіміз сенбеуіміздің екі жақты болып қалады.
Десек те бұған қатты таңырқауымыз екіталай, ... бұл ... ... бізді тек таңырқататын олардың сан мөлшерінің нақты көрсеткіші. Ол
кезде көбіміз ақиық ақын Мұқағалидың мына бір ... ... еске ... ... көп ... ойбай бола берсін көп мейлі
Әйел деген әдемі ғой, әдемі
Әдемілік бізге көптік етпейді, - деген ... ... адам аз ... ... ... ... қорытынды
пікірі осы.
2. Таңырқау мәтінінің бұл түрі өмірде естіп білмеген жаңалығымыз.
Радиодан ... ... ... де ... ... үзбей
радиоға құлақ түріп жүрген адамдар ... ... Біз ... ... естіп өскендіктен ондайға алғаш сенбейміз. Шынында да ғалымдардың
осындай жаңалық ашқандығына ... ... ... ... соң ... ... ... қаламыз. Өткен тақырыпшаларда айтқанымыздай адам
кейде қатты таң қалып, ... жәй ғана ... ... Бұл ... біз қатты
таңқаламыз, шегімізді тартып, көзіміз қатты ашылып, қасымыз жоғары маңдайға
қарай көтеріліп кетеді. Көпке дейін өз-өзімізге сенбей «осы ... ... бұл ... емес нәрсе ғой! Қалайша тастар дем ала ... ... ... жоқ. ... елде көп ... осы екен-ау! әлі біз
білмейтін қаншама тылсым дүние бар ғой. ... ... ... ... ғана емес пе? ... ... әлемнің сырын біліп жүруді жазбаған
екен» - деп ... ... ... ... қалып осындай пікір білдіріп
жатамыз. Таңырқаған кезде адам ... ... ... ... ... ... ... өзі мойындамай жүрген нәрсесі шын мәнінде жүзеге
асқандығын ... ... ... ... Егер ... таңырқасаң қорқып та
қалуың мүмкін. Сондықтан эмоцияға ерік бере бермей сабырлық көрсеткен де
жақсы. Өйткені ... ... деп ... ... ... ... ... емес. Сол үшін де екі жақты бірдей ұстай білуіміз керек.
Бұл мүгедектік ... ... ... яғни екі апта ... Туу ... ... қаптаумен қорғалмаған жүректі жатыр қабырғасы
жырып кеткені үшін оның анасына кеңейтілген екен. 6 ... ... ... ... су ... ... мен ... терісімен
жүрекке арнаулы қап-першард жасап, баланы қайта ішіне орналастырған.
3. Табиғат ананың тамашалары бұл жалғанда таусылар ма? Жүре ... ... ... ... ... ... ... қуанып, қаншалықты
қайғырып өзімізге беймәлім нәрселерге қаншалықты таңырқап жүретінімізді бір
Алла ғана біледі. Табиғат адам баласын ... ... мына өмір ... ... еді. Сондай таңқаларлық құбылыс жөніндегі мына мәтін өз
алдына ерекше. Екі жүректі адамдар, жүрегі оң ... ... ... ... де ... ... бірақ ол мына жағдайдың ... ... ... ... ... ... ... орналасқан адамның
денесі тітіркеніп жағымсыз күйге тап болғандай әсерде қалады. Бұл жағдайда
шектен тыс таңырқау ... ... ... адам ол ... көз алдына
елестетіп, сол оқиғаның ішінде өзі жүргендей күй кешіп түрі бұзылып ... ... ... көз бен беттің қабылдауынан көрінеді. Яғни көзіміз
қорыққандағыдай ... ... екі ... ... кетеді. Дене суып
терінің бетінде майда түйіршіктер пайда болды. Ол адам ... ... ... ... ... ... туғызады. Эмоциялық
күшті нәтиже қалдырады. Бұл жағдайда адам шегін тартып масқара мұндайды ... ... ... жүрек сырта орналасады, ол бала қалай өмір ... деп ... ... - деп ... ... Күлкі мәнді мәтіндер. Көңілді мәтіндердің келесі тобы күлкі туғызатын
мәтіндер. Негізінде радиодан күлкілі мәтіндер көп берілмейді, ... ... те ... ... уақыттың көбі музыкаға арналады және әр сағат сайын
жаңалықтар айтылып отырады. Радиодағы ақпарат ... өте ... ... асады. Оның үстіне дикторлар жылдамдата оқып шыққанда, не ... ... ... Яғни ... ырғағы көп жағдайда өзгермей бір тонмен оқып
шыққанда қай ... қай ... ... ... ... ... Радиода
сұхбат алу ісі көбірек қолданылады. Мысалы, қазақ радиосында күндізгі
сұхбат алудың дені жасы ... ... ... ... ... ме жас ... «Қарттарым аман-сау бармысың» т.б. бағдарламаларға
жасы үлкен адамдарды шақырады. Сол хабарлардан мысал ... ... ... ... ... ... келген Қазақстан Республикасы Жазушылар
Одағының хатшысы, балалар жазушысы, Республикалық «Ұлан» газетінің ... ... ... ... ... мына ... келтіреміз.
1. Сұлтан Қалиұлы: «Бірінші сыныпқа оқуға барғанда ... ... ... балалар сияқты өте зор ынтамен бардым. Сонда бір қызығы
қалалық алыстағы мектеп қой. ... ... әлгі бір ... ... ... ... ... деген біздің кластасымыз
үіне келсем жазып жатыр. Қарасам теріс жазып отыр екен. Ә, ... ... екен ғой деп ол ... ... ... ... сияқты қарындашты
алдым да, мен де сенікі сияқты өзімше қап-қара қою қылып алып барғанмын»
(Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ретінде айтылып отыр.
Біз балалық шақты бейкүнә пәк шағымыз, де песке аламыз. Ол кезде әр ... ... ... ... ... ... таза қалыпты
адам бастан кешіреді. «Мен елу жыл өмір ... ... ... өзім үшін ... үшін сүргем сағаттарымды алып ... мен ... ... ... ... (Ч.Лэм. «Денсаулық» журналы, №2, 2007).
Енді осы мәтіннің күлкі туғызатын жағын көрсетіп өтер болсақ ол ... ... ... ... ... Біз бұл сөздерге шын адал
көңілмен мейірлене күлеміз. Себебі, көз алдымызға жас ... ... оның ... ... ... ... те көңілімізде сайрап
жатады. Себебі, әр адам өз ... ... ... қылықтарды істемеуі
мүмкін емес. Ең болмағанда сонны еске түсіріп, ... ... ... ... ... ... аз ғана ... шақтың өтіп кеткеніне
мұңаямыз.
Жалпы күлкінің өзі әр түрлі болады. Оны әзілқойлар мен ... ... ... ... жүр. Мысалы, шын күлкі, өтірік күлкі, мысқыл күлкі,
әжуа күлкі, мысық күлкі, көңіл күлкі (біреудің көңілі үшін күле ... ... ... ... Бұл ... сол ... ішіндегі шын күлкіге жатады.
Өйткені біз шын көңілімізбен, ешқандай ... ... ... ... жаныңды жадыратады, көңіліңді сергітеді. Кейбіреулер осы мәтінді
естіп ... жас ... ... ... еске ... алуы ... ... үлкен қарттарымызда жиі кездесіп қалып отырады. Ондайда «Ой, пәлі!
бала күнімізді еске түсіріп жіберді-ау», - деп ... ... ... көңілсіз мәтіндердің психолингвистикалық
аспектісі
Мәтіндердің келесі бір тобы - көңілсіз мәтіндер. Мұнда адам эмоциясы
алдыңғы көңілді ... ... ... болады. Газет-журнал
беттерінен әртүрлі мақалалар, мәтіндер т.б. оқуға болады. Ақпарат құралы
қызметін атқарған соң ... ... ... ... ... оқып ... ... шаттанасың, кейде ренжисің, өмір болған соң
барлығын ... ... ... Олай ... ... ... құралдары адам
тағдырының неше түрлі сәттерін бейнелейтін хабарларды келтіретіндіктен,
олардың небір қиын да ... ... куә ... ... қаласың.
Сондықтан көңілсіз мәтіндерді көңілді мәтіндер сияқты жеке ... ... ... ... өзін әр ... ... ... Осы көңілсіз мәтінге жататын , адам эмоциясына
байланысты өзіндік ... бар ... ... бірі ... ... ... Осы ... арнайы мысалдар келтіреміз.
І. Өкініш мәнді мәтіндер.
1. «Айдын асқан аруларға хат» мәтіні.
Амансыңдар ма, арулар! ... аз ... ... ... ... ... ... артқа қарадыңдар ма? Ағайын арасы ала
ма еді, айтыңдаршы. Әлде ... ... ... жүректерің үндеспеді ме?
Қалай болса да, шет ел астыңдар, ... ... ... ... үшін де мен ... ... ... жақұттан жергілікті жез әлдеқайда артық. Осыны естен
шығармаңдар, асылдар! ... ... 2006ж, ... ... әдет тез жұққыш келеді. Батыстан жұққан сол жаман әдеттердің
бірі – қыздарымыздың жаз ... ... ... ... ... ... оның ... қаншалықты жарасып, жараспағанында шаруалары жоқ.
Кіндік көрсету әу баста ... ... ... ... оларда
қазір сәннен қалып қойған. Жалаңаш қарынды студентті ... ... ... ... ... сабақтан қуып шығатын көрінеді. Біреудің қаңсығы
таңсық болып жүргені бізде ғана («Жас Алаш», 2006 ж, ... ... ... о ... надандықтан бастау алған. Біз Ресейдің
отары едік. Көзі көк, шашы сары халық ... ... ... ... Бар ... орыста болғандықтан орысқа ұқсасақ, бізге де билік
тиер ме екен дедік пе, ... де, ... де ... ... ... ... етіп, орысша киіндік. Әйелдеріміз әдемі бұрымдарын
қиды. Шашын сарыға бояды. Қазақша ... ... ... ... ... менсінбедік. Иә, біз надан ... 2005ж, ... ... алғашқысы қаракөз қазақ қыздарына арнап жазған ... ... Мына ... болып жатқан небір сорақылықтардың
қазір адамдар ешбіріне ... ... ... ... Ал бұл ... ... ... газет бетіне жарияланғандығы баршамызға мәлім. Бірақ
қазақ қыздарының өзге ұлт өкілдеріне тұрмысқа ... ... ... ... де, ... да таусылар емес. Мәтіндегі, ... ой ... ... мен ... қаншалықты өкініш туғызары әр
адамның ұғымына байланысты болса керек. Оқу барысында көңілсіз ғана ... ... ... әр түрлі дәрежеде болады. Кейбіреулер көңілді,
жайдары ... ... ... ... ... ... ашуланшақ т.б.
болады. Алғашқы топтағыларға бұл мәтін толық әсер ... ... ... ... тек ... ... ... құмар, жаман нәрсенің ... ... ... ... ... ... сәл ғана жібу болуы
мүмкін де, ... ... өзі үшін өмір ... шет ... ... ... қоғамда әр түрлі өзгеріс болып жатыр, бұл оның қасында ... деп ... ... ... ... ... қыздары ғана осылай
жүрген. Не жау келсе де қазақты ... ... ... күні ... қайтып келеді, сонда елге қай бетімен оралады? Өз еліміздің жігіті
тақиясына тар келді ме?», - деп шарт та шұрт ... ... оқи ... ... Яғни ... әр ... ой түйеді, жағдайды әр қилы
қабылдайды.
Екінші мәтін бірінші мәтінге ұқсас ... ... ... ... ... тұр. Бұл мәтінді қабылдауда қызық жағдайлар болуы
мүмкін. ... жасы ... ... ... ... ... ... мұғалімдер, дәрігерлер т.б. бұған мүлдем қарсы болады,
себебі мұғалім тәрбиеші, ... ... ол ... ... ... ... тән еместігін айтса, дәрігерлер денсаулыққа зиянын айтады, ал
модельерлер одан қорқатын ештеңе жоқ, ... ... деп ... ... ... қарсылық білдіріп, бұл мәтінді шын өкінішпен қабылдайды. Ал
жастар жағы, кейбір жаңашыл ... ... онша ... ... ... ... ... сондықтан ол ешқандай зияндық, қорқыныш
туғызбайды ... ... ... ... ... біріншіден, адамның
сенімі, екіншіден дүниетанымы, ... ... ... ... кісінің еркін білдірген, сезімін қозғаған, мақсат-
мүддесіне, бағыт-бағдарына айналған білім жүйесі». Ал ...... ... өмір туралы білімдерінің жүйесі. Адамның сенімі мен
дүниетанымын бірдей ... ... ... «шын ... өшіп бара жатырмыз ба» деген өкініш осындай
мәтіндерді ... ... Әйел ... ... Ал ... ... үшін ... қазақи тәрбиеге бұру керек. Олай болмаса
нағыз өкініш сол.
Үшінші мәтіннің екі мәтіннен айтары өзге болса да ... ... ... әр адамның көңіліне түрткі болар мазмұнды ой ... ... ... оқу ... «әттең, солай болмағанда қазіргі
тіліміз бен дініміз өркендеп ... ма ... деп ... ... құрамындағы
сөздердің де адамның ұлттық намыстан туғандығы көрініп тұр. ... ... ... ... сөзсіз. Бірақ шын мәнінде солай болды ғой, біз ... қой ... ... ... ... киімдерімізді талақ еттік»,
әйелдер әдемі бұрымдарын қиды, қазақша сөйлеуден арылып, орысша ... ... едік ... ... барлығы өкініштен туған өкініш ... мен ... Адам өз ... түсінгенде, істеген ісінің
дұрыстығына күмәнданғанда өкінеді.Осы жағдайда адам шын ... ... жер ... ... ... ... ... Алайда қазақта өткен
іске өкінбе дейді. Бұл тек өзің үшін ... ... ... үшін қам жеу болады.
Бұған көп адамның қабілеті жетпейді. Себебі, ... ... ... халық үшін
өкіне алмайды. Соңғы мәтін дәл осы айтылғандарға сай ... ...... ... ... Көңілсіз мәтіндердің енді бір ... ... ... адам ... ... дамыған. Мысалы, біз
қауіп пен қайғыны, өкініш пен ... т.б. бір ... алып ... ... ... жатқанмен әрқайсысын адам әр түрлі қабылдап
эмоциясы бір қалыпты болмайды. Осы айтылғандарды дәлелдеу үшін ... ... ... ... жер ... ... ... жақсы жоқ. Егер Алматыда күшті жер сілкінісі болса ше?
Қандай ... тап ... ... ... ... сенсек жан
түршігерлік әңгімелер айтады. Сұмдық! Қорқынышты…
Олардың айтысына қарағанда, 9 балдық жер ... ... ... үй қирап қалады екен. 31183 үй бүлінеді. 109 өнеркәсіп орны, 150
мектеп, 209 балалар бақшасы, 194 ... орын ... ... ... бір ... сенсек, осындай күшті сілкініс болса, 340 мың адам
өліп, 117 мыңы әр түрлі жарақат алады ... 240 мың адам ... ... Қала ... (370 км) ... толып жабылып қалады деген
дерек бар. Қандай қорқынышты. Жаның шошиды («Алматы Ақшамы», 2006ж, №4)
2. «Биік өкшенің ... ... ... ... Виктор Селеста
біраз жыл зерттеу жүргізу арқылы биік өкшелі аяқ киім киетін әйелдердің ... ... жиі ... ... Оның ... ... жұмаға дейін күніне үштен сегіз сағатқа дейін биік өкшелі туфли
киетін әйелдердің жамбасына қан ... ... ... ... биіктігі 8
см. аяқ киім киетін әйелдердің 85 пайызының ... ... ... әр түрлі жарақат алып, балтырының күре тамыры ісініп ... ... ... ... жыныстық қатынасқа зауқы шаппай қалатын
көрінеді. Сондықтан өкшесінің биіктігі 5-см-ден аспайтын аяқ киім ... ... ... 2006, ... ... көп ойланатын басты ұран: «Өз күніңді өзің көр, болмаса,
өрем қап!» ... ... ... ... ... ... ... сатып, біреу
арын сатып, енді біреу иманын сатып күн көріп жүр. Қазір бәрі де ... ... ... де ... ... ... ... ештеңе қалған жоқ.
Әрине, әркім өзінде барын сатады. Тіпті өзінің байырғы қанын ... ... ... де ... жүрміз. Алматыдағы республикалық қан құю
орталығына барсаңыз, қанын сатып күн көріп жүрген жастарды сіз де ... ... да ... ... тірліктің қамы». Ал басқа ұлттың
өкілдері көзге сирек ұшырасады («Алматы Ақшамы», 2006, №6).
Мәтіннің ... өзі ... ... ... пен ... ... біз ... апатының барлығының қауіпті ... ... ... ... бой ... ... дәуірде адамдар осы табиғаттың
дүлей күштерінен қорыққандықтан және оның не ... ... ... соларды құдай деп танып табынған. Ал қазір оның бәрі
басқаша болғанымен, қорқу сол ... ... ... ... ... ... білсек те, біз оның болуынан қорқамыз. Ал ... ... жер ... ... ... зардап шегілетіні айтылған. Оның ... ... т.б. ... ... зор. ... жер ... ... тұрады. Оның орналасу ерекшелігі жер бедерінің өзгермелілігі қатты
жер сілкінісі болуы ... ... ... ... себеп болып отыр.
Мәтінді оқығанда ... ... ... ... ... ... аузымызға «масқара, сұмдық десеңізші!» деген сөздер келеді. Бұл
мәтін кім-кімді де бей-жай қалдырмайды. Тек ... ... ... ... ... ... Бұл – ... қауіптен қорқынышқа айналған
күрделі жағдайлардың бірі. Себебі біз алдыңғы талдауларымызда айтқанымыздай
қорқыныш ... ... Егер ... ... рет іске асып ... ... ... эмоциясының күші басым болып кетеді. Осы жерде ... ... әсер ... ... ... ... ... біздің
қабылдауымыз арқылы ой туындатады. «Ойлау дегеніміз сыртқы орта заттары мен
құбылыстарының байланыс қатынастарының миымызда ... және ... ... ... ... Ол қабылдау мүшелерімен тығыз байланысты. Ойлау
сезім мүшелері алынған мәліметтерді ... ... пен ... ... ... ... бар, ... де, ойлау құбылыстың
мәнін екі жақтан (теориялық және ... ... ... тереңірек
біліп отыратындықтан, қабылдау мен елестерге қарағанда әлдеқайда жоғары
тұрады. Сөйтіп ... ... ... мида ... ең ... ... Олай болса барлық информацияны қабылдағанда біз ойланамыз. Бірақ
адамдардың барлығы бірдей ойламайды және бірдей қабылдамайды. ... ... тән ... ... де болады. «Қабылдау саласында адамдар
объективтік және субъективтік типтер болып та ... ... ... ... мен ... дәл, айқын, ешбір қоспасыз, сол қалпында
қабылдайды, өз жанынан ешнәрсе қоспайды. Ал субъективтік ... ... ... қиялдап жаңа образдар қосу жағы басым ... ... ... гөрі ... сезім күйлері ерекше әсер ететін
болады. Субъективті типті кейде қабылдаудың эмоциялық типі деп те ... ... ... ... ... адам ... ... ақпараттардың сөз арқылы сыртқа шығуында да ... ... ... ... ... ... әрі қылсын. Аллам
апаттардан сақтасын» деп жалбарына жөнеледі. Ал кейде осындай ... емес ... ... кінәлі екендігін ұмытып қалып отырады. Мәтінде
автордың да эмоциясы берілген. Ол бүкіл адамның не дейтінін біліп ... қоса ... ... ... ... ... қауіп тудыратын мәтінді оқыған ... ... ... қауіптеніп қалады. Себебі күнделікті өмірде біз бұл жағдайға
көңіл бөле бермейміз. Бұл қауіпке ұрынушылар - ... бойы ... ... ... ... биік өкше киіп жүреді. Сымбатымды келтірем деп ... ... ... ... емес ... ... әйел біле
бермесі анық. Мәтінді оқып отырған әйелдер алғашында қорқып кетеді, көзі
ала-бұла болып адырайып, беті ... ... ... ... аяғындағы аяқ
киімі енді есіне түскендей аяқ киімінің өкшесіне ... ... ... ... ... ауру ... ма екен, мен қаншалықты биік киіп
жүрмін деп», - ... ... Көп ... ... ... ... аурудың барлығы болмасын аяқ киім өкшесінен келеді деп
кім ойлапты, құрысын енді биік кимеймін десе, біреулер қанша қауіпті ... ... ... ғой, ... бола ма екен деп ... пікір білдіріп
отырады. Ал шын мәнінде өз денсаулығын ... адас ... бұл ... ... ... ... ... қарап отырмай әрекетіне кірісе
бастайды. Қауіптенудің бір ... сол оның әлі ... ... ... Өз
сөзімізде айтқанымыздай, қауіп әлі болуы екі ұшты немесе әлі өз ... ... ... ... ... ... не болмаса естіп оны өз
басынан да ... ... ... ... ғана адам бойынан қауіп туғызады.
Сондықтан қауіп қайғыға ... үшін оның ... алу ... ... ... мәтіннің адам ойынан неліктен орын алатынына
тоқталмасақ та болады. Себебі ондағы тәптіштеп айтылған жағдаяттар ... ... ... ... ... ... ... Біз бір
нәрседен қауіптенсек сол нәрсені болдырмауға, алдын алуға тырысамыз. ... өзі де әлі бола ... ... ... ... ... бірақ
ақыры немен тынарына қауіппен қарап күдіктену. Бұл дәл сондай жағдай, яғни,
басталып белең алып келе жатқан ... ... ... көріністері.
Солардың өміріне, болашағына төніп келе жатқан ... етек ... ... ... Оқып ... ... күрсінесің, қынжыласың. «Осының
ақыры ... ... ... деп ... ... ... ... сондай
жеңілдікке көп барады, қиындықтан неге қорқады? Өмір үшін күрес деген ... қой» ... ... де туады. Осындайда Леопольд 1-нің мына сөзі ... «Өз ... мен ... сақтап қалу үшін өмірін тәуекелге
қимайтын жан, қорлық пен құлдық үшін ... ... ... ... үшін ... гөрі қорлыққа төзген оңай болғаны ма? ... неге жол ... ... ... сан ... ойды ... көңіліңе
күдік ұялатып, келешегіңе қауіппен қарауға итермелейді. Бірақ ... ... ... мәні емес ... ... Ашу ... ... Алматыда базарлар мен көше түйістеріндегі ... ... көше ... да ... ... «қайыр сұрайтын бейбақтар көбейіп
кетті… Құныққан адамдардан айла асқан ба? Қайыр тілеудің ... ... ... ... ... енді Құран сөзімен қаруланыпты. Жаңаша
көрініспен көріну үшін құдайдан ... ... мен ... ... ішінде, аяқтарының астына отырып Құран сүресін ... оқып ... ... ортада емес дәл мынандай жерде Құран сөзін
есту, өзін мұсылманмын ... есті ... үшін ауыр ... ... ... ұялып, қорланатынымыз былай тұрсын, олар сендердің Құрандарың
қайыршылардың қаруы ма деп табалап, кекесінмен күліп, ... ... әсер ... ... жай ғой. ... тәубемізді келтіреді. Біздің
құлшылық ететін һулһуалламыз біреулердің пұл жиятын һулһуалласы болып бара
жатқаны жаныңды жейді (Қазақ елі, 2006ж, ... Жаны ... ... ... ... ... қазақтарға басқаны
былай қойғанда азаматтық беру мәселесімен айқын ... ... ... ... ... ғой. Ал біз тоқсан түрлі «көбіне-көп сұрап, сергелдең
азапқа ... та ... ... ... ... ... ... – орыс
ағайындар үш ай ішінде паспорт алып үлгереді екен. Ал өз ата ... ... ... ... ... ... ... жүреді, өксумен шаршайды,
міне алды бір мүшелімен екі-үш жыл болды әлі ... ... ... бар. Ал ... ... ... қыл ... күтіп тұр. Қай
мекемеге барса да еститіні ... сөз, ... ... ... ... қайдан келдіңдер? Неге келдіңдер? Сендерді мен
шақырғам жоқ!» деп ... ... де ... ... ... ... ... алады («Қазақ әдебиеті», 2005ж, №3).
3. Еуропа көпұлтты көпконфессиялы қауымдардың басын біріктіріп, ... ... ... ... ... жоқ ... қоғам орнататынын
айтып мақтануды әдетке айналдырғаны қашан. Алайда олардың ісі мен сөзі
әзірге өзара ... ... ... жылы ... «мұсылман қыз балалар
мектепке орамал тағып келуші болмасын» деген талаптың ақыры ұлтаралық ... ... ... әрең басылған-ды. Өткен жылы тірідей отқа күйіп
өлген екі араб баласының ... ... ... ... ... ... ... келген мұсылман қауым түгелдей бас ... ... ... ... ... міне, батыс газеттері Алла
тағаланың елшісі, ... ... өзін ... ... ... ... 2007ж, ... Алғашқы ашу тудыратын мәтіндегі жағдайды ... ... ... өз ... ... жүрміз. Сол кезде осындай адамдарға
қарап таң қалатынымыз да бар. «Екі қол, екі аяғы сау ... мен ... ... ерткен алба-жұлба әйелдерді көргенде, еріксіз жағаңды ... деп ... ... ... тек ... ғана ... бүкіл
елде кездеседі. Сондықтан да күллі мұсылман халқының ашуын туғызатындығы
рас. Қайыршылық тек ... ... тән ... емес ол ... ... келе ... Бірақ ол мұншалықты шектен шықпаған болатын. Ендігі бізді
ашуға булықтыратын нәрсе ол қасиетті Құранның атына кір ... оны ... ... сол ... баланың ойыншығына айналдырып алғандары. Сол адамдар
өзі мұсылман ба ... деп те ... ... Әсіресе, қоғамдық көлікте,
базарда нақышына салып ... ... ... ... ... ... ызаға
булығып жарылардай боламыз. Ондайда көзіміз аларып, ... ... ... сол ... бас ... ... тап боламыз. Кейбіреулер Құдайдан
қорыққан боп садақа беріп жатса, ... ... ... ... кейде
намыстылар айғайлап қуып та шығады. ... ... ... өзге ... ... ... қор ... солардың мазағына қалғандай сезінерің
анық. Мәтінде автордың пікірі мен көңіл күйі де айқын беріліп тұр. ... ... ... күй ... ... ... Мәтіннен автордың
көңіл-күйі мен пікірі еркін көрініп тұрса, ол ... ... де ... ... ... ... үйлесіп жатса, онда сіз де нағыз
мұсылманша ашуланғаныңыз. «Осы адамдар Алладан қорықпайды ма? Пайғамбарымыз
Мұхаммед ... ... ... ... ... тек шын ... ... және мүгедек адамдарға ғана беру керек, сонда ғана садақаңыз қабыл
болады». Олай ... ... ... сіз де күнәкарсіз. Сондықтан бәріміз
бірігіп шешетін мәселе, бәріміздің басымызға ашу туғызатын жағдай. ... ... ... болып, қоғамдағы мұндай келеңсіздіктерге жол
бермеуге тырысу - әрбір азаматтың міндеті.
2. ... ... бір ... ... ... көріп жүргені
шамалы. Өз үлесі үшін әрқашанда ... ... ... келе ... ... бірі - «жер». Өз жерінде өзі өгей қазақ халқына ... ... ... ... ... енді өзге ... қойып өз ұлтымыз
өзімізге жау болған ... ... ... ... ... ... ... дәлел табамыз. Қилы-қилы замандарда өз басын сауғалап шетел ... ... ... ... ... соң ... ... ағымыздан жарыла қарсы алған едік. Отанымызға барамыз
өз топырағымыздың шаңына қарық боламыз деп қуана ... ... ... ... ... ... ... жап-жаман ат қойып алдық. Оны ... ... ... қиындықтың соңына дейін көріп қалайық дегендей,
Қазақстанның жер-жеріне ... ... Олай ... міне ... деп ... жарылқайды деген отандастары келе ... неше ... ... ... ... ... ... жан сауға сұрап барса,
мәтінде айтылғандай «Сендер қайдан келдіңдер? Неге келдіңдер? Сендерді мен
шақырғам жоқ», - деп ... Ал енді ... ... ... ... отырған адам да солардың мұң-мұқтажын жақтап, жанашырлық танытып
отырғандықтан, өзі де ашуланып ... ... ... ... ... ... үйден бұрын, оны елдің азаматы деген бір жапырақ
қағазды бермей неше жылдар бойы сандалмаға салып ... ... ... бар ... ... қол ... ... қарапайым тұрғындардың
өздері қолға түссе, сабап алатындарын ... ... ... ... бәрі оқып
отырған адамның ашуын туғызып, көзін ақиландырады. Кейбір жаны ... ... ... де ... ... Ашудың да екі түрі бар, бірі
жөнсіз, екіншісі шын жанашырлық ашу. Бұл ... ... ... себебі көкірегінде халқым, елім, жерім деген атауларды жаны ... ғана ... ... шын ... ... ... қабағы түксиіп, жүзі
қарауытып, шатынап кетуі мүмкін.
3. Келесі үшінші ... ... ... ... ... ... Бұл әрекеттің орын алып тұрғанына аз уақыт ... жоқ. ... ... ... деп айып тағып еді, енді пайғамбарымыздың атына
кір келтіріп жатыр. Бұл мұсылмандардың сүйегіне салынған таңба іспетті ... ... ... бір ата ... арына дақ түсірді деген мағынада.
Яғни біздің мәтінге байланысты бүкіл ... ... ... ... (46;476). Ашу үстіндегі адам бәріне дайын тұрады. Мұндайда адам
қысылады, көзі жалт-жұлт етіп, дем алысы ... ... ... ... ... ... не жек ... затына тап беруге дайын болып тұрады.
Ашу келтірген адам оған жексұрын болып көрінеді, ... ... ... ... ... дәлел пайғамбарымыздың атын қорғап мұсылман
халқының көтерілгені, ... ... ... ... ... ... ... сөйлегендері т.б. көптеген әрекеттерді келтіруге болады.
Кейде мұндай ашудан (дін аралық) келеңсіздіктер туындап ... ... ... зорлықшылдық, қатыгез әрекеттер орын алып, қоғам ... ... де ... ... ... бұл тек жеке адамның және бір-екі ... ... ашу ... ірі ... ... ... ... ашу.
Сондықтан олардың әсері өте үлкен болады. Ол кезде адам ... ... ... дін өкілдері) құтырайын деген екен. Оларға бір шектеу қою
керек, әйтпесе қиын жағдай тууы ... ... ... ... Мұхаммед
(с.ғ.с.) пайғамбарға тіл тигізетіндері мұсылман халқын басынғандық. Бұлай
кете берсе енді ... де бұл ... ... ... ... деп ... ойын түйеді.
Сонымен, біз көңілсіз мәтіндердің өкініш, қауіп, ашу ... ... ... ... ... ... ... мысалдарды оқу
барысында, талдау кезінде ... Олар адам ... аса ... де, ... ... әсер етіп ... ... қай
деңгейде болатындығын айттық. Бұл ойды айтудағы ...... яғни ... ... өз ... ... ... өзін бір-
бірімен салыстырып ара-жігін ажыратып көрсету. Олай болса, келесі бір түрі
эмоциялық-экспрессивтік әсері тез көрінетін ... ... ... Қайғылы мәнді мәтіндер.
1. Өткен жылда 125654 жасанды түсік ... ... Бұл ... не ... не ... ... ... күй кештім. Қайтсек
санымызды көбейтеміз деп жанталасып ... бұл не ... ... ... ... түсік тастаушылар жасөспірімдер мен бойжеткендер
екен. Бір ғана Алматы қаласында 17972 түсік жасалатынын немен ... ... ... олар өз ... ... күнә ... сезіне ме екен? («Жас Алаш», 2005ж, №6)
2. Жігіт болған баласының өлімі толық ашылмай, ... ... әке ... ... қарс ... Ырғыздың пагон
таққандары мүдделі болмаған тәрізді. Сүйемелдеушісі де, тірегі де, ... жоқ, ... ... ... ... ... мен ... арасын жол
қылып, тұңғышының қанын мойнына жүктегендерді жауапкершілікке тартуға
ұмтылған әрекетінен түк ... емес ... ... 2006ж, ... «Бес баланы пышақтап тастады» ... ... ... ... ... ... 13 шамасында үйде ойнап жүрген 5 кішкентай баламен
оңаша қалған 23 жастағы, жақында ғана ... ... ... ... ... келген Гүлжәмила Алмасқызы Сламбекова 2005 жылы ... ... ... ... ... ... ... кескілеп
бауыздайды да, оның қасында тұрған 2004 жылы туылған Орынбек Ескендірді де
шырылдатып пышақтайды. ... ... не ... білмейтін
балалардың абдрап, не істерін ... ... ... ... 2000
жылы туған Нұрсұлтан Баратұлына да өте ауыр дене ... ... ... ... ... 2002 жылы ... Ерсұлтан Баратұлымен 1998 жылғы
Ақтолқын Баратқызы екеуі қолында жалаңдаған пышағы бар ... ... ... құтылып, қандары сорғалаған күйде ауылдағы мешітті паналап, аман
қалады.
Өзінің ерте ... ... ... ... ... ... пен ... қалған Гүлжәмиланы ешкімге жаутаңдатпай, жетімдікті білдірмей
өсірген Мұсахан ақсақалдың ... ... ... ... ... ... ... бауыры езіліп, жүрегі тілім-тілім болып отыр («Егемен
Қазақстан», 2006ж, №3).
1. Бірінші мәтіндегі цифрдың өзі ... ... ... ... ... ... жасырмай беруі де мәтіннің әсерлілігін
туғызады. Шынында оқып отырған адам мұны қалай қабылдайды? Әрине қайғырады,
сол қылмысты жасаған ... мен ... ... жаны ... ... ... Дініміз бойынша түсік тастау адам өлтіргенмен ... ... ... ескерсек, қаншама қарагөз қыздарымыздың күнәға батып
жатқандығы жаныңды ... ... ... ... ... адам бір мәтінді бірдей қабылдамайды. Көпшілік қауымға сұмдық-ай
дегізсе, бір бөлшегі ... ... осы ... онша ... ... ... ... қайғырған кезде, қатты қуанған кезде эмоцияны көп ... ... ... ... ... туындау себебі – сыртқы ырықты
қозғалыстар, сонымен бірге, ішкі ... ... ... ... ... өзгерістерінен. Осы өзгерістерден туындайтын адам әсерлерінің
бірі – эмоциялық күйді танытады. «Біздің ......... ... Адам ... ... біреудің істеген қателігі үшін күңірене алса ол нағыз өмірдің
жақсысы мен жаманын сезіне алатын ... ... ... ... ... ... үшін жаны ... білген адам осы қабылдау кезінде
күрсініп, басын шайқап шынында ... өз ... ауыр күнә ... ... ме екен? Қазақ қалай көбеймек, ел ... не ... ... ой қорытады.
2. Келесі екінші мәтін адам өлімін, оның ... ... ... ... ... оқып шығып жүрегі шын жылаған адам аз ... Адам ... ... ... өте ... Іштегі ой
қабылданған ақпаратты сөз арқылы қорытып, оның қайғылы жағын хабарлағанда
көңіл-күйдің бұзылуы бірден байқалады. ... ... ... осындай
жағдай өткерген, не жақын уақытта туысын жоғалтқан т.б. ... ... ... ... мәтін өте әсерлі тиеді. Оқырман ... ... ... ... ... ... ... сөзінен гөрі оның мимикалық
әрекеті әсерлі және сенімді ... Ол ... ... ... Ф.Шиллер:
«Сөзден адамның қандай болып көрінгісі келетіндігін ... ... ал ... ... ... көзқарасына, ым-ишаратына қарап білеміз. Ол осы
әрекеттерді өз еркімен болмаса да көрсетіп ... - ... ... айтуы бойынша 60-70 % мәлімет осы тәсілмен ... ... ... ... ... Олай ... ... бір нәрсе туралы не айтқандығын
дәл білу үшін оның көзіне, бет-бейнесіне т.б. мимикалық әрекеттеріне ... бөлу ... ... ішкі ... алдамайды. Ішкі сезімнің, адам жанының
айнасы көз. Сондықтан эмоцияның көрінісін сөзден гөрі бет-бейнесінен көру
сенімдірек болады. Сол ... осы ... ... ... алайық,
бірінші сөйлемнің өзі бірден эмоция туғызады. Яғни оқып отырған адам ... екі қасы ... көзі ... ... ... ... жанашырлық басымырақ, ол кезде адам ойы сөзбен шығуы мүмкін.
Мысалы: обал болған екен, байғұс-ай! т.б. ... ... ... ... ... ... қазақтың көрген күні осы ғой» деп ... сылп ... ер ... ... ... ... сыртқа шығарудан гөрі
іштей ой қорытуы мүмкін.
3. Ал соңғы мәтіндегі оқиға желісі мүлдем басқа. ... ... адам шын ... сөзсіз. Бала қайғысы әрқашанда қиын соғады,
әсіресе, қазақ елі баланы басына шығарып еркелеткен. Халқымыздың ... бала ... да жіті ... ... ... ... ... дейін мойныңа салып көтер, еркелет, 5-жастан 13 жасқа дейін құлша
жұмса, ал 13 ... ... ... ... ... сөздерін жоққа шығара
алмаймыз. Мәтіндегі сан 5 жасқа да толмаған ... ... ... ... қор ... әлі ... ашып ... үлгермеген өмірден
өткендігі жазылған. Бүлдіршіндердің өлімі қандай хайуандықпен болса ... ... орны ... ... жан ... ... ... Көз алдында
былдырлап жүрген бөбектері мен бесікте жатқан пәк жанды сәбидің не ... еді. ... мен ... қандай күйде қалды, оның үстіне қанша
есалаң болса да тіп-титімдей сәбидің ... ... ... ма ... Жетім
қалды деп бауырына басқан жас қыздың 5 ... ... қан жоса ... ... ... қиғандығы ешқандай көңілге қонбайды. Міне осының
барлығын ойлаған кезде жүрегің қайғыдан қан жылайды. Бұл ... ... ... жан жоқ ... ... ... жас ... кетуі де
ғажап емес. Адам бұл ... ... ... ... ... ... ... аралас қайғының белгісі көрінеді. Басын ... жүзі ... Ал ішкі жан ... бір ... ... ... жүрегі қылп етіп
іші мұздайды. «Бейкүнә періштелер-ай, қандай тағдырдың тәлкегіне ... ... не ... бар еді деп жаны ... ... ... білмей әлгі қыздың ауру екендігіне қарамай іштей жек ... күй кешу ол анау ... үшін жан ... ... ... ... бауыры езіліп, жүрегі тілім-тілім болып ... ... ... тура қалпында суреттеген. Тіпті жүрегі нәзік кейбір
адамдар соңына дейін оқи алмай, ... ... ... де ... ... қайғыны ешқандай сөзбен жеткізе алмасымыз анық.
2.2.4. Радио, ... ... ... мәтіндердің психолингвистикалық
аспектісі
1. «Мектеп оқушысы» мәтіні. Шымкентте полицейлер мектепте оқитын
жасөспірімдерді ... ... оған қару ... ... ... ... кезінде жасөспірімдердің өкпе тұсына оқ тиген. Дәрігерлер
баланың қазір ауыр жағдайда екенін айтады. Ішкі істер департаментінің ... ... ... ... ... ... 8-ші ... баласын кепілдікке алып, оны қолдан жасалған тапаншамен ... ... оның ... ... пен ... әкелуін талап еткен. Тергеу
барысында күдіктінің жүйке аурулар ауруханасынан ... ... 24 ... ... ... ... ... алынды (Шалқар
радиосы, 21-01-2007).
Радиодан жаңалық тыңдауды көпшілік адам әдетке айналдырғаны сөзсіз.
Жаңалық болған соң онда түрлі оқиғалар ... Оған адам ... ... ... керек. Осындай күнделікті жаңалықтар арнасынан айтылған
қайғылы жағдайдың бірін біз мысалға келтіріп отырмыз. Бұл ... ... ... ... ... ... барысын алға тартамыз. Ондағы
жасалған әрекет озбырлық адамдықтың ең сорақы жағы. Біз ... ... ... ... ... газет, журнал беттеріндегі
көрсетілетін, жазылатындардың ... ... ... ... Ал ... ... ... оған көз жеткізуге болады. Небір жасалынып жатқан
қылмыс, ... ... ... ... ... емес ... ... Мәтінде айтылғандардың барлығы кинода көрсетілетін
сюжеттерден алынған. Олай болмаса адамдар қайдан біледі, ... ... ... мәтінге көңіл аударайықшы, жап-жас ... ... ... ... ... ... қорқытып, соңында жаралап кетті. Тексере
келе ол адам ақыл есі ... және ... ... ... Іс ... ... оны ... жазалауға тартпайды. Ал анау жас
баланың өмірі не ... оның ... ... ... бала ... күннің
өзінде ертеңінде бәрін ұмытып жарқын болашақта өмір сүре ме? Міне ... осы ... ... ... ... Бұл бір ғана отбасының
қайғысы емес, ол адамзаттың қайғысы. ... ... тек Алла ғана ... оны да ... алып ... Адам ... ... қиюға хақысы жоқ
ондайлар екі ... де азап ... ... өтеді. Оның барлығы ... Ал ... ... қалай әсерленеміз? Бұл кезде біз
түнеріп, жүзінің қарауытып, ауыр күрсінеміз. Себебі бұл ... өзге ... ... ... ... ол біздің жан қайғымыз емес, жан
жүрегіңді күңірентер қайғы емес. Неге ... ол ... өз ... өз
бақытсыздығымыз емес. Мұндай жағдайда адам бәрібір теориялық жақтан
қабылдап оған сезім ... онша ... Сол ... «обал болған
екен, не деген қанішер адам, неге оған жөнді ... ... Егер ол ... ... ... ... қой. Енді ... біреудің өмірін улап, түк
болмағандай қала берді. Адамдар өзі не боп ... деп ... ... ... ... ... ... мәтіндері.
Қауіптің қандай жағдайда туатынына алдыңғы беттерде тоқталып кеткен ... ... ... ... адам ... ... ал ... мәтінді оқығанда оған қарағанда баяулау өтеді деген болатынбыз.
Ал радиодан ол ... ... ... ... ... тек тыңдау арқылы ғана
ақпарат ... ... Оны ... ... ... ... ... болады. Яғни радионың басқа құралдарға қарағанда мүмкіншілігі зор.
Мысалы газет-журнал ... және ... ... адам ... ... ... ал ... олай емес. Оны басқа іспен айналысып ... те ... ... ... ... және ... ... өтіп
жатқанын көрмейміз, адамдардың бет-бейнесі де белгісіз. Диктордың бейнесін
емес, даусын ... ... ... әсер ... күш ретінде дауыс ырғағы
ерекше роль атқарады. Яғни біз радиодан ... ... ... дауыс
ырғағына интонациясына, дауыстың көтеріңкілігіне т.б. назар аударамыз. Ал
теледидарда дауыспен қоса адамның ... ... яғни ... ... аударамыз. Сондықтан кез-келген әсердің пайда болуына
радиодағы дауыстың маңызы зор. Енді ... ... ... ... ... ... адам ... әсерін талдайық.
1. Израиль армиясы палестинадағы Набтус қаласындағы әскери операцияны
бастады. Қалаға 80-ге жуық ... ... ... Олардың арасында танктер
де бульдозерлер де бар. Сондықтан Наблус басшылары ... ... ... ... ... мен теледидардан тұрғандарға үйлерінен
шықпау туралы хабар тараған. Операция басталысымен Палестина ... ... ... ... адам ... ... ... 4-01-
2007).
2. Сәрсенбі күні халыққа жолдаған жолдауында Н.Назарбаев көп бағытты
сыртқы саясатты дамыту және жапандық ... ... ... ... ... де айтты. Өзге елдер сияқты Қазақстанның да сыртқы саясатына
географиялық орналасуы және ... ... ... рөліне
байланысты Орталық Азиядағы жағдайларды айту әлі ... ... ... діни ... ... қауіп сақталып отыр. Біріншіден, аталған
аймақ мемлекеттеріндегі экономикалық, саяси және әлеуметтік дамуда ... ... ... ... ... ... ауғанстанмен
шекаралас орналасқа Орта Азия елдерінде есірткі тарату ... ... ... Орта Азия ... ішкі ... ... шиеленісе
түсу қаупі бар, төртіншіден, қазақстан басқа Орта Азия мемлекеттеріндегі
территориялық ... ... ... ... жоқ, бұл ... ... ... алып келуі мүмкін, адам басқа әлемге
көңіл бөлуге тиіс экономикалық проблемалар ... бар (Н.С ... ... ... қазіргі таңда тіркеуде тұрған нашақорлардың 4,5 мыңы
кәмелеттік жасқа толмаған жасөспірімдер. ... ... ... ... ... ... ... саны 54 мың. Оның 5 мыңнан астамы
әйелдер, ал 45 мыңы жасөспірім-дер. ... ... мен ... ... ... ... ... тасымалданады. Ал қазіргі кезде
Ресей және т.б. ... ... ... ... ... үлесі де ұлғайып келе жатқандығы байқалады (Қазақ радиосы, 7-
01-2007).
Алғашқы мәтінді ... ... ... ... орнайды. Себебі,
біріншіден оның ... ... мен ... ... ... ... ... түрде айтылып тұр, үшіншіден, біз мұндай
хабарды бұрын соңды естімегенбіз және алдыңғы ... ... ... ... еді, яғни ... Иракқа әскер кіргізіп, ақыр соңында
кетіп тынғанын білеміз. Сондықтан енді сондай жағдай тағы да ... ... екі ... ... ... шынымен ушығып кетер ме екен деген ... ... Көп ... ... ... ... кетеді. Бірақ қауібіміз
сейілсе қорқынышқа орын жоқ. Адам тек сол қауіптенген нәрсенің аяқталғанына
көзі жеткенде ... қана ... ... алады. Олай болмаған жағдайда қауіп
түбі қорқынышқа ұласуы сөзсіз. Бұл мәтін ... ... ... ... ойдамыз. Негізінде қауіп кезінде 2 ой пайда болады. Біріншісі, жақсы,
яғни жақын бітетін шығар, бәрі ... ... деп ... - ... ... ой ... да жамандықпен аяқталса ше? Осы қауіпіміз
үлкейіп үлкен қақтығыстар туып кетсе ше?» - деп тұрады. ... ... ... ... ... үміт ... күдік деп ойлайды. Бұл әлем жұртшылығын
селт еткізер хабар болғандықтан оған бәрінің де ... ... ... екінші мәтін көбіне еліміздің жағдайына байланысты айтылған
көпшіліктің көкейінде жүрген қауіпті жағдайлардың ... ... ... ... ... Бұл ... біз алғашқы мәтіндегідей аса қауіпке
бой алдырмаймыз. ... бұл ... ... қарапайым халыққа
беймәлім болуы да мүмкін. Оған көбіне ашық көкірегі ояу азаматтар ... Ал түп ... ... бүкіл халық болып ойланарлық жағдайлар
айтылған. Мысалы, ... ... ... ... т.б. ... халыққа өте таныс жағдайда емес. Кейбіреулерге бұл аса қауіпті
жағдай көрінбеуі де мүмкін. Ал ... ... Орта Азия ... ... ... діни ... ... бүкіл елдің үрейін ұшырып
қауіпке итермелеп тұр. Ол жағдайлар адамзаттың өз қолымен ... ... Оны ... да, ... де ... қолында. Сондықтан заман
бұзылды деп айтпаймыз, керісінше, осы заманда өмір сүріп отырған адамдар
бұзылды., ... ... ... ... ... ... ... сөзі әр адамға қатысты айтылған сияқты. Яғни жақсылық та,
жамандық та өз ішімізден, өз ... ... ... ... ... ... ... қауіпке итермелеп тұр. Атмосфераның өзгеруі, аспан
планеталарының құрамын ... т.б. ... ... ... ... ... Ал экологияның бұзылуы адамды әртүрлі ауруға
шалдығуға, өмірінің қысқа болуына, кемтарлыққа әкеліп соқтырып ... ... ... ... ғаламдық проблемаларға қоса өз ... ... ... ... ... адам ... бей-жай қалмайды.
Үшінші мәтін қазіргі қоғамда қай елдің ... ... ... ... ... ... ең сорақы қылықтардың бірі. Аса ... да осы ... ... ... жатады. Ал біздің
қауіптенуімізге себеп, егер бұл ... ... ... ... ... көп ... жасалуы мүмкін, ал жастар ... ... ана бала ... Егер ... ең ... ... ... жолмен улап жатса еліміздің ертеңі не ... Міне осы ... ... ... ... ... Бұл әрине жеке бастың күдігі емес
тұтас қоғамның тіршілігіне қобалжу, халық өміріне қиналу болып ... ... ... адам өз ... ... ... айрықша
эмоциямен қауіптенеді. Жеке бастың толғанысына шын жан-тәнімізбен
алаңдаймыз да, ... ... дәл ... ... пікіріміз әрине қауіптенген күйде ... ... ... есірткі деген пәленің талай адамның түбіне ... ... ... ермегіне айнала бастағаны ма? Олардың болашағы не болмақ, анау
әйелдерден туған баланың күні не ... - деп ... ... ... ... да ... ... мәтіндер». Біз алдыңғы беттерде газет-журналдағы
мәтіндерді психолингвистикалық тұрғыдан ... ... ... ... адам ... ... ... оны қалай қабылдап, қандай ... ... ... мәселелерге тоқталып өттік. Енді сол ұжымдық қарым-
қатынастың құралдарының ауқымды түрі теледидардан адам қалай ақпарат алып
қалай ... ... ... ... ... қозғап, ондағы мәтіндерді
психолингвистикалық тұрғыдан талдаймыз. Теледидардан ақпарат қабылдаудың
ерекшеліктерін ұжымдық ... ... яғни ... ... айтқан болатынбыз. Бұл ... ... ... ... ... ақпарат құралдарынан гөрі қатты әсер етеді. Мысалы,
теледидардағы диктор бір қуанышты ... ... ... ... оның ... ... даусын мықтап көңілді екпінмен жеткізеді. Екіншіден, сіз сол
хабарды тыңдап отырып оның қай ... ... өтіп ... көресіз. Ондағы
адамдардың көңіл-күйі, айтқан сөздері, сол ... ... ... ... ... ... әсер ... Айталық біздің ел спортшылары бокстан әлем
чемпионатына қатысып жатыр. Соңғы шешуші кезеңде ол ... ... оны ... Осы сәт ... өтіп ... сіз оны бақылап көріп отырсыз.
Біздің ел спортшысының ... ... ... көрермендердің қол
шапалақтап қуануы, боксшының қолындағы ... туын ... ... ... ... ... ... мимикаңыздың пайда болуына әсер
етіп, сіз күліп, қол шапалақтап шын ... ... ... ... ... ... Міне осы жәйттің бәрін сіз көзбен көріп, құлақпен естіп отырған
соң жүрегіңізбен сезіне аласыз. Эмоцияға ерік ... ... ... көру және есту ... ... әсерінің күштілігінен болады.
Немесе кино көріп отырып сол кейіпкерлермен бірге қуанып, ... ... ... ... жас та шығып қалады. Олардың тағдыры үшін қиналамыз,
сол сәтте кейіпкерлерге ... ... т.б. ... ... Яғни ... ... ... қарағанда әсерлендіру
қасиетіне ие. Мысалы, жоғарыда айтылған спортшылардың әлем чемпионатынан
жеңіспен ... ... ... не ... ... біз ... Ол ... ерекшелігіне байланысты. Сондықтан теледидар
адам психологиясына еркін әсер етіп көп ... ... те ... ... Қорқу мәнді мәтіндер. Қорқу эмоциясы қауіптің пайда ... ... да ... сияқты адамдардың бет әлпетінен, денеден, қимыл-
қозғалыстан жақсы ... ... ... көзі мен аузы ашылып, қасы
көтеріледі. Адам бір дегеннен не істерін ... ... ... қалады.
Қатты қорыққан кезде тіпті кісінің жүрегі ... ... ... ... кейінірек қан жүгіреді, суық тер ... ... шашы ... беттің бұлшық еттері тартылып бүлкілдейді, дем алуы да
өзгереді. Енді осы ... ... ... ... СПИД ... ... атпен әйгілі қаскөйлер Алматыда да
пайда болды. Адам ығы-жығы жиналған қара базар мен автобустарда біреулер
ине ... ... ... ... ... ... ... алу және күресу
орталығына да ... ... ... ... инее ... ... ... қалтасына «енді сен бізбен біргесің!» деп жазылған
қағаздар салып кетеді екен.
Бұл мәтінді теледидардан ... не осы ... ... ... бір үрей ... ... пайда болады. Жоғарыда айтылған ... адам ... ... әсерлердің пайда болады енді өзі үшін сонан
соң қоғам өмірі үшін қорқу туындайды. Сол ... өзім тап ... ... енді ... болар екен, бұндай шындықты кім естіпті деген ... ... ... Адам бір ... ... үшін оған аз да ... болуы керек. Бұл жағдайда осы сенімділік өз дегенін ... ... ... ... ... ... ... гөрі баспасөз құралдары
арқылы естіген хабары сенімдірек болады. Теледидар арқылы көрсетіліп жатқан
соң онда әр түрлі ... ... ... ... естімедік деген
адамдардың тыңдаушыны жайбарақат қалдыра ... ... ... неге ... ... ... ... Осы көңіл деп отырғанымызды психологияда былайша ...... ... да ... ... сақтап қалуға не жоюға
ықпал жасаушы психологиялық процестің ерекше түрі: ... ... ... өздерінің негізгі мәніне байланыссыз біздің есімізге түсуден жағымды
не жағымсыз сезімдер тудырады. Мысалы, ... ән, ... ... өзі ... ... ... Мұның бәрі біздің сол сәттегі көңілге байланысты. Яғни
көңіл ерекше психологиялық жағдай. Оның көрінісі яғни ... не ... ... екеніңді бет әлпетің, сөйлеген сөздерің, ... ... ... ... Міне осы ... бірі қорқу сезімі. Қорқу қалай
пайда болады, оның ерекшелігі қандай деген сұраққа психология былай ... ... өз ... шын ... ... мүмкін қатер жөнінде
ақпарт алуымен ... ... ... ... ... Ал ... ... адамға қалай әсер етеді деген сұраққа ... үшін ... ... келтіреміз.
Бұл мәтіндер неге адам ойында қорқыныш туғызады дейтін болсақ ... ... ... ... ... Яғни адам өзі үшін не ... ... ақпарат естігенде, бір қорқынышты жағдайдың болатынын сезгенде
осы ... ... ... ... түзу мен олардың тиімді
қызметті бақылауын адамның бас миы құрылымдары әрдайым ... ... ... ... бұл ... өте ... әрі жеке дараланған бірнеше
бөліктерден тұрады. Олардың бәрі ақпарат қабылдап, өңдеуге, ... ... түзу ... мен ... іске ... ... баруға қажетті ми
қабығының іс қуатына жәрдем береді. Екінші блок – адамға ... ... мен тәні ... ... ... ақпараттың қабылдануы, өңделуі және
сақталуына байланысты процестерді ... Ал ... - ... жоспарын
түзеді, оның орындалуын реттеп, іске асырады және ... ... ... ... Осы ... ... анализі мен синтезіне байланысты іс
атқарып, адамға келіп түскен ақпаратты ... ... және ... қабықтың аймақтары арнайы қызметтік белгілерді (көру, есту, ... ... яғни ... ... ... ... бөліктерге бөлектесе,
қабық бөліктерінің екінші, туынды зонасы біріктіру ... ... ... ... күрделі өңдеуін жүргізеді. Осы өңдеуден
кейін ол хабардың қай ... ... ... ... Одан соң ... өз кезегінде, жүйке тарамдарында көру ... ... ... сезім мүшелеріне әсер етуге объектив заттар ... ... ... ... ... туындайтын құбылыс ... деп ... ... ... ... ... эмоциялар
туындап олардан пікірлер пайда болады. Міне, осындай күрделі ... адам ... ... Бұл өз ... тағы да ... мен
психологияның ара қатынасын тағы да дәлелдеп тұр. Психолингвистикалық
аспектінің өзі де осы ... ... ... ... ... ... ажырамас бірлігі бұрыннан-ақ ... осы ... ... ғылым түрі қалыптасқандығы да шындық.
Сондықтан ойлау мен сөйлеуді бір-бірінен ... ... ... ... ... мен тіл ... ... бірлікте, олар бірінсіз-бірі
өмір сүре алмайды деген пікірдің дәлелді екендігіне тағы да ... ... ... психолингвистикалық аспектісі атты ... ... ... ... ... төңірегінде
қорытынды жасайтын уақыт та келді.Жалпы жұмыстың ... ... ... ... яғни, кріспеде алдымен
Психолингвистика ұғымына түсінік беріп өттік.Бұл ғылым қандай ... Оның ... ... ... ... және ол ... ... сұрақтарға жауап берген едік.
Психолингвистика алғаш ... ... оны ... әрқалай
түсіндірді.Мысалы Р.Браун:»психолингвист скорее говорит о ... о ... ... языком» деген ой білдіреді.Бұл
психолингвистиканың ... ... де ... ғылым екендігін, не мақсат
көздейтіндігін жіті байымдамаған адамның пікіріне ... ... ... ... ... ... әрине қоғамдағы
қарапайым адамдардың пікірі.ХХ ғасырдың 50 жылдарында пайда ... ... өріс ... дәлел ол туралы зерттеудің ... ... ... ғалымдардың қатарына жататын
А.А.Леонтьев ол туралы былай дейді:»психолингвистика возникла в ... ... дать ... осмысление между практических задач, для
решения которых число ... ... с ... ... ... ... ... окозался недостаточным»[ ].
Ал осы психолингвистиканың нысаны ұжмдық қарым-қатынастың пайда болу
тарихы, термин жайлы ... оны ... ... ... ... ... де осы алғашқы тарауда бердік.Яғни ұжымдық қарым-қатынас
дегеніміз техникалық құралдардың көмегімен( ... ... ... өте ... ... (сан ... ... ақпарат тарату.Ол
қоғам дамуымен бірге пайда болдып, сол қоғаммен бірге дамып, өмір сүріп
келеді.Адамның қажеттіліктеріне ... ... ... күн ... ... де ... бастады.Ұжымдық қарым-қатынас арқылы сол ... ... ... ... ... ... зерттеген ғалымдарды да
біршама айтып өттік.Олардың анықтамалары, еңбектері осы ... ... ... ... жазылды.Алайда қарапайым адам бұл еңбектерді
оқымаса ... ... де ... ... ... ... қоғам дамымайды, адамдар бір-бірімен байланыс
жасаудан қалады.Қарапайым қарым-қатынас ... үшін де ... ... ... сөз ... оны ... айтқанын, ғылымға қалай
енгенін ешкім анық айта алмайды.Бірақ алғашқы бастауын ... ... ... ... ... ... қыры ... күнделікті әр бір адам
ойлана бермесі анық.Қоғамдағы қарапайым адамдар теледидар көргенде,не радио
тыңдап, газет- журнал оқығанда ... ... не ... т.б ... ... түсіп жатқандығына жіті назар аудармайды.Ал ғылымда осы процесстің
адам психологиясында қалай жүретіндігін анықтап білудің ... ... ... ... да, роыс ғалымдары да зерттеу жүргізіп келеді.
Ұжымдық қарым-қатынастың ... тіл ... ... ... бөлімде жалпы шетел ғалымдарының бұл салаға ... ... ... ... ... таныстырып өттік.Бұл
терминнің өзі сол батыстан, оның ішінде Америка елінен бастау алғандығын да
айттық.Ағылшын ... орыс ... ... ... енгендігі де жоғарыдағы
сөзімізге дәлел болады.Осы ... ... үлес ... ... және
олардың еңбектері мыналар:« ... ... ... ... оның ... ... анықтамалары мен жасаған үлгісі осы ... ... ... ... ... ... ғылым ретінде қалыптасуына
ықпал жасап қана ... ... ... ... ... ... етті.Ал бұл саланың (Ұ.Т.Қ) психолингвистикалық аспектісін қарастырған
ғалымдар:Б.Д.Парыгин»Основы ... - ... ... ... ... ... ... мировой войны»т.б. көптеген зерттеушілерді атай
алмыз.Алғашқы бастама ретінда бұл еңбектердің маңызы жоғары.
Ағылшын ғалымдарымен қатар алып қарастыратын ... ... ... ... ... айтылды.Олар : К.Шеннон,Н.Винер,А.Шиллер т.б
зерттеушілер.
Ал орыс ... ... ... ... еңбектерінің
ғылымның маңыздылығын ұғынуда, нақты түсінік ... ... ... ... ... ... пікірлері келтіріп,
анықтамаларымен біршама таныс еттік.Алғашқы кіріспе ... ... бұл ... ... ... ... ... ой-
түйіндерін қорытындылайтын болсақ(Ұ.Т.Қ) ғылым ретінде пайда болуы,
дамуы,оның психолингвистиканың бір ... ... ... олар зор ... ... .Ол ... ... психолингвистика мен ... және ... ... ... ... ... талдаулар
бар.Шетел ғалымдарының да, орыс ғалымдарының да тұжырымды ойларынан ... ... Ұ.Т.Қ ... өте ... ... Ол ... қажеттіліктердің негізінде пайда болған;
- Ұ.Т.Қ-тың өзіне тән құралдары бар;
- Ұ.Т.Қ техникалық құралдардың көмегімен іске асады;
- Адам психологиясында маңызды ... ... адам ... ... ... қабылдайды;
- Бұл саланы дербес алып қарау, ғылымға аса қажет.
Жұмысымыздың ІІ-ші тарауында айтылған мәселелер ... ... ... талдауларға арналды.Ол туралы айтпас бұрын
біз Ұ.Т.Қ құралдарына тоқталып ... ... өзі де осы ... көмегінсіз іске аса алмайды.Олар:радио,теледидар,газет-
журнал.Бұлардың ... ... ... мен ... тән ... ... ... құралдарының
ішіндегі теледидардың қарым-қатынас жүргізуде қарқынды күшке ие екендігін,
оның басқа құралда жоқ әсерлілікке бай болатындығына тоқталдық.
Келесі Ұ.Т.Қ ... бір ... ... ... ... қырларын танытуда,біз адамның әсерлену ... ашып ... ... ... ... сөз ... мәтінде айтылар мақсат – міндет толықтай дерлік айқындалып тұрады
және адам ... де, ... өз ... ... де ... ... ... біз мәтін талдау барысында айттық.
Осы жұмыстың негізгі нысаны ретіндегі Ұ.Т.Қ ... ... ... ... ... ... ... оның
құралдарының ... ... жеке ... ... ... ашып ... екі ... бөліп алып(көңілді, көңілсіз),алғашқы түріне-қуаныш-шаттық, күлкі,
таңырқауды жатқыздық.Ал келесі көңілсізге-өкініш, қауіп, ашу, қайғы ... ... бөле келе адам ... қай ... ... және ол езде нендей сөздер айтатындығын ... ... ... әр ... ... ... ... жатты.Ол
әрине құралдың қалай ақпарат тарататындығына,оны ... ... ... жұмыстың қорытындысы ретінде айтылған сөздеріміздің барлығы
кіріспе және негізгі ... ... ... мен ... ... ... сөз ... айтарымыз «Ұжымдық қарым-
қатынастың психолингвистикалық аспектісі алда өте үлкен зерттеуді күтіп
тұрған тақырып.Оның ашылмай жатқан, әлі де ... ... ... ... ... өз ... ... табады деген ойдамыз.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұжымдық қарым - қатынастың психолингвистикалық аспектілері29 бет
Қарым-қатынас түсінігі7 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет
Қарым-қатынас жайлы түсінік және оның түрлері4 бет
Азаматтық – құқықтық қатынастың мазмұны және түрлері6 бет
Азаматтық – құқықтық қатынастың мазмұны және түрлері туралы12 бет
Азаматтық-құқықтық қатынастың түсінігі мазмұны және түрлері72 бет
Ашық жүйелердің өзара қарым-қатынастың эталондық моделі10 бет
Балалар психологиясының дамуына қарым- қатынастың рөлі27 бет
Бастауыш сынып оқушыларына бiлiм беруде ұжымдық iс-әрекетке тәрбиелеу57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь