Қазақ хандарының дипломатиялық хаттарының тарихи маңызы

Кіріспе

1 Хандардың дипломатиялық хаттары . халықаралық қатынас мәселесін зерттеу құралы

1.1 Хаттар . халықаралық келісім негізі
1.2 Хандардың ресми хаттары . дерек ретінде

2 Қазақ хандарының Ресеймен халықаралық байланысы

2.1 Екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстар
2.2 Қазақ хандарының Ресейге жіберген хаттарына сипаттама, ішкі мазмұны
2.3 Ресейге жіберілген дипломатиялық хаттардың тарихи маңызы

Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Иллюстрациялар мен суреттер
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің тарихы мен мәдениетін баян ететін өткеннің жазба ескерткіштеріне мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жасалынып жатқан іс-шаралар, кеткенді қайтаруға деген ұмтылысқа көңіл бөлгендіктің нышаны болса, тарихтың ақтаңдақ беттерін ашуға кәсіби тарихшы мамандарымыздың қызығушылығын арттырып, тың зерттеулерге серпін берері сөзсіз. Өйткені, қазақ халқының тарихындағы кейбір мәселелер, атап айтар болсақ, «Қазақ елін Ресейдің жаулап алу» мәселесі әлі де терең зерттеп, зерделеуді қажет ететін, мұрағаттар қойнауына бойлауды талап ететін мәселенің бірі. Себебі, кез келген зерттеу жұмыстарында тілге тиек етіп, сүйенерлік ғылыми негіз болатын, кәсіби тарихшының басты құралы, ол әрине, деректер, деректік мәліметтер. Соның негізінен шыға отырып қана шынайы тарихты жазу мүмкіндігі туады. Дегенменде, белгілі бір саяси салдарға байланысты еліміздің кейбір тарихи тұстарына күйе жағылып, не бір тарихи кезеңге байланысты бұрмалаушылықтардан, ақиқаттың арнасына түсе алмай келгенбіз. Бірақ, дәл қазіргі таңда, ескілік шырмауынан сананы азат етіп, елдің шынайы тарихын жазуды қолға алатын кез туды.
Қазақ хандығының дипломатиялық тарихына байланысты біраз зерттеу мақалалары жарық көргенімен, әлі де болса бұл тақырып төңірегіне тереңірек үңілуімізді қажет етеді. Ресей, Қытай және де басқа да көршілес мемлекеттердің мұрағаттарында көптеген құнды деректер сақтаулы. Ресей мұрағаттарының ішінде «Қырғыз-қазақ істері» қорының 415-тей бірлігі бар, олар орыс патшалары мен қазақ хан-сұлтандарының хаттары мен екі ел арасындағы елшілік істер туралы мәліметтер. Сол сияқты, Қазақстанның ерте және ортағасырлық тарихына қатысты ғылыми мәліметі мол дүниелер Қытай елінің мұрағат қорларында көптеп сақталған.
Қазақ хандығы құрылғалы бері, өзінің көрші мемлекеттерімен саяси қарым-қатынас жасап, мейлінше дипломатиялық, тату байланысты негіз еткен. Екі жақ арасында елшілер тобы арқылы хан-сұлтандардан не билеушілерінен арнайы хат жіберіліп, оған «Хан сәлемдемесі» қоса беріліп, өзара тиімді не келісімді шарттарға қол жеткізуге тырысты. Демек, бұл жерден біз, хаттардың дипломатиялық байланыстың негізгі құралы қызметінде болғанын көреміз. Сондай-ақ, хаттардың түпнұсқасын оқи отырып, оқиға желісінен хабардар болып, хат мазмұнын білу арқылы тарихымыздың көлеңкелі тұстарын ашуға мүмкіндік туады.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Қазақстанның тарих ғылымында хаттарға арнайы түрде әлі күнге дейін көңіл бөлінбегендіктен, хаттар ғылыми негізде зерттелінбеген. Олардың орыс және қытай тілдерінен аударылмағаны болмаса, түпнұсқасын арнайы академиялық негізде аударып, хаттарды тарихи кезеңмен байланыстырып, оған комментария жасаған ешбір зерттеуші-ғалымдарды атай алмаймыз.
Бүгінгі таңда, тәуелсіз Қазақстанның дүниежүзілік аренада беделінің өсуіне орай, мұрағаттарымызда жібі сөгілмеген күйі жатқан деректерді ғылыми айналымға енгігізіп, көпшілікке танытып, дипломатиялық хаттарға
1 Казахско-русские отношения в XVI-XVIII веках. Сборник
документов и материалов. Алма-Ата, 1961
2 Материалы по истории политического строя Казахстана.
Сборник. Том 1. Алма-Ата, 1960
3 Международные отношения в Центральной Азии.
XVII-XVIII в.в. Книга 1. Москва, 1989
4 Гуревич В.П. Международные отношения в Центральной Азии.
в XVII-I половина XIXв. Москва, 1979
5 История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. 1 том.
Посольские материалы Русского государства (XV-XVII в.в.). Алматы, 2005
6 История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. 2 том. Русские летописи и официальные материалы XVI – первой трети XVIII веков о народах Казахстана. Алматы, 2005
7 Сыздықова Р., Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы
және оның «Жылнамалар жинағы». Алматы, 1991
8 В.В.Вильяминов-Зернов. Исследование о Касимовских
царях и царевичах. Санкт-Петербург, 1864. 2 бөлім
9 Қадырғали Жалайыр. Жылнамалар жинағы. Алматы, 1993
10 Исторические известия о киргиз-кайсаках и о сношениях
России с Средней Азией со времен кончины Абуль-Хайр хана»
(1748-1765 гг.). Автор В.В.Вильяминов-Зернов. Уфа, 1853
11 Исторические известия о киргиз-кайсаках и о сношениях
России с Средней Азией с 1764-1783 гг. Уфа, 1854
12 Продолжение древней Российской Вавлиофики. СПб.,1786. Ч. 2.
13 Ш.Уәлиханов. Собрание сочинений в 5 томах
14 Хафизова К.Ш. Ч.Валиханов о китайских грамотах.- // Валиханов и современность. Сборник статей. Алма-Ата, 1988. - 179-185 беттер
15 А.Исин. Документы Российского Государственнй архив древних актов о казахов и Казахском ханстве. - // Абай, 2002, № 1. - 23-25 беттер
16 А.Исин. Алғашқы елшілік. - // Білім және еңбек, 1986, № 8
17 Қуанышбек Қари. Иран шахының Тәуке ханға хаты.
- // Жұлдыз, 2006. № 3. - 180-182 беттер
18 Исин А. Әбілқайыр ханның хатын қалай дұрыс оқыған дұрыс.
- // Абай. – 2001. – № 2. - 42-44 бет
19 Өтениязов С., Қарабалаев Х. Қазақстан Ресейге қалай
бодан болды? - // Қазақ тарихы. – 2006. - № 3. - 34-39 бет
20 Өтениязов С. Дерек тілекке бағынбайды. - // Ана тілі. - 2006.
- № 7. - 10-12 беттер
21 Қазақ Совет Энциклопедиясы. I том. Алма-Ата, 1972
22 Кшибеков Д., Кшибеков Т. Речь и письменность: предпосылки
происхождения. Алматы, 2000
23 Құран Кәрім, 49:13
24 История дипломатии. 2-ое изд. -Т.1. Москва, 1959
25 Дипломатический словарь. 2-ое изд. –Т.1. Москва, 1971. – 479 бет
26 В.И.Попов. Современная дипломатия. Теория и практика.
Часть 1. Москва, 2000
27 История дипломатии. -Т.1. Москва, 1941
28 Атабаев Қ. Қазақстан тарихының деректанулық негіздері:
Оқу құралы. - Алматы, Қазақ университеті, 2002
29 Каштанов С.М. Русская дипломатика: Учеб. Пособие для вузов
по спец. “История”. - Москва, Высшая школа, 1988
30 Пронштейн А.П., Данилевский И.Н. Вопросы теорий и методики
исторического исследования. Москва, Высшая школа. 1986
31 Источниковедение историй СССР. Под ред. И.Д.Ковальченко.
Москва, Высшая школа, 1973
32 Пронштейн А.П. Методика исторического источниковедение.
Изд. 2-е. Издательства Ростовского Университета, 1976. – 480 бет
33 Абдулпаттев С. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның
сыртқы саясаты. Алматы: Қарасай, 2006
34 Источниковедения. Теория. История. Метод. Источники
Российской истории. Москва, 2004. - 641 бет.
35 Е.С.Омаров. Краткая история Казахской Цивилизации.
Алматы, 2005. – 240 бет
36 Наш Мир. - №6. 23 март. 2007
37 Г.Ф.Благова. Тюркское склонение в ареально-историческом
освещении. - Москва, 1982
38 Г.Ф.Благова. Тюркск. Чагатаі – русск. Чагатай -/джагатай.
- // Тюркологический сборник.1971. – Москва, 1972
39 Вопросы языкознания. 1965, № 1
40 Алтай Аманжолов. «Шағатай» тіліне шалағай қарамайық.
- // Қазақ әдебиеті, 7-қаңтар, 1968
41 К. Жүнісбаев. Қазақстанның XVII-XVIII ғасырлардағы тарихына
байланысты қазақ тіліндегі кейбір тарихи деректер туралы. –
// Вопросы истории Казахстана и Восточного Туркестана.
- Труды института истории, археологии и этнографии
им. Ч.Ч.Валиханова АН КазССР. - Том 15
42 Басин А. Посольство В.Степанова 1595 года.-// Простор. Москва, 1965
43 Миллер Г.Ф. Международное положение Казахстана
во II-ой половине XVII века.-// Исторический журнал, 1942. № 8
44 Ч.Мусин. Қазақстан тарихы. Алматы, 2003
45 А.И.Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких
орд и степей. Алматы, 1996
46 Қадырғали Жалайыр және оның «Жылнамалар жинағы» атты
еңбегі. Ред. Сыздықова А., Қойгелдиев М.Қ. Алматы, 1994
47 А.А.Арзықұлов. XVI ғасырдың аяғындағы қазақ-орыс
қатынастары.- // ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы. - 2001. - № 2
48 Басин В.Я. Россия и казахские ханства в XVI-XVIII вв.
Алма-Ата, 1971
49 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России 30-х годов
XVIII века. Алма-Ата, 1948
50 Қазақстан тарихы, 3 том. Алматы, 2002. – 768 бет
51 Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.
Алматы, 1991
52 Абылай хан: Өмірі мен қызметіне қатысты құжаттар мен материалдар-/Ред. Ж.Артықбаев. Петропавл, 2005.-№ 205
53 100 құжат (Қазақ хандығы мен Чиң империчсы арасындағы қарым-қатынастарға байланысты құжаттар). – Алматы, “Санат”, 1998
54 Өмірзақов Ә.Ө. Ресейге қосылғаннан не ұттық? Алматы, 1999
        
        «КАЙНАР»    Университеті
УДК ... ... ... ... ... ... хаттарының
тарихи маңызы
07.00.02 – Отан тарихы
Ғылыми жетекші:
Т.ғ.д., профессор Хафизова К.Ш.
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жоспар
Кіріспе
1 Хандардың дипломатиялық хаттары – ... ... ... ... ... – халықаралық келісім негізі
1.2 Хандардың ресми хаттары - ... ... ... хандарының Ресеймен халықаралық байланысы
2.1 Екі ел арасындағы дипломатиялық байланыстар
2.2 Қазақ хандарының Ресейге жіберген хаттарына сипаттама, ... ... ... ... хаттардың тарихи маңызы
Қорытынды
Әдебиеттер тізімі
Иллюстрациялар мен суреттер
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің тарихы мен ... баян ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы
аясында жасалынып жатқан іс-шаралар, кеткенді қайтаруға деген ... ... ... болса, тарихтың ақтаңдақ беттерін ашуға кәсіби
тарихшы мамандарымыздың қызығушылығын арттырып, тың зерттеулерге ... ... ... ... ... тарихындағы кейбір мәселелер, атап
айтар болсақ, ... елін ... ... алу» ... әлі де ... ... қажет ететін, мұрағаттар қойнауына бойлауды талап
ететін мәселенің ... ... кез ... ... ... тілге тиек
етіп, сүйенерлік ғылыми негіз болатын, ... ... ... құралы, ол
әрине, деректер, деректік мәліметтер. ... ... шыға ... қана
шынайы тарихты жазу мүмкіндігі туады. Дегенменде, белгілі бір ... ... ... кейбір тарихи тұстарына күйе жағылып, не бір
тарихи ... ... ... ... ... ... келгенбіз. Бірақ, дәл қазіргі таңда, ескілік шырмауынан ... ... ... ... ... ... қолға алатын кез туды.
Қазақ хандығының дипломатиялық ... ... ... зерттеу
мақалалары жарық көргенімен, әлі де болса бұл тақырып төңірегіне тереңірек
үңілуімізді қажет етеді. ... ... және де ... да ... мұрағаттарында көптеген құнды деректер сақтаулы. Ресей
мұрағаттарының ішінде «Қырғыз-қазақ ... ... ... ... ... орыс ... мен ... хан-сұлтандарының хаттары мен екі ел
арасындағы елшілік істер туралы мәліметтер. Сол сияқты, ... ... ... тарихына қатысты ғылыми мәліметі мол дүниелер Қытай
елінің мұрағат ... ... ... ... ... бері, өзінің көрші мемлекеттерімен саяси қарым-
қатынас жасап, мейлінше дипломатиялық, тату байланысты негіз еткен. Екі жақ
арасында елшілер тобы арқылы ... не ... ... ... оған «Хан сәлемдемесі» қоса беріліп, өзара тиімді не келісімді
шарттарға қол жеткізуге тырысты. Демек, бұл ... біз, ... ... ... ... ... болғанын көреміз.
Сондай-ақ, хаттардың түпнұсқасын оқи отырып, оқиға ... ... хат ... білу ... ... ... ... ашуға
мүмкіндік туады.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... түрде әлі күнге дейін көңіл бөлінбегендіктен, хаттар ғылыми
негізде зерттелінбеген. Олардың орыс және қытай тілдерінен аударылмағаны
болмаса, ... ... ... ... ... ... тарихи
кезеңмен байланыстырып, оған комментария жасаған ешбір зерттеуші-ғалымдарды
атай алмаймыз.
Бүгінгі таңда, тәуелсіз Қазақстанның дүниежүзілік ... ... ... ... жібі ... күйі жатқан деректерді ғылыми
айналымға енгігізіп, көпшілікке ... ... ... ... ... ... ... құралы ретінде, оған ғылыми тұрғыдан
жіті көңіл бөліп, бұл тақырып шеңберінің айтарлықтай кең әрі өзекті ... ... ... Әлем қауымдастығына Қазақстан жайында хабар
беру үшін алдымен төл тарихымыздың ақтаңдақтарын жан-жақты ашуымыз керек.
Қазақ хандығының шет ... ... ... ... ... ... ... арқылы тарихилық принцип негізінде, оқиғаға
сол кезең тұрғысынан баға беруді талап ... Хат ... ... ... ... ... көздеген мақсаттарына
түсінік беру – хаттардың ғылыми маңыздылығын арттыра түседі.
Жоғарыда атап өткендей, қазақ хан-сұлтандарының халықаралық аренадағы
дипломатиялық ... ... ... ... ... тарихымыздағы
өзекті мәселе және оның ғылыми маңыздылығын сөз қылудағы басты мақсатымыз,
ол мұрағатымызда шаң басқан күйі ... ... ... ... жаңа ... тұрғыдан баға беріп, тарихымыздың ақтаңдақ беттерін
ашуға үлес қосу болып ... ... іске ... үшін ... ... қоямыз:
- Мұрағат қойнауында жатқан халқымыздың төл тарихына қатысы бар
деректік мәліметі мол ... ... ... ... хаттарды мазмұны мен хронологиялық шеңберіне қарай жүйелеп,
реттеу;
- Хаттарды «Шағатай» тілінен ... ... ... ... ... ... ... бар хандардың ресми тарихи хаттарын сыннан
өткізе отырып, терең деректанулық талдаудан өткізу;
Әзірге қолымызда түпнұсқалық ... ... ... және ... ... ... мен ... жазған хаттары бар. Басы даулы
мәселеге айналған Әбілқайыр ханның 1730 ... ... хаты ... ... ... әрі ... ... Тарих ғылымында әлі бір жақты шешімін
таппай келетін хандардың ... ... ... заман талабына сай жаңа
ұмтылысты қажет етіп ... ... ... ... көз ... ... отарлану үрдісі тікелей осы тарихи ... ... ... ... ... «Жел ... шөптің басы қимылдамайды»
дегенге дөп келіп, Ресей жағы болар іске сылтау іздеп, оны Әбілқайыр ... ... ... жөн ... керек.
«... миллионға дейін жұмсалса да, аса көп шығындарға қарамастан, жан-тәнін
салуды, ... ... бір ... ... ... империясының
қарамағында болуға міндеттелетін болсын» деген I Петрдің жарлығы осы арам
пиғылдың алдын-ала болжаммен жасалғандығын айғақтар отыр. ... ... хат ... ... ... ... ішкі ... бұрмаланып,
жаңа бір кейіпте өзімізге қайтарылып қана қоймай, ... ... ... шайқалтып, жерімізді біртіндеп ала бастады да, соңы не ... ... ... ... ... деңгейі мен деректік негізі. XVIII ғасырдағы
қазақ-орыс елдерінің арасындағы қарым-қатынас тарихының мәселелері Қазан
төңкерісіне ... де, ... ... де, ... ... кезде де
зерттеушілердің назарынан тыс қалмаған.
Әр түрлі саяси оқиғаларды басынан ... ... ... ... ғасыр ерекше кезеңдердің бірі болып табылады.
XVI-XVIII ғасырлар аралығындағы Қазақ хандығының ... ... ... ... орыс ... ... ... зерттеудің бүгінгі
таңда маңызы зор. Әрине, осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулерде қарастырылған
мәселелердің бірі болғанымен, тарихнамамызда объективті зерттеліп, ... түсе ... ... ... ... тұсындағы тарихшылырдың еңбектерінде
маркстік-лениндік идеологияның үстемдік етуімен бір жақты, ... ... ... бірі ... көзіміз жетіп отыр.
Сондықтан да Қазақ хандығының орыс ... ... ... дәуіріндегі тарихшылардың еңбектеріндегі пікірлер қайта қарауды және
объективті тұжырымдар жасауды қажет етіп ... ... ... ұзақ та ... ... де өзіндік
ерекшелікке толы дипломатиялық ... ... ... ... ... ... Оның дәлелі Қазақ хандығы мен орыс елі арасындағы
байланыстардың негізгі дерегі – Қазақ ССР ... ... ... жылы жарық көрген «Казахско-русские отношения в XVI-XVIII веках.
Сборник документов и материалов» деген құжаттар ... ... ... ... ... 266 мұрағат құжаттары мен іс-қағаздары бар. Бұл құжаттар
жинағында қазақ-орыс елі арасындағы саяси, әскери, ... ... ... ... ... ... ... XVIII-XIX ғасырларындағы оқиғаларының кең көлемді
мәліметтері жинақталған, ... ... ... ... 1960 ... ... «Материалы по истории политического строя Казахстана» атты
еңбек. Бұл ... по ... ... строя Казахстана» атты
жинақтың I томында Ресейдің ... ... ... ... ... дейінгі кезеңдегі Қазақстанның саяси құрылымының тарихына
байланысты құжаттық ... ... ... жинаққа енгізілген
құжаттар Қазақ, Өзбек мемлекеттік тарихи мұрағаттарынан, Мәскеу ... ... ... көшіріліп алынған. Сондай-ақ, жинақта
Қазақстанның ... ... ... ... ... негізгі
жарлықтары жарық көріп отыр.
Жинақтың I томында ... ... ... ... алу ... ... және де қазақтарды мемлекеттік басқарудың негізгі
жағдайлары көрініс тапқан.
Жинақтағы біздің зерттеу тақырыбымызға ... ... - ... ... алғаннан кейінгі кезеңдегі қазақ хандары мен ... ... деп ... ... ... I бөлімнің 20
хаттамасы біздің тақырыбымызға тікелей қатысты. № 1-11 хаттамалар ... ал № 12-20 ... ... ...... Әбілмәмбет, Нұралы
хандарға байланысты[2].
«Международные отношения в Центральной Азии. XVII-XVIII в.в.» ... ... ... ... ... ... ... қытай, моңғол
және басқа мұрағат құжаттары мен материалдарынан құралып, ... ... ... ... ауданы, Моңғол ... ... ... ... және ... Қазақстан,
Өзбекстан, Қырғызстан мен Тәжікстан және оңтүстік Сібірдің кең ... ... ... ... ... ... ... мәселелері
қаралады. Ресейдің, Цин империясының және ... ... ... ... әрі ... ... ... олардың өзара
қатынастары мен осы аймақтағы басқа да мемлекеттер мен халықтар арасындағы
байланыстары ... ... 1608 ... ... 1744 ... ... 130 ... материалдары берілген[3].
В.П.Гуревичтің «Международные отношения в Центральной Азии в XVII -
первая половина XIX в.» атты[4] ... де ... ... аса ... ... ... бағыты Ресей, Цин империясының және Жоңғар
хандығының саяси ахуалы мен ... ... ... ... XVIII ... ... Цин империясының Жоңғар хандығын жойғаннан
кейінгі Қазақстан, Орта Азия, ... ... мен ... халықтарына
жүргізген Ресей мен Қытайдың ... мен ... ... ... ... Азия ... ... саяси және экономикалық ықпалының
нығайып, кеңею процесі қарастырылады. Кітаптың хронологиялық шеңбері XVII
ғасыр мен XIX ... I ... ... ... 2005 жылы екі ... ... ... жарық көрді.
«История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков» атты ... томы ... ... ... ... (XV-XVII в.в.)»[5]
деп аталып, А.Исиннің редакциясымен шықты. ... ... ... ... ... Томда Ресей мемлекетінің XVI-XVII ғасырлардағы Қазақстанға
және қазақтарға қатысты ... онша ... емес ... ... ... Мемлекеттік ежелгі актілер мұрағатынан алынып жарияланған.
Бұлардың көпшілігі жеке құжаттар ... XVIII-XX ... ... Алайда олар белгілі бір этнонимдердің, топонимиялық
атаулардың және ... ... ... ... ... ... көптеген қателер болатын. Осы ... ... ... ... мәтіндерді түпнұсқа ... ... ... қажетті түзетулер енгізіліп жарияланып
отыр. Басқа бір топ құжаттар ... ... 1481 ... 1697 ... ... кезеңді қамтитын 268 тарихи құжат
енгізілген. Мәскеу мемлекетінің сол уақытта Ресейдің көрші ... ... ... ... ... және ... приказдарының және Қазан
сарайының бірегей материалдарынан тұрады. Бұлардың ...... ... ... нұсқаулар, көрші Шығыс елдеріне – Ноғай
Ордасына, Қырымға, Жоңғарияғы, Қалмақ ... Орта Азия мен ... ... орыс ... осы ... мемлекеттерге барып-
қайтқан сапарларының нәтижелері туралы «статьялық ... ... ... ... оңтүстік-шығыс шекараларының екі жақ бетіндегі
әр түрлі әскери және саяси оқиғалар туралы воеводалардың ... ... ... және ... ... ... жүріп өткен ресейлік және
азиялық көпестердің ... ... бар. Бұл ... ... ... XVI-XVII ғасырлардағы саяси, тарихи, қазақтардың
көршілермен қарым-қатынастары, көші-қондары, ... XVI-XVII ... ... өкілдерінің жеке өмірбаяндары мен ... ... ... ... ... ... ... екінші томы «Русские летописи и официальные материалы XVI –
первой трети XVIII ... о ... ... деп ... ... ... И.В.Ерофеева басшылық жасады. Екінші томға XVI-XVII
ғасырлардағы орыс ... ... ... жөніндегі Ресейдің осы
бөлігінің ертеректегі орыс ... ... ... ... ... ... басылымынан алынған көлемді фрагменттері, сондай-ақ Сыртқы істер
коллегиясы мен шекаралық (Қазан, Астрахан және ... ... XVIII ... ... үштен біріндегі тікелей қазақ-орыс
қатынастарына арналған, бұрын жарияланбаған немесе онша ... ... ... ... ... ... деректердің енді бір тобы XVIII
ғасырдың бірінші үштен біріндегі әр алуан ... ... ... ... ... бәрінде Жоңғар хандығының XVIII ... ... ... ... саясаты туралы, қазақ-башқұрт, қазақ-
қалмақ және ... ... ... дамуы туралы
бағалы ақпарат бар, сондай-ақ сол кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... ... сипаттағы бірегей мәліметтер
баяндалады.
XVI-XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының тарихынан құнды мәліметтерді
Қадырғали Жалайырдың ... ... атты ... береді. Бұл еңбек 1602
жылы Ресейде Қасым хандығының орталығы Хан-Кермен қаласында ... ... ... ... ... Ораз ... отыру құрметіне Қадырғали
өзінің кітабын жазады. Бұл еңбекте орыс елінде, ... ... ... хан ... Ораз Мұхаммед туралы, оның ата-тегі жайлы ... ... ... Ораз Мұхаммедті жақсы білген адам болғандықтан, оның
дерегін жоғары бағалауға тұрады[7].
Ортағасырлардағы ... ... ... ... ... отырып зерттеу
ең алдымен В.В.Вельяминов-Зерновтың есімімен тікелей байланысты. Ғалым
өзінің «Исследование о Касимовских ... и ... ... ... ... ... кездесетін шығыс деректерді орыс
тіліне аударып, ғылыми көпшілікке таныстырды[8]. Әсіресе, ... ... ... ... Ораз ... ... қатысты
берген көптеген мәліметтерін талдап, соған байланысты оның ... ... ... XVI-XVII ... ... ... ғылыми
тұрғыдан сипаттаған. Сондықтан В.В.Вильяминов-Зерновтың еңбегі де біз үшін
құнды ... ... ... ... кездесетін кітаптар қорында Қазақстан
тарихына қатысты біраз деректер бар. Соның ішінде, В.В.Вильяминов-Зерновтың
1853 жылы ... ... ... ... ... мақалалары. В.В.Вильяминов-Зерновтың еңбегі ... ... ... ... ... жеке ... ... Мақалалар екі жинақ түрінде жарық көрген. Біріншісі ... ... о ... и о ... России с Средней
Азией со времен кончины ... ... ... ... ... ... о киргиз-кайсаках и о сношениях России с Средней
Азией с ... ... деп ... ... 1853 жылы ... жарық көрген «Орынбор губерниялық
ведомоствосы» журналының санына қарай бірнеше кітапшалардан ... ... 23 саны ғана бар. ... ... 1748-1765 жылдар аралығындағы
оқиғалар желісін хронологиялық негізде суреттеп өтеді. Екінші жинақ тек бір-
ақ ... ... ... Ол да ... ... ведомоствосы»
журналындағы 8 санының материалдарының мәліметтері ғана берілген.
Осыдан бір жарым ... ... ... бұл ... ... ... қазақ тарихына берері мол. 1748 жылдан 1783 жылдар ... ... ... ... ... ... ақпарат алуға болады.
Тағы ды Ұлттық кітапхананың сирек кездесетін кітаптар ... ... ... бар «Продолжение ... ... деп ... ... ... ... кітаптан тұратын
бұл жинақта қазақ хандығының Қасым хан тұсындағы кезеңнен бастап, ... ... ... ... ... Бұл еңбек XVIII ғасырдың 80-
90 жылдары жазылған.
Қазақтың ... ... ... ұлдарының бірі, тікелей ... ... ... Уәлихановтың зерттеу жұмыстарының нәтижесінде
дүниеге келген 5 ... ... ... атты көлемді еңбегі XVIII-XIX
ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ тарихының көптеген ақтаңдақ ... ... ... ... ... мазмұнды әрі ғылыми негізде жазылған.
Жинақтың бес томында да тақырып ... ... ... ... ... жинақтың 4-ші томында Ресейдің халықаралық қатынасы туралы
айтылады. Ресейдің ... ... ... және ... ... ... Сонымен қатар, жинақта Абылай хан туралы, қазақ батырлары туралы,
Ресейдің Қазақстанды қосып алуы жөнінде мәліметтер ... ... 3-ші ... автордың «Черновой набросок о древних грамотах»
деп аталатын мақаласында Қытай императоры мен Галдан Цереннің Абылай хан
мен оның ұлы Уәли ... ... ... тарихи және ғылыми түрде талдау
жасайды[13]. Шоқан Уәлихановтың сол мақаладағы ... 5 ... ... оған комментария жасаған ғалым К.Хафизованың мақаласы
көңіл аудартады[14].
Қазақ-орыс қарым-қатынастарының құжаттар ... ... ... ... ене ... ... А.Исиннің Мәскеу мұрағатынан алған
деректері біз қарастырып отырған мәселеге жаңаша тұжырымдар ... ... ... (Центральный Государственнй архив древних актов ССР ... ... ... ... ... тың ... ... талдап, өзінің қазақ-ноғай қарым-қатынастарына арналған зерттеу
еңбегіне пайдаланған. Мұнда Мәскеу саясаткерлерінің ... ... ... мемлекет билеушілерінің бір-біріне жолдаған ... ... ... ... ... ... ... себептері
мен елшілерге берілген арнаулы нұақаулары тіркелген. Сонымен қатар, А.Исин
орыс мемлекетінің Ноғай ордасымен, Қырым, ... ... ... ... мен ... ... ... оның сыртқы саясатының
кейбір белгісіз тұстарын ашып ... ... ... қазақ-орыс
қарым-қатынастары сонау XVI ғасырдың басында-ақ бастау алған. Өйткені,
Қасым хан ... ... ... мемлекетке айналып, күллі Европа мен Ресейге
танымал болды. Сондықтан да ... ... мен ... ... ... ... мүмкін емес. Бұл екі ел ... ... ... ... кітаптарында тіркелген және XVI ғасырдың соңына дейін
Мәскеуде сақталған еді. Бірақта, 1626 ... ... ... ... ... ... дейді А.Исин[15]. Сондай-ақ елшілік бұйрығының ... ... ... ханы ... ... ... ... жылына
байланысты (1518, 1523-1524 жыл) түрлі пікірлеріне нақты жауап бола алады.
Осыдан кейін А.Исин Мәскеу мұрағатындағы аса ... ... бірі ... ... ... ... Мәскеуге елші жібергені туралы мәлімет
дейді. Бұл елшіліктің мақсаты - ... ... ... және ... құру дей келе ... осы кезеңдегі Мәскеудің жағдайы( Қырым
ханы Дәулет-Керей 2 рет ... ... ... ... аса қиын екенін
ескертеді[16]. А.Исиннің мұрағат материалдарының негізінде негізген ... ... ... ... қайта қарауды қажет етеді.
Жас кәсіби тарихшы ... Қари Иран ... ... ... ... ... отырып, қазақ ханы – Тәукеге қатысты
Иран шахтарының хаттарын табады[17]. Әзірге ... ... Иран ... ... ... ... жоқ. ... соны айғақтайтын деректер
баршылық. Соның негізгісі – Иран ... ... ... ... ... Ондай хаттар 1661-1662 жылдың желтоқсан-қаңтарында, 1689 жылдың 10-
желтоқсанында, 1692 ... ... 1693 ... шілде-тамызында
жазылған.
Осы деректер тіркелген сарай ... бірі – ... ... ал оның ... ... ... ... сақтаулы тұр.
Автордың мақаласындағы Иран шахы Екінші Аббастың ... ... ... ... ... ... келеді. Сонымен қатар, хаттың
парсыша түпнұсқалық мәтіні мен қазақша аудармасы берілген.
Бұл тарихи хаттың қазақ тарихына деректік ... ... ... және бұл сынды жұмыстардың ауқымын кеңейтуді қажет етеді.
Кеңес үкіметі кезінде Қазақстанның Ресейге ... ... ... Кіші ... ... ханы ... ... жазған
өтініш хатын – Қазақстанның ... ... ... ресми юридикалық
негізгі құжаты деп ... ... ... бұл ... ... ... қойылды. Ол 2001 жылы «Абай» ... ... ... ... ... оқыған дұрыс» деген атпен жарық көрген мақаласы еді.
Автор мақалада бұл ... ... ... ... ... ... ... ажыратады. Қазақ тарихында тұңғыш рет Әбілқайырдың сол хатын
шағатай ... ... ... ... ... Хаттың шынайы мазмұны
айқындалып, мәселенің ... ... ... ... ... ... жазу себептерін, сол кезеңдегі ... ... ... ... «башқұрт» факторын кеңінен сөз қылады.
Автор мақалада тарихи хатты тұпнұсқалық мәтінінен қазіргі ... ол ... ... ... ... ... 1960 жылы ... «Материалы по истории политического строя Казахстана» атты жинақтың
I томындағы орысша мәтінімен салыстырып, ... орыс ... ... ... ... ... ... сұмпайы пиғылдарын
әшкерелейді. Қазақ тарихында хандардың ресми хаттарын аудару ісіне ... ... ... ... бұл ... XVIII ... ... кезеңіне
жаңа пайымдар мен өзгерістер енгізері сөзсіз[18].
С.Өтениязов пен Х.Қарабалаевтың «Қазақ тарихы» ... ... ... ... ... XVIII ғасырдың
I жартысындағы Ресеймен қарым-қатынасына байланысты жазылған. Қазақстанның
Ресейге өз ... ... ... ... ... отырып
дәлелдеуге ұмтылыс жасайды. Әбілқайыр ханның жазған хатының шынайы мазмұнын
білмегендіктен, көптеген бұрмалаушылықтарға жол ... баса ... Ол ... ... ... туралы немесе Ресейге қосылу туралы ештеңе
де жоқ, ондай әңгіменің болуы да мүмкін емес ... ... ... жылдан бастап Кіші жүз жұрты өз шекарасын қорғап, Ресеймен 150 жыл
бойы ... еді. Сол ... ... 30 жылын Әбілқайыр хан өзі
басқарды... Ол хат ... қол ... ... ...... ... ... қалпына келтіру үшін ғана жазылған еді. Сол хатты
алып кету үшін башқұрт өкілі Алдарбай келмегенде, ... ... ... ... ... болар еді» [19,20] деген қорытындыға келеді. Сонымен
қатар, қазақ-башқұрт қатынасы және ... ... ... ... жүргізген соғыстары сөз етіледі.
Зерттеу жұмысының методологиялық және теориялық негізі. Зерттеу жұмысын
жазу барысында біз соңғы ... ... ... ... жатқан түбегейлі
өзгерістерді негізге алдық. Осы кезге дейін хандар хаттарынмен ... ... ... айта ... жөн.
“Мәдени мұра” бағдарламасына сәйкес өткен тарихимызды қайта жаңғырту,
қалпына келтіру және ... ... жазу ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының мақсатына орай
төмендегідей әдістер басшылыққа алынады:
- тақырыпқа байланысты материалдарды анықтау, оларды ... ... ... ... ... жинақталған материалдарды іріктеу барысында жүйелеу
әдісі;
- ... ... ... және ... ... ... және ... әдістер.
Диссертация жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ тарихының ақтаңдақ
беттеріне қарамастан, қазіргі ... ... ... ... ... жаңа
концептуалды көзқарастар мен ой-пайымдар пайда болуда. Тәуелсіз еліміздің
шынайы тарихын тек төл ... ... ... ... ... ... дерек ретінде қарауымыз заңды ... ... ... ... және ... оны ... ... енгізу ісі
кенже қалып келеді, сол себептен де бұл жұмыста хаттар рөлін анықтап, оған
шынайы ... ... ... ... ... ... аударып, хандар
хаттарының мазмұнына талдау жасап, маңыздылығын анықтау арқылы ... ... ... ... қарау көзделді.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері XVI ғасыр мен XVIII ғасырдың 60-70
жылдарын қамтиды. Бұл кезеңде ... ... ... ... мен ... ... қарым-қатынастары сипат алады. Ол
әсіресе, саяси, экономикалық және мәдени тұрғыдан ... ... ... ... хандығымен елшілік байланыс орнатқан алғашқы
мемлекеттердің бірі – ұлы князь III Василий (1505-1533 жж.) билік ... ... ... еді. Осы ... ... қазақ-орыс қатынастары
үнемі жалғасып келді. XVIII ғасырдың басы мен орта тұсы қызу ... толы ... ... ... ... ... орнатылды,
соның ішінде дипломатиялық хаттардың орнын ... атап кету ... ... ...... ... мәселесін зерттеу
құралы ретінде аса құнды, сонымен ... ...... ... ... ... хаттарын дерек ретінде де жан-жақты қарастырып,
шынайылық деңгейін анықтап, ғылыми ... ... ... ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан және ... ... ... ... ... ... берілген.
1 Хандардың дипломатиялық хаттары – халықаралық
қатынас ... ... ... ...... ... негізі
Мыңдаған жылдар бойы тіл мен жазу үнемі дамып, жетіліп отырды. Нақты
жағдайға байланысты жаңа ... ... ... ... ... ... тілдік құрылымы өзгеріп отырды. Кейбір этностардың басқа ... ... ... ... ... не ... не ассимиляцияға ұшырап
отырды.
Адамзат тарихында үнемі дерлік халықтардың мәдениеті, тілдері өзара
ықпалдасу үрдісінің барысында, салыстырмалы ұсақ ... ... ... ... ... ... ... қорларын байыта түседі.
Бұл үрдіс әрине, табиғи жолмен, әсте-әсте жүріп ... ... ... ... тарихында шамамен 6 мыңдай тілдер ... Ал ... ... 2 ... ... тіл, 160 мемлекет бар. ... көбі ... ... сол ... ... диалектикалық
үрдістер орын алады, бір жағынан, ұлттық тілдердің қалыптасып, дамуы болса,
екіншіден, ... ... ... қатынас тілдерінің
позициялық күшеюі.
Кеңес үкіметінің билігі тұсында Орта Азия халықтарының төл араб ... ... ... ... қана ... ... ... кириллицаға
тағы көшіріледі де, халықтардың тарихи және ... төл ... ... ... ... ... ... жазуы ерте орта ғасырға, яғни V-VII ғасырларға жатады. ... ... ... бұл ... XVI ... ... жартысында
дат ғалымы В.Томсонның еңбектерінен белгілі болды. Ол ... бұл ... оқып ... ... ... ... ... басқа да жерлерден
табылды. 1897 жылы орыс ... ... ... ... ... ескерткішін ашты. Басқа бір ғалым Д.Клеменц Селенга өзенінің
бойынан ... ... ... ... ... ... ... Бұл жазба ескерткіштерді алғаш оқылу кілтін ... орыс ... ... ... ескерткіштер тасқа қашалған белгілер емес, ру-тайпалық белгілердің
жаңаша нұсқаларының негізінен құралған толық жазбаша сөйлемдер еді.
Осы орайда айта кету ... егер ... ... ... ... ... сол ... сақтау, бекіту қажеттілігінен
туындаған.
Қазақ Совет Энциклопедиясында, алғашқы альфавит б.з.д. II мыңжылдықтың
соңында финикиялықтарда ... ... ... ... ... ... дегенменде оған әлі нүкте қойылмаған.
Кейбір ... ... ... ... көшпелі өркениетпен
байланыстыруда. Ру-тайналық белгілер, әр ... ... шығу ... жеке ... ал ... ... – осы ру-тайпалық белгілерден бастау
алатынымен түсіндіріледі. Бұл жерден, бәрінің бастауы ... ... ... ... ... ... ... Орхон-Енисей жазбаларында, иероглифтерде
ру-тайпалық белгілердің нышандары анық көрінеді. Орхон-Енисей альфавиті ... ... оның 29 ... ... ... ... ежелгі рулық
белгілерінен құралған.
Тайпалардың өзара түсінісуінде иероглифтер кең қолданылған. ... бойы олар ... ... ... жүргізген. Клинопись, ру-тайпалық
белгілер мен альфавит, иероглифтердің ортаңғы жігі десек болады.
Орта ғасырларда Орта Азия, Түркістан тұрғындары ... бір ... ... ... ... оқып, жазған. Шағатай тілінде дастандар, эпостар
айтылды. Кейінірек жеке тілдер шыға бастады. Қазақ, өзбек, түрікмен, ... ... ... ... мен ... мен ... жеке дамып шықты[22;36-37].
Адам баласы жаратылғаннан бері өзара қатынаста болды. Оған ... ... ... ... ... «Әй, адам ... Шүбәсіз сендерді
бір ер, бір әйелден (Адам, Хауадан) жараттық. Сондай-ақ ... үшін ... ... ... ... Сол ... бастан жер
бетін жайлаған адам баласы топ-топқа бөлініп, түрлі тілдерде сөйлейтін
халықтар мен мемлекеттерді ... ... ... ... ... ... ... заман талабына сай үдей түседі. Халық
ретінде, мемлекетаралық байланыс ... ... ... және ... кең ... ... ... және экономикалық мүдделер
мемлекеттерді өзара байланыстырып, не жауластырып тұрды. Мұндай ... ... ... ерте ... ... ... қолданылғаны белгілі.
Дипломатия дегеніміз не? Түсіндірме сөздіктерде «Дипломатия» ... ... ... ... іске асыратын үкіметтің қызметі деп
көрсетіледі. Кейде «Дипломатия» сөзі сыртқы ... ... ... Жалпы «Дипломатия» сөзі көне грек сөзі «Диплома» деген ұғымнан
шықса керек, ол ... ... ... білдіреді. Ежелгі Грецияда елшілер,
келіссөздерге шығар кезде өздерінің өкілеттілігін куәландыратын грамоталар
мен инструкцияларды алған. Бұл ... ... ... ... ... адамға көрсетілетін. Ол құжат жинақталған
«дощечкалардан» тұрды, оны диплома деп ... Бұл ... ... шығады[24;36]. Дегенмен, осы сөздің өзі біраз кейінірек қана нақты
істе тек XVII ... ... ... бастады. Мысалы, Англияда
«дипломатия» ұғымының ... ... 1645 ... ... 1693 жылы атақты
неміс философы, матеметигі және тілтанушысы Г.В.Лейбниц «Дипломатиялық
құқық мәліметін» жариялайды. Ол ... ... ... ... Содан бастап бұл «халықаралық қатынасқа байланысты» деген
ұғымды білдіре бастады.
«Дипломатия» сөзінің ... ... бар. ... ... ... анықтама беріп өтсек.
«Дипломатия - ол сыртқы байланыс туралы ғылым, оның ... мен ... ... ... ...... ... байланыстары мен шетелдік істер
туралы ... ... ... ... бір ... ... ... ал
анағұрлым нақты мағынада – келіссөздер ғылымы немесе өнері»;
«Дипломатия – мемлекеттер арасында ... ... ... ... мен ... ... ... – мемлекет, үкімет басшылары мен ... ... ... ... ... ... сыртқы
саясатының мақсаттары мен міндеттерін іске асыру, сонымен ... ... тыс ... мен ... ... анықтамаларды қорыта келе, нақты бір ортақ ... ... ... ... Дипломатия – халықаралық қатынас туралы
ғылым, мемлекет және ... ... ... ... ... ... ... дипломаттардың елдің сыртқы ... ... оны іске ... ... ... көздейді. Дипломатияның басты
мақстаы мен міндеті – мемлекеттің және оның ... ... ... ... ... ... енді оның ... пайда
болғанын қарастырып көрейік. Дипломатияның алғашпайда болуы құдайлардың
қызметімен байланыстырылған. Ол Греция мен Римде ... ... ал ... яғни XVI ... ... дипломаттардың қызметін періштелерден
көрген, олар аспан мен жер арасында келіссөздер жүргізген. Ал ... ... ... алғашқы дипломатия алғашқы қауымдық қоғам тұсында,
бірінші тайпалық бірлестіктердің пайда болуымен, алғашқы азық-түлік, ... ... ... жер ... және ... ... байланысты мәселелердің туындауынан шықты. Адамдардың
алғашқы топтары пайда болған жерлерде өзара ... мен ... туа ... ... соңы ... ... шешіліп отырды. Бірақ кейін
адамдар бұл қырқыстардың орнын келісіммен шешуге ... ... кеп ... ... әлі ... ... үлгісі болды, бірақ алғашқы
белгілері еді. Ал ... ... ... ... ... кейін,
өндіргіш күштерінің дамуымен, адамзаттың ... ... ... ... пайда болуымен байланысты. Өкінішке орай, ерте
кездегі дипломатиялық қызметтердің мән-жайы туралы аз ... ... ... ... ... ... бізге бірнеше көлемдегі құжаттар сақталынып
келді, олар – дипломатиялық ... ... және ... ... ... ... куәландыратын басқа да халықаралық
актілер.
Ежелгі шығыстық дипломатияның көптеген ескерткіштерінің ішінде
анағұрлым кең ... әрі ... ... жөнінен көңіл аудартатыны
– Телль-Амарн келісімі. Ол б.д.д. 1278 жылы Египет перғауыны II ... ... ... III ... ... болған Телль-Амарн келісімі. Египет
перғауыны хеттермен әскери одақ құрады. Ол бойынша, ... ... ... және де ішкі ... ... күресте көмек беру.
Бұл келісім үш жазбада сақталған – екеуі египеттік, Карнак ... ... ... ... ... сақталған. Түпнұсқалық
хаттың өзі де, оған бастау болған келіссөздің мазмұны да сақталған. Келісім
3 бөлімнен тұрады:
1) кіріспе; 2) ... ... ... 3) қорытынды – құдайларға
мінажат қылып, ант етіп, серт қылып, бұл келісімді бұзған жаұұа ... ... біз, ... ... сол ... ... жоғарғы
деңгейге жеткенін көреміз. Бірақ, Азияда да, негізінен Үндістанда, 4000 жыл
бұрын дамыған дипломатиясы болған. Онда Ману ... ... ... пен ... ... ... ... Сол себептен, Үндістан
дипломатиясында дипломаттың кәсіби біліктілігіне көп ... ... ... миссияларының сәтті нәтижесіне олардың тікелей ықпалы
бар.
Ежелгі ... ... да ... жоғарғы даму деңгейінде болды. Ол
өз негізіне даулы мәселелерді шешу ... ... ... ... туралы келісімдер жасау кірді. Бұндай келісім түрі тарихтағы
алғашқы дипломатиялық ... ... және ... ... мектептері әр түрлі жағдайда
қалыптасқан, өзіндік ерекшеліктері көп. ... атап ... ... батыстық үлгіден анағұрлым ерте қалыптасты. Батыстық
дипломатияның негізін қалаған ... Рим және ... ... ... бөлек мектеп. Қазіргі халықаралық қатынас сахнасындағы дипломатиялық
үрдістер сол мектептен еуропалық елдерге өтіп, ... ... ... ... ... қалыптасты[26;18-19].
Тарих ғылымы үшін ең басты мәселе ол ... ... ... ... ... ... жазылуы және оның ғылыми айналымға енуі. Міне
осындай деректің шыңайылық дәрежесін анықтауда, тарих ғылымына ... ... ... ... ... Тарих ғылымы тек осы жағдайда бізге
шыңайы тарихты баяндауға бұйыртпақ. Енді осы ... ... ... орын ... ... ... жоғарыда келтірілген деректану мен тарихи
қосалқы пәндер сатылы ... ... ... орын ... ... ... ... “Бұл пәндердің даму барысында олардың зерттеу
шеңбері де кеңіп отырады. Дегенмен қосалқы тарихи пәндердің ... ... ... ... жағынан да, тәсілі мен шеңбері жағынан да
деректанудан әлдеқайда ... ... ... ... ... ... ... жеке қарастырғанымыз жөн. Дипломатика – ғылыми пән
ретінде ... ... ... Бұл ... әр мемлекеттің
құқықтық құжаттарын зерттеу арқылы ... ... ... бар ... ... сөз. Ал ... құжаттарды зерттеу қажеттілігі адамзат тарихында
әсіресе XVIII ғасырда Европа елдерінде қалыптасты. Оған қандай жағдай себеп
болды десек, сонау XVI ... ... XVIII ... ... ... ... болған, Европадағы тарихи жағдайлар еді. Европадағы ... ... ... өз ... ... ... еді. Неге ... тек XVIII ғасырдан кейін ғылым ретінде немесе қосалқы тарихи
пән ретінде есептелді дейтін ... онда ... ... ... ... ... ... түсінбеушілік пайда болып, және бұл
саяси жағдайларға қызығушылықтарының қалыптасуы еді.
Мемлекеттердің тарихын зерттеуде үлкен роль ойнайтын ... ... ... оның ... дипломатика ғылымы өзіндік ерекше қасиеттерге
ие, осының негізінде оның зерттеу объектісі мен зерттеу методын анықтап ... Осы ... ... тек ... ... ... ... Енді дипломатиканың зерттеу объектісінен бастайтын болсақ.
Дипломатика – кейінгі латын тілінде diplomatica дипломдарға қатысты ... осы ... ... ... ... ... ... Жан Мобильон болды.
Ал енді дипломатиканың негізгі зерттеу ... ... ...... ... пән, оның ... объектісі актілік құжаттар,
алғашында бұған белгілі бір кезеңнің актілік құжаттары жататын ... ... оның ... ... ... ... яғни ... тарихы, олардың
формалары, мазмұны, қоғамдық қатынастардың актілердегі ролі т.б. кеңейіп
дами ... енді акт ... ... ... ... ... “actum” деген
сөзінен шыққан. Ежелгі Римдік және ортағасырлық Батыс Европалық құжаттарда
“actum est” ... ... ... ... қолданыста негізінен
“acta” түсінігі мемлекеттік биліктін қаулылары мен және де ... ... Міне ... ... ... ... ... ғылымы зерттейді, сол актілік құжаттардың мәнін ашады.
Актілер, грамоталар және басқа іс құжаттар 18 ғасырда тарихи ... ... көзі ... пайдалана бастады. Осы кезеңде яғни 19ғ бірінші
жартысына дейін олар тек иллюстративті құжат ретінде ... ... ... ... ... түпнұсқалылығын қалпына келтіру
проблемасын ... Бұл ... шешу ... ... дамуы тұспа
тұс келді[32;312].
Актілер және ... ... ... ... ... құрылымда, ішкі және сыртқы саясатта құнды дерек
көзі болып табылады. Сол актілерді қарау ... біз ... ... білеміз. Дипломатика актілік деректану. Ол дегеніміз ... ... ... ... ... қызметін атқарады деген
сөз. Дипломатиканың мақсаты ең бірінші әр ... ... ... ... ... ... ... ролін анықтау, екіншіден актілік
деректерден фактілерді ала білу және оларды ... ... ... ... ... зерттеу әдістерін айтатын болсақ, олар:
1. Актінің немесе грамотаның ... ... ... ... оған ... ... яғни ... палеографиялық тұрғыда қараймыз, деректі
осылай қарау ең алғаш рет ... ... ... ... ... қатар жазылған жазуды қалай ... және ... ... ... мөр ... ... онда оны
сфрагистикалық тұрғыдан да қарап зерттейміз;
2. Деректің яғни дипломатикалық деректін ішкі ... ... ... ... ... ... және ... стилистикалық
ерекшелігін зерттейді. Құжаттың құрылымы формуляр деп аталып ол ірі ... ... яғни төрт ... ... 1. Құжаттын қалыптасуының
бірыңғай ... 2. ... ... ... ... ... құжаттар ішіндегі шағын құжаттар тобының қалыптасуының жүйесі.
4. Жекелеген құжаттар ішіндегі бөлініп алынған текстің қалыптасу жүйесі.
Сондай-ақ әр мемлекеттің қоғамдық құрылысына, ... ... ... деректер ерекше топтарға бөлінеді. Мәселен: Қоғамдық-
құқықтық құжаттар, қоғамдық-жеке құжаттар, жеке ... ... жеке ... болып бөлінеді. Жалпы дипломатика ғылымының қандай
мелекеттік ... ... ... ... ... таба алады. Сонымен
қатар дипломатиканың зерттеу әдістерін әр түрлі мемлекеттік, ... сала ... ... ... зерттеу объектісі мен
әдістері соғұрлым кеңейе түседі. Ал бұл ... ... ... ... өз ... қосып, дипломатиканың жеке ғылым ретінде оқытылуына
жағдай жасайды. Ал бұл ғылым қоғамдық ... ... өз ... ... деп, ... ... қазақ тарихына
қатысты деректерін анықтау және оларды дипломатикалық тұрғыда ... Біз ... ... алсақ дұрыс болар еді, осы күнге дейін біз ... ... ... ... ... ... Ал ... дегеніміз бізге не береді, ол қандай қызмет атқарады, оның
ғылымда алатын орны қаншалықты, ол ... ... ... ... ... біздің тарихта деректер бар ма деген сан ... ... ... Біз ең ... ... ... ... қазақ дипломатиясы жайлы сөз қозғамастан бұрын, “қазақ
дипломатикасының” мәнін мен мазмұнын анықтап ... ... ... сай ... ... бірінші айтылуы тиіс, яғни оны ... ... ... ... ... ... ... немесе
ағылшын, неміс, орыс дипломатикасы деген сияқты бізде дипломатика ... ... ... жеке алып ... керек. Қазақ дипломатикасын
ғылыми тұрғыда зерттеу бізге қазірде тарихи деректердің даулы мәселелерін
шешіп береді және тарихшыларға да ... ... ... ... ... ... Алайда көп зерттеушілер ойлауы мүнкін, қазақ
тарихына дипломатиканың қандай қатысы бар деп, бірақ қоғамдық заңдылықтырға
сай қазіргі кезде біздің ... ... ... ... ... былай
ойлауды түсінбеушілік деп бағалайды. Сонымен қазақ дипломатикасы да кәдімгі
дипломатика ғылымына сәйкес актілік құжаттарды, грамоталарды, дипломдарды,
жекелеген хаттарды ... ... қой, ал ... ... ... ... ... ауызға айтып дамытқан қазақ халқында бар ма? деген ... ... Оған біз ... ... ... деп жауап берер едік, қазақ
тарихының кезеңдеуіне байланысты өзінің ... ... ... ... ... шет елдермен қарым қатынас жасай бастады. Соның
ішінде XVI ғасырдан бастап қазақ-орыс қатынастары қатты даму ... ... ... Сол ... ... ... орыс ... жазған хаттарын
біз дипломатикалық тұрғыдан зерттесек, бізге тарих ғылымы көне сырды әлде
қайда ашар еді. ... ... XVIII ... Цин ... қазақ
хандарының өзара байланыстары қазіргі таңда ... ... ... ... ... Олар ... мәселелерді қамтиды десек, олар:
1.Хаттардың бұрмалануы; 2. ... ... ... ... ... ... ... 3. Хаттардың дер кезінде қазақ тарихшылары
тарапынан дипломатикалық тұрғыда зерттелмеуі.
Қазақ дипломатикасының ең бір өзекті ... бірі ол Кіші жүз ... ... 1730 жылы ... ... Анна ... жазған хаты.
Қолға тиген құжаттарға сәйкес ... сол ... ... ... ... ... ... сөздер түп нұсқада жоқ немесе мағынасы
өзгертіліп берілген. Міне ... ... ... ең ... ... ... ... бұрмаланған, немесе әдейі өзгертілген. Осының
негізінде дипломатиканың қаншалықты қазақ тарихына қажет ... ... ... осы мәтінді тікелей ... ... ... ... хан ... ... ... Хан сөздері ұстамды,
белгілі бір тұстарында асқақ. Кішіреюі де, өзге мемлекет ... ... де, ... ... ... сөз ... ... ісі де үйлесімді,
салмақты өлшеммен ... Бұл ... ... ... ... ашық ... ... сөйлеу деген байқалмайды[18;42-44]
дейді. Шынымен де біздің ... ... ... ... ... Сондықтан біз тарих ғылымында деректермен ... ... ... ... ... яғни деректерге деректанулық талдау жасап, оны
сыннан ... ... ... ғана біз деректерді дұрыс пайдалануды
үйренетін едік, әсіресе қазақ дипломатикасында ... ... ... ... оның ... ... және ішкі ... алуымыз керек. Сыртқы формасын анықтайтын болсақ қазіргі қолда бар
материалдар ондай анық ... қол ... ... ... біз ... ... хатын қолмен ұстап көргеніміз жоқ, тек
көшірмесін пайдаланудамыз. Ал ... ... тек ... ... анықтауға
мүмкіндік береді, алайда сыртқы формасын анықтамағанша дипломатикалық
тұрғыдан бұл хатты толық зерттеліп ... деу ... ... ... ... ... ... біз үшін ол хаттың жалған немесе жалған емес
екендігін анықтауға көмектесер еді.
Қазақ дипломатикасының басқа ... ... ... дипломатикасының зерттеу әдістері көп қолданылады. Ол негізінен мына
жағдайларға байланысты: Біріншіден хаттардың, актілік құжаттардың Миллердің
тұжырымдамасына сәйкес екі ... ... ... ... құжатта әрбір
ру басының немесе ханның мөрі салынғаннан кейін бұны ... ... ... зор мүмкіндіктер туғызады. ... ... ... ... ... келешек тарих ғылымы үшін үлкен құндылық
болып табылуда. Осы қазақ дипломатикасын бүгіннен бастап дамытуымыз керек
сонда ғана ... ... ... ... даулы мәселелер шешіледі. Қазақ
актілік құжаттарының негізгі ... ... ... деректер бойынша былай
классификация жасадық:
1.Қоғамдық-құқықтық актілер.
2.Жеке хаттар.
3.Қоғамдық-жеке актілер.
Бұл бөлінген классификация қазақ дипломатикасының ... ... жоба деп ... ... ... ... дипломатикасы
ғылыми айналымға еніп кетсе, немесе жаңа ерекше құжаттар табылса ... ... бөлу ... мүмкін немесе толықтырылуы
мүмкін. Сондықтан ғылымда барлығыда субъективті теориялардың ... өзі ... ... ... актілік құжаттарын
зерттеу болғандықтан біз, осы ... бос ... ... ... қазақ актілік құжаттарындағы барлық актілік құжатардың түрлерін
ксеро-көшірмеден көшіріп көрсету болып табылады. Бұл ... ... ... қазіргі жағдайын яғни ғылым ретінде пайда болуын
көрсететін ең ... ... және ... ... ... ... ... дипломатикасы сфрагистикалық тұрғыдан зерттелетіндігін
байқай ... және оған аса мән ... екі ... ... ... да
байқаймыз, бұл құжаттар негізінен қазақ-орыс ... ... ... ... ... ... болу үшін осындай екі тілде жазылған
құжаттардың ксеро-көшірмесін қосымша бөлімде көрсеткенді жөн көрдік.
1.2 Хандардың ресми хаттары дерек ретінде
Шу мен ... ... ірге ... ... хандығының негізі қаланғаннан
бастап, қазақ билеушілері өздерінің көршілерімен байланыстар ... ... хан ... тұсында хандық өзінің ең шарықтаған шегінде
болды. Ресей ... ... ... ... ... ... ханның тұсында Орта Азия, Еділ бойы, Сібірмен сауда және ... ... Орыс ... ... ... ... хандығымен
елшілік байланыс орнатқан алғашқы мемлекеттердің бірі – ұлы князь ... ... жж.) ... ... ... Мәскеу мемлекеті еді. Осы
тұста қазақтар өз алдына дербес халық ... ... ... ... ... пен қалмақ ханы болған Хақназар ханның есімін де орыс жылнамаларынан
көптеп ... ... ... хан ... ... ... Ресеймен елші
алмасып, дипломатиялық байланыстар жасайды.
Ұзақ жылдардан кейін екі жақты байланыс Тәуке хан ... ... ... ... ... орнатуға алғышарттар жасайды. Өзара
хат алмасып, қазақтар жағы орыстардан жоңғарларға қарсы ... от ... және ... ... ... ... ... аяғы – XVIII ғасырдың басында Ресей мен қазақ ... ... ... ... ... Екі ... өкілдері дүркін-дүркін келіссөздерінің аясындағы талқылау
мәселелері: тұтқындар алмасу ... ... мен ... ... ... орал және сібір казактары, және ... ... ... реттеу, сондай-ақ орыс көпестерінің Кіші жүз бен Орта жүздің
қазақ халқымен сауда ... ... үшін ... ... ... хан билігі кезінде Ресеймен дипломатиялық байланыстар қызу
жүрді. Ресей ...... ... ... мен ... ... жапа көрген Кіші жүз халқы үнемі ... ... ... ... қарымта шабуылдары істі одан бетер ушықтырды.
Шығыстан келген жоңғар қаупі де толастамады. ... ... ... ... өзі орыс ... жолдаған жазбаша өтініші мен оның
1730 жылғы қазан айында Петербургке ... ... ... ... ... ... дәлелдейді, онда Кіші жүз ханының Ресейден
қолдау тауып, қамқорлық көру тілегі ... ... ... және ... ... Еділ қалмақтарымен, өзге ... ... нақ ... ... ... ... қажеттігі
дәлел етілген.
Абылай хан Ресей мен Қытай сынды аса ірі ... ... ... ... ... мемлекеттігінің тұтастығы мен еркіндігін ұстап тұра
алды. Ол қытай, орыс ... ... ... ... ... ... ... өз жұртының тыныштығы мен азаттығын қорғай білді. Оның да
жүргізген дипломатиялық саясаты көңіл аудартады.
Жоғарыда аталған қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... аса маңызды,
хаттардың мазмұны арқылы өткеннің ... ... ... ... ... бағасын беруге мүмкіндік туады, сондықтан да хандардың ресми
хаттарының дерек ретінде берері мол.
Хандар хаттарының маңыздылығы мен ... ... ... ... ... ... түрлеріне, хандардың хат тілі – «Шағатай ... оның ... орны мен ... сөз қылғанымыз жөн
болар.
Хаттар – ерекше, еш ... ... аса ... тарихи дерек түрі.
Олар тарихи зерттеулерге үлкен септігін тигізер бағалы дүниелер. Хаттар
адамдар арасындағы, қоғам мен ... ... ... ... ... ... кең тараған байланыс құралы.
Ресей деректану мектебінің негізінен шықсақ, хаттарға бірнеше
тұрғыдан қарауға болады:
1. ... ... ... Іс жүргізу құжаттарының түрі ретінде, яғни мемлекеттік және
қоғамдық мекемелерге жолдау;
3. Атақты ... ... ... ... жазылған
хаттар ретінде;
4. Эпистолярлық жанр түрі ретінде, яғни жеке хат ... ... жеке ... ... ... ... ... шын мәнінде олар бәрі туындауы жағынан «жеке тұлғалық» ... Аса ... ... көзі ... ... арнайы жеке топқа бөлу қажет,
оларға сақтау жерлерінде немқұрайлы қарау нәтижесінде, әлеуметтік тарихты,
тұлғаларды зерттеу мүмкіндігі күрт төмендеуі ықтимал.
Жалпы, хаттар ... ... ... ... әр ... ... сақталып келеді. Қоғамда болған оқиғалар мен
құбылыстар туралы аз да ... ... болу үшін ... көп ... ... ... оларды жинап, мазмнына талдау жасап, мәліметінің
құндылығын анықтап, оны зерттеулерге қолдану мүмкіндігін білу керек. ... ... ... табу – аса қиын ... тіпті күрделі, ықтимал аз
болады.
Хаттар арасында эпистолярлық ... ... ... болатын хаттарда
кездеседі.
Сақталып қалған хаттарға келесідей қызметтер жүктеледі:
1. Олар әр ... ... ... ... арнайы таңдамалы
журналдарда басылып, жарық көруі мүмкін;
2. Анағұрлым маңызды әрі ... ... ... ... ... ... ... шығарылуы мүмкін;
3. Мұрағаттарда сақталған немесе газеттерде жарық көрген хаттар ғылыми
зерттеулерде ... өз ... ... сай ... 2-3 ... одан ... құжаттарды келтіреді, шын мәнінде ол тек көркемдік әдіс ... ... ... әрі ... ... ... негіз жасап, аргументацияны
анағұрлым дәлелді етеді.
Жалпы, жазбаша деректерге, мазмұны графикалық белгілер көмегімен
берілген өткеннің ескерткіштерінің барлық ... ... ... ... ... граффити, қолжазба мен баспа материалдарының
текстері ретінде беріледі.
Актілер, хаттар және ресми құжаттар ... жеке ... ... адамдар мен мемлекет арасындағы және де мемлекеттер арасындағы қарым-
қатынастарды фиксациялап ... ... ... ... мен хаттар мазмұнына
қарай 9 түрге бөлінеді. Соның ішінде, бізге қатыстысы сыртқы саяси актілер
мен хаттар. Атап ... ... ... арасында жасалатын және олардың арасын анықтайтын
келісімдер, келісім хаттар;
2. Татуласу - ... ... ... мен ... ... мерзімге дейін жасалынатын келісім;
3. Крест сүю – бекітілуі үшін крестті сүйетін кез ... хат ... ... ... ... мұсылман (татар, қалмақ, башқұрт, ... ... ... ант ... ... (XV ... соңы –
XVIII ғасырдың басы);
5. Басқа мемлекетке, княздіктерге, соғыс ашу туралы құжат;
6. Сенім хаттар, өзге елдердегі дипломатиялық өкілдерді ... ... хат – ... ... ... ... беріліп,
оларға Ресейге еркін кіру құқығына ие қылды;
8. Шығу хаты, бір ... ... ... ... ... ... ... хат – жоғарғы билік атынан елде болып жатқан маңызды
оқиғаларды басқа ... ... ... ... ... және
таққа мұрагерінің отыруы, соғыстың аяқталуы, бейбітшілік жасау, басқа елмен
дипломатиялық байланысын үзу және ... ... хат – ... ... өзге ... ... бір
іс-әрекеттерде елшіге немесе ресми тұлғаға ... ... ... пікірінше, ертеқазақ немесе ертесақ жазуына
орхон-енисей, ертетүркі ... ... ... ... ... ... ертетүркі (ертеортағасырлық) мемлекеттерде кеңінен қолданылды.
Оларда сауаттылық кең тарап, «ерте түркі тілі» деп аталатын ... ... ... ... ... ... десек, олар
алдымен Түркі қағанаты( 552-630 жж.), Батыс Түрік, ... және ... ... IX-X ... ... ... руналары мен олардың генезисінің негізін таппады. В.Томсен тек
түркі руна жазуының дешифровкасын ғана анықтады, ол ... ... ... ... шығу тегі белгісіз боп келеді. Ғылым
түркі руникасылық жазуының шынайы шығу ... ... ... ... өте бай және ... ... ... жүйе. Түркі руникалық белгілерінің ертесемиттік, ертегректік
италийлік (этрусскілік, пицендік, ... және ... ... лидийлік, сидеттік) әріптермен тығыз генетикалық байланыстары
түркі руникалық алфавитінің ұзақ даму жолын өткеріп, ертеректегі ... ... ... ... ... ... ... жазба әдебиетінің тарихы қызықты да қасіретті.
Кеңестік және посткеңестік ... ... ... жазба әдебиетінің
негізін қалаушы Абай деп келгені белгілі, бір ... ... ... алғаш
тек XIX ғасырдың соңында - XX ... ... ғана ... ... ... ... бойынша, кеңестік билік орнағанға дейін Қазақстан
тұрғындарының ... ... ... болған делінеді. Большевиктердің
есебінше, орысша жазу, оқу білмегендер ... деп ... сол ... ... ... ... жазу, оқу білетіндер де сауатсыздар деп
қаралған. Революцияға ... ... ... 40 ... ... ... ... оқи алды, бірнеше тілді білді, соның ішінде, парсы, араб
тілдері.
Шағатай тілі XX ... ... ... ... ... және ... ... Өкінішке орай, Қазақстан тарихының осы бір маңызды мәселесі
ашылмай, ... ... ... тілі ... ... ... тілі
ретінде біріктіруші фактор болып тек Орталық Азиялық кеңістікте ғана емес,
түркі, тіпті барлық мұсылман әлемінің ... ... ... ... ... тілі жазба әдебиеттің классикалық тілі ретінде өзінің анық
әрі нақты көркемдік жетілген кезі XV ... ... ... ... ... ақсүйектері, ғұламалары мен діни өкілдері өз мәдениетінің
ажырамас бір бөлігі ретінде шағатай ... ... ... ... ... ... ... тілі болғандығын көптеген құжаттардан
кездестіруге болады. Қазақ хан-сұлтандарының ... ... ... ... хаттарының өзі үш мыңнан астам, олар қытай және ... ... Бұл ... ... ... ... мен Цин ... 1741 жылдан 1828 жылға дейінгі аралықтағы қарым-қатынас тарихын
сипаттайды. Шағатай тілі жазбаша тіл ... тек ... ... жазу ... қана қоймай, сонымен қатар, ол әдебиет, поэзия, ғылым тілі
болды.
Шағатай ... ... және діни ... ... ... және ... ... де қолданылды. Бұл факт, сол кездерде
бейбітшілік немесе соғыс туралы кез келген ... діни ... іске ... ... ... ... және ... кеңес өкіметі орнағанға дейін
пайдаланды, сосын қазақтардың жазуы араб графикасынан латынға, одан ... ... ... Бір ... ... ... дәстүрі мен
мәдениетінің қаймағы шайқалды, қазақтар мен Ислам өркениетінің арасындағы
мәдени мұраның терең ... ... ... тілі түріндегі араб
графикасы жеткізген рухани тәртіптің байланыстары үзілді.
Шағатай ... жазу ... мен ... ... сай болуы,
сөзсіз, Орталық Азияның барлық түркі тілдес халықтарының біртұтас ... ... ... және ... ... «шағатай» терминін сол
классикалық дәуірге байланысты дәстүрлі түрде, терминнің тарихына ... ... XV-XVI ... ... ол ... түркі тілді Мәуереннахр
тұрғындарының өзіндік атауы ретінде ... XIII ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер, Мәуереннарх мен
оның аймағында «шағатай» сөзі бастапқыда Шағатай ханның ... мен ... ... ... және оның ... сосын
Мәуереннахрдың, Шығыс Хорасанның(XVғ.) түркі тектес тұрғындарын, ал одан
кейін тимуридтер мен шайбанидтердің күресі кезеңінде ... ... ... атауын білдіргенін көрсетеді[37;155-156].
«Шағатай» сөзінің дамуын зерттеу үшін де тарихи жағдайларды ... ... ... ... ... мағыналық дамуында алға
ілгерілеушіліктер ... ... ... ... ... мағынасы деп,
Чагатаі антропонимінің моңғолдық шығу тегі Шыңғыс ... ... ... есімімен байланысты, оған әкесінен Мәуереннахр, Жетісу және
Шығыс Түркістан территориясының ... ... ... мекен еткен үлкен
аймақ бөлінеді. Бұл моңғолдық антропонимді қабылдаған тарихи ... ... және ... ... сай бұл ... «Шағатай ұлысы» деп
аталған.
Орта Азияның түркі тілдеріне бұл ... ... көп ... ... ... арасында тараған дәстүр негізінде, ру немесе тайпа
бірлестіктерінің атауы, оның ... ... ... ... ... Сөйтіп, түркі тілді негізде, осы сөздің екінші мағынасы
қалыптасады: «Чагатаі» есімі біріктіруші, «рулық» ... тек ... ... ... ... Шағатай ханның жақын адамдары мен ... ... ... алғашқы кезде бұл атаумен олардың
қоғамдағы ерекше жоғары жағдайын білдірген[38;168-169].
Шағатай ұлысы ... ... ... ... ұзақ
тұрақтамады, ұлыс екіге бөлінеді: Мәуереннахр және ... ол ... ғана ... құрылады. Чагатаі ұлысы атауы Мәуереннахрға бекітіледі.
Моңғолдық кезеңнен кейінде түркілік дәстүр негізінде бұл ... ... өз ... Шағатай атауымен байланыстырадын.
Шағатай сөзі аймақтық-мемлекеттік белгілеу ... ... ... жол ... бұл XIV ... мен одан ... ... мен одан да кеңірек Орта Азия тарихының ерекше
жағдайларындағы ... ... ... ... ... ... ... болды. Біз бұл жерде «шағатай» сөзінің ерекше тарихи-мәдени
кешенді белгілеу тұрғысында ... ... ... Осы ... XV ... ... ... түркі тілдес халықтарды
«шағатай түркілері» деген ұғыммен атау пайда болды.
П.М.Мелиоранскийдің пікірінше, шағатай тілі иран ... ... ... өзара тілдік қарым-қатынас ғасырларға
созылған иран-түркі қостілділік жағдайда, екі мың жылдан астам түркі тілдес
халықтардың иран тектес ... ... өмір сүру ... Ал араб тілі ең ... діни тіл ... алғашқыда тарай
бастады. Араб тілі ортағасырларда барлық ғылыми ... ... ... ... «мұсылмандық оқу, білім» ұғымын түсіну мүмкін емес еді.
Сонымен бірге ерте ... ... араб ... ... да – ... мен
мәдениет қызметтері, тек араб-мұсылман мәдениетін сәтті қабылдағандар ... ... оның одан әрі ... ... түркі халықтарының
өкілдері де болды. «Шағатай тіліне» ... көп ... ... тек
түркілердің араб тілін меңгеруі ғана емес, сонымен қатар, ... ... де көп ... факторы да әсер етті[38;195].
Орта ғасырларда, одан да кейінгі ... ... ... ... Орта Азия ... ... ... қазақтың әдеби
тілдерінің қалыптасуына көп ықпал етті.
«Шағатай» тіліне және XVI-XIX ғасырлар арасындағы «кітаби» ... ... ескі ... ... тіліне, көзімізді мүлдем жұмып, одан ат-
тонымызды ала қашқанымыз – қазіргі жазба әдеби тіліміздің де ... ... ... Бұл, ... ... ... термен табылған
алтынға толы әмиянын жолда тастап кетіп, асыл қазынамыздан махрұм қалумен,
жұрдай болумен тең. Сондықтан XIV-XVI ... ... тілі және ... ... ... ... тілдерге қарым-қатыстығы жөнінде объективті
мәлімет пен азғана пікірімізді ортаға салып, ... бұл ... тіл ... ... ... ... басқа түркі тілдес халықтар сияқты қазақ халқының көне жазу
дәстүрі де ең ескі түркі жазу ескерткіштерінен басталады. Көне ... ... оның ... бір ... – көне ... ... ... айтқанда,
классикалық «шағатай» әдебиетінің тілі қалыптасуынан бұрынғы дәуірге
жатады, бірақ алдыңғысы ... ... ... ... ... ... ... тілінде бұл кітаби
тілінің «біртіндеп ұйғыр дәуірінен ... ... өту ... ... ... профессор С.Е.Малов байқап шықты. Осы кезеңнің көптеген
шығармалары («Миражнама», «Тезкерей әулия», «Бахтиярнама» т.б.) және ... ... ... ...... Атаи т.б. ... ... ұйғыр
және араб алфавитіндегі қолжазбалар түрінде таралып, осы күнге ... ... ... – Шыңғысханның екінші ұлы, Шағатайдың
ұлысына енген Орта Азия, Жетісу және Шығыс ... ... кең ... ... түркі тілінің тұспалды атауы болып XIV ... ... ... ... ... ... ... термин Ақсақ Темір
мирасқорлары заманында өзінің ... ... ... ... ... орта ... ... «түркі» тілін көрсетеді.
«Шағатай» тілінің XI-XIII ғасырдағы шығыс түркістандық түркі әдеби
тілімен және XIII-XIV ... ... ... ... ... ... бір ... жалғасуында ешқандай дау жоқ.
Академик В.В.Радлов, академик А.Н.Самойлович, профессор А.К.Боровков
және филология ғылымының кандидаты А.М.Щербак сияқты зерттеушілер «шағатай»
тілінде көне ... ... ... ... элементтерін, әдеби тіл
нормаларының белгілі бір жасандылығы мен ... ... ... ... алмады. Бірақ, өзбек пен қазіргі ұйғыр сияқты өте жақын туыс тілдер
үшін XIV-XVI ... ... ... жазу және тіл ... ... тіпті
қиын. Бұған қоса, «шағатай» тілінде қазақ тілінің де өзіндік элементтері де
жоқ ... ... ... орта ... ... әдеби шығармалардың
дәстүрлері XVII-XIX ғасырларда түркі тілдес өзбек, ұйғыр, түрікпен, қазақ,
қарақалпақ халықтарының ... ... ... қалыптасуына мейлінше зор
әсер тигізді.
XVI-XIX ... ... ... ... ... ескі ... ... ескі түрікпен, ескі қазақ пен ескі қарақалпақ жазба әдеби тілдерінде,
өздерінің XIV-XVI ғасырдағы «түркі» тілінің негізгі дәстүрлері мен ... ... ... ... тірі ... ... ... барған
сайын айқындала, күшейе береді. Жалпы ... осы ескі ... ... ... ... ... ... тұлғасы бұрыңғы арабша
емлесінің, олқылықтары салдарынан әлі де ... жете ... ... ... тілі мен оның ... ... болған жоғарыда аталған
басқа да ескі жазба әдеби тілдердің диалектілік негізін анықтауына ... ... ... ... ... ... ... тілінің диалектілік негізін ұзақ ізденіп, ... ... ... ... ... қазақ, қарақалпақ,
түрікпен, қырғыз диалектологияларының деректерінде кең түрде пайдалана, ... ... ... – тілшілеріміз алдында тұрған, күрделі міндет. Бұл ... ... ... ... ... неше ... ... әлдеқайда толық, жан-жақты айқындалып білінуіне ... ... ерте ... және орта ғасырларда жазылып қалған
тарихы болмағандығы мәлім. Бірақ та, XVII-XVIII ғасырларға байланысты қазақ
тілінде ... ... ... ... ... атап көрсетуге
болады. Олар :
1. Қазақ тіліндегі ескі ... 2. ... ... 3. Әдеби
мағлұматтар (тарихи өлең, жырлар, аңыз, ... ... ... ... өте ... ... ... болған. Кейінгі
кезде зерттеген адамдар таба бастады. Осы ... ... ... тіліндегі
деректерді әдейі арнап зерттеген оқымыстылар жоқтың қасында ... да, ... ... жазба мағлұматтар жоқ деуге болмайды. XIX
ғасырда қазақ тарихымен шұғылданған орыс және ... ... ... ... ... ... айқындайды. Кейбір оқымыстылар
тұңғыш рет жергілікті деректерді пайдаланып, ... орыс және ... ... ... ... ... ... Ғылым Академиясының Орталық ғылыми
кітапханасының сирек кездесетін кітаптар ... ... ... бар. Атап ... 1. ... ... «Ер ... «Төле би
туралы» т.б. қолжазбалар. 2. «Абылайхан мен Бұқар әңгімесі». 3. «Бұқар мен
Қоқан хандығы туралы». 4. Әр ... ... 5. ... Нияз ... ... соғысы». 6. «Алатай Жанарқұл туралы поэма». 7. «Ақсақ ... ... 8. ... ... 9. «Абылай туралы материалдар». 10.
«Қабанбай батыр туралы». 11. Ә.Диваев «Материалдар жинағы». 12. ... ... 13. ... ... ... ... және ... қолжазбалар әлі реттеліп, тәртіпке толық келтірілмеген. Оларды
толық ... ... ... ... ғылымына пайдалануына ендіру
керек. Көптеген қолжахбалар ... ... ... ... ... ... ғана деректер беріп, көбінесе ... ... ... баяндайды. Әсіресе, Қазақстанның Ресеймен, Орта Азия
хандықтарымен қарым-қатынасы ... ... ... орын ... Жоңғар
феодалдарымен болған соғыс, тарихи аңыз, ертегілер ... ... ... де, бұл ... ... ... ... дерек
ретінде мәні зор[41;154-156].
2. Қазақ хандарының Ресеймен халықаралық ... Екі ел ... ... ... ... ... бодандығында екі жарым ғасырдай ... ... ... да, сол ... ... XVI ғасырдан басталғанын
екінің бірі біле бермейді. Бодан қазақ елінің бодан ... ... ... ... ... ... болады. Соған қарамастан қазақ
елінің Ресейге қосылу кезеңі мен XVI ... ... ... ... ... болады. Тәуекел ханның Ресей патшалығымен
байланысқа ... ... ... ... ... және сол
кездегі региондағы саяси-экономикалық ... әсер ... ... ... орыс ... ... Г.Ф.[42], Басин А.[43;55] және т.б.
еңбектерінен кездестіруге болады. Дегенмен де біраз түсінік болу үшін ... ... ... ... ... ... жаратылғаннан бері өзара қатынаста болды. Оған ... ... ... ... ... «Әй, адам баласы! Шүбәсіз сендерді
бір ер, бір әйелден (Адам, ... ... ... ... үшін ... ұлттар, рулар қылдық»[23]. Сол мезеттен бастан жер
бетін жайлаған адам баласы топ-топқа ... ... ... ... мен мемлекеттерді құрды. Адамның табиғи мұқтаждығы болған өзара
қарым-қатынастар, байланыстар заман талабына сай үдей ... ... ... ... нәтижесінде сауда, мәдениет және рухани
қарым-қатынастар кең ... ... ... және ... ... ... байланыстырып, не жауластырып тұрды. Мұндай ахуалды
шешу құралы ретінде ерте кезеңнің өзінде дипломатия қолданылғаны белгілі.
Қазақтар мен ... ... ... ... әлде- қайда
тереңде жатыр. Қазақ халқының әлі дербес этнос ретінде қалыптаспай тұрып,
әр түрлі мемлекеттер мен ... ... ... белгілі. Қола
дәуірінде андронов мәдениетінің мекендеушілері ... ... ... тайпалық бірлестіктер кейін сақ-сармат одақтарының құрамына енеді.
Олардың орнын кейінірек үйсін, қаңлы және жауынгер ғұн ... ... ... ... ... ... жүреді. Халықтардың ұлы қоныс аудару
дәуірінде көптеген түркі тайпалары батыс аймақтарға аяқ ... ... ... ... Ғұн ... ... рөл атқарды. Ғұндардың
қолбасшысы Еділ қағанның Рим империясының зәре-құтын ұшырып, Рим қаласының
есігін ... ... Сол ... ... ... тайпалар Еуропа елдерімен
дипломатиялық байланыстарын орнатып кетеді. Кейінірек құрылған Хазар, Авар
қағанаттары ... ... ... ... ... ... ... VI ғасырда Моңғолия жерлерінен қоныс тепкен көптеген түркі тілдес
тайпалар қазақ жеріндегі ескі халықпен өзара араласып кете ... ... ... ... солтүстік-батыстағы шығыс славян топтарының
халықтарымен алғашқы байланыстар орнай ... ... ... ... түркілер қытайлық Тан ... ... ... мемлекетімен кең ауқымды байланыстар жасайды. Селджүк
деген атпен ... ... ... Оғыз мемлекетінің құрамындағы қият
тайпасы батысқа үдере көшіп, Анадолы аймағында Осман империясының негізін
қалайды. Половецтер, ... ... ... ... ... ... шығыс
Еуропаға дейінгі кең байтақ алқапты иеленіп жатты. Қыпшақтардың бір бөлігі
құмандар тікелей батыс елдерімен қатынасқа ... ... ... ... ... Киев ... ... тығыз байланыста болды.
Деректер мен құжаттардың айғақтауынша, Киевтік Рустің княздары мен ... ... ... ... ... ... ... отырған. Кейіннен моңғол империясының құрамына ... ... ... ... ... ... тайпалар сол империяның әскерінің құрамында,
әсіресе, Бату хан ... ... ... 7 ... жорыққа қатысып,
орыс жерлерінде, шығыс еуропа аймақтарында әскери горнизон ретінде ... ... ... ... ... ... кетеді. Сол кездерде
қазақ халқының негізгі ... ... ... ... тектес және
моңғол тектес тайпалар бытыраңқы орыс княздіктерімен өзара ... ... Тек ... ... әлсіреп, құлдыраған кезінде ғана орыс иеліктері
біршама тұрақтанып, орталықтанған мемлекетке айналады. Сол уақытта біртұтас
Қазақ хандығы да ... ... ... ... ... ... Осы
дәуірден бастап екі жақ халық ретінде ұзақ мерзімді ... ... түсе ... орталықтанған мемлекетке айналған Мәскеу үкіметі ... ... ... ... ... ... Орта Азия және ... сауда байланыстарын нығайтуға белсенді түрде ден ... ... ... ... өз ... ... ... азаюына
мүмкіндік туғызады. Сауда байланыстарының күшеюі ортаазиялық мемлекеттермен
екі жақты экономикалық келісімге келіп, ... және ... ... ... ... ... Қазақ хандығы мен Орта ... ... ... тек Қазан және Астрахан хандықтарының ... ... ғана ... ... Бұл ... алдында бірден шығыс
бағытында екі жол ашты: Орыс мемлекетін Сібірге ... Кама ... ...... және Каспий бағыттағы жол. Осы кезеңдерде Орта
Азияда өзбектердің Бұхар және Хиуа ... ... ... ... Каспий теңізінің шығыс жағасында түркмендер орныққан еді.
XVI-XVII ғасырларда ... ... ... оның ... ... Өз тұсында «жерді біріктіру» ... ... ... асырып,
неғұрлым көзге түскен қазақ хандарының бірі – Жәнібек ханның ұлы Қасым хан
болды. Қасым ханның ... ... ... хандығының саяси және
экономикалық жағдайы жан-жақты нығая түсті. Хандықтың ... ... ... ... оң ... бірсыпыра қалалар қосыода,
солтүстікте Қасым ханның қол астындағы қазақтардың жайлау ... ... ... оған ... көп ... – Шу, ... Іле өлкелері қарады. Қасым ханның тұсында Орта Азия, Еділ ... ... және ... ... ... Орыс ... қатынас
қалыптасты. Қазақ хандығымен елшілік байланыс ... ... бірі – ұлы ... III ... ... жж.) ... ... Мәскеу мемлекеті еді. Осы тұста қазақтар өз алдына дербес ... ... ... ... болды[44;94].
Қасым ханның қайтыс болған мезгілі Ресейдің сыртқы саясатының ... ... және ... ... күресіне арналған еді. Бұл
кезеңдердегі қазақ билеушілерімен байланыстары ... сол ... ... ... ... ... ... үзік-үзік мәліметтер
алғашқы деректерден емес, басқа жолдар арқылы жетіп ... ... ... жылы ... ... орыс ... Даниил Губиннің IV-ші Иванға
жасаған хабарламасында мынадай мәлімет келтірілген: « А ... ... ... ... ... ... а ... царевичи,
сказывают, с ними дважды бились, а казахи их побивали... ». Тағы да ... елші сол жылы IV-ші ... ... ... күшпен Сібір
хандығының жағынан болатын шабуылдың алдын ... ... ... тағы да ... ... және қалмақтар оларға бойұсынғанын»
айтады[45].
Қасым ханның ... ... оның ... ... қазақ мемлекеті
әлсіреп, ішкі өзара қырқыстар мен дағдарыстар басталып, көршілес орналасқан
мемлекеттер жан-жағынан қаумалап, ... ... ... ... ... ... соң хан тағына Қасым ханның ұлы Хақназар хан ... ... және ... ... ... күш ... Хақназар хан біріккен
қазақ-қырғыз жасақтарына басшылық жасап моғолстан сұлтанын жеңіліске
ұшыратады. XVI ... 50 ... ... хан ... ... ... ... жинайды. Ауызша тарих айту дәстүрі бойынша Хақназар хан Кіші жүз,
Орта жүз және Ұлы ... ... «Үш Жүз» ... ... хан ... қазақтар ноғайларға және Көшімнің сібір хандығы
мен ортаазиялық хандықтарға зор ... ... Сол ... ... ашық ... ... ... Ташкентке соққы беріп, Ноғай
ордасына қауіп төндіре отырып, қазақтар сібір ханы ... ... ... Бұл ... ... Исиннің «Абай» журналындағы мақаласынан
кездестіруге болады.
39. 1569 г., 28 ... ... в ... ... гонца Федора
Скумина (ПДСМГПЛ. Т. 3//Сб. ИРГО. СПб., 1892. Т. 71).
Из памяти Андрею ... сыну ... и ... ... отправленных
для встречи литовского гонца(С. 597): «(...) А сее осени ... ... ... ... Орды Акназар царь, и царя и великого князя
воеводы азтроханские нагайским ... ... царя и ... ... ... нагайские люди побили на голову и царевича у них убили. (...)».
1568 жылы күзде Үлкен Ноғай ... ... хан ... жасайды. Бұл
оқиға туралы орыс елшілері европалық дипломаттарға хабарлауды жөн ... ... ... ... ... ... ... хабарлайды.
40. 1569 г., 21 ноября. Сведения московского посла в ... ... ... ... после вынужденного его прибытия в ... ... в ... ... Нагому (РГАДА. Ф. 123. Крымские дела.
Оп. 1. Кн. 13).
Из «списка ... ... ... ... в Москву позже
московским посланником в Крым Иваном Ратаевым:
(...) А Казатцкие Орды ... царя и ... ... и ... а с ними дватцать царевичев прижод их был на Нагаи и бой. ... ... И ... в 14 день на ... ... на нас ... азовские
казаки да Казы мурзины люди и ... ... ... внук сто ... И ... государь, взяли замертна ранена. (...). А взяли к царю
государю Урус ... ... Урус ... ... у Енба ... и в той
грамоте к царю про меня ... ... царя и ... ... и ... (Л. 288-288 ... Казатцкие Орды Акназар царь да Шигай царевич да Челым царевич со
многими царевичи по крымского царя думе ... на нас ... Да за ... что бог над ними ... и ... ... под ... на
Старое городище сентября в 16. И астороханские люди со многими суды к ... и и ... ... со сто к ним ж и ... ... ... всем астороханским людем и нагаем давал платья, и ... ... ... ... на ... ... город делать. А зимовати
было, государь, туто с астороханскими людьми. (...)» (Л. 293-294).
Бұл құжатта 1568 жылы қазақтардың ... ... мен ... ... ... ... анағұрлым шынайы дерек береді. Жорыққа Хақназар
ханмен қатар Шығай сұлтан мен Жалым сұлтан және ... ... ... ... ... ... ... қолынан жеңіліс тауып, қазақ
әскерлері ... ... ... ... билеушілеріне астрахандықтар мен
ноғайлықтар есебінен жақтастар табылады. Астраханға бақылау ... ... ... қаланың ықпалды адамдарына ақша мен сый беріп,
жағдайды қалыпта ... ... ... ... уақыттан кейін (1569 ... ... ... ... кері ... ... ... астрахан
воеводалары мен ноғайлар тарапынан болған жорықтар туралы сөз қылмайды.
42. 1570 г., 20 ... ... ... ... в ... ... и его товарищей о событиях между казахами и ... ... Ф. ... ... Оп.1. Кн. ... ... Афанасия Нагого из Крыма:
«(...) Августа в 20. Офонасью и Федору и Ивану и Никифору сказали Петр
Ибаков да Собаня ... да ... ... да ... ... ... царю ... хану. – А.И.] из Азова нагайской татарин Девей, Ак
мурзин человек. А ... деи ... что ... Орды ... ... мурз Шихмамаевых детей побил.(...)».
Хақназар ханның әскерлерімен Арал маңындағы ... ... ... ... құнды мәлімет. Ноғайлардың ең шығыс
бөлігіндегі жұрт Қазақ хандығының ... еніп ... ... ... ... шыға ... Қазақ хандығымен Алтыуль Ордасының талқандалуы 1570
жылы болса ... ... ... екінші жартысында Қазан хандығының Ресейге қосылуы
нәтижесінде, Ресей Орта Азия хандықтарымен ... ... түсе ... нәтижесінде орыс-бұқар, орыс-парсы сауда келісімдері жасалғанмен,
олардың одан әрі дамып күшеюіне жалғыз кедергі Сібірдегі Көшім хандығы ... ... жою үшін ... ... одақ ... ... мемлекет қажет
болды. Өз кезегінде Бұқар және ... ... ... күшті мемлекеттер
ортасында орналасқан, ғасыр ортасында ... ... әлі есін ... ... ... үшін ... ... одақ болу өте тиімді болар
еді. Ресей Қазақ хандығымен одақ құрмас бұрын, оның ішкі жағдайын, ... ... ... ... тырысты. Осы мақсатпен 1573
жылы Третьяк ... ... ... Оған ... ... одақ құру
тапсырылған еді. Бірақ, ол Қазақ ... ... ... ... ... жиені
Мұхамедқұлдың қолынан қаза тапқан. Бұдан ... ... 1574 жылы ... ... ... ... ... келісімін жасаумен қатар, патша
өкіметіне қажетті мәліметтерді алып қайтқан[1;4].
Осы кезде қазақ-орыс байланыстарының біржола орнауына тағы бір ... ... ол ... ... ... «анттық одақ» жасасу еді. Бірақ
кейінгі жылдары Хақназар мен Шығай хандар қайтыс болған соң, билікке ... ... ... ... еткенмен, кейін одан біржола қол
үзді.тіпті 1586 жылы ... ... ... ... ... ... барған. Бұған жауап ретінде Абдола мен Көшім Қазақ хандығын екі
жақтан қысымға ... ... ... ... ... түсінген Тәуекел
хан 1594 жылы Құл-Мұхамед бастаған ... ... ... Елшіліктің алдына екі мақсат қойылды: біріншіден, әскери одақ
құру арқылы орыстардан «от қару» алу ... ... ... ... арқылы түскен Қазақ ордасының сұлтаны Ораз-Мұхаммедті елге қайтаруды
сұрау болды. Ал, ... ... өз ... ... ... ... ... жеткен орыс деректерінде осылай деп жазылғанмен, Бұқарға қарсы
«от қару» қанша қажет болса да, сол үшін ... ... ... ... ... ... ... А.И.Левшин өз еңбегінде ол туралы былай
деген: «қазақтардың салт-дәстүрін, ар-ожданын жақсы біле отырып, Ресей
бодандығын ... бұл ... ... ... үшін ... табылған
айла ретінде қарау керек»[45;156].
Қазақ елшілігіне ... ... 1595 жылы ... айында Вельямин
Степановты Қазақ ордасына елшілікке жіберді. Ол ... ... ... ... өз қол ... ... және Бұқар хандығы мен соғысқа 100
атқыш беретіндігін жазды. Ал Ораз-Мұхаммедті елге қайтару үшін ... ... ұлы ... ... ... кепілдікке жіберуі керек».
Енді осы қазақ-орыс елшілігі кезінде көп ... ... ... жеке ... ... ... ... Қадырғали
Жалайырдың «Жылнамалар жинағы» еңбегінде былай таратылған: «Шығай хан ... ...... ... көріп отырғандай, Ондан
сұлтан мен Тәуекел хан бір ... ... ... ... Көжек
сұлтаннан кейінгі Тәуекел ханның ең жақын туысы болып табылады.
Ораз-Мұхаммедтің Ресей тұтқынына түсуі туралы екі түрлі пікір ... ол ... ... хандығында тұтқын болып, кейін Ресей әскері
құтқарды делінсе, екіншіде, оны ... ... ... ... басы
Чулков екені айтылады. Осыдан барып Ораз-Мұхаммедті тұтқынға алу тосын жай
емес, ... ала ... ... ... ... саясаттарының бірі
екенін көруге болады. Патша өкіметі осындай сұлтандарды тұтқындау немесе
қашып келгенде ... ... ... өз ... ... ... сол
елді жаулау кезінде саяси күш ретінде, болмаса, ойыншық билеуші етіп
тағайындап ... ... сол ... ... ... сібірлік
Мұхамедқұл, хиуалық Умамбек, қырымдық Жаһангер мырза т.б. болған.
Қазақ хандығы жайында да Ораз-Мұхаммедті ... ... ... ... бұл ... Қазақ хандығы жағдайы жақсы, күшті ... оны ... ... ... ... ... келмейтін.
Ресей мемлекеті грамотада айтылғандай Ораз-Мұхаммедті Құсайын сұлтанға
айырбастап, ... ... ... ... шведтермен, оңтүстікте
қырымдықтармен соғысқа қатысқан, «от қару» ... ... ... ... ... саясатына қанық сұлтанды болашақ бәсекелесі Қазақ ордасына
қайтару өте қауіпті еді. ... бұл ... ... бас ... ... ... жалтарудың жөнін тапты. Қазақ еліне «от қару»
берерліктей сенімге ие болу үшін ... ... ханы ... ... ... керек деген талап қойды[1;12]. қазақ-орыс келіссөздерінен
ештеңе шықпайтынын түсінген қазақ ордасының елшілері Ресейге Ираннан келген
елшімен ... ... ... ... ... ... ... Годибекпен кездесіп, өзара әскери одақ құруға ... ... ... 1595 жылы ... ... ... ... Қазақ ордасына
келіп, Тәуекел ханмен кездесті. Ол ордада бір ... ... ... ... ... ... Иран елшісімен болған келісім Шахиншах мұрағатында
сақтаулы ... ... ... белгісіз. Ал ... ... ... ... ... ... толық мәлімет бергені жайлы
Посольский приказдың құжаттарынан аламыз.
Алдын ала жоспарланғандай, Ораз-Мұхаммедті ауыстыруға барған Құсайын
сұлтан ... ... Ал ... ... ... (Хан - Кермен)
қаласына хан болып тағайындалды. XVII ғасырдың басындағы Ресейдегі дүрбелең
жылдары қастандықпен ... оның ... ... ... қойылды.
Осылайша, Тәуекел ханның сыртқы саясатындағы елеулі орын ... ... ... ... өзара елшіліктерінің нәтижесі мардымсыз болды.
Екі жақтың да өз ... ... ... ... ... ... Ресей мемлекеті Бұқар, Сібір, Қазақ хандықтарын өзара соғыстыру
арқылы оларды әлсіретіп, осы аймаққа толық билік ... ... Ол ... ... ... өз ... қайшы келді, себебі «от қару»
алып күшейген қазақтар күні ... ... ... ... ... да бұл мемлкекттердің әлсіреуін күтіп, аймаққа ... ... ... ... ... хандығы болса, елшіліктің мақсаты тек Ораз-Мұхаммед сұлтанды
тұтқыннан босату және Ресейден қару-жарақ алу екенін жасырмады. Кейін Ораз-
Мұхаммед қайтыс ... ... от ... ... ... орда ... туралы ойламады да. Қазақ елінің елшіліктен ... ол Иран ... ... одақ ... көндіріп, соның нәтижесінде Бұқар хандығын
талқандау еді.
XVI ғасырдың аяғында болған бұл саяси ... мен ... ... ... ... атақты тарихшысы А.И.Левшин былай деп жазды:
Вильямин Степанов патшаға қандай жауап әкелгені белгісіз, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... хан не болмаса оның
XVIII ғасырға дейінгі ... ... ... ... ... ... ... көмектеспеді де. Керісінше кейінгі кезеңде Сібірде
пайда болған орыс қоныстарын ... ... ... ... ... ... хан, Көжек
сұлтан, Сүтемген би, Есім хан сияқты ... ... игі ... ... ... ... ... берді. Ресей патшалығынан Қазақ
елі үшін ешқандай жақсылық ... ... ... ... хан ... де, одан ... ұрпақ та керемет саясаткер, ержүрек баһадүр, ақылды
хан Тәуекел жолымен ... еді. ... тізе ... ... ордасының
шаңырағын көтеруге тырысқан бұл жолды «Тәуекел ханның тура жолы» деп атауға
болады[47;108-111].
Орыс мемлекетінің ішкі саяси жағдайында болған ... ... ... ... оның ... ... айтарлықтай зиян
тигізді. Мемлекетте болған ... мен ... ... мен ... ... тоналып, саудагерлер өлімі де болған. Бұл
аласапыран дәуірде қазақ хандығы мен ортаазия хандықтарымен ... және ... да ... анағұрлым әлсірейді. Ел тұтқасын
Романовтар ... ... соң ішкі ... ... ... ... орыс ... еркін саудаларын жүргізуге рұқсат етілді.
Сонымен қатар, қазақ жерлері арқылы ... Орта ... ... ... ... саны үдей ... 1614 жылдың өзінде Жайық
арқылы және қазақ жерлерімен Парсыға Михаил Тихонов пен Алексей ... орыс ... ... Сол ... ... ... қазақ даласы
туралы қомақты ақпар білген, ол туралы Самараның ... ... ... 1614 жылы 21 сәуірде Одоевский мен ... ... ... болады: «Что Казачья Орда ... и Каракалпаки ... меж
себя в совете, а с юркенскими и с ... в миру же, и ... ... XVII ... 20-80 ... аралығында Қазақ хандығы мен Орыс
мемлекеті арасындағы сауда және дипломатиялық ... ... 1620 жылы ... ... кеме ... ... Маңғышлақ
жартыаралына шығып қалған сауда керуенін түрікмен тайпалары тонап кетеді.
Ал енді аса қауіп ... күш, ол 1635 жылы ... ... ... Бұл ... ... және дипломатиялық миссиялар зара алмасып жатты.
Тары мен Тобылға 1637-1645 жылдары – 185; ... ... – 165; ... ... – 227 ... ... жерімен (Тобылдан Түркістанға дейін) ортаазиялық сауда
керуендері өтіп ... орыс ... ... ... куәлік етуімен, олар
қазақ хандарының арнайы рұқсатын алғандар болды. Өз ... ... ... ... бір ... ... алып отырған.
Осындай ортаазиялық хандықтармен сауда байланысының дамуы белгілі ... ... ... ... де әсер етіп ... Сауда
керуендерінің басшылары арқылы қазақ билеушілері орыс ... ... ... асырып отырды. Сөйтіп, XVII ... мен ... ... арасында сауда, саяси және ... ... ... ... ... ... ... байланысын қиындатып
жіберді. Қазақ жерінің біраз бөлігі – ... Есіл мен ... ... ... Шу ... алқаптарын жоңғарлар басып алады. Нәтижесінде, солтүстік-
шығыс пен солтүстік-батыс бағыттағы екі жақты байланыстар үзілді. Бұрыңғы
Ноғай даласы арқылы ... ... ... ... ... ... ... орыс әкімшілігіне Жоңғар қонтайшысының ... ... ... бірнеше мәрте тосқауыл қойылғанын мәлім етті. Сондай
мәлімдеменің бірі, ... ... ... ... ... ауқатты
билеушісі Сарының Тобыл воевода үйінде 1690 жылы ... ... «В ... ... тоиу лет с ... ... на ... Бушуртухан войной и городы их разорял»[48;103]. Оқиға 1680 жылдың
соңы мен 1681 жылдың басында болса керек. Бұл оқиғалар ... ... үзіп ... ... ... ... хан тұсында қайта жанданады. 1687 жылы
Тобыл қаласына босатылған тұтқын ... ... ... ... басқарған
Ташым батыр барып, орыс саудагерлерін қазақ жерлеріне ... ... ... ... де барып, Ресеймен сауда байланысын орнатуға
алғышарттар жасайды[1;5].
1689 жылдың соңы 1690 ... ... ... ... ... бастаған
тағы бір елшілік жіберіледі. Тәуке хан Ресеймен жақындасу ... ... ... ... ... ... ... бірге Жоңғар жағының
қауіпіне байланысты саяси пайда да ... ... жылы ... хан ... әкімшілік аймақтарына 5 елшілік
жібереді, алайда олар тиісті жерлеріне ... жау ... ... бірі ... елшілігі, ол 1690 жылы қараша айының соңғы
жолдарында ... ... ... ... екі ... ... қайта
жаңғырту еді. Сібір губернаторының атына Тәуке ханның ... ... ... мен ... ... өзара болып тұратын қақтығыстарды
болдырмау.
1690 жылы күзде кезекті бір қақтығыс ... ... ... мен Келдей тұтқынға түседі. Олардың айыпсыздығын айтып Тәуке хан 1694
жылы I Петрге елші жібереді[1;14-15].
1691 жылы ... ... хан ... ... ... ... Оның
құрамында Тұманшы мен Қабай болды. Елшіліктің мақсаты, орыс әкімшілігіне
қазақ билеушілерінің ... ... ... ... ... ... қазақтар тарапынан болатын шабуыл-барымталарға олардың қатысы жоқ
екендігін және қазақ-орыс байланыстарын қайта ... ... ... ... ішкі ... ... ... ханның Ресеймен жақындасу бағытын
жартылай бодан болу деп ... ... да ... ... ... ... болып тұрған шабуылдар екі жақты байланысқа өз сызатын
түсіріп отырды. ... ... ... да ... ... ... ... ауылдарын қан бөктергені рас, соған қазақ әскерінің ... те ... ... 1692 жылы шілдеде Түркістанға Тәуке ... ... ... ... Андрей Неприпасов, Василий Кобяков, тілмаш
Юлий Шаманаев бар, елшілік жібереді. Елшілік ... 1690 жылы ... ... және ... ... ... әрі екі жақты шабуылды
тоқтату еді. Тәуке хан келіссөз ... ... деп ... ... жауапкершілікті Ресей жаққа жапты. Келдейді босатпайынша,
елшілікті кері ... ... ... хан 1693 жылы ... өзінің
сенімді өкілі Тайкомурды Тобылға жібереді, оған ... ... ... және ... ... ... қоса ... Оның мақсаты екі ... ... ... күшейту болды және
Келдейдің босатылуы болды[1;15-16].
1694 жылы орыс елшілігі келеді. Оны бастан келген Тобыл ... ... ... ... Трошин. Қазақ билеушілері оларды суық ... 1695 жылы ... ... хан Түркістанда А.Неприпасов елшілігімен
Скибин және ... де ... ... Бірақта 1695 жылы қазанда
орыс елшілігі Түркістаннан қашып шығады, оған Тәуке хан өзі ұйымдастырушы
болған ... Ұзақ ... соң ... мен ... 1697 жылы ... Солардың айтуымен, Тобылдан Түркістанға, одан Бұқара ... ... одан Уфа ... Тобылға дейінгі жолдың картасы түсіріледі.
Сонымен қатар, қазақтар туралы және Қазақ хандығының ішкі саяси ... ... ... ... ханның екі жақты келісім жүргізу ұмтылысы сәтсіздікке
ұшырайды. Ал орыс әкімшілігі енді ... ... ... ... ... келді. 1697 жылы Жоңғар тағын узурпациялайды.
Жоңғар қонтайшысы Цеван Рабтан 1698 жылы ... ... ... жаңа ... ... ғасырға созылған қазақ-жоңғар әскери қақтығыстары
басталады[48;118].
XVII ғасырдың аяғы – XVIII ... ... ... мен ... жүздері
арасындағы дипломатиялық қатынастар жандандырыла түсті. Екі тараптың
өкілетті өкілдері ... ... ... ... ... алмасу рәсімдері, қазақтар мен Ресей бодандары –
қалмақтар, орал және сібір казактары, және ... ... ... ... сондай-ақ орыс көпестерінің Кіші жүз бен Орта жүздің
қазақ халқымен сауда байланыстарын ... үшін ... ... ... ... 1715 ... ... жеріне жасаған әскери жорығы
мен башқұрттардың жақын жердегі Кіші жүз ауылдарына жауап ретінде ... ... ... ... ... мен ... Сібірдегі орыс
шекаралық өкімет орындарымен саяси ... ... ... ... Осыған байланысты 1715 жылдың күзінде «башқұрт және
қырғыз-қазақ дауларын тыю және ... ... ... туралы» мәселені
шешу мүдделерін көздеп, Әбілқайырдың жеке елшісі, Тайқоңыр Құтлабаев батыр
Қазанға ... онда ... ... ... ... ... аяқталмай қалып, үш жыл өткен соң ... ... ... ... ... ... қыркүйегінде Тобылға құрамында Бекболат Екешев ... ... ... бар ... ... елшілігі келді, оларға
қазақтардың солтүстіктегі көшпелі көршілерімен шекаралық ... ... ... ... ... ... жасасу, Ресеймен
Жоңғарияға қарсы әскери одақ туралы келісімге қол ... және ... ... ... баруға мүмкіндік беру үшін» ... ... ... ... ... ... ... кепілдік алу
тапсырылған болатын[1;16-18].
Сібір астанасы жаңа қазақ елшілігінің жіберілу фактісінің өзі ... ... ... ... ... қонтайшысы Цеван-Рабтанға
қарсы бірлескен соғыс қимылдары туралы ұсыныс жасауы көп ... ... ... ... ... ілгерігеуінің нақты мән-
жайларымен және оның Ямышев көлі ... ... ... ... болатын. Қайып ханның айтуына қарағанда, «қонтайшының Ұ.М.И.-ға
қарсыласатынын» орыс офицері Маркел ... ... ал ... И.Д.Бухгольц 1716 жылғы 1 ... ... ... ... ордасына жіберген екен, бірақ Ямышев бекінісінен шыға ... ... ... да, ... ... ... қарауылдарынан жақын
жердегі Іле өзенінің жағасында қазақ жігіттерінің тобы тартып алыпты. ... ... ... ... ... ... ... білетінін
көзге көрсете растау үшін Бекболат Екешев пен ... ... ... ... ордасынан Тобылға апарған. М.Трубников та өз
кезегінде, губернатор М.П.Гагаринге «өзін бүкіл Қазақ ... ... ал оған ... адамдарымен тату болып, ... ... ... ... ... ... ... Тобылға келуі және оның жоңғарларға қарсы Ресеймен
әскери одақ жасасу туралы ұсынысы Сібір губернаторын 1716 жылғы 16 ... ... ... ... ... ... жауап елшілігін жіберіп, оған
орыс шекаралық өкімет орындарының Орта және Кіші жүз қазақтарымен «тату
тұруға» ... ... ... және ... кезде өзінің ұлы мәртебелі
патшасы қонтайшыға әскер жіберуге ... ... ол осы ... және ... ... ведомость жіберетінін» хабарлауды тапсырды.
Ресей елшілері Түркістанға аман-есен жетіп, бір жылдай уақыт бойы ... ... ... ... ... ... кейін 1717 жылғы 26
қыркүйекте Н.Белоусов губернатор М.П.Гагаринге қазақ ... ... онда хан ... ... ... жөніндегі бұрынғы ниетін
қуаттап, сол ... ... ... ... ... әкеткен көптеген жылқы
табындарын қазақтарға қайтарып беру туралы өтініш жасаған еді. Алынған
өтінішке қайтарған ... ... ... ... әкетілген жылқыны
табуға және Тобыл қаласында орыс-қазақ айырбас саудасын дамытуға қамқорлық
жасауға тырысатынын хабарлады [1;18-20].
Алайда, 1717 жылдың күзінде ... хан ... ... ... тағы да бір ірі жорық жасады, содан кейін башқұрттар мен сібір
казактары шекаралас қазақ ауылдарына жауап ... ... ... Осы негізде
тұтқындар алмасу мен мал ... ... ... Ресеймен
шекарасындағы әскери-саяси ахуалды ретке келтіру ... ... ... ... шешу үшін 1717 жылдың аяғында Қайып және Әбілқайыр
хандарға Қазаннан уфа дворяны Федор Жилин ... ал 1718 ... ... ... ... ... пен Яков ... және тілмаш
Қабай Мамеевтен құралған ресей елшілері аттанып, олар ... 1718 ... ... ... ... ... кездесулер барысында Әбілқайыр (4-7
мамыр) және Қайып (25 маусым – 12 ... ... «ұлы ... ... ... және ... губернияларындағы оның өкілетті өкілдерімен
«мәңгі татулықта және ... ... орыс ... ... ... және өз ... көршілерінен малды «ұрлап әкетуіне» бірлесіп
жол бермеуге мүдделі екендіктерін білдірді[1;22-25].
Патшалық шекаралық әкімшілікпен ... ... ... және Әбілқайыр хандар I Петрмен жоңғарларға қарсы әскери-саяси одақ
жасасу үшін ... тағы да ... ... және сол ... ... ... ... елшілерімен бірге Қазан мен Тобылға аталған мәселерді
талқылау үшін өздерінің жеке ... ... ... ... ... пен М.П.Гагариннің атына өздері хат жазып жіберді[1;25-27].
Атап айтқанда, Сібір губернаторымен 1718 жылы ... ... ... ... ... Шаба, Баһадүр, Сапа, Итмәмбет және Бақұрман ... ... ... пен ... (28 ... Нақ сол жылдың 10
желтоқсанында ... орыс ... ... ... Қазанға жеткізген Тантай
Арыстанов және Тоғынұр Құлтабаев батырлардың қазақ ... ... ... ... ... ұрыс қимылдарын келісе отырып жасау
проблемасын талқылады[1;28].
Алайда Қайып пен Әбілқайырдың хаттарында айтылған ... ... ... ... ... ... ұсынысты Ресейдің орталық ... ол ... ... ... ... ... ... тез арада шешуге және күмәнді «Еркеті» қаласының орналасқан
жерін табудың сәтті ... ... ... I ... ... ... негізге
ала отырып, Қазан губернаторы П.С.Салтыков өзінің Қайыпқа 1719 жылғы 8
қаңтарында жіберген ... ... оның ... ... ... ниетін
жалпылама мақұлдаған емеурінмен шектелді және әскери көмек туралы қандай да
болсын нақты уәде ... ... оған ... ... ... ... өз ... істей беруін» мәлімдеді[1;30-31]. Кейінгі
жылдардағы сияқты, бұл жағдайда да Жоңғар ... ... ... көзқарасы оның Цин империясының тез өсіп келе жатқан әскери күш-қуаты
мен экспансиялық дәмелдеріне іс жүзіндегі ... ... ... ... анықталды, соны ескере отырып, патша үкіметі Жоңғарияның
едәуір ... ... ... ... ... ... ... шешуді
жөн көрді және бұл орайда ойраттардың Ресей бодандығын қабылдауынан ... ... Орта жүз бен Ұлы жүз ... ... ... ... ... өздеріне тиесілі көшіп-қонып ... ... ...... Елек және ... ауданына ығысуға мәжбүр
болды, онда оларға басқа да көшпелі халықтармен – ... ... ... ... мекендеген Ресей бодандарымен жайылым ... тура ... ... ... қазақ руларының алдында Жайықтың
төменгі және орта ағысы бойындағы шөбі шүйгін қоныстарды өздеріне ... ... ... онда ... оң ... көз қызықтыратын
жайылымдарға жол ... еді және орыс ... ... мол ... ... ... мен оңтүстік-батысындағы жайылымдық жерлерді күш
қолданып кеңейту әдістерімен қатар қазақ билеушілері өздірінің ... ... ... ... жер ... Астрахан
мен Қазандағы патшалық шекаралық өкімет орындарымен бейбіт ... ... ... ... Кіші жүз ақсақалдары Арал ... 1725 ... ... ... қазақ елшісі Қойбағар Көбековтың
Петербургке барған ... ... сол ... ... ... бірі ... елшіліктің ұйымдастырылуына Ресейдің Бұхарадағы елшісі Флорио
Беневенидің пошта тасушысы, ... және ... ... қарақалпақтар
1724 жылы Аралдың солтүстік-шығыс өңірінде тұтқынға түсірген, ... ... аты бар ... ... ... ... Кіші жүз қазақтары
руларының қоныстарында амалсыз жүруі нақты себеп болды. Қазақ ақсақалдары
бұл тұтқынды ... ... ... ... ... ... өздері орыс
императорынан «өздерінің бітім туралы өтінішіне мақұлдаған және ... ... ... ... оны ... жібермейтінін мәлім еткен еді.
Осындай ерекше жағдайда Кіші жүздің алшын руларымен және жергілікті
қарақалпақтардың билеуші бетке ұстарларымен белсенді ... ... ... Юнусов оларға «ақ патшаға» Ресей бодандығын қабылдау туралы өтініш
жасауды ... және ... ... ... мен ... ... мәртебелі тақ иесінің мақұлдағаны іспетті, Жоңғар хандығына қарсы
Ресейдің әскери көмегіне уәде берді.
Кіші жүз ... ... ... ... Қажыбай және
басқаларының атынан молда Мақсұт Юнусовтың ақылы бойынша 1725 жылғы шілде-
тамыз айларында ... ... ... Көбековтің дипломатиялық
миссиясына осы өте көкейкесті міндетті шешу жүктелді. ... ... ... 1726 ... 18 қаңтарда Ресей астанасына барып, онда ... ... ... қазақ және қарақалпақ ақсақалдары жазған екі
хатты табыс етті. Олардың біріншісінде және елшінің өзі ... ... ... хан ... Ұ.М.И. қамқорлығында болуға» тілек білдірілді
және қазақтардың «башқұрттар мен ... ... Кіші Жар тауы ... ... ... ету, ... елге тереңдей еніп, Ресейдің ... ... және ... ... ... ету, жайық казактары мен
башқұрттардың шабуылдарынан қауіпсіздікке кепілдік, сондай-ақ тікелей Уфада
тұтқындар алмасуды жүргізуге құқық беру туралы өтініш ... ... ... ... ... ақсақалдарына Мақсұт
Юнусовтың алдын ала үйіп-төгіп сөз бергеніне қарамастан, Қ.Көбековтің «ақ
патшадан» «қамқорлық» сұраған өтініші ол ... ... ... ... Патша төрелері сол кездегі жағдайда қазақтарды ... ... ... үшін ... деп ... ... бұл ... оңтүстік шекара
иаңы аудандарында патшалық өкімет орындарының ... ... ... ... ... ... оның Жоңғар хандығымен өзара қатынастарын
едәуір қиындатып ... ... еді. Осы екі ... ... ... ... ... ала алмай кетті. Бұл сапар жөнінде Сыртқы істер
алқасының ресми бұрыштамасында былай делінген: «Ұлы мәртебелі императордың
қамқорлығында ... ... ... миссиясының сәтсіз нәтижелеріне қарамастан, 1729 ... хан ... ... өкімет орындарына «жолдастарымен» Бекболат
өкіл болған 4 адамнан кезекті елші ... ... ... ... ... ... ... жіберілгендіктен, Ресейге бұл қазақ елшілігін
жіберудің ... ... мен ... ... ... көп жағынан
беймәлім болып қалуда. Алайда аймақтың солтүстік ... сол ... ... ... ... ... ескере келгенде, Бекболат
пенн оның серіктерінің міндеттері Ресей бодандығындағы көршілес халықтар
мен қазақтардың ... ... ... ... ... патша өкіметі орындары бұрын қолға түсірген қазақтарды қайтаруға келіп
сайды деп зор ... ... ... қазақ-қалмақ және қазақ-башқұртқатынастарын реттеу мен
аймақтың солтүстік-батысында және солтүстігінде Кіші жүз бен Орта ... ... ... ... ... ... кепілдігін алу
проблемасы қазақтың көшпелі бірлестіктері үшін, әсіресе ... ... ... кең-байтақ жер иеліктерінің шекарасына жапсарлас жатқан
бөлімшелері үшін жыл ... ... ... ... ... ала ... 1730 ... мамырында Ресеймен бітім туралы шарт ... Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... ... елші ... бірлескен шешім қабылданды. Бұл дипломатиялық міндетті
іс жүзіне ... ... ... ... 1730 жылы 30 ... ... ... Алдарбай арқылы жазып
жіберген Әбілқайыр ханның тарихи хаты қазіргі таңда әлі аңтаңдақ ... ... Бұл ... себебі, зерттеушілеріміздің Әбілқайыр
ханның 1730 жылы 30 ... ... ... ... ... ... ... көшірмесі 1960 жылы жарық көрген «Материалы ... ... ... Казахстана» атты жинақтың[2] I томында және
1961 жылы жарық көрген «Казахско-русские ... в ... вв. ... и ... атты жинақтарда[1;35-36] алғаш басылады. Көптеген
зерттеушілер осы уақытқа дейін Әбілқайыр ханның хатының орысша аудармасын
ғана пайдаланып ... ... 60-шы ... ... түпнұсқасының
көшірмесі жарық көргенімен, осы кезге дейін ... ... ... ... ... ... ой ... Бұл іске бастаманы алғаш рет тек
қана 2001 жылы тарихшы Амантай Исин бастап, сол ... ... ... аудармасымен салыстырып, мәселенің ақ-қарасын ажыратқан еді[18;42-
44]. Ол ... ... ... ... ... ... ... туралы ештеңе де
жоқ, ондай әңгіменің болуы да мүмкін емес еді. ... 1709 ... ... жүз ... өз шекарасын қорғап, Ресеймен 150 жыл бойы соғысқан еді. Сол
соғыстың соңғы 30 жылын Әбілқайыр хан өзі ... Ол хат ... ... ... халық – башқұрттармен бұрынғы достық жағдайды қалпына
келтіру үшін ғана жазылған еді. Сол ... алып кету үшін ... ... ... ондай хатты Әбілқайыр хан ешқашан жазбаған болар еді.
Алдарбайды жіберіп отырған ... ... ... [19;34-39 ].
Бұрмалаушылық, міне, осы тұстан басталса керек. ... ... ... хан тірі ... ... Қазақ елін отарлай алмайтын болған соң, оны
өлтіруді ұзақ жылдар бойы ұйымдастырды. Ресейдің осы арам пиғылын ... ... бірі ... ... Ол Әбілқайыр ханды қапыда
қарақшылықпен Қабырға өзені ... ... Өмір бойы ... ... ... хан Хан ... деп аталатын Торғай қаласынан 80 шақырым
жерде ... ... ... ... ... хаттарына сипаттама,
ішкі мазмұны
Қазақ елін Ресейдің жаулап алу мәселесі әлі де ... ... ... ... ... ... бойлауды талап ететін
мәселенің бірі.
XVIII ғасырдың I жартысы қазақ тарихында жеткілікті ... ... ... таппаған қиын кезең. Бұл кезең ... ... ең ... аса ауыр зардаптарымен ... ... ... ... ... ... соққы берген, қанмен жазылған тарихи кезең. Бұл
кезең ауқымындағы ... ... ... ... жаулануы. Бұл тақырып
казіргі Қазақстанның тарих ғылымында да өзекті мәселелер қатарында. Кеңес
өкіметі ... ... ... Қазақстанның Ресейге ерікті түрде қосылуы
прогрессивті бағытта дәріптелсе, ... ... ... ... ... ... жылы I Петр ... жорығынан қайтар жолда Астраханда бірсыпыра
уақыт болып, «... бағзы заманнан естіліп келген және сол ... ... ... ... ... ... ... туралы тілек
білдіріп, осы ... ... ... ... А.И.Тевкелевке «...
миллионға дейін жұмсалса да, аса көп ... ... ... ... ... бір парақ қағазбен-ақ ... ... ... ... ... деп ... еді [1;31]. ... Қазақ жерінің орыс саясатындағы ерекше орнын көрсетіп, қазақ даласын
«... ... Азия ... мен ... кілт пен ... ... атап,
«... сол себепті де бұл орда Ресей протекциясында болып, тек ... ... ... ... ... ... ... Ресей тарапына пайдалы
істер жасауға қажет» деген ... ... ... ... ... ... ... жолдарын
қарастырды. Соның ішінде, «бір парақ қағазбен» өз қоластына қаратудың
айласын ... ... Сол үшін ... ... ... ... жіберіп
отырған патша әкімшілігі Әбілқайыр ханның жазған бір ... ... ... ... ... негізінде, Қазақ жерінің Ресейге заңды түрде ресми хаттың
негізінде ... ... ... ... ... ... ... түрде жүргізіп отырған түпкі саясатының мәнін жасырса, екіншіден,
өзінің ... ...... жерін түпкілікті отарлауға қолайлы
юридикалық шарттар туғызады.
Осы күнге белгілі, ... ... ... ... ... ... айтарлықтай бұрмаланған, хаттың түпнұсқасы мен орысша аудармасының
мазмұнының үйлеспейтін тұстары бар. Бұл ... ... ... Әбілқайыр ханның 1730 жылы 30 сәуірде ... ... ... ... керек. Түпнұсқаның көшірмесі 1960 жылы
жарық көрген «Материалы по истории ... ... ... атты
жинақтың I томында[2] және 1961 жылы жарық ... ... в ... вв. ... ... и ... атты ... басылады. Көптеген зерттеушілер осы уақытқа дейін өз еңбектерінде
Әбілқайыр ханның ... ... ... ... ғана ... келген.
Дегенменде, 60-шы жылдары хаттың түпнұсқасының көшірмесі жарық көргенімен,
осы ... ... ... ... ... ... ... қалай деген
ой туады. Бұл іске бастаманы алғаш рет тек қана 2001 жылы тарихшы ... ... сол ... ... түпнұсқасын орысша аудармасымен салыстырып,
мәселенің ақ-қарасын ажыратқан-ды [18;42-44]. Ол ... ... ... немесе Ресейге қосылу туралы ештеңе де жоқ, ондай әңгіменің ... ... емес еді. ... 1709 ... ... Кіші жүз ... өз ... Ресеймен 150 жыл бойы соғысқан еді. Сол соғыстың соңғы 30 жылын
Әбілқайыр хан өзі ... Ол хат ... қол ... туысқан халық –
башқұрттармен бұрынғы ... ... ... ... үшін ғана ... Сол хатты алып кету үшін башқұрт өкілі Алдарбай келмегенде, ондай
хатты ... хан ... ... ... еді. ... ... отырған
патша әкімдері болатын[19;34-39]. Бұрмалаушылық, міне, осы тұстан басталса
керек.
Негізінен оқиғалардың басқаша ... ... ... өзі ... ... ... өтініші мен оның 1730 жылғы қазан айында
Петербургке жіберген елшілері айтқан сөздерінің хаттамалық жазбалары ... онда Кіші жүз ... ... ... ... қамқорлық көру
тілегі қазақ-башқұрт қатынастары тұрғысынан ... және ... Еділ ... өзге де ... емес, нақ
башқұрттармен әскери ... ... ... ... етілген. Қазақ
елшілері Сейітқұл Қойдағұлов пен Құтлымбет Қоштаевтың айтуларына қарағанда,
қазақтар «қонтайшымен және Еділ қалмақтарымен бұрын соғысып келді, ал ... ... ал ... ... ... Ұ.М.И. рұқсат
етпейінше бітіспейді, сондықтан оның ... ... тату ... те болуына әмір беруі керек»[51;103-104] делінген.
Тағы да бір көңіл аудартар жері, ол Әбілқайыр ханның ... ... әр ... ... ... ... ... айтқан «Казахско-
русские отношения в XVI-XVIIIвв. Сборник ... и ... ... мен 1989 жылы ... жарық көрген «Международные отношения в
Центральной Азии в XVII-XVIIIвв. Документы и материалы» атты ... ... ... әр ... ... ... болып отыр. Алғашқы
жинақтың аудармасы көптеген зерттеу еңбектерінде қолданыс көрді. Біраз
ғалымдарымыз сол ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жазды. Көптеген монографиялар мен еңбектердің авторлары
сол тарихи кезеңді хат мазмұнына орай ... ... ... ... ... бұл мәселеге анықтық енгізу үшін төменде «Международные отношения в
Центральной Азии в XVII-XVIIIвв. Документы и ... атты ... ... ... осы ... орысша аудармасын келтірейік:
« 1730 г. сентября 8. – Письмо хана Младшего казахского жуза Абулхаира
императрице Анне ... с ... о ... и ... ему населения в подданстве России
Над ... ... и ... ... и ... ... ... Белыя и Великия, государыне
императрице, рабом пребывал которой желаю ... ... ... ... и ... ... государствования, и всенижайше
прошу в.и.в., что Ногаской и ... ... ... ... ... и миру не ... а ныне ... быть со всем моим владенем в.и.в. в
подданстве.
Того ради ... ... ... к ... по требованию
подданных вашего величества Ногаской, Аралской дороги ... ... я, ... хан, ... своево, дабы в.и.в. милостивейшим
указом нас под протекцию в.и.в. милостиво указать принять и с ... с ... ... нам ... ... в миру и в ... О сем всеподданейше прошу я, Абулхаир хан, с ... ... ... ... ... с ... ... человек казаками желаем под протекцию в.и.в.
и в согласии быть с подданными в.и.в. аралскими башкирами; а ... ... ... ... ... Сеит Кули с товарыщи: в конце того листа
две чернильные ... в ... ... имя ево ... хан ... ... ... ф. 122/1. Киргиз-кайсацкие дела,1730-1731, д. 1, л. ... с ... ... XVIII ... осы хаттың «Казахско-русские отношения в XVI-XVIIIвв. Сборник
документов и материалов» атты жинақтағы орысша аудармасын ... ... г. ... 8. – ... хана ... жуза ... ... с просьбой принять его с подвластными ему ... ... ... в ... ее ... ... богатой и умной обладательнице многих
земель, ее величеству ... ... ... ... ... ... божией милостью благополучно государствования. Наше
заявление к ... ... ... в том, что с ... Вам ... ... находится за Уралом, у нас близких отношений не ... быть ... ... ... величеству, я посылаю своего
посланника вместе с ... ... ... Этот ... ... от нас к ... ... и поэтому, мы Абулхаир-хан, с
подвластным мне многочисленным казахским народом Среднего и ... ... ... ... ... являемся Вашими слугами и все вместе с простым
народом желаем ... ... и ... Вашей помощи, чтобы с
подданным Вам ... ... ... за ... жить в ... Вам всякого благополучия и будем Вашими подданными.
[Передали] главный посланник Сеиткул, Кутлымбет с товарищами.
АВПР, ф. 122, оп. 122/1, 1730-1731 гг., д. б/н., л. 45 ... ... ... ... мазмұндары бір, баяндау
үлгісі әр ... ... ... ... көрсетілген аудармада башқұрттарды
«Ноғай және Арал жолдарының башқұрттары» деп екі ... және ... деп те екі рет ... ... ... ... арғы ... халқы» деп екі рет айтылады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... және Кіші бөлімдерінің
қырық мың сан қазақтары» аталса, екінші аудармада «көп санды Орта және ... ... ... екені айтылады. Және бір ескеретін жері, Әбілқайыр ханның
орыс бодандығын қабылдауға ... ... ... ... ... яғни аса төменшіктеу белгісі бар. Тарихтан белгілі, екі жақты
халықаралық ... ... ... ... бір дәрежеде, сөздік
мағынада, мақтау, дәріптеу, кішірею әдістері қолданылған. Себебі әр жақтың
өзінің күйттейтін мәселесі ... ... бұл ... ... ... ... ... тұр. Еріккеннің ермегіне айналған тарихи
хаттың аудармасында да терең саяси салдар жатқаны ... ... 20-шы ... ... жазуымызды алдымен латынға, одан
соң ... ... ... науқаны, шындығында, көне жазуымыздан
халықты аластатуды көздеген ... ... ... ... ... төте ... жазылған мол мұрамызды ұмыттыру болса, тарихи тұрғыдан, хан-
сұлтандардың жазған хаттарының тілінен келешек ұрпақты беймәлім ету. Осы
уақытқа ... ... ... ... ... ... сол
саясаттың жемісі екеніне бүгін көзіміз анық жетіп отыр. Ал ... ... ... ... ... ... бар.
2001 жылы аталған тарихшы Амантай Исин ... сол ... ... орысша аудармасымен салыстырады. Енді сол ... ... ... ... ... аууа ... ... дәулеті артық, йер йүзіне билеген ақна
ұлұғ падша хазыретлерің хұзырына ... ... ... күн, ... ... ... сәлемет зияда олар анша тасығай.
Біз ғарызбандә хазыретіңізге бұ ... Сіз ұлығ ... Орал ... ... бірле арада еллігіміз йоқ ерді.
Емді әл-хал, Сіз дәулеті ұлұғ падша ... ... ... олып,
сатиғ мунқаз олмақ үчін тоғай йолы Орал ештегі ... ... ... ... Ол Алдарбай Сіз ұлұғ падшаның хазіретіге елші тілегені үчін
біз, Әбілхайыр хан, ... сан ... Орта йүз, Кіші йүз ... рағайат
қарашаларым бірле баш салдым.
Йарлық: Сізнің-дүр ол қулларының Орал ... ел ... ... ... ... ... ел ... йіберген елші баш Құтлымет йолдашлары бірле »[18;43].
Тарихи хаттың түпнұсқалық аудармасынан көріп отырғанымыздай, оқиғаның
желісі анағұрлым өзгеше болғанға ұқсайды. ... ... ... негізінде
автордың жаңа орысша аудармасында ұсынамыз:
«Величия и милости высокой, ... ... ... ... ее ... ... ... императрице обращаемся с обыденным
намерением. Изо дня в день, из месяца в месяц, из года в год ... да ... в ... и ... ... Вашему величиеству следующее. С народом ... ... ... меж нами нет ... ... ... под покровом Вашего императорского величества
защиту и спокойствие, посылаю, ... к ... ... ... ... ... ... своего посла. Поскольку этот Алдарбай
просил посла к Вашему ... ... мы, ... ... ... ... и Младший жузы со всеми подвластными мне ... ... с ... слугами уральскими ештеками хотим достич согласия. С
вашими ... да ... в ... посол Сеиткул во главе с Кутлыметом с товарищи».
Міне, осындай қазақ тарихында ең ... ... ... ... бұрмаланған немесе әдейі ... ... ... ... қазақ тарихына қажет екенін байқаймыз. Сонымен
қатар, А.Исаұлының мақаласында ... хан ... ... айтылады: Хан
сөздері ұстамды, белгілі бір тұстарында асқақ. Кішіреюі де, өзге мемлекет
иесімен тең сезінуі де, ... ... ... сөз ... ... ісі де
үйлесімді, салмақты өлшеммен жеткізілген. Бұл хаттан артық жалбарыну, Ресей
патшалығына ашық мойынсұну, құлдана сөйлеу ... ... ... ... біздің көптеген деректеріміз бұрмаланып, әбден өзгеріске ... біз ... ... ... ... істегенде аса сақтықпен
қаруымыз керек, яғни ... ... ... ... оны ... ... Сонда ғана біз деректерді дұрыс пайдалануды үйренетін
едік, ... ... ... грамоталарды, актілік құжаттарды,
хаттарды оқығанда, оның сыртқы формасын және ішкі ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қолда бар материалдар
ондай анық нәтижеге қол ... ... ... ... ... ханның хатын қолмен ұстап ... жоқ, тек ... Ал ... ... тек хаттың мазмұнының анықтауға
мүмкіндік ... ... ... формасын анықтамағанша дипломатикалық
тұрғыдан бұл хатты толық зерттеліп бітті деу ... ... ... ... ... ... біз үшін ол ... жалған немесе жалған емес
екендігін анықтауға көмектесер еді. Бірақ қолда бар құжаттарды пайдаланып,
осы Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... артыңда қосымшалар бөлімінде ұсынуды жөн көрдік(Сурет 1).
Бұл тарауымыз хаттарға байланысты болған соң, осы орайда қазақ ханы
Тәуке ... Иран шахы ... ... ... ... ... ... қазақ тарихына қатысты деректердің бірі – Тәуке
ханға тиесілі болып табылады. Парсы тіліндегі құжаттарда Әз ... ...... Жахангирұлы. Деректерге үңілсек, Тәуке хан ... ... ... ... ... ... ... ирандықтармен хат алмасып
тұрғанын көреміз.
Әзірге Тәуке ханның Иран шахтарына жазған хаттары табыла ... ... ... ... ... ... ... негізгісі – Иран
шахының Тәукеге жолдаған жауап-хаттары. ... ... ... жылдың
желтоқсан-қаңтарында, 1689 жылдың 10-желтоқсанында, 1692 жылдың 29-
шілдесінде, 1693 ... ... ... ... шахтың Әз Тәуке хан хатына жолдаған жауабы заманына сай –
шұбалаңқы ... ... ... ... ... ... ... тілінде
жазылған осы хатта назар аударатын тұспалдар ... ... ... ... осы ... жолданған мерзімі 1661-1662 жылға сәйкес келеді.
Ол кезде Тәуке – жас, әлі таққа отырмаған , отыздың ар ... ... ... Иран ... Тәукемен жастай санасқанын көреміз.
хының Тәукеге жолдаған жауап хаттары. н хаттары табыла қойған жоқ.
көреміз.
Екіншіден, шах ... ... деп ... отырып, «уәли» деп атайды.
Парсы тілінде тұтас аймақ әкімдері осылай ... ... ... ... де ... «уәли әхд» дейді. Кейін әкесі Салқам Жәңгірден
кейін ... ... Әз ... ... «уәлилігі» осылайша ажыратылады.
Үшіншіден, шах хатында Тәукеге қатысты қолпаштау, қолдау, ... ... ... Сол ... ... ... хат ... тарапқа
қолпаштаулар білдіріліп жатқанымен, осы хаттағы қолданыстар ... Иран шахы ... ... ... хан ... баса ... ... Иран шахтары өздері мүдделі болған тұстарда ... ... ... ... ... түрде Шыңғыс хан атын ілтипатпен
атайды екен. Бұл – сол замандағы қалыптасқан ... ... ... екі ... ... ... ... беретін.
Бесіншіден, арада хат жеткізіп жүрген – Бақибектің аты аталады. ... ... ... ... ... қоса ... ... Қазақ тарапының хатын жеткізгендіктен, оны Әз Тәуке елшілерінің
бірі ретінде танимыз.
Сол заманның ... ... ... ... өз атынан, кейде оның
хатшысы тарапынан, үшінші жақтан баяндалып ... ... ... ...... тән ... ... ханға Екінші Аббас шахтың жолдаған хаты мынадай:
Мәртебелі шахтың Қазақ уәлиі – Тәуекел хан ибн ... ... ... ... ... жұмадиәуал (желтоқсан-қаңтар) айында Исфаханнан
(жолданды).
Ықыласты, достық ілтипаттағы, ... ... пен ... қара ... қақ ... ... құрметті, Алланың қырағы
ықыласына бөленген Шыңғыс хан әулетінің үздігі, бақыт пен салтанат ... жолы ... ... ... Ие тілегін қабыл алып,
дара жаратқан мерейі үстем Тәуекел ханның иін ... ... ... шақырған орынды да орнықты, шынайы ... ... ... да астарлы хаты сәтті сағатта, қолайлы кезде (жетті).
Бұл хат – ... ... пен ... ... ... Үнемі хат
алмасып, есендесіп, білісіп отыру – ... иман ... ... Оның ... – ақ ... Бұл – ... ... түрткі
(болып табылады).
Енді сенімділік қалыптасады. Арада негізгі арқау орнайды. Махаббат пен
жүрек жолы ашылады. Алауыздық пердесі түріледі. Енді екі жақтың ... де ... Сол ... ... бірігіп, жоғары ізгі, жеңіске бастаушы
Жаратқанның бергеннін нығайтып, жағдайды жүйелендіруге жұмылған – абзал. Ол
... ... игі ... ... ... ... бөлісіп, хат алысу – есіктерді ашады
(бөгет, ... ... Ол – ... пен ... ... Осы ... хан жолдаған) хат - (шах үшін) құрмет. Хат шах
назарын аударды.
Лайым, салтанат ... ... ... жол оңдалғай!(Сурет 2)
Қазақ тарихында ең бір күрделі кезең - ... және ... XVIII ... ... ... саяси байланыстары еді. Осы
тұста Әбілқайыр мен Абылай ... ... ... саясаттағы түпкі
мақсаты да - елдің тұтастығы мен екі алып ... ... ... аман алып ... ... билеушілерінің де іс-әрекеттері осы төңіректен
шығып отырды.
Абылай хан алғаш батырлығымен көзге түсіп, ... ... ... Хан ... ... ... ... саяси өмірге белсене
қатысып, көптеген үш жүздегі сұлтандардың алдына озып шығып, ... ... ... ... хан Ресей мен Қытай сынды аса ірі ... ... ... ... ... мемлекеттігінің тұтастығы мен еркіндігін
ұстап тұра алды. Оның қытай мен орыс ... ... ... ... ие болуы жалтақ ... ... сол ... ... ... Сондай қажеттіліктің бірі – ... ... ... ... ... ... 1762 жылы 17 қазанда Абылай ханның императоршы II-
ші ... ... ... орай ... хаты. Бұл хат 1961 жылы Алматыда
жарық көрген «Казахско-русские отношения в ... вв. ... ... ... ... құжаттар жинағында орысша аудармасы мен
түпнұсқасының ... қоса ... ... осы ... ... ... да, ... көшірмеден қазақша аудармасы
жасалмаған. Бұл мақалада сол тарихи хатқа алғаш аударма ... ... ... ... ... ... болу ... қысқаша тоқталып өтсек.
1761 жылы 30 желтоқсанда ... ... ... ... III ... таққа отыруына орай, Шетел істерінің коллегиясы Орынбор
әкімшілігіне қазақтың Кіші және Орта жүздерінің хан-сұлтандарын Петербургке
өздерінің ... ... ... ант ... ... Петербургтегі
таққа отыру салтанатына қазақ делегациясының атынан Абылай хан өзінің туысы
Батыр сұлтанды ... 1762 жылы 4 ... ... хан және ... жаңа Император III Петрға адалдыққа ант етеді. Осы кезеңде
Ресейдің өзінде де ... үшін ... орын алып ... 1762 жылы 28
маусымда III Петр Ораниенбаумда жүрген кезде, ... II ... ... ... ... алады. Сөйтіп, Ресей тағын 186 күн билеген III
Петр қарсылыққа қауқары жетпей, билік сахнасынан ... ... ... ... ... ... сол жылдың 10-шы
шілдесінде Императоршы II Екатеринаның таққа отыруына орай ... ... мен ... ... ... хат ... Осындай мазмұндағы
хаттар Абылай сұлтанға, Сұлтанмұхаммед сұлтанға және Кіші жүз ... ... ... мен ... ... жіберіледі. Абылай ханға
Орынбор губернаторы А.Р.Давыдовтың ... ... ... Гордеев келеді.
Оған дейін де Абылай хан сарайында 1759 жылы қазанда, 1760 жылы ... ... ... 1762 жылы ... Троицк бекінісінен тамыздың 12-де
аттанып, Абылай мен Сұлтанмұхаммедке II ... ... ... туралы
грамотасын жеткізеді. 1762 жылы 6-шы қазанда тілмаш Филат ... ... ... ... ... ант ... ... Абылай
мен Сұлтанмұхаммед сұлтандарға барған ... ... ... ... ... Т.Масаловқа берген мәлімдемесінде былай деп ... ... ... ... ... ... қаласынан аттанып, Патша
ағзамның таққа отырғанына ... ... ... орта жүзінің
Абылай және Сұлтанмұхаммед сұлтандарына апарып тапсырдым. Сұлтандар және
сол жерге жиналған қазақтың игі ... ... ... ... Патша
ағзамға адал екендігін жария етті»[52;342-344]. Сонымен қатар, сұлтандар
мен старшындар өз ... ... ... ... ... жібереді. Міне, осындай хаттардың бірін Абылай хан да ... ... сол ... 17 ... ... Хатты орыс тіліне Яков Гуляев
аударды.
Төменде Абылай ханның тарихи хаты ... рет ... ... және ... ... ... ... мүмкін, сондай-ақ
түпнұсқалық көшірменің ескілігі мен әріптерінің нашар күйде ... ... ... ... сол ... ... кей жерлері аударылмай,
мағынасы ... ... ... ... Абылай ханның тарихи хатының
аудармасын ұсынып отырмыз.
1762 жыл. 17 қазан(жеткен уақыты). – ... ... ... ... ... ... ... орай жазған хаты.
Хат мәтіні:
Шаракатлы[1], қудратлы, ұлұғ ... ... ... ... Имбиратрчы Иқатирина Аликсийуна һазратлерине
және басқа, және басқа, және басқа...
Сиз, Ұлұғ ... ... ... Ұлұғ ... ... ... русийаниң тахтын Сиз, Ұлұғ ... ... ... ... ... мен, табғаты[5] бәндеңіз,
ихласим иле тәржиман[6] Филат Курдииаудин уәсил[7] итмаки мисиз улдум сол.
Сиз, Ұлұғ ... ... ... ... Ұлұғ ... мен, _____? ... ыжбатымыз өзле қуб алуб, қуллықлар идуб, Сиз,
Ұлұғ бадишаһ, Имбиратрчы ғазми һазратлеринизниң сол жамли ... ... ... курситмалық[8] қилиб, табғаты мубараки йар айтамын
қадир Аллах!
Хаттың бұл бөлігіндегі бір ... ... мен ... ... Сол ... бұл сөйлем қосылмай отыр.
Амма, Сиз, Ұлұғ бадишаһ, Имбиратрчы ғазми һазратларуңизға, ... ... ... ... ғумрумдә шик уә шубәсиз хафиз[10],
һамайат[11] қилуб, минкә әмр қилуна турған, Сиз, Ұлұғ ... ... ... ... турли ______? бирле қилмақчи
булуб, шарт ... ... ... мен Ұлұғ ... ... һазратлерине,
йағни, ______? ғамматиңиз[12] Имбиратрчы ... ... ... ... Униң учун ... ... қараған қырғыз-қазақ халықумим
әшкәре мағлум қилур тамам ... Уә ... мен, узум ... ... ... Сиз, Ұлұғ бадишаһ, Имбиратрчы ғазми һазратлеринизниң
ұлұғ мархаматы ... ... ... ... ... ихласим иле
худжудум (бұл сөздің мағынасы белгісіз).
Сиз, Ұлұғ бадишаһ, Имбиратрчы ғазми ... ... ... қазақы йуртиниң урта йузниң Аблай султан, инанмақлық[17]
учун уз мурум ____? иле ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінің мазмұнына сай аудармасы:
«Мәртебелі, құдіретті, ұлық падиша, күллі біріккен Россияның әкімі
Императоршы Екатерина Алексеевна һазіретлеріне
және ... және ... және ... Ұлық ... ұлы ... мақтаулы біріккен
Россияның тағын қабыл қылғандығыңыз үкіміндегі, Сіз, Ұлық Императоршы, ұлы
һазіретлеріңіздің Ұлық мархаматты ... мен, ... ... ... ... аудармашы Филат Гордеевтен алдым. Сіз, Ұлық
падиша, Императоршы ұлы һазіретлеріңіздің ұлық ... ... ... ... ... ... мүмкін «ыждаһат» сөзі болар) құп
алып, құлдықтар етіп, Сіз, Ұлық падиша, ұлы ... ... ... ... ... ... ... қылғаныңызға, мубарак құдіретті Аллаға
жар айтамын!
Амма, Сіз, Ұлық падиша, Императоршы ұлы ... ... ... әмір ... тұрған міндеткерліктерді өмір бойы шек-
шүбәсіз сақтап, қорғап, Сіз, Ұлық ... ... ұлы ... ... ынтаммен қылуға уәде қыламын.
Мен, Ұлық падиша, ұлы ... ... ... ... ... һазіретлеріне құлшылық еткенмін, сол үшін, маған қараған
барлық қырғыз-қазақ халқыма анық мәлім ... ... Уә ... ... бірге тамам халқыммен, арнайы түрде Сіз, Ұлық падиша, Императоршы
ұлы һазіретлеріңіздің ұлық ... ... ... ... ... ықыласыммен худжудым (мағынасы белгісіз). Сіз, Ұлық падиша,
Императоршы ұлы һазіретлеріңіздің ... ... ... жұртының
орта жүзінің Абылай сұлтаны. Сендірмек үшін өз мөрімді бастым».
Көріп тұрғанымыздай, хат мазмұны орысша аудармасымен ... ... ... мен ... әдісінде өзгешеліктер болғанымен, жалпы
алғанда, хат аудармасы бұрмаланбаған(Сурет 3).
Тарихымызға ақиқат тұрғысынан көз жеткізуіміз ... ... ... ... зерттеуіміз керек. Ресей мұрағаттарындағы бізге
белгісіз хаттардан әлі талай жаңалықтар ашылары ... біз ... ... ... ... ... ... хатқа мән
берейік. Алдымен осы хатты қазақ ... ... ... ... ... ... ... екінші жылының жетінші айының 18-күні
(1757жылдың қыркүйек айының 1-күні.)
Қазақ ханы Абылайға!
Мен іш пен тысты бөле ... тең ... ... астындағы барша
қауымның патшасымын. Жоңғарладың кесе көлденең бөгет болуынан ... ... елші ... ... ... ... ... еді. Қосындарымыз
жоңғарларды тыныштандырып, ұлысыныз ақ ... ... ... мен ... ... түсіндім. Генералдарымыздың мәлімдеуінше, сізге
(хандық) лауазым беру және ... ... ... анықтап білуі қажет
көрінеді. Меңінше , сөздерге артықша ереже-заң қолдану қажетсіз. Бізден тым
шалғай тұрғандықтарыңыз үшін ... ... ... тең ... Сіз егер ... ... ... дереу бекітемін. Сізге бұдан
өтер сый-құрмет болмас. Егер ... ... өз ... ... ... ... Мен ұлысыңыздың бұрынғы көшпелі тіршілік дағдысы бойынша
бейбіт татулықта тұруын қалаймын. Тарту ... ... ... оны ... бойынша істеңіз. Ал аман-сәлемге елші ... онда ... ... ... жат ... ... бүлік тудырған
Әмірсанаға келсек, ол халқыңызды ... іліп ... ... ... ... ... (Жаухұйлар) сіздің лебізіңізді жеткізді.
Айтуға қарағанда, бүлікші (Әмірсана) біздің ... ... ... болса,
дереу ұстап, тапсырамыз депсіз. Мен бұл сөзіңізге кәміл сенемін. Сіз қазір
мемлекетіміздің мәдениетіне пейіл беріп, адалдықпен ... ... ... ... ... ... Жонғарлаған жайлаған жерлердің
барлығы да біздің ... Ал сіз өз ... ... ... ... ... ... соқтығушы болмаңыз. Қосындарымыз
жеңісті жорық жасаннан кейін ойраттардың біразы сіздің
иелігінізге қашып барған көрінеді. Сіз олардың ішіндегі ... ... ... халқын өз қарауыңызға алсаңыз да ... ... ... ... ... ... ... біраз уақыт кеткендіктен
жамшілер (атшабарлар) арқылы осы жарлықты жедел ... ... әрі ... орам ... енді ... екі орам ... ... жібердім. Менің
айтқаным бойынша істер болсаңыз, қашан болса да, ... ... деп ... ... Осы деректе біз Қазақ хандығының
сол кезде Цин империясымен қарым-қатынасы жақсы ... көре ... ... сол ... ... барып елшілік сапар жасауы ол ... ... деп ... ... Енді ... ... болсақ Қытай елі тарапынан жасалаған бұл ... ... ... алып ... Жоғарыдағы Әбілқайыр ханның хаты мына ... ... ... ... әлде ... жеңіл әрі оңай болып табылуда.
Оның басты себебі тілдің ерекшеліктерінде болып тұр. Сонымен қатар осындай
жағдайда ... ... орыс ... қытай дипломатикасы негізінде
пайда бола ма деген заңды сауал туындайды. Алайда ... ол ... ... қазақ дипломатикасы дипломатика ғылымының ортақ заңдылықтары мен
қағидаларына бағынады. Сонымен қатар орыс және ... ... ... ... болады, бірақ қазақ дипломатикасының өзіндік
ерекшеліктері мен жеке ... ... енді ... ... ... көрсетілген Цинь патшалығының Абылай
ханға жазған хатын түпнұсқа қытай тілінен көшірмесін ұсынуды жөн ... ... ... ... ... ... деректердің
түпнұсқасы мен аудармасы арасында ... ... ... ... ... үшін және ... ғылымына сәйкес құжаттың
бейнесін немесе көшірмесін көрсетіп отыру керек, сонда ғана дипломатикалық
тұрғыда ... ... ... ... ... – (ор.- сиять; қаз.- жарқырау, нұр ... ... ... ... ... «Мәртебелі» деген мағына береді.
2. Жәмилі(араб.) – екі түрлі мағынада: 1) ...... ... ... - біріккен, жинақталған. Екінші нұсқа сәйкес келеді.
3. Мархамат(арабша, парсыша) – мейірім.
4. Шариф(араб.) – мақтаулы, игі, ізгі.
5. Табғат(араб.) – бағынышты, тәуелді.
6. ...... ... ...... ... ... – «Курси» араб сөзі – «Тақ» дегенді білдіреді.
Бұл жерде билікті, ... ... ... ...... ... Хафиз(араб.) – Алланың «Сақтаушы» есімінен шыққан. Сақтау.
11. Һамайат(араб.) – қорғау, күзету.
12. Ғаммат(араб.) – арабша «Әпке» дегенді білдіреді.
13. ... ...... ... ... ...... құрмет, сый.
15. Кәмил(араб.) – толық.
16. Матиғ(араб.) – «бағынышты», «тәуелді» дегенді білдіреді.
17. Инанмақлық – сену, сендіру. Негізінен түрік тілінде қолданылады.
Қазақ ... ... ... ... келеді.
2.3. Ресейге жіберілген дипломатиялық хаттардың тарихи маңызы
Алдағы тарауларда, біз, ... ... ... мен өзара байланыстарының негізіне тоқталған болатынбыз. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан өзіндік бағасын берген болдық. Бұл аталмыш жұмыста
қазақ билеушілерінің Ресейге жолдаған ресми ... тек екі ... ... ... әзір ... бар мұрағаттық дерек материалдарын жан-
жақты зерттеп алғанымыз дұрыс болар.
Жоғарыдағы тарауларда аталып өткендей, екі ел ... ... ... ... XVI ... ортасынан бастап
халықаралық дипломатиялық қатынастар орнай бастады. Әр ... әр ... ... ... жүргізілді.
Жалпы алғанда, біздің жұмысымызда қарастырылған Әбілқайыр мен Абылай
хандардың дипломатиялық хаттары тарихымыз үшін аса өзекті, әр ... ... ... ... ... керек, бұл турасында ғылыми еңбектер
жазу керек. Енді әр хаттың маңыздылығына жеке тоқталсақ.
1730 жылы жазылған ... ... ... хаты ... ... ... ... қақтырды. 270 жыл бойы шындық жасырылып келген, ... ... ... ... десе де болады. Хаттың шынайы мазмұны
арқылы әлі талай құпияны ашуға болады, ... ... ... өз ... не ... туралы мәселені тереңнен зерттеуге мүмкіндіктер
туды. Осыған бастама болған Амантай Исиннің ... зор, енді ... ... ... сөзсіз.
Әбілқайыр ханның хат жазудағы себептерін, біз, алдағы ... ... хат ... ... ... ... хат үшін ... хаттың орыстардың уысына біржола түсуі, одан кейінгі тағдыры, бәрі
де кездейсоқ нәрселер емес екенін білуіміз керек.
Он сегізінші ... ... ... ... үшін аса қиын, күрделі
кезең болды. Ресейге қатысты ... ... орын ... олар, әрине,
білмеді, саяси-экономикалық және отаршылдық ... ... ... осылай өрбітуге мүдделі болды. XVIII ғасырдың 20-30 ... ... ... ... ... сипаттай келіп, Тевкелев
былай деп пайымдайды: ол кезде қазақтарға «барлық ... ... ... ... ... ... ... қоян сияқты безіп, күйзеліске ұшырады
және қашып бара жатып, өз малын өздері тастап ... ал ... өте ... бала-шағасында тастап, өздерінің бас сауғалайтын кездері
болды»[1;385]. Басқаша ... ... мен Цин ... ... ... экспансионистік саясаты ... ... ... ... азаюына және көршілес көшпелі халықтармен өзара
қатынастарда жер мәселесінің шиеленісуіне едәуір дәрежеде себепші ... ... ... мен ... екі ... шараларымен жасалған жаңа жайылымдарға деген асқан мұқтаждықтары
салдарынан XVIII ... ... ... бір ... ... ... ... арасындағы қатынастар едәуір қиындап кетті, мұның өзі Әбілқайыр
ханның Кіші жүз бен Орта жүз үшін ... ... ... ... ... ... шебінде башқұрттардың Кіші жүз бен Орта жүз қоныстарына
шапқыншылық жасауы жиілей түскенін А.И.Тевкелев ... 1730 ... ... ... ... - екі ... шонжарлары мен ақсақалдары жиылысы
шақырылуының тарихи фактісі де көрсетеді, онда патша ... ... ... шарт ... ... ... өкілетті қазақ елшілігін
ұйымдастыру туралы шешім қабылданған еді. Ақырында, 1730 жылғы мамыр-
маусымда Кіші жүз ... ... ... атақты башқұрт тарханы Алдар
Есенгелдиннің келуі қазақтар мен башқұрттар арасындағы ... ... ... ... ... көрсетеді, ол Әбілқайырдың айтуынша, қазақ
билеушілерімен қазақ-башқұрт жер дауларын және соның негізінде ... ... ... шешу үшін ... елші ... ... ... жылдардағы тарихи құжаттардың мазмұнынан 20-жылдардың
аяғында қазақтардың башқұрт тархандары мен ... ... ... жиілей түсіп, шиеленіс ... ... ... ... қазақ ауылдарына ірі көлемде ... ... жаз ... ... ... ... ... жатқан
Кіші жүз бен Орта жүз хандары жалпы қазақ тылын ... ... ... мәжбүр болды, сондықтан оңтүстік-шығыс Қазақстаннан Ресей
шекарасына қарай асығыс көшті. Саяси ... атап ... ... ... ... ... ойрат-қазақ шекарасындағы шиеленістің
біршама бәсеңдеуін, өз бодандарының солтүстіктегі көршілерімен қатынастарын
қалыпқа келтіру және ... ... ... ... ... қажетті жағдайлар жасау үшін пайдаланып қалуға тырысты[50;116-
117].
Оқиғалардың осылайша ... ... ... өзі ... ... жазбаша өтініші мен оның 1730 жылғы ... ... ... елшілері айтқан сөздерінің хаттамалық жазбалары айқын
дәлелдейді, онда Кіші жүз ... ... ... тауып, қамқорлық көру
тілегі қазақ-башқұрт қатынастары тұрғысынан ... және ... Еділ ... өзге де ... емес, нақ
башқұрттармен әскери жанжалдарын реттеу қажеттігі дәлел етілген. ... ... ... пен ... Қоштаевтың айтуларына қарағанда,
қазақтар «қонтайшымен және Еділ қалмақтарымен бұрын соғысып келді, ал қазір
олармен татуласты, ал башқұрттар ... ... ... ... ... сондықтан оның өздерімен башқұрттардың тату және
ауызбірлік те болуына әмір ... ... ... ... сол ... ... ... Абылай хан болды
десек, әсте қателескен болмаспыз. Абылай ханның Ресей мен Қытай сынды аса
ірі ... ... ... ... ... ... ... мен еркіндігін ұстап тұра алғандығы ерекше аталады. Оның ... ... ... ... олардың сеніміне ие болуы, сөйтіп
өз жұртының тыныштығы мен азаттығын қорғай білуі арзан жалтылдақ саясат
емес, ... ... ... ізгі ... ... ... ... ханы бірыңғай пысықтық жолына түсіп, өзінің тұлғасын мүлде жоғалтып
алған емес, ол ... ... ... ... ... жерде
сірескен, айла мен айбатты кезек қолданып отырған. Бір мықтының ... ... деп, ... ... ... ... ... жеңілдің
астымен жорғалай беру Абылай ханға мүлде жат еді.
«Абылай ыңғайына қарай біресе орыс үкіметіне, ... ... ... деп ... - деп жазады орыс тарихшысы А.Левшин. – Ал шын
мәнінде бұлардың ... да ... ... ... ... ... Айтса айтқандай, XVIII ғасырдың 60-70 жылдары Абылай ханның
қайраткерлік кемелділігі шырқау шегіне жетіп, билігі үш ... ... ... ... кезі еді. ... ... ... Ресей үкіметі одан тағы ... ... ант ... ... атағын бекіттіріп алуын талап етті.
Бұндай ... ... ... Абылай хан: «Мені хан етіп, ... ... ... ... ... қойған» деп онша-мұншаға
оңайлықпенен мойынұсынбайтынын аңғартты. Әрі ол Емельян Пугачев ... ... орай ... ... қырдан табан тіреп, таяныш
іздеп отырғанын кәміл таныды, ... да ... ... бағыныштылыққа
ишарат қана жасап, шаруалар көсемін және емексітіп, бұны өзі билейтін елдің
отаршылыққа қарсы бас ... ... ... ... ... ... өн ... Орта жүздегі көтеріліс тек қана отарлауға
қарсы сипатта болып, оны атақты шонжарлар ... деп ... ... ғажабы, Абылаймен байланыс жасауға алдымен Е.Пугачевтің өзі
құлшынады. Сұлтанның атақ-абыройына ... ... әрі елге ... ... ... ... шаруалар көсемі оны өз жағына тартса, ... ... оңай ... ... түсінді. Сол үшін де араға татар бегі
Арыслан мен қазақ ханы Нұралыны ... ... ... өз ... Ресейге қарсы
көтеруін өтінді. Онымен жүзбе-жүз келісім жүргізу үшін Орынбор түбінен ... ... ... және ... деген башқұрттарды жібереді. Олар Абылай
ханды ауылынан таппай, оның баласы Уәли сұлтанмен сөйлессе, ол ... ... әке мен бала ұзақ ... ... ірі ... отырып, қозғалысқа қолдау көрсетуге бел буады. Тіпті ереуіл атқа
ер салып, Нұралы хан арқылы көтеріліс басшысымен ... ... ... ... Алайда бүлікшілердің Орынборға шабуылының сәтсіз аяқталуы,
олардың да ... ... ... сияқты. Әйткенмен делебесі қозып алған
ұландары шекарадағы біраз бекіністерге шабуыл ... ... ... шығындарға ұшыратты. Осының бәрі ... ... ... ... ... азат ел ету ... ... қимылдары еді. Осы ... ... ... ... ... ... да ... және
мәтіндік жағынан бағыныштылық ыңғай танытып, орыстарды алдарқатуы екені
анық қой.
Халқымыздың ... орны ... із ... ... өз ... қосылмағаны, қазақ елінің ұзақ жылдар бойы отарлық
қанауда болғаны, тіпті кеңестік империя ... де ... ... ... баршаға аян. Патша өкіметі «бұратана» халықтарды өзіне ... ... үшін көп ... ... белгілі. Егер Петербург Еуропаға
қарай ашылған терезе болса, Орынбор - Азияның терезесі. Патша ... ... алып қана ... ... ... ... да ден ... Ал,
отаршылдық саясатя қазақ халқын әбден титықтатып, өлердей қансыратқаны
тарихтан белгілі. «Қазақстан Ресейге өз ... ... ... ... осы күні ... да, әдебиетші-ғалымдар да дәлелдеп айта
бастады.
Ресейдің Қазақстанға, қазақ ... ... ... ... ... мен ... күшпен қосып алғаннан ... ... Енді ... қазақ жері арқылы Қытай, ... Орта ... ... ... ... алдымен Балтық, Қара Теңіз жағы
мәселесін шешіп алуды бірінші кезекке ... еді. ... ол жақ оңай ... ... ... да ... ... асықпай, ақырын ену саясатын дұрыс
көрді. Ол жолында құйтұрқы саясаттарды қолданып, аз халықтарды ... ... ... ... араласпай, башқұрттар да, қалмақтар да, тіпті
Орта Азия халықтары да тыс қала ... ... ... ... ... ... етуін мынадай
кезеңдерге бөлуге болады:
1. XVI ғасырдан бастап ... ... ... ... ... ... де, қалай болса солай отарлауы өріс алды;
2. XVII ғасырдан бастап сауда-өнеркәсіп капиталының ыңғайымен
әскери-әкімшілік отарлау жүзеге асырылды;
3. XIX ғ. ... XX ғ. ... ... ... ... ... XVII ... XX ғ. дейін созылған әлеуметтік-идеологиялық отарлау.
Бұл кезеңдерде басқару жүйесін реформалау, жергілікті халықты рухани
жиһаттан отарлау, ... ... ... ... ... ... Сол
себептен де біз бұрыннан қалыптасқан тұжырымдарға, яғни ... ... ... рөл ойнады деген пікірге мүлдем ... ... ... ... өз ... ... орыс
армиясының Оңтүстік Қазақстанды жаулап алу ... ... ... Ресей Қазақстанды жаулап ала отырып, шұрайлы жерлерін ... ... ... ... өркениеттің тамырына балта шапты, тұрмыс-
тіршіліктің сипатын өзгертті, шоқындырмақ ... ... ... ... жайттар тарихшыларымыз тарапынан әлі де зерттеле, зерделене түсері
хақ[54;51-52].
Қазақстанның Ресейге ... ... ... ... және 1917 ... ... ... даму барысын зерттей отырып, төмендегідей қорытынды
жасауға болады.
Біріншіден, ең бастысы, Қазақстан Ресейге өз ... ... ... негізсіз. Патшалық Ресейге Қазақстанның қосылуының бастапқы кезеңінде
өз еркімен қосылу ... ... ... ғана ... ... ... есебімен иемдену, бірте-бірте қорғандар салу және ... жаңа ... ... ... Үшінші кезең толық
әскери күшпен жаулап алу болып табылады.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жүргізілді.
Үшіншіден, Қазақстанның барлық жері Ресей мемлекетінің жеріне ... ... ... 1895 жылғы заңы толық дәлелдейді.
Қазақ ССР тарихының 1947, 1957 жылдардағы 5 томдық басылымында ... ... ... ханы ... Мәскеу патшалығымен жақындасып, Мәскеу
боданы болуға келісті, алайда, келісімге қол жетпеді деген ... ... осы ... ... ... мен ... ... деректерге
сүйенсек, Тәуекел хан Мәскеумен бодандыққа емес, әскери одаққа ұмтылған.
Оны 1717 жылы Тәуке ... ... ... ... орыс ... ... сұрауы да дәлелдейді. Яғни, Тәуекел, Тәуке хандар Ресеймен екі
арадағы келісімді әскери одақ деп ... ... ... болу ... ... үстіне егер халық өз еркімен тілегі, мақсаты бір арманнан туған
игілікті іспен Ресейге қосылса, ... бас ... мен ... ... бүркемелейміз.
- 1731 жылы патша елшісі Тевкелевті(мырза Құтлық ... ... ... адамдарының әрекеті, бұл оқиғаның 1732 жылы қайталануы;
- Кіші жүз жігіттерінің Е.Пугачев көтерілісіне қатысуы;
- 1772 жылы ... ... 1806 жылы ... мен ... ... ... Арынғазының, 1833 жылы Жоламан Тіленшіұлының, 1836-1838
жылдары Исатай-Махамбеттің, 1837-1847 ... ... ... ... Есет Көтібаровтың, 1856 жылы Жанқожа Нұрмағанбетовтың, 1860 жылы Садық
Кенесарыұлының Ресейге қарсы қимыл-әрекеті, ұлт-азаттық қозғалыстары, ... ... ... қазақ халқының өз еркімен қосылмағандығының,
зорлықшыл отаршылдыққа ... ұзақ ... бойы ... ... халық көтерілістері 1868 ... ... Иса ... тереңдеп, ол 1916 жылы Амангелді Иманов
бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа ұласты. Міне осының бәрін біле ... ғана ... ... өз еркімен қосылды деп айта аламыз. Тарихты
бұрмалау, тарихты бір халықтың ... ... ... сөз жоқ, екінші
халық тарапынан сенімсіздік тудырады. Сондықтан да ащы да ... ... ... экономикасы дамыған сайын, елдің рухани
құндылықтарды іздей бастауы байқалады. Осыған сай ... ... ... яғни әр ... ... ... ... іске асыруда. Бұл жағдай елдің рухани баюында, ... ... ... ... ие. Бұл ... ... саласында жүрген азаматтар мен елбасының тікелей қатысы бар. Мемлекет
пен ғылым әлемінің ... ... ... ... бағдарламалардың
бірі “Мәдени мұра” бағдарламасы.
Зерттеу тақырыбына сай бұл “Мәдени мұра” ... ... алып ... ол ... ... ... ... бойынша бағдарламаның шеңберінде жинақталған құжаттар. Жалпы
тікелей алатын болсақ жазба ... яғни ... ... ... ... біз үшін үлкен табыс. Қытайға, Түркияға, Моңғолияға,
Ресейге, Жапонияға, Египетке, Өзбекстанға, Арменияға, АҚШ пен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның
тарихы мен этнографиясы, өнері жөнінде еліміздің ғылыми топтарында бұрын
белгісіз болып келген, бес мыңға жуық ... мен ... ... ... ... Тек Қытайға жасалған ... ... ... мен ... бойынша бұрын зерттелмеген үш жарым мыңға
жуық дерек көздер табылды.
Осы зерттеулердің ... ... ... мен ... ... ... және басқа іргелес жерлердің басшылары арасындағы хат
жазысуларын қамтитын ... ... ... бұрын беймәлім болып
келген, қыпшақ қолжазбалары да қолға түсті. Еуропа ... ... ... мұрағаттарынан жүздеген жазу ескерткіштері табылды.
Осы жинақталған құжаттардың ішінде мемлекеттілікті және ... ... ... ... ... бірінші тарихи архивінен
табылды. Бұл құжаттар негізі Қазақ хандығы мен Цинь империясы ... ... ... Бұл құжаттардың қалыптасқан уақыты 1741-
1828жылдар аралығын қамтиды. Бұл ... аса ... ... Ол ... ... ... шағатай тілдерінде жазылған. Осы құжаттардың ішінде
қазақ хандарының Цин ... ... Ежен ... ... ... бар. Бұл
хаттарды жіберушілер: Абылай хан, Әбілмәмбет хан, төре Санияз, ... Әділ ... Уәли және т.б ... ... бар. Жалпы 115 хат,
оның 61 хаты шағатай ... 19 ... ... 35 ... ... ... ... сөздерімізді қорытындыласақ, Ресейге жіберілген
қазақ билеушілерінің дипломатиялық хаттарының тарихи маңызы сол, ол өткенді
қалпына ... ... ... хат мазмұны арқылы
интерпретациялауға мүмкіндік береді. Хан хаттары халықтың төл мұрасы, ... ... ... көзі. Демек, аса ұқыптылық пен еңбекті қажет ететін
ғылыми жұмыс. Дипломатиялық хаттар өзінің мазмұнымен және ... ... ... ақтаңдақ беттерін ашуға көп септігін тигізеді. Хат
мазмұны арқылы билеушілердің ой-пікірлеріне, ... ... ... ... беру – ... ғылыми маңыздылығын арттыра түседі.
Қазақ-орыс қатынастарын хан ... ... ...... жаңа бір
белес, жаңа бір жетістік, өйткені хаттар біріншіден тарихи төл ... ... ... ... ... Сол себепті де хаттармен ... ... ... ... ... ... аудару, талдау және
зерттеу жұмыстарын кеңейтуіміз ... ... ғана ... ... ... ... сонда хаттардың да маңызы артады.
Қорытынды
Қазақ хандарының дипломатиялық ... ... ... байланысты
жүргізілген зерттеулер нәтижесінде мынадай қорытынды жасауға болады:
- Мұрағат қойнауында жатқан халқымыздың төл ... ... ... ... мол дипломатиялық хаттарды жинау ісі қазір ... ... ... мұра» мемлекеттік бағдарламасы негізінде тың
деректерді іздеп, жинастыру шаралары қолға алынды. Өзінің ... ... төл ... ... жүгінуде, яғни, тарихын, тегін тану
арқылы шындықты іздеу негізінде ... ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліне аудару жұмысы бізде
айтарлықтай кенже қалып келді. Тарихшылар арасында араб графикасын білетін,
көне ... ... оқи ... мамандар азшылық, дегенменде араб
грамматикасын білетін тарихшы, әдебиетші ғалым-мамандар шағатай, ... ... ... ... ... ... ... Жұмыс
барысында Әбілқайыр мен Абылай ... ... ... ... ... ... хатын бірінші болып тарихшы Амантай Исин 2001
жылы аударған болатын, оған өз ... ... ғана ... Ал ... ... 1762 жылы ... ... аудармасы алғаш рет осы
жұмыста пайдаланылып ... ... ... ... ... ... өзіндік бағасы берілді.
- Қазіргі таңда қолда бар хандардың ресми ... ... ... ... ... ... ... өткізу қажеттілігі де назар
аудартады. Аталмыш жұмыста хаттарға дерек ретінде көңіл бөлінгендігін ... ... ... да ... ... ... ... төл деректерінің
маңызды бір тобы ретінде жоғары баға берілді. Хан хаттарына ... ... сыны ... ... ... негізінде мәтіннің жазылу
формасы мен текстік құрылымы қаралды, шынайылық ... ... ... хаттары - қазақ тарихының жазылуының бірден-бір төл
дерегі ретінде қарастырып, өзіміздің тарихи шынайы ... ... ...... ... пән, оның ... ... актілік
құжаттар, ал “Қазақ дипломатикасы” деп, дипломатика ғылымының ... ... ... ... және ... ... ... атаймыз. Біз мәселені былай алсақ дұрыс болар еді, осы күнге
дейін біз тек “Қазақстан ... ... ... естіген болармыз. Ал
қазақ дипломатикасы дегеніміз не, ол бізге не ... ... ... оның ... ... орны ... ол ... түсінігімізде
немесе қазақ дипламатикасына қатысты біздің тарихта деректер бар ма деген
сан алуан сұрақтар туындайды. Біз ең ... ... ... немесе қазақ дипломатиясы жайлы сөз қозғамастан бұрын, “қазақ
дипломатикасының” мәнін мен мазмұнын ... ... ... ... сай ... дипломатикасы бірінші айтылуы тиіс, яғни оны ... ... ... ... ... қосалқы пән ретінде ... ... ... ... ... ... объектісі жағынан
қоғамдық мәселелерді алға тартатыны ескерілуі керек.
Жалпы ... ... ... тағы мақсатының бірі “Қазақ
дипломатикасын” қалыптастыруда алғашқы ... ... еді. ... ... ... тарих ғылымында қалай даму қажет екендігін
анықтай отырып, біз мынадай тұжырымға ... ... ... қосалқы тарихи пәндердің жете оқытылуын
қамтамасыз ету керек. Сонымен қатар, қазақ ... ... ... болатын дерек көздерімен тарихшы-зерттеушілерді таныстыру.
Бұған қоса дипломатикалық деректердің классификациясын жасау керек. Сондай-
ақ ... ... ... ... бір ... ... ... мәселе - Қазақ дипломатикасының өзекті мәселелерін
қою. Сонымен қатар, қазақ ... ... үшін ... ... ... өйткені кейбір деректер басқа ғылымдардың
көмегіне жүгінеді. Міне осындай тұрғыда қазақ дипломатикасы ғылым ретінде
жұмыс істесе, қоғамға өте ... ... ... және қазақ дипломатикасын зерттей отырып және ... ... ... біз халықаралық қатынастарда белді
орындарға көтеріліп, сыртқы саясатта дұрыс ... ... ... тарихшы-
дипломат маманын даярлайтын едік. Ал бұндай құбылыс Қазақстан Республикасы
үшін өте ... деп ... ... сала ... да ... ... ... болсақ, біз аса қателесушілікке бой алдырмаймыз. Сондықтан,
дипломатика ... ол ... ... деп ... айта ... ғылымын өзімізге икемдеп қазақ дипломатикасын игеріп, Қазақстан
және әлем ... ... оң ... қол ... әдебиеттер тізімі:
1 Казахско-русские отношения в XVI-XVIII ... ... и ... ... ... ... по истории политического строя Казахстана.
Сборник. Том 1. Алма-Ата, 1960
3 Международные отношения в Центральной ... в.в. ... 1. ... ... ... В.П. ... отношения в Центральной Азии.
в XVII-I половина XIXв. Москва, 1979
5 История Казахстана в ... ... XVI-XX ... 1 ... ... ... государства (XV-XVII в.в.). Алматы, 2005
6 История Казахстана в русских источниках XVI-XX веков. 2 том. Русские
летописи и ... ... XVI – ... ... XVIII веков о
народах Казахстана. Алматы, ... ... Р., ... М. ... би ... оның ... жинағы». Алматы, 1991
8 В.В.Вильяминов-Зернов. Исследование о Касимовских
царях и ... ... 1864. 2 ... ... ... ... ... Алматы, 1993
10 Исторические известия о ... и о ... с ... ... со ... кончины Абуль-Хайр хана»
(1748-1765 гг.). Автор В.В.Вильяминов-Зернов. Уфа, 1853
11 Исторические известия о ... и о ... с ... Азией с 1764-1783 гг. Уфа, 1854
12 Продолжение древней Российской Вавлиофики. СПб.,1786. Ч. ... ... ... ... в 5 томах
14 Хафизова К.Ш. Ч.Валиханов о китайских грамотах.- // ... ... ... ... Алма-Ата, 1988. - 179-185 беттер
15 А.Исин. Документы Российского Государственнй архив древних
актов о казахов и Казахском ханстве. - // ... 2002, № 1. - 23-25 ... ... ... ... - // ... және еңбек, 1986, № 8
17 Қуанышбек Қари. Иран шахының Тәуке ханға хаты.
- // Жұлдыз, 2006. № 3. - 180-182 ... Исин А. ... ... хатын қалай дұрыс оқыған дұрыс.
- // Абай. – 2001. – № 2. - 42-44 бет
19 Өтениязов С., ... Х. ... ... ... болды? - // Қазақ тарихы. – 2006. - № 3. - 34-39 ... ... С. ... ... ... - // Ана ... - ... № 7. - 10-12 беттер
21 Қазақ Совет Энциклопедиясы. I том. Алма-Ата, 1972
22 Кшибеков Д., Кшибеков Т. Речь и ... ... ... ... ... ... 49:13
24 История дипломатии. 2-ое изд. -Т.1. Москва, 1959
25 Дипломатический словарь. 2-ое изд. –Т.1. Москва, 1971. – 479 ... ... ... дипломатия. Теория и практика.
Часть 1. Москва, 2000
27 История дипломатии. -Т.1. Москва, 1941
28 Атабаев Қ. Қазақстан тарихының деректанулық ... ... - ... Қазақ университеті, 2002
29 Каштанов С.М. Русская дипломатика: Учеб. Пособие для вузов
по спец. “История”. - Москва, ... ... ... Пронштейн А.П., Данилевский И.Н. Вопросы теорий и методики
исторического исследования. Москва, Высшая школа. 1986
31 Источниковедение ... ... Под ред. ... ... ... ... Пронштейн А.П. Методика исторического источниковедение.
Изд. 2-е. Издательства Ростовского Университета, 1976. – 480 бет
33 Абдулпаттев С. Халықаралық қатынастар және Қазақстанның
сыртқы ... ... ... ... ... ... ... Метод. Источники
Российской истории. Москва, 2004. - 641 бет.
35 Е.С.Омаров. Краткая история ... ... 2005. – 240 ... Наш Мир. - №6. 23 ... ... ... Тюркское склонение в ареально-историческом
освещении. - Москва, 1982
38 Г.Ф.Благова. Тюркск. Чагатаі – русск. Чагатай ... // ... ...... ... Вопросы языкознания. 1965, № 1
40 Алтай Аманжолов. «Шағатай» тіліне шалағай қарамайық.
- // ... ... ... ... К. ... ... XVII-XVIII ғасырлардағы тарихына
байланысты қазақ тіліндегі кейбір тарихи деректер туралы. –
// Вопросы ... ... и ... Туркестана.
- Труды института истории, ... и ... ... АН КазССР. - Том 15
42 Басин А. Посольство В.Степанова 1595 года.-// Простор. Москва, 1965
43 Миллер Г.Ф. Международное ... ... II-ой ... XVII ... ... ... 1942. № 8
44 Ч.Мусин. Қазақстан тарихы. Алматы, 2003
45 А.И.Левшин. Описание киргиз-казачьих или ... и ... ... 1996
46 Қадырғали Жалайыр және оның «Жылнамалар жинағы» атты
еңбегі. Ред. Сыздықова А., Қойгелдиев М.Қ. ... ... ... XVI ... ... ... // ... хабаршысы. Тарих сериясы. - 2001. - № 2
48 Басин В.Я. ... и ... ... в ... вв.
Алма-Ата, 1971
49 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к ... 30-х ... ... ... ... Қазақстан тарихы, 3 том. Алматы, 2002. – 768 ... ... В.А. ... ... и ... ... ... 1991
52 Абылай хан: Өмірі мен қызметіне қатысты құжаттар мен материалдар-
/Ред. Ж.Артықбаев. ... ... ... 100 ... ... хандығы мен Чиң ... ... ... ... құжаттар). – Алматы, “Санат”, 1998
54 Өмірзақов Ә.Ө. Ресейге қосылғаннан не ұттық? Алматы, 1999

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бабамыз Бейбарыстың ноғай ханымен жазысқан хаттары6 бет
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ тарихының дерек көзі65 бет
Қазақ хандығы (хү-хүііі)11 бет
Дипломатиялық және консулдық құқық12 бет
Дипломатиялық келіссөздер рөлі54 бет
Дипломатиялық корпус - дипломаттардың тәуелсiз бiрлестiгi51 бет
Дипломатиялық терминдер70 бет
Дипломатиялық хат алмасу және дипломатиялық құжаттар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь