Қытайдағы қазақтардың отбасылық әдет-ғұрыптары

Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3

1 Ұрпақ Өсіру және тәрбиелеу ғұрыптары

1.1 Баланың дүниеге келгенге дейінгі, өмір есігін ашуы және шілдехана жораларына шолу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.2 Бесікке бөлеу, қырқынан шығару, тұсау кесу және сүндетке отырғызу мен бала тәрбиесі хақында . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21


2 Неке.той салттары

2.1 Неке дәстүрі және құдандалық . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
2.2 Қыз ұзату және келін түсіру дәстүрі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51

3 Өлім.жітім және жерлеу дәстүрі

3.1 Адам дүниеден өткеннен жерлеуге дейінгі жол.жоралар . . . . . . . . . . . . 63
3.2 Жерлеу және жерлеуден кейінгі салт.дәстүрлер . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70


Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... .76


Пайдаланылған Әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... . . 79
Тақырыптың өзектілігі. ХХ ғасырдың соңында қазақ елі өз тәуелсіздігін алғаннан кейін, алды-артымызды бажайлап, өткен-кеткендерімізге көз жүгіртіп, өзіміздің төл тарихымызды жаңа көзқараспенқайта қарастырып, оны жан-жақты саралап, нағыз объективті, тарихи принцип бойынша ұлтымыздың мүддесі тұрғысынан, кеңінен зерттеуге мүмкіндік туды. Қазақ ұлты – ұзақ тарихққа, ұлттық түсі қою мәдениетке ие ұлт. Оның дүниеде шекара аттап қоныстанған ұлттардың бірі екені әлемге аян. Аз дегенде дүние бойынша 13 миллионнан астам қазақ халқының басым бөлігі қара шаңырақ болған еліміз Қазақстан Рсепубликасында қоныстанған. Ал, көршілес Қытай Халық Республикасы Қазақстаннан басқа, қазақ ұлты ең көп қоныстанған Өзбекстан және Ресей қатарлы елдердің бірі. Негізінен Іле қазақ автономиялы облысына қарасты үш аймаққа (Алтай, Тарбағатай, Іле), Мори және Баркөл қазақ автономиялы аудандарына біршама жиы қоныстанған. Бұлардан қалса, Бұратала, моңғол автономиялы облысы мен Санжы дүңген автономиялы облысының барлық аудандарына, Құмыл аймағына, Үрімжі, Күйтүн, Қарамай қалаларына, қысқасы бүкіл солтүстік және шығыс Шыңжаңға кеңінен тарқалып қоныстанған. Шынжаңнан сырт Гансу өлкесінің Ақсай қазақ автономиялы ауданында, Шиңхай өлкесінің Хайши моңғол, тибет автономиялы облысының Алтыншоқы өңірінде және Қытайдың астанасы Пекин қаласында қоныстанып, қызмет істеп және оқып жатқан қазақтар бар.
Шыңжаңдағы қазақтардың жалпы жан саны Қытайдағы қазіргі жүйе орнағаннан кейін былайша айтқанда тыныштық орнағаннан кейін «қазақтардың тұрмыс күйі недәуір жақсарып, халық саны артып, көркейіп-көктеп, дамып келеді. 1990 жылғы 4 реткі жан санын жаппай анықтауда жүргізілген санақ материалдарына негізделгенде мемлекет бойынша қазақтардың саны бір миллион 111 мың 718 адамға жетіп, миллиондық белестен асты. Санының көптігі жағынан елімізде (Қытайда-авт) 17 орынға, ал Шыңжаңда 3 орынға шықты» /1,29/ Ал 2004 жылғы санды мәлімет бойынша бір миллион 300 мыңның үстіне шыққан. Бұл елдегі қандастарымыз басқа елдердегі қазақтармен салыстырғанда тек жан санының көптігімен ғана емес, ұлттық құндылықтарын таза әрі берік сақтағандығымен де ерекшеленеді.
Өткен ғасырлардағы Ресей мен Қытай империалары жүргізген отарлау саясатының салдарынан тағдырдың жазуымен шекараның арғы бетінде
1. Нұрахымет. Іле қазақ автономиялы облысындағы қазақтардың санының артуы және жоспарлы туыт. //Шынжаң қоғамдық ғылымы, 1992 жыл, №3.
2. Қазақстан мұрағаттары., Астана 2005. №1.
3. Нығымет Мыңжанұлы., Әбдірешит Байболат. Қазақ шежірелері. 1-том, Күйтүн Іле халық баспасы 1990. -533б.
4. Хы Шиңлия. Азаттықтан бұрынғы алтай қазақтарының қоғамдық тарихы жайлы тексеру баяндамасы.// Шыңжаң тарихи зерттеулері, 1986, №1.
5. Қостай Жақияұлы. Алтай аймағындағы қазақтардың әдет-ғұрып заңы туралы.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1992 жыл №1.
6. Нығымет мыңжани. Қазақтың қысқаша тарихы, Үрімжі Шынжаң халық баспасы.1987.-683б.
7. Ұлтымыздың даму мәселесі туралы толғаныс. Үрімжі Шынжаң жастар -өрендер баспасы 1996
8. Шәріпхан Әбдәли. Поэзиялық ұлттан философиялық ұлт өресіне көтерілу – дәуір талабы. //Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1997, №2.
9. Сұлтан Жанболатов. Ұлттың тұтас тұлғалық сапасын жоғарылату – ұлттың болашағы мен тағдырына қатысты шұғыл міндеті.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1997, №3.
10. Оразанбай Егеубаев. Қажырлы ізденістің нәтижесі.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1998, №1.
11. Шәріпхан Әбдәли. Ұлтымыздың заман талабына сай дамуына кедергі болып отырған кейбір мәселелері туралы толғаныс./шыңжаң газеті. Қазақша. 1998, 15 қаңтар.
12. Ясиын Құмарұлы. Қазақтың салт-дәстүрлері. Үрімжі Шынжаң халық баспасы. 2006.-733б.
13. Жақып Мырзаханұлы. Қазақ мәдениетінің айдыны. Үрімжі 2006 ж.
14. Зейнолла Сәнік. Қазақтың тұрмыс-салт білімдері. Үрімжі 1999 ж.
15. Болат Бопайұлы. Асыл қазына. Үрімжі 2002 ж.
16. Жақып Мырзаханұлы. Қатарлылар Қазақ халқы және оның салт-сансы. Үрімжі Шынжаң жастар -өрендер баспасы 1992.- 408б.
17. Айып Нұспоқасұлы. Ағаш бесіктен жер бесікке дейін. Үрімжі Шынжаң жастар -өрендер баспасы 2002.-236б.
18. Д.Б.Ескекбаев, Ә.Т.Төлеубаев Орынбор қазақтары. (Тарихи этнографиялық зерттеу). Алматы Қазақ университеті 2004.-173б.
19. А.Т.Толеубаев реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов Алматы. Ғылым 1991.- 213б.
20. Су Би Хай. Қазақ мәдениетінің тарихы. Үрімжі Шынжаң халық баспасы. 2005-857б.
21. Қазақтың қысқаша тарихын жазу тобы. Қазақтың қысқаша тарихы. Үрімжі Шынжаң халық баспасы. 1987.- 683б.
22. Синьцзиян қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу тобы. Синьцзиянның қысқаша тарихы.ІІІ том.,Үрімжі Шынжаң халық баспасы. 1983.- 751б.
23. Синьцзиян оқу-ағарту комитетінің жоғары оқу орындарының тарих оқулығын құрастырып жазу тобы. Синьцзиянның жергілікті тарихы. Үрімжі 1992.
24. Бұрхан Шаһиди. Синьцзиянда өткен 50 жыл. Пекин Ұлттар баспасы 1985.
25. Баркөл қазақ автономиялы ауданының жалпы жағдайы. Үрімжі Шынжаң халық баспасы 1962.
26. Хасен Оралтай. Елім-айлап өткен өмір. Стамбул 1999.
27. Жақсылық Сәмитұлы. Қытайдағы қазақтар. Алматы Дүние жүзі қазақтары қауымдастығы 2000.-308б.
28. Қытай қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу тобы. Синьцзиянның қазіргі заман саяси-қоғамдық тарихы. Пекин Ұлттар баспасы 1992
29. Нығымет Мыңжанұлы. Синьцзияндағы қазақтар. Үрімжі Шынжаң халық баспасы 1981.
30. Халел Арғынбаев. Қазақ халқындағы семья мен неке. Алматы Ғылым 1973.-288б.
31. Халел Арғынбаев. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. Алматы Қайнар 2005.-215б.
32. Сейіт Кенжеахметов. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы 1994.
33. Сейіт Кенжеахметұлы. Ұлттық ғұрып-әдеттің беймәлім 220 түрі. Алматы 1998.
34. Нәбижан Мұқаметханұлы. Баланың қазақ семьясындағы орны және қазақтардың ұрпақты болудағы дәстүрлі көзқарасы.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1992, №2.
35. Ш. Керімов. Күйеу келтір, қыз ұзат. Алматы Ана тілі 1992.-111б .
36. Қостай Жақияұлы. Алтай аймағындағы қазақтардың әдет-ғұрып заңы туралы.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1992 жыл №2.
37. Жақып Мырзақанұлы. Қазақтың неке және той салты жөніндегі ойлар.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1990 жыл №1.
38. Нұрсалбек Маранұлы. Қазақ салт-санасындағы этнографиялық көркемдік жайында алғашқы ізденіс.//Мұра, 2000 жыл, № 3.
39. Жәжік Жақашұлы. Сарын.//Шалғын, 1987 жыл. №4.
40. С. Қалиев, М. Оразаев, М. Смайлова. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы Рауан 1994.-221б.
41. Байғазы Әбейбекұлы. Келінді баулу беташардан басталмақ.//Шыңжаң әйелдер журналы, 2001. № 3.
42. Шамашырап Сламжанұлы. Қазақ әйелдерінің асыл әдеті.//Ұлттар ынтымағы 1991, №1.
43. Нәбижан Мұқаметханұлы. Атау кереден арғы тарихымызға көз жүгіртсек /Ана тілі газеті. 1994 жыл, 10 ақпан, №6 (203).
44. Болат Мұратқанұлы, Күлшат Жасымқанқызы. Мұратөқаннан қалған үш мұра.//Мұра, 2006 жыл, № 2 .
45. Қызыр Тілеубердіұлы. Өміртай қажы қайтыс болғанда шығарылған жоқтау. //Мұра, 2003 жыл, № 3.
46. Шәуешектегі қазақтардың өлім жөнелту салты.//Мұра, 2003 жыл, № 1.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих факультеті
Археология және этнология кафедрасы
Магистрлік диссертация
ҚЫТАЙДАҒЫ ҚАЗАҚТАРДЫҢ ОТБАСЫЛЫҚ
ӘДЕТ-ҒҰРЫПТАРЫ
Орындаған:
2 курс магистранты ... ... ... ... ... ... ... жіберілді: « » 2007 ... ... және ... меңгерушісі
т.ғ.д., профессор ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1 ... Өсіру және тәрбиелеу ғұрыптары
1.1 Баланың дүниеге келгенге ... өмір ... ашуы және ... шолу . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . ... ... ... қырқынан шығару, тұсау кесу және сүндетке отырғызу ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... ... ... Неке дәстүрі және құдандалық . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .
. . . . . . . . . . . . ... Қыз ... және ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . 51
3 ... және жерлеу дәстүрі
3.1 Адам дүниеден өткеннен жерлеуге дейінгі жол-жоралар . . . . . . . . . .
. . ... ... және ... ... салт-дәстүрлер . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... . ... өзектілігі. ХХ ғасырдың соңында қазақ елі өз ... ... ... ... өткен-кеткендерімізге көз
жүгіртіп, өзіміздің төл тарихымызды жаңа көзқараспенқайта қарастырып, оны
жан-жақты саралап, нағыз объективті, ... ... ... ... ... ... зерттеуге мүмкіндік туды. Қазақ ұлты – ұзақ
тарихққа, ұлттық түсі қою ... ие ұлт. Оның ... ... ... ... бірі екені әлемге аян. Аз дегенде дүние ... ... ... қазақ халқының басым бөлігі қара шаңырақ болған еліміз
Қазақстан Рсепубликасында ... Ал, ... ... ... Қазақстаннан басқа, қазақ ұлты ең көп қоныстанған Өзбекстан
және Ресей қатарлы елдердің бірі. Негізінен Іле ... ... ... үш ... ... ... Іле), Мори және Баркөл ... ... ... жиы ... Бұлардан қалса, Бұратала,
моңғол автономиялы облысы мен Санжы дүңген автономиялы облысының ... ... ... ... ... Қарамай қалаларына, қысқасы
бүкіл солтүстік және шығыс ... ... ... ... сырт ... ... ... қазақ автономиялы ауданында, Шиңхай
өлкесінің Хайши ... ... ... ... Алтыншоқы өңірінде
және Қытайдың астанасы Пекин қаласында қоныстанып, қызмет істеп және оқып
жатқан қазақтар бар.
Шыңжаңдағы ... ... жан саны ... қазіргі жүйе
орнағаннан кейін былайша айтқанда тыныштық орнағаннан кейін ... күйі ... ... ... саны ... ... дамып
келеді. 1990 жылғы 4 реткі жан ... ... ... жүргізілген санақ
материалдарына негізделгенде мемлекет бойынша қазақтардың саны бір ... мың 718 ... ... ... ... ... Санының көптігі
жағынан елімізде (Қытайда-авт) 17 орынға, ал Шыңжаңда 3 ... ... Ал 2004 ... ... мәлімет бойынша бір миллион 300 мыңның ... Бұл ... ... ... ... ... ... жан санының көптігімен ғана емес, ұлттық құндылықтарын таза әрі ... де ... ... ... мен ... ... ... отарлау
саясатының салдарынан тағдырдың жазуымен шекараның арғы ... ... ата ... Қазақстаннан өзге де қазақ ұлты ең көп тұратын ... ... да жер ... басқа қандастарымыздай, қаншама тағдырдың
тезінен өтсе де, мың өліп, мың тірілсе де, ұлтымыздың ежелден жалғасын
тауып келе жатқан ... ойып ... орны бар ... ... ... әдет-ғұрпын, салт-санасын қаймағын бұзбай, ... ... келе ... осы беті ... бола қалмаған. Ол адамзаттың өмір сүру,
жаратылысты тану, оған ... өзін ... ... ... бірте-бірте
пайда болып қалыптасқан. Арналы асау өзен суларының ... ... ... ... ... бастау алғаны сияқты халқымыздың қазіргі
рухани мәдениеті ең алғашқы жылт ... ... ... ... ... алған.
Осы қасиетті де, қастерлі мұраны бүгінгі күнде барған сайын күш ала түскен
және бүкіл табиғатымен болмысына ... сіңе ... ... ... ... мен от ... ... күлге айналдырмай тұрып зерттеу,
зерделеу, ... ... ... ... ... парыз.
Басқада ондаған елдермен қатар Қазақстанда Ресей империясының
жүздеген жылдарға созылған асқан шеберлікпен ... әрі ... ... ... бойы ... отарлық саясатының ең қасіреттісі ... ... ... келе ... дәстүрімізді, ұлттық
ділімізді жойылып кетуге жақындатқаны баршамызға жасырын емес. Сондықтан
осы бағыттағы ізденістер мен ... ... ... ... өткеніне үңіліп, жоғалтқанын түгендеп жатқан жас мемлекетіміз үшін
өте маңызды, игі іс болатыны ... ... ... “мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы
бойынша мәдени мұраларымызды жүйелеп, оларды қалпына келтіру, сақтау, одан
ары дамыту ісі ... ... ... ... мәдениетімізді ұлықтап, бар мен
жоғымызды түгендеп, жүйелеп, ... ... ... ... ... ... ... болуға тиіс” деп атап айтқан болатын /2, 1-
б/.
Халқымыздың салт-дәстүрінде адам өмірге келгеннен, қайтыс болғанша
өтелетін ... ... ... қай ... да ... ... ... болсын “Отан отбасынан басталады”
демекші барлығы да отбасында орын алары хақ. ... бұл ... ... ... ... ... ... негізі. Зерттеуге қатысты деректер тақырыбымызды
аша түсу мақсатында мынадай ... яғни ... ... ... ... және ... ... қамтиды.
Нақтырақ тоқталсақ Қытай қазақтары арсында кең таралған бесік жыры,
беташар, ... ... айту тағы ... ... ... ... ... келе
жатқан деректер, сонымен қатар салт-дәстүрге қатысты ... ... ... ... ... ... ... тарихшы-ғалымы Нығымет Мыңжани мен
Әбдірешит Байболаттың бірлесіп, реттеп ... ... ... /3/, Хы Шиң ... мәліметтері /4/, Қостай Жақияұлының /5/
жинаған деректерін зерттеу еңбегімізде пайдаландық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қытайдағы қазақтардың ... ... ... ... жүрген, халқым, ұлтым деп
сол елінің асыл қазынасын жоғалтпай, тұралатпай ... ... ... ... оны ... арасында кеңінен насихаттап жүрген Қытайдағы
қазақ зертеушілері де және Қытайдағы қазақтар арасында ұзақ жылдар ... ... ... ... ... ... ... ұлты қытай
зерттеушілерде жоқ емес. Міне осы еңбектер біздің тақырыбымызды ... ... ... ... ... аша ... ... маңызға
ие.
Осы бағыттағы зерттеулер мен ізденістер Қытайда 1949 жылы ... ... ... біртіндеп жүре бастаса, аты шулы мәдениет төңкерісі
кезінде басқада барлық салалардай мүлдем ... ... Ал осы ... жылымық әрі тыныштықтан қазірге дейінгі уақытта ... ... ... ... ... ... ... қанат жая бастады. Олар қытай , қазақ, ұйғыр тілдерінде жарық
өрді. Қытай қазақтарының белгілі тарихшысы, ... ... ... қысқаша тарихы” /6/ атты еңбегінде қазақ халқының шығу тегінен
бастап, ... ... ... ... ... зерттеу жүргізіп, еңбектің
соңына ала халқымыздың ... ... ... ... туралы да мәліметтер келтірген әрі құндылығы жоғары деп айта
аламыз.
1996 ... ... ... ... ғылымдар академиясының бұрынғы
орынбасар бастығы, зерттеуші Жақып Мырзақанұлы «Шыңжаң қазақтарының
қазіргі салт-санасы және ... ... ... ... ... ... Шыңжаңдағы қазақ ұлтының реформалау, есік ашу және
социалистік базар шаруашылығы тұсындағы ... ... ... ... ... мен өзгеруі ахуалын түбегейлі және жан-жақтылы
тексеру үшін, тақырып тобындағылар қазақ шоғырлы қоныстанған Іле, ... екі рет ... ... ... ... ... зерттеу
нәтижесіне қол жеткізді әрі осы негізде «ұлтымыздың даму ... ... /7/ ... ... ... ... ... Шыңжаң жастар-
өрендер баспасы жағынан бастырып шығарды. ... ... ... тағы ... мәдениет толғанысы қызу өрлеуге көтеріліп, ұлттық ... ... бұл ... ... ... ... ... Мұның
ішіндегі кейбір мақалалар әр ұлттың білім саласы мен ... ... ... аңыс ... Мысалы, Шыңжаң қазақтары жөнінен біршама
ықпалды, ғылыми назариялық басылым - «Шыңжаң қоғамдық ғылымы» журанлы ... ... ... ... ұлттан философиялық ұлт ...... ... /8/ ... мақаласын редактор ескертпесімен қосып
жариялады. «Шыңжаң қоғамдық ғылымы» журналы (қазақша) 1997 жылы 4 саннан
бастап «қазақтану» талқысы стонын ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық сапасын жоғарылату – ұлттың болашағы
мен тағдырына қатысты шұғыл міндеті» /9/. Оразанбай Егеубаевтің ... ... /10/ ... ... ... ... ... (қазақша) 1998 жылғы 15 ... ... ... салт-санасындағы өзгеріс» атты тақырып тобының мүшелері Жақып
Мырзақанұлы, Қаһарман Мұқанұлы, Шәріпқан ... ... ... ... ... сай дамуына кедергі болып отырған ... ... ... /11/ ... ... жарияланды. Бұл мақала
қоғамда белгілі ықпал қозғап, оқырмандардың жақсы бағасын ... ... ... тастағаннан кейін, яғни 2000 жылы қаңтардың 19
күні Шыңжаң қоғамдық ғылымдар ... мен ... ... ... «Қазақтың дәстүрлі мәдениеті және дамуы жөнінде» атты ғылыми
талқы мәжілісін ашты. Жиналыста ұлт ... ... ... ... белсене қатысып, маңызды пікірлер ... ... ... ... түйіні «жаңа осы заманғы нәрселердің барлығын құнды
немесе үздік деп қарауға болмайтыны ... ... ... байырғы
нәрселердің бәрін іріп-шіріген, құнсыз деп есептеуге болмайды» деген ұлт
мәдениеті үшін маңызды әрі тиымды пікірлер ... ... аға ... Шыңжаң қоғамдық ғылымы журналы бас ... ... ... ... ... «Ұлы ... ... айнасы»
сияқты алпыстан астам ғылыми мақаланың «Алыстағы ата мұра» атты ... ... ... 2006 жылы Шыңжаң халық баспасынан ... ... ... ... «Қазақтың салт-дәстүрлері» /12/ атты еңбек өте қызу
қарсы алуға ие болды. Автор бұл еңбегінде ... ден ... ... келіп шығу қайнары болды әрі оны өте ... ... ... Бір ... ... Қытайдағы ұйытқы ұлт қытай
ұлтының да ... ... тағы ... ұлттардың дәстүрлері мен
ұлтымыздың кейбір ғұрыптарын салыстыра баяндап отырған.
Қытай мемлекетінің ... бес ... ... ... ... енгізіліп, істелген «Қытай ұлттарының мәдениет айдыны» деген
ортақ атқа ие желілес кітаптардың ... ұлты ... ... көп ... ... ... ... көтерген тақырыбы тың, қамтыған мазмұны кең,
ғылыми құны жоғары өзінен бұрын жарыққа ... ... ... ... ... ... ... әсіресе Су Би Хайдың «Қазақ
мәдениетінің тарихы» атты еңбегінен басқаша болып, 2006 жылы ... ... ... ... ... ... ... айдыны» /13/ атты
кітап. Онда әдет-ғұрыптар, діни наным-сенімдер, отбасылық жағдай, қазақтың
үй-жәйі, қазіргі ... ... ... ... ... ... жеке ... ретінде жазылған. Тақырыбымыз үшін өте құнды еңбек.
Тақырыбымыз жөнінен жоғарыдағы еңбектердің ешқайсысынан құны кем
түспейтін Қытай қазақтарына ... ... ... Зейнолла Сәнікұлының
1999 жылы жарық көрген «Қазақтың тұрмыс-салт білімдері» /14/ атты ... ... 367 ... ... Мұнда халқымыз өмірінің ешбір қалтарысын
қалтырмай айшқты түрде баяндаған. Салт дәстүрімізді ... Тағы ... бір ... ... ... ... ... ғылыми орындарда
қызмет еткен, білгір этногроф, қазір Қазақстан жазушылар одағының мүшесі
болып қазақ елінде еңбек етіп жүрген Болат ... 2002 жылы ... ... ... көрген «Асыл қазына» /15/ атты еңбегі өз
құндылығымен ерекшеленеді. Онда ... ... ... бүгінге жеткен
салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары, қыл аяғы ... ... ... баяндалған.
Қазақтардың шаруашылығы мен тұрмысына қатысты ... ... ... ... ... ... ... және оның салт-
санасы” /16/ атты еңбегінен өте мол кездестіруге болады. Онда автор қазақ
халқының мәдени және ... ... ... ... ... беріп кетеді. Еңбекте Қытайдағы қазақтардың әдет-ғұрпына
байланысты көптеген құнды мағұлыматтар берілгендіктен, ... ... ... ... дерек ретінде берері мол.
Қытай қазақтарының салт-сана, ғұрыптарын терең зерттеп жүрген әрі осы
бағытта көптеген ... ... ... ... ... ... ... Нұспоқасұлының “Ағаш бесіктен жер бесікке дейін” /17/ атты ... ... аша ... ең ... ... бірі деп ... Онда арнайы осы қазақ халқының баланың өмірге ... ... ... ... ... ... ... барыстағы барлық жол-
жоралар, ғұрыптар, наным-сенімдер ... ... ... көз ... демекші белгілі қытай ұлтының тарихшы, ... ... ... ... ұлтының тарихын, ғұрып-әдетін
ежелгі заманнан қазірге кезеңге ... ... ... ... ... жазып жүрген Су Би Хай мырзаның ... ... /20/ атты ... ерекше бағалауға болады. Халқымыз туралы ежелден
қазірге дейінгі Қытай деректерін өте кеңінен пайдалана отырып жазылған бұл
еңбекте ... ... ... ... жүйелі
баяндалған.
Қазақтың қысқаша тарихын жазу тобы ... ... ... ... /21/ еңбегініңде маңызы жоғары. Онда ежелден қазіргі ... ... ... баяндалумен қатар салт-сана, ғұрып-дәстүрлерімзге
тиісінше тоқталып кеткен.
Синьцзиян Қоғамдық ғылымдар академиясының ұйымдастыруымен ұлттарды
зерттеу тобы ... ... ... ... тарихы” /22/ атты үш
томдық іргелі еңбек пен Циньцзиян ... ... ... ... ... құрастырылған “Синьцзиянның жергілікті тарихы” /23/ атты
еңбектер тақырыбымызды тереңірек игере түсуге мол мүмкіндіктер туғызады.
Бұрхан Шаһиди ... ... елу ... /24/ атты ... ... Ол кезінде Синьцзиянның сыртқы сауда-саттық ... ... ... келе ... үкіметтің төрағалық қызметін атқарған. Бұрхан
Шаһиди еңбегінің де деректік маңызы мол. Онда Синхай төңкерісінің ... ... ... езгіге қарсы қозғалыстарының жаңа
деңгейге көтерілгені туралы айтылады.
“Баркөл қазақ автономиялы ауданының ... ... /25/. ... қазақтардың шаруашылығы, тұрмысы, мәдениеті, әлеуметтік-
экоомикалық қатынастары жөннде біршама құнды мағұлыматтар ... ... ... ... ... ... ... 800 беттен тұратын “Елім-айлап өткен өмір” /26/ атты қомақты
еңбегінде Синьцзиян қазақтарының 1930 жылдан бергі ауыр ... ... аууы және күні ... ... ... ... ... енді бір көрнекті өкілі жазуші Жақсылық
Самитұлының “Қытайдағы қазақтар” /27/ ... ... ... ... Автор онда қазақтардың екі мемлекетке бөлініп қалуынан (1860)
бастап олардың бүгінгі қытайдағы ... ... ... шолу ... ... ... ... шығарған “Синьцзиянның қазіргі
заман саяси-қоғамдық тарихы” /28/ атты ... ... ... ... /29/ атты еңбектері өзінің ... ... ... ... ... ... және бұрынғы «Шалғын»
журналы қатарлы арнаулы фолклорлық ... және ... да ... ... ... ... қатысты топтама (жинақ) кітаптарда
осы әдет-ғұрыптарымызға қатысты көптеген деректік материалдар және оларға
қарата талдаулар жарияланды. Бірақ олар қазірге ... бір ... ... ... ... ... жарық көрген жоқ.
Салыстыра талдау негізінде Қазақстанда ұлтымыздың ғұрып-әдет, салт-
санасын ... ... ... белгілі этногроф, тарихщымыз Халел
Арғынбаевтың ... ... ... мен ... /30/ мен ... ... /31/ атты еңбектері және Сейіт ... ... мен ... /32/ мен ... ғұрып-
әдеттің беймәлім 220 түрі” /33/ атты еңбектері арнайы осы ... ... ... ... болп ... ... методологиялық негізі. Магистрлік диссертацияны
жазу барысында тарихилық ... ... ... жаңаша көзқарас
негізінде Қытайдағы қазақ тарихшылары, этногрофтары мен ... ... ... ... тарихшы, этногроф ғалымдарының
еңбектерін пайдалана отырып, тарих ғылымында мойындалған салыстыру әдісін
қолдандық. Сонымен қатар ... ... де ... жұмыстың мерзімдік шегі. Қазақ халқының салт-дәстүрлері
жалпы қазақ халқына ортақ терең тарихи қабаттардан бастау алады. Қытайдағы
қазақтардың салт-дәстүрлерін жазу ... екі ірі ... ... ... яғни ... мен ... арасындағы ХІХ ғасырдың соңындағы
«Петербург» және «Іле» келісімдері негізінде шекра белгіленгеннен қазірге
дейінгі ... ... ... ... XIX-XX ... ... ... ғылыми жаңалығы. Қазақстаннан тыс қазақ халқының
ең көп ... ... ... ... ... салт-дәстүрлерін
алғышқылардың бірі болып, ғылыми жағынан қарастырудың өзі ... ... ... ... Бұл ... ... ... өз салт-
дәстүрлерін ғылыми түрде жинап, зерттей ... ... ... ... ... ... көпшілік назарына
ұсынылып отыр. Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... еңбекте белгілі дәрежеде қарастырылды.
Тақырыптың мақсаты мен міндеттері. Дүние жүзенде Қазақстаннан басқа
жерде қоныстанған қазақ ... ең көп ... ... өңір ... жиы ... ... Іле, ... Тарбиғатай тағы басқа
аймақтары. Ол жерлер қазақтың арғы ... ... ... ... ... ... ... Қазақтың арғы-бергі біртүтас тарихын жан-
жақты зерттеу үшін қазақ ұлтының екінші ірі қоныс тепкен осынау өңірінің
тарихы, тұрмыс-тіршілігі. Онда әлі ... ... ... келе ... ұлттық
құндылықтарымыз салт-дәстүр, ғұрып-әдет, наным-сенімдерді жалпы талдап
сипаттап, тарихтағы салт-дәстүріміз қандай болды, қалай ... ... ... ... ... ... ... Басқа өңірдегі қандастарымызбен,
әсіресе Қазақстандағы ... ... ... жағында қандай
өзгешеліктер байқалады, қазіргі Қытай елінің дамуы ... ... ... ... ... сол ... ... ұлттық құндылығы не болмақ деген сұрақтарға тоқталып
өтудің маңызы айтпасада түсінікті болар. Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... ... және тәрбиелеу әдет-ғұрыптарын
талдау;
-Қытайдағы қазақтардың қыз ұзату және келін түсіру ... ... ... ... және ... салттарын талдап
көрсету;
Жұмыстың құрлымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... ... тұрады.
Кіріспеде зерттеліп отырған тақырыптың өзектілігі, деректік негізі,
мәселенің зерттелу деңгейі сипатталады. ... ... ... мен ... көрсетіледі.
Бірінші тарау екі тараушадан тұрады. Онда Баланың дүниеге ... ... ... және ... ... бөлеу және қырқынан шығару
, тұсау кесу, сүндет той және тәрбие хақында ... ... екі ... тұрады. Онда қыз ұзату және келін түсіру
дәстүрлері қарастырылады.
Үшінші тарау екі ... ... Онда ... және жерлеу
салттары туралы біршама толығырақ тоқталады.
Қорытынды бөлімінде осы жұмысты басынан-аяғына дейін жазу ... және ... ... ... ... ... ... ӨСІРУ ЖӘНЕ ТӘРБИЕЛЕУ ҒҰРЫПТАРЫ
1.1 Баланың дүниеге келгенге дейінгі жол-жоралар, түсініктер
Қазақтар баланы «өмірімнің жалғасы» (әкенің көзқарасы), «бауыр ... ... деп ... олар бала үшін қанша ауыр азап
көрсе де, ... ... ... де ... Осындай болғандықтан бала қазақ
отбасында көптеген белсенді қоғамдық рөл ойнайды.
Жалпы ырымшыл, үмітшіл қазақ халқы әр уақытта әр іске ... ... ... ... ... ... әсте олар күпірлік етіп әр іске
күнен бұрын ... ... ... ... есесіне тәубеге келіп,
әй алла бергеніңе шүкіршілік, тәубе тәубе деп қанағатшылық етіп отырған,
міне бала ... де дәл ... ... Келін алғаш үйге келерден,
тойдан бұрын істелетін жол-жоралар бір басқа да, ... ... ... ... аяғы ауыр ... ... тұрып-ақ, осындай игі жағдай ... ... ... бір ... және ... дайындықтар қайын ененің, сондай-
ақ үй ішінің басқа мүшелерінде де байқала бастайды. ... өзі ... ... бір жақсылық, сәттілік күткендік, тілегендік деп
түсінуге болады.
Бала ер-әйел сүйіспеншілігін күшейтеді. Егер ... жас ... ... бұрын бір-біріне көңілсіз болып жүрген болса, нәрестенің
дүниеге келуімен олар бір-біріне пейілді болады, ... ... ... ішкі дүниедегі азапқа шыдап семья тұрмысын сақтайды. Бала санының
көбеюіне ілесе қазақ әйелдерінің семьялық орыны жоғарылап ... ... ... ... ... кезде олардың семьялық орны ең ... ... ... ... ... оның сыртқы тұлғасында емес,
қайта оның бала көтеруінде деп ... ... ... ... ... де, ... де ... көрмейді, тіпті бүкіл ... /34: ... ... ... ... ең ... ... бірі болса, қайын
енесі келіні ... ... ... ... деп тіке өз тәрбиесіне
алып, бастан үлгі-тағылым үйретіп, жақсы келін, көрегенді ана ... ... ... ... үмітпен келін алғаш түскен кезден бастап
болашақ нәрестеге керекті бесін тағы басқа керек-жарақтарды ... да, ... ... ... жатқан, соларға істеткен
дүниелеріналысқа жібермей ұқыптап сақтап ырымдап жүретін ... ... Бұл ... осы соңғы кезде Қытай ... ... ... ... еңбектер жазып жүрген Қытайдағы қазақ этнологы,
жазушы Айып Нұспоқасұлы өзінің сол Қытай елінде төте ... ... ... жер ... дейін” деген еңбегінде: “алғаш жүкті болған келін
үшін жасалатын ырым. Жаңа түскен ... ... ... ... жанкүйер
жақындары төрт көзбен күтеді де.
Ауыл әйелдері келіннің бойындағы сәл өзгерісті байқасымен (оның ... ... ... енесіне тұспалдап жеткізеді. Келіннің енесі
қуанышты ... ... ... ... өз ... білдіріп, сый-
сыбаға беріп, қайтарады, онан соң келінді ата-баба ... ... ... ... ... керегесіне ақ орамал байлап қояды. Бұл “керегеге орамал
байлау” деп аталады. Осындай кейін келіннің жүкті екендігін ... ... ... ... адам ... ... ... қарайды. Себебі,
халқымызда “ең сүйкімді, ең ардақты адам – екіқабат әйел” дейтін аталы сөз
бар /17,123-124 бб/ деп ... ... бала ... ... ... осы бір
жораны, яғни, “керегеге орамал байлау” туралы бізге өте ... ... Ал ... ары ... ... ... ... бүкіл отбасындағыларды
қойып бүкіл ауыл ерекше ылтипатпен қарап, қамқорлығына ... деп ... ... ... ... дәл осы туралы өзінің ұлы қытай
болса да ұзақ ... бойы ... ... тарихы, мәдениетін зерттеп жүрген
Шинжаң университетінің профессоры Су Би Хай ... ... ... ... ұлтымыздың балалы болу, оны тәрбиелеу хақындағы бөлімінде
былай деген екен: ... ... бас ... өте ... ... ... болғаннан бастап, оны қатты аялап қорғайды.
Отбасындағы қатты қайырым жұмыстарды істеткізбейді. Қуаттандыруға,
демалысына ... ... Сол ... баланың толық жетілуіне мүмкіндік
жасалады. Қазақтардың дәстүрлі әдеті бойынша әйел ... ... ... етін ... ... ішкізбейді. Олар түйе онекі айда туады,
егер жүкті болған әйел түйе етін жеп, шүбәтін ішіп, жүнінен тігілген ... ... ... ... кетеді деп ырымдайды. Енді бірі қоянның
етін ... ... ... ерні ... ... әйел қоянның етін жесе,
бала жырық болып туылады деп қарайды. Тағы бірі қасқыр тартып кеткен
малдың етін ... ... ... көп ... Қасқыр тартып кткен
малдың етін жесе, туылған баланың сілекейі көп болады деп ... ... деп ... ... ... ғұрыптарына біршама терең үңіліп, беріле
зерттеп жүргендігін ... Міне ... ... алғашқыкезеңдегі ырым-
тиымдарымыздыңда түсінген адамға белгілі бір қағидарларға, белгілі
дәрежеде ғылыми ... ... ... ... ... Айып
Нұспқасұлының жазғанындай керегеге орамал байлау бұл кез-келген осы үйге
келушілердің бірден ... жас ... ... екендігін байқап, оған
ылтипатпен аялай қарай ... ... ... ... ... ... Су Би ... сүйенсек, жаңа екіқабат болған ... және ... ... мал етін ... міне бұл да ғылымилық емей
немене.
Сонымен келіннің жүктілігі белгілі болған соң бұл қуанышты жағдай
әрине жігіт жақ ... ... ... жақ ... барлығын қуантып
болашақ өмрге келетін ұрпақ үшін тілеу тілеп, ... ... ... анық. Мұнда ең бастысы “құрсақ той” деп аталады. Бұл жөнінде Айып
Нұспоқасұлының еңбегінде былай деп тоқталады: “жас ... ... ... ас-
тағамға тәбеті тартпаса енесі оны жерік болған екен деп ... де, ... табу ... ауыл ... ... ... той жасап, келгендерге
әзіл-қлжың, қызықты әңгімелер айтқызып, келіннің көңілін көтереді. Бұл
“құрсақ той” кей ... ... ... деп те ... ... тойға
шақырылған әйелдер, үйлерінен әр түрлі тағамдар пісіріп, тәтті-дәмді
нәрселер ала келеді. Бұл “жерік ас” деп ... ... ... ... ... келін ауыл әйелдері әкелген ... ... ... ... әлді ... жеп жерігін басып, рухани ... ... ... ... жерік болған келінге “жерік ас” жегізуінің үлкен ғылыми
негізі бар. ... ... тек ... ғана ... ... сәбидің де
денсаулығына пайдасы бар. Жерік асқа тойған анадан туған перезент ақылды,
алғыр, зерек болады. Егер келіннің ... ... ... ... ... “ит ... деп ... Жерігі басылмаған, яғни, “ит жерік” ... ... бала ... ... кейде кем тууы да ... ... бала ес ... ... аузынан сілекейі шүбырып жүреді дейді халық
даналығы” /17, 124-б/
Міне мұнан ... ... ... халық дәрігерлігі
болғандығын көреміз. Мұнда сол ауыл әр үйден, әр түрлі дәм келіп, ... ... ... ... ... ... ... жейді. Басқа сөзбен айтқанда
ол анаға да, балаға да керекті қоректік деген сөз.
Жүкті ... ... ... жас ... күтімге алу болашақ
ұрпақтың толық жетіліп, сау денелі туылуы, ақылды, сымбатты болуы үшін
жасалады. Сол үшін ... ... ... ... ... күнінен бастап
уағында азықтанып, уағында демалып көңілді ... ... ... ... ... ... жәнеде нәрлі сусындық тағамдарды көбірек ішуге
насихаттап отырған. Бұл ... ... Айып ... ... ... аяқ ... ... ашу үшін сармысақ және жуа қосқан
ет береді. Айран, қымыз, сүт ішкізіп, қаймақ жегізеді. Бала ... ... деп ... ... ... көзі ... ... сақ болсын деп
рауағаш, қымыздық жегізеді. Баланың күші мол, ... ... ... деп
ірімшік, ет жегізіп, сорпа ішкізеді. Бала көрікті, сау денілі болады деп
жүкті келінді запыран гүлінің сөлімен дәрет ... ... ... ... ... төрт ... сау, ақылды, көрікті де, білімді перезент көру
үшін перезент ана ... біте ... ... ... күтеді. Бұл салт
қазақтарда сонау ықылым замандардан-ақ тұрмісті ... ... ... өте ... ... оны күнделік тұрмыс дағыдысына
айналдырғанын әйгілейді” /17, 124-б/.
Бұл арада менде ... ... ... ... ... ... тұрмыс дағдысын сонау ертеден бойына сіңірген мәдениетті халықтар
екендігіне шүбәсіз сендім. Мұнда халқымыз пәктік пен тазалықты өте ... ... ... тазалықты қатаң дағдыға айналдырған. ... ... ... ... үйге ... және асқа ... алдында
қол жуу, тағы басқа жазылмаған дала заңдарымыз қаншама. Осыған ... ... ... – денсаулықтың кепілі” ауыру-сырқау атаулы
ластықтан ... Сау ... ... болу үшін денені таза ұстау
ластықтан аулық болу керек деп қарайтындықтан осы қағидалармен тәжірибелі
енелер келіндеріне жөн сілтеп отырған.
Бұл ... тағы Айып ... ... тоқталар болсақ, одан өте
тамаша дәстүрлік білімдерді көрумізге болады. Зерттеуші онда ... ... ... ... ... ... ... болысымен оларды жақсы
күтімдеумен қатар тазалық істерін қадағалап, оған ерекше назар аударады.
Яғни, жүкті келінді аптасына бір рет дәрі ... ... ... жақсартып, баланың тыныс жолын ашып, келіннің бойындағы түрлі
дерт-дербездерді жою үшін маралшөпке арша бүрін қосып қайнатып шомылдырып,
бетіне дақ ... үшін ... ... ... ... жақтырып
отырады. Ал, ауыз тазалығын жақсарту үшін қаражусан мен қаратікен тамырын
тұзға қосып қайнатып, онымен ... ... ... ... құрт ... түбінің шірімеуі үшін аршамен тіс шұқытады. Киімдерін кірлетпей жуып,
ішкі киімдерін ... ... ... ... ... ... дейін келіннің тазалық, азық-түлік істеріне ерекше көңіл бөліп,
қамқорлық жасап отырады” /17, 125-б/. Міне ... дала ... ... ... ... қазақ халқында қазыргі дамыған замандағыдай болашақ
өмір есігін ашпақшы болып отырған перезентін міне осылай ауел бастан-ақ
күтімге алып, ... ... ... ... дәрі ... ... ... жолдарын ске асырып отырғанын көреміз. Ал, енді жүкті
келінді ренжітпеу, ... ... ... алмау керісінше оның
көңілін көтеріп, той-думанның ... жиі ... ... көңілін
көтеріңкі ұстауына жағдай жасау, әзіл-қалжың, ән-күймен қуанышқа бөлеу,
түнде далаға жалғыз шығармау, ... ... ... бұл әр ... білетін, айта жүретін дағдысы деп айтуға болады.
Келін босанар алдындағы ырым-жырымдарға келер болсақ, әрине өмірде бұл
бір аллаға ғана аян ғажайып ... ... ... жаңа бір ... ... әкелу өте қиын да күрделі әрі қауыпты жағдай. Бұл ... ... ... ... ... бір аяғы төрде, бір аяғы көрде”
деген сөзі текке ... ... ... Бұл тұрғыда да, Су Би Хайдың
еңбегіне ... ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ мал шаруашылығы өңірінде денсаулық сақтау, емдеу
орындары болмады. ... ... ... ел ... туыт ... ... шақыра алмағанда енесі, жеңгесі және тәжірибелі
әйелдер босандыратын болды. Қазақтар туыт ана ... ... ... ... Екіқабат әйелдің біреуді босандыруына болмайды. Қазақ сатлы
бойынша, екіқабат әйел босандырса босанған әйелден қан көп ... ... ... ... ... баласы тоқтамаған әйелдің босандыруына
болмайды. Үшіншіден, мінезі тез, ақылақ-мөралы ... ... ... ... бала ... ... кетеді дейді. Төтіншіден, туыт
ананың білегіне ақтық байлап қояды. Бұл бала аман-есен туылып, бауы берік
болсын дегені.
Әйел адам ... ... ... ер адам ... ... Бала ... соң босандырушыларды ерекше құрметтейді. Әйел адам
болса шешесіндей, ер адам болса әкесіндей көреді. ... ... ... ... ... киіз үйдің іргесін келсаппен түйеді. Осылай
істесе бала ... ... деп ... Әйел ... ... кезде қонақ
келсе әйел болса көйлегінің етегін, ер ... ... ... ... салтында бұл жақсылықтың белгісі. Әйел тезірек босансын, толғақ
созылмасын дегені. Әйел толғатып ... ер ... ... ... де ол
үйге кіруіне болмайды. Үй сыртында тұрып хабар күтеді. Нәресте шыр ... ... ... ... ... шүйінші сұралады” /20,790-б/. Міне
тек қана бала өмірге келер ... ... ғана ... көп ... ... ... да қарап отырсақ, болашақ жан иесінің жарқын өмірі ... ... игі ... ... ... ... сеніммен үміт аралас
талпыныстар наным-сенімдер емеспе.
Бұл туралы Айыт Нұспоқасұлына тоқталар болсақ, тіптен көп ... ... ... ... ... ... ... қамқор енелері
келінін оңаша ертіп шығып, жалаң аяқ ... ... жер ... ... жер ана, ... бер ... деп тілік тілеп, келіннің
күш-қайратын шыңдайды. Одан соң іштегі бала сүлу болсын деп келінін ... ... ... ... шомылдырады. Уағынан бұрын босанудан, іштегі
баланың қалыпты жетілмеуінен, толғағы ауыр болуынан ... үшін тең ... ... ... ауыр ... ... ... балта, шот, сабау,
кетпен, келсап секілді ... ... ... ... ... еті ... ... деп жас ет ұстатпайды. Бала кіндігіне ... деп ... ... іс тіктірмейді. Онан соң жер ана қолдап-қуаттап,
нәрестенің ырыздығы мол ... деп ... ... ... жеті ... ... Болашақ ұрпақ кіндікті болады деп жетітал ағаш ектіреді. Бұл
ырым-жырымдар аяқтаған соң, келіннің аман-есен босануына ... ... ... мен ... жаңа ... ... қысылып-қымтырылмай
босану үшін, оған арнайы жеке үй тігіп немесе оңаша орын әзірлеп, әр күні
кеште құйымшағынан жаурынына ... ... ... ... ... ... сылап, туыт үстінде қиналып қалуының алдын алады. Әр күні үйге от
жағып, үйді жылы ... ... ісін ... ... Келінді
босандыратын тәжірибелі ана мен кіндік шеше белгіленеді.
Кнліннің толғатқан хабарын естісімен, ауыл әйелдері жиналып үй ... ... ... ... ... ... байлайды. Босағаға қанжар,
қылыш, қамшы тектес құралдарды сүйеп қояды. Келінді босандырудың бар
дайындығы ... соң, жылы ... ... ... ... қазан” асуға әмір
береді. “Жарыс қазанға” көбінде тез пісетін қуырдақ секілді тағамдар
әзірленеді. Бар болса қой ... ... ... ... ... ... дастарқанға төгіледі. Арша тұтатып, толғатқан әйелдің бас-аяғы мен
үй ішін аластайды. “Жарыс қазан” басындағылар пышақтарын қазанның ернеуіне
жанып-жанып жіберіп, әлсін-әлсін “қара ... ... ... қара ... ... деп ... ... /17,126-б/. Міне бұданда біздің көне
ғұрыптарымыздың қаншама түрі жойылып кеткендігін, әліде жойылып ... ... ... ... ... келе ... ... қазіргі
жастарға үлгі болатын, өз халқымыздың дағдысына сай дәстүрлерімізді іздеп-
таып, жаңғыртып, көзіміздің қарашығындай сақтау керек демекшімін. ... ... келе ... ... мәдени жауһарлары емеспе.
Қорта келсек, бала дүниеге келгенге ... ... ... болсада, шама-шарқымызша бір көріп өткендейміз. Бұдан
біздің тарихы мен мәдениеті тереңге тамыр тартқан қазақ елінің тек ... ... ... дейін ғана, осындай мол жол-жоралары мен
түсініктерінің біршама ... әрі ... ... ... ... ... ... дүние ісігін ашарға дейінгі ғұрыптарымызды,
дайындықтарымызды бір ... ... Ал енді жас ... өміргше келер
сәитінде әрине бұл жоғарыда айтып өткеніміздей күрделі әрі ғаджайып және
қаупі де ... сәт. ... ... осы ... әйелді қазақ “бір аяғы
төрде, бір аяғы көрде” деп текке айтпаған. Біз бұдан осы кездегі ... ... ... Қазіргі дәрігерлік ғылымы кеш жеткен қазақ
даласында әйелді босандырудың ... ... және ... ... болған. Мұнда наным-сенімдер мен түсініктер де біршама ... ... ... дені ... дейін жалғасын тауып келе жатыр деп айтуға
әбіден болады.
Жүкті әйелдің босануы, өмірге нәресте ... ... ... ... ... ... жер бесікке дейін” атты еңбегінде былай деп
баяндалады: “келіннің толғағы ... ... оның ... тартып буып,
керген арқанға асылдырып отырғызады да, ... ... ... келіндер
қолына келсап, тоқпақ сияқты нәрселерді алып, үй сыртын айнала түйгіштеп
“түсті ме, түстіме?” деп дауыстьап отырады. Сол ... ... ... ... ... еркін ұстайды да ,бала амен-есен жерге түседі. Егер
бала теріс келген болса, ... ... жаңа ... малдың ішегін
қолдарына теріс айналдыра киіп, баланы оп-оңай оңай салады. Кейде қолға
ішек кимей-ақ толғатқан ... ... ... екі ... өрге ... ... ... баланы сыртынан сипап оңап жібереді де, аман-есен
босандырып алады. Бала жолдасы түспесе, ананың ... ... ... кіндігіне қарап (кіндігінен ажыратпай) ... ... ... бала шаранаға оранып үнсіз, жыламай түссе, онда бала жолдасын
дереу түсіріп алса баланың даусы ... ... ... алуы ... келеді.
Оғанда болмаса баланы қаз қауырсынымен құстырып, үш сағатқа дейін құтқарып
алады. . . .” дей келе ... мына бір ... ... ... ... аян қазіргі заман дәрігерлігінде жоғарыдағыдай бала үнсіз
туылса, баланың жолдасын кіндігінен бөліп алып, ... су ... ... ... ... “өлі туды” деп қорытынды шығарды. Сөйтіп, бала дүние
есігін ашпай жатып өмірмен ... ... ... ... ... әжелер бала жерге түскен заман (жоғарыдағыдай үнсіз туылудың алдын алу
үшін) жерден құйрығына ... бір ... ... ... Мұны ... жоқ ... ғылыми салт деуге әбден ... /17, 126-127 ... ... ... тарихы бар ұлтымыздың өзіндік дала ... ... ... ... ... ... аңғарылады деп
ойлаймын.
Сонымен сәбидің аман-есен бұл дүние есігін ашуы сол шаңырақ қана емес,
бүкіл маңындағы ауыл-аймақтың қуанышы ... ... ... ... ... бір ... абыр-сабыр күйге енеді. Бұл
тұрғысында Қытай ... ... ... ... жүргендердің ішіндегі
шоқтығы ең бір биігі Нығымет Мыңжанұлы өзінің ... ... ... ... ... деп жазады: “бір баланың дүниеге келуі тек сол ... ... ғана ... емес, сол ауыл-аймақтың ортақ қуанышгы,
әсіресе ұл баланың туылуын қазақтар қатты қастарлеп “ұл ... күн ... ... қазақ салты бойынша, бала туған күні сол семьяда той
басталып ... ... ... ... тағы басқа әйелдер сол үйге
жиналып “баланың бауы берік болсын” айтып құттықтайды. Ал, кеште ... ... түні бойы ән ... ... ... өлең айтып, шілдехана
күзетеді. Түрлі ойын-сауық өткізіледі. Кейдк шілдехана күзету үш күнге
созылады” /6, 668-б/ ... бұл ... Су Би Хай ... деп ... “әкесі
ислам дінінің салты бойынша, аспанға қарап ... азан ... ... тағ бір бала ... ... деп ... ... баланың дүиеге
келгендігін қуанышты іс санайды. Нәресте дүние есігін ашқан ... ... ... ... ... ... әйелге кіндігін кестіреді.
Нәрестенің кіндігін кескен әйелді “кіндік ... ... ... шеше ... құрметіне ие болады” /20, 790-791 бб/ деп өзінің ... ... ... “балалы үй базар, баласыз үй қу мазар” деп ... ... ... ... жалғастығын табудың өмірдегі ең бір
бақытты, қуанышты әрі ... ... ... ... дәріптеген және
ұрпағы болмаған адамдарды өмірде ... ізі ... ... ... деп
айтыуымызға болады.
Шілдехана жорасы туралы жәнеде Су Би Хайға келер ... ... ... ... ... ... ... келеді. Онда былай
делінеді: “қазақта бір баланың дүниеге келуі сол бала туған отбасының ғана
қуанышы емес, сол ауыл-аймақтың ... ... деп ... ... ... ... бала ... күні сол отбасында той бсталып “қалжа”
сойылып, ауылдағы абысын-ажын тағы ... ... сол үйге ... “баланың
бауы берік болсын” айтып құттықтайды. Ал кеште қыз-бозбала жиналып, түні
бойы ән айтып, домбра шертіп, ... ... ... ... ... созылады. Бірінші күні аулдағы бозбалалар мен қыз-келіншектер
күзетеді. Екінші күні орта ... ... күні ... ... /20,
791-б/. Біз бұдан бір отбасындағы қуанышты бүкіл ауыл-аймақ ... ... өз ... ... ... ... пен
бірліктің, мейырбандылықтың жарқын үлгісін көреміз.
Шілдехана халқымыз түсінігінде жай ғана ... ... ... ... ... ... енді ғана ... сәбиді көп жағынан қорғап күзету жорасы
дегенде түсінік болған. Анасы мен сәби жатқан үйдің немесе сол ... көп ... ... ... ... Көп жерлерде қырқынан шыққанша
сәбиді жын-шайтан, перлер алып ктеді немесе ... ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың ғұрып-әдеттерін терең зерттеген этногроф
ғалым Халел Арғынбаевтың “Қазақ халқындағы семья мен ... атты ... алып ... ... болсақ: “шілдехананы Жетісу жерінде “шілде
күзет” деп те атайды. Шілдеханаға ауыл үлкендері әдетте ... ... ... әр түрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, күзету
халық сенімі бойынша тек қана жастардың міндеті, ерте ... ... ... Умай ... ... Оның ... ... соңғы уақытқа
дейін келген. Шрақ жағып күзету ... бір ... Жаңа ... баланы алғашқы
күндері шырақ жағып күзетпесе, оны перілер әкетіп орына ... бала ... ... ... ... ... қылығына наразылық білдіргенде қазақ
арасында “ой пері тастап ... не ... ... ... ... деп
балағаттау осы сенімнен шыққаны ақиқат. Бала туғанда ұйымдастырылатын
шілдехана оның тууына арналған мереке ... ... ... мәні бала
мен ананы тіл-көзден сақтап, ол үйдің маңайына қырық күн (Чілла) бойы ... ... ... ... орында болады, бұл Ибн-Фадлан, Рубрук
келтіретін ... ... ... ... екені даусыз /30,94-б/. Осы
үзіндіні келтіріп отырғандағы себебім, халқымыздың шілдехана ... ғана ... ... бір ойын-той ғана емес, ... ... мәні бар, мәні мен ... ... келе ... халық
даналығын аша түсу еді. Сонымен жоғарыда айтып өткеніміздей баланың кіндік
шешесі ең ... ... ... (кей жерлерде “итжейде”) деп те аталады)
дайындайды. Оны жұмсақ материалдан жеңі мен бойын бірдей етіп ... ... ойып ... ... ... екі жанын қолымен тепшіп, яғни,
тігісін сыртына қаратып та тігеді. Бұл ... ... ... ... ... еді, ал ... бүкпеу баланың жақсы өсіп, жасының ұзақ болуын
тілеген тілегі еді. Кіндігі түсе ... ... ... тәжірибелі
әжелері болмаса шешесі үнемі қырқынан шыққанша тұзды суға ... Бұл ... ... ет-терісінің шыдамды, шымыр, жараланса орны
қалмай тез ... ... ... бөрткен тағы да басқа дерт-дербездердің
тез жұқпауы үшін дегендей үмітпен шомылдырып ... ... айта ... осындай әр күні баланы шомылдыру, баланың күн санап, сағат санап тез
өсуіне, мұнда әрине тұзды суға ... ... ... ... ... сылайды. Бұл баланың жауырыны жабыспау, қолтық, қылта ... ... ... ... ... кетпеуі үшін өте керекті шара еді.
Қазақта “қарды ... ... ... ... ... деп ... ... Және бұл сылау барысында баланың денесін епті ... ... ... қол-аяғын да созғылап, өс-өс деп отыратынын ... ... ... өмір ... жаңа ашқан жас сәбидің пәни дүниедегі сапары
басталады. Қазақта осы алғашқы ... ... өте ... ... ... сәбидің жарық дүниеге алғаш бейімделе бастайтын кезеңі осы кезең,
осы уақытта ... ... мен ... ... ... да ... ... шығысымен көңілдері жай тауып нағыз нағыз адам қатарына
қосылғанына шүкірлік ... ... ... ... ... ... кесу және сүндетке отырғызу
мен бала тәрбиесі хақында
Әуелі балаға “азан шақырып ат ... ... ... ... әр ... кейде
әр түрлі, ішінара ұқсамастықтар болып жатсада, жалпы қазақта балаға ат ... ... ... ... Ал кей ... бесікке алғаш
салған сәтінде қойылып жатады. ... атты ... көп ... ... Ат ... ... кетуін немесе ана-мына аттарды таңдап жүріп
қалуды ... жағы ... және атты ... ... ерте ... ... ... бермейді. Бұл да белгілі біркүпіршіліктен туған ой ... ... ... ... ... ... тағы ... сондай адамдардың атын қою,
болмаса баласы тоқтамай жүргендер, тіл-көзден ... деп өте бір ... қою, ... уақытына қарай, болмаса маңындағы заттар, ... атын қоя ... кең ... деп ... болады.
Баланың кіндігі түсіп, кіндік жарасы да жазылған соң, оны ... ... салу ... ... ... жоралардың бірі саналады. Осы
үшін оған мән беріп, шама-шарқынша жақсы ... ... ... онда ... той ретінде өткізеді. Ең болмағанда жақын туыс,
көрші қолаңдарын шақырады. Бұл тарулы Қытайдағы қазақтың ... ... ... ... ... ... ... атты кітабында былай
делінеді: “жаңа ... ... ат ... оны ... ... ... жорасы
“бесік той” деп аталады. Бұған көбінесе сол төңіректігі әйелдер шақырылады.
Келген әйелдер балаға арнап ... ... ... үкі тағы
басқа тойлықтар әкеледі. Осы тойда балаға ат қойылады. Атты жасы үлкен ер
адам ... Ат ... ... оң құлағына үш рет, сол құлағына үш рет
“сенің атың . . .” деп айқайлайды. Ұрпақ ... ... ... ... ... көмегімен бесікті жабдықтайды. Сәбидің әжесі не
шешесі түбектің ... ... ... ... ... Мұны
“т.....” деп атайды. Онан соң әлгі әйел баланы тұңғыш рет бесікке бөлейді.
Тойға жиналғандар тойға дайындалған ... жеп, ... ... ... ... бақытты болуын тілеп бата беріп тарасады” /21, 669-б/. Міне бұдан
бесік тойына ... ... жағы ... ат ... осы ... ... жазылған. (қосымша №1 қараңыз)
Қазақ халқының тарихы мен мәдениеті туралы көлемді еңбектер жазып
жүрген зерттеуші Су Би ... ... ... ... ... мәдениетінің
тарихы” атты еңбегінде былай дейді: “қырқынан шыққанда ... ... ... ... ... әйелдер келеді. Олар балаға арнап шашу ... жасы ... ер адам ... ат қояды” /20, 791-792бб/ деп ... ... ... ... ... деп алғанын көреміз. Ал соңғы
рәсімдер жоғарыда келтірілген мәліметтермен ұқсас ... Ал енді ... ... толық әрі тиянақты жазылған Айып ... ... ... “әдетте кіндігі түскен баланы бес ... ... ... ... ... ел ... “бесік той” жасалады. Қуанышқа
келушілер балаға жейже, тойға шәшу әкеледі. ... ... ... ... ... ... жасалады. Онда басқарушы бір әйел “тыштыма” деп
дауыстағанда, отырғандар “тышты, тышты” ... ... ... ... ... тосылған қолдарына бауырсақ, құрт-ірімшік, қаныт, кампит
тастайды. ... оны ... ... айту ... дүни есігін жаңа ашқан ... құт ... ... ... жері ойын-күлкі, дыр-думанға бөленсін деген ниетпен
өткізеді. Кей жерде баланы алдымен бесікке ... ... ... ... той ... әдет бар.
Баланы алғаш бесікке салғанда баланың үстіне халыққа қадырлы болсын
деп бас киім, шапан, батыр болсын, еліне ... ... ... деп ... ... ... ... Зерделі-зерек, оқымысты болсын деп ... ... сүлу ... деп ... жастайды. Қырандай қырағы,
арыстандай айбатты болсын деп бесіктің ... ... ... аюдың тұяғын байлайды. Немесе пәле-қаза, тіл-көзден аман болсын
деген ниетпен ... ... үкі ... ... енді осы бесік және бесіктің жабдықтарына келер болсақ, ол ... ... ... ... ... деп ... ... негізінен талдан
жасалады. Көбінде перезентті болатын отбасы күн ... ... ... ... ... ... ... қолбау, аяқбау, түбек, шүмек қатары
нәрселердің бәрін алдын-ала әзірлеп қояды. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Жөргек көбінесе
түйе, қой жүндерінен жасалады. ... ... ... ... ... ... Ал шүмек көбінде қой, ешкінің асықты жілігі мен
аршадан істеледі. Арша жоқ ... ... ... ... ... ... жасалатын себебі, сүйектің адам денесіне кері ... ... Ал арша ... ... ... ... жою ... атқарады. Шүмек
ұл баланың шүмегі, қыз баланың шүмегі деп екі ... ... ... ... ... қой жілігінің жіңішке басын алып тастап, жуан басын тесіп
немесе, ағашты түтік формасында ішін қуыстап, баланың ... ... ... ... Ал қыз ... ... жартылай қыйық тесік немесе
неуаша түрінде жасалады” дей келіп, автор соңында тарихи ... ... ... ... ... ... мынадай ойын білдіреді:
“баланы бесікке бөлерде (мейлі ... ... түн ... ... ... шақпақ, майшам сияқты жарық шығаратын заттармен:
Алас-алас, баладан ... ... ... ... ... ... ... тілінен алас!
Алас, алас, алас
Қылагөр алла пәлеңнен қалас! – деп бас аяғын айналдыра үш рет аластап
барып ... ... ... деп өзі айтып тұрғандай оның өзіндік ғылыми
негізі бар. Ертеде қазақ халқы баланы әр жолы бөлеген сайын ... ... ... от ... алып, аластап барып бөлеген. Сол арқылы бесік
ішіндегі микробтарды өлтіріп, енді бір ... ... ... жылан-
жібір кіріп немесе абайсызда ... ... ... ... кетіп,
бөлеген баланы зақымдауынан сақтанып отырған” /17, 4-5 бб/
Міне, сүйтіп қазақ ... ... салу ... ... да және ... ... ... да жоғарыдағы бірнеше автордың еңбектерінен
салыстыра көргеніміздей, оның да өзіндік ... ... ... көптеген
артықшылықтары бар екенін көреміз. Ал қазіргі ... ... ... бөлеудің
балаға тигізетін кері әсері туралы да ... ... ... жүр. Мысалға
бала өмірге келген соң, буыны бекігенше табиғи бо жатып, еркін қимылдап
қозғалуы ... ... Бұл оның ... өсіп ... ас қортуына
тағы басқа жақтарына пайдалы делінеді. Қол-аяғын байлап тастауға болмайды
деген пікірді ... Ал ... ... ... ... де сұңғыла ата-бабаларымыздың бұл жақтарын ойламай қалуы мүмкін
емес деп ойлаймын. Осы бір мәселе терең зерттеу қажет етеді. Бұл ... ... ... ... қалар деген үміттеміз. ... ... ... өзін ... ... ... күтіп тұрған бір
таңғажайып құбылыс екендігі даусыз.
Баланың туылғанына қырық күн ... оны ... ... ... Мұнда алаңдататын, назардағы күндер өтіп, үлкендердің көңілі
жайланып, шамасы, жағдайы ... ... ... ... ... ... Су Би ... тоқталар болсақ, онда былай делінеді: “бала
туылып қырық күннен кейін ... ... той, ... ... тойы.
Баланың кіндігі түсіп, жазылғаннан кейін, дәстүр бойынша, күн аралап түзды
сумен ... ... ... ... ... ... ... “өс-өс” деп дұға айтады. Қырқынан шыққанға дейін үзбей осылай
істейді. 40 күн ... ... жасы ... ... шақырып, 40 ожау
сумен (40 ожау су жетпесе үстіне су ... ... ... ... таза дүниеге өтті деген мәнісі бар. Сонымен бірге баланы ширасын,
ауыру-науқастан аман болсын деген мәнісі де ... ... ... ... шығу ... жасайды. Маңайдағы
әйелдер келеді, олар балаға арнап шашу әкеледі. Мұнда жасы ... ер ... ат ... Ат ... ... оң ... үш рет, сол ... үш
рет “сенің атың .....” деп айқайлайды. Ұрпақ өсірген қарырменді әйел баланы
бесікке ... ... ... ... ... олар ... ... шертіп, ән айтып, баланың өмірі ұзақ болуы, берік болуын тілеп ... ... /20, 791-792 ... ... ... ... ... бесікке салуды қырқынан шығару
тойында ... ... ... ... ... оның өз ... ... болмағандықтан осы жеріне тереңдей алмағандығымен де түсіндіруге
болады.
Осы арада Айып Нұспоқасұлына ... кету ... ... болар.
Оған келер болсақ, былай делінеді: “баланы қырқынан шығарудың өзі кіші-
гірім той болып ... ... үшін ... деп ... 40 күн ... ... ... қатая бастаған перезентін көрген ата-ананың көңілі орнына
түсіп, ... ... ... ... ... ұл ... 37-39 күнде, қыз
баланы 42-44 күн мөлшерінде қырқынан ... ... ... ... ауылдағы ақ самайлы әжелерден тартып, желектері желбіреген келіндерге
дейін түгел шақырылады. Келген әйелдер ... жылы су ... ... ... су ... (кейде баланың басына тіке құяды) ыдысқа адал ... ... таза ... ... сақина, білезік, жүзік, солкебай сияқты
заттарды ... ... Оны ... шомылдырған әйелдер бөліп алады. Онан соң
қарын шашы мен ... ... ... ... біріне
алдыртады, әрі жолын береді. Баланы шешіндіріп ... ... ... ... ... ... кәмпит сияқты тәтті-дәмді нәрселерді
түйіп, бір баланың ... ... қоя ... бала оны алып қашады, ауыл
балалары жапа-тармағай қуады. Қуып ... ... ... ... ... бөліп жеп итжейдені сәбидің анасына апарып
береді.
Салт бойынша ... ... ... қырық, қырық қадамнан артық жол
басу керек” деп қарап, қырқынан шыққан баланы ... ... ... ... ... апарады. Барған үйлері баланың анасын сыйлап,
ас-тағам беріп күтеді. Нәрестеге тай-тайынша, қозы-лақ сыйлап, ... ... /17, ... ... бұл ... де таза әрі жылы су ... ... 40 қасық
су қосуы, оған күмістен жасалған әшекейлер ... ... осы ... да ... ... күмістің адам денсаулығына пайдалы әсер
ететіні, осының бәрін ғұрып-әдетпен тамаша ұштастырылғаны көрінеді. Және
баланы шешіндіріп ... ... ... шешкенде оған тәтті-дәмді
нәрселер салып түйіп бір баланың мойнына тағып, басқада ауыл ... ... да ... ... ... ... жаңағы ересек балалардай, ойнап-
күліп жүгіріп жүруін тілеген игі тілектен екені көрініп тұрмайма. Соңынан
қырқынан шыққан ... ... ... ... үйінен аттап басып ешқайда
шықпай отырған анасы екеуініңүйден ... ... ұзап ... ... ... дәм ... және баланың тиісті сыбағаларын алуы ... ... ... ... ... деп ... ... баласы қара құлақтанып, қырқынан шыққанда сол отбасы және ауыл-
аймағы да бір қуанып қалады. Әсіресе ... ... ... жүрген ата-
аналар осындай кезде көңілдеріне үлкен бір медеу болып, бір орнығып қалады.
Осыдан өте балаға бір 5-6 ай ... ... ... ... ... ол ... бауырынан табақ жүгірту” деп аталады. Бұл туралы Айыт
Нұспоқасұлына тоқтала ... жөн ... ... Онда ... ... 5-6 ай ... ... бастаған сәбиді, тез аяқтансын деген
тілекпен “бауырынан табақ жүгірту” ырымын жасайды. Онда көрші-қолаң, бауыр-
туыс, ... ... ... той ... ... жұрт ән ... ... әзіл-қалжың айтып, сауық құрады. Баланың ... ... ... ... ... өнегелі, көрегенді бір ... ... бір ... асты ... алып, оны талпынып тұрған ... ... сол ... сол ... оң ... қарай өткізіп:
Балапандай талпында,
Аршында бөпем аршында!
Желмаядай желгек бол,
Қас тұлпардай ... бол! – деп ... ... арлы-берлі екі
айландырып табақтағы астан алдымен баланың өзіне дәм таттырып, онан соң
қалғанын ... жұрт ... ... Бұл ... ... табақ жүгірту”
деп аталады” /17, 11-б/. Жалпы адам баласы бұл пәни жалғанда не ... ... ... ... ... жақсылық күтері анық қой. Бұл
ырымда соның бір нақты көрінісі болса керек.
Сонымен күн санап, сағат санап өсіп келе ... ... ... ... әдетте тек ана сүтімен ғана қоректендіреді. Сөйтіп ... ... соң ғана ... да, ... сир, қой, ... түйе малдарының
сүттерімен, басқада сүттен жасалған тағамдармен, мысалға ... ... тағы ... жылы-жұмсақ тағамдар бере бастайды. Бір жас мөлшерінде
немесе одан аса ... ... ... Онда ... ... ... жағу арқылы, болмаса ... ... жүн ... қою ... ... одан ... арқылы немесе анасы екеуін
оншақты күн бөлу арқылы емшек сүтін ұмыттыру әдістері қолданылады. ... ... ... сүті әбден суалғанша 2-3 жасқа дейін ... ... Онда бұл 2-3 ... ... тек бір ... ... Омыраудан жартымды сүт шықпасада келіп анасының омырауын искеп,
сорып кеткісі келіп ... ... жоқ ... ... ... да дәл осындай жалпы қазақ
халқының бір бөлігі ретінде ешқандай ата-бабасының ... ... ... ... ... күн ... талпынып өсіп келе жатқан сәбиіне қазақ халқы оның
жетілу барысындағы әрекет өзгерістеріне және ... ... ... ... ... ... ... ырым-жырымдарын, құттықтау
шараларын жасап отырған.
Сол ғұрыптарының бірі баланың бір мөлшерінде өткізілетін түсау ... ... жора ең ... баланың алғаш қара жерден тік тұрып аяғын
қаз басып, енді-енді жүре бастаған кезіне тураланады. Бала ... енді ... баса ... ... ... ... ... жинап, ал шамасы
келмегендер көрші-қолаң, ... ... қана жолы ... ... ... нық ... кетсін, осыждан бастап ақ жол тілейміз. Адамгершілікті,
әділетті ... ала ... ... ... ... деп ... ала ... жатады. Ал қойдың көтен ішегін де кеседі. Онысы “бала малды ... ... ... ... ақ ... туындайды екен. Ал тұсауын
кесуші көбінесе сол аймақтағы көп жасаған, беделді, абройлы кісілер ... аяғы ... ... да ... ... жатады.
Осы жөнінде зерттеуші Айып Нұспоқасұлына келейік: “бала қаз тұрып
жүруге бейімделе бастайды, әне сол кезде “тұсау ... тойы ... ... ... ... ... ... “тұсау кесер” ырымын жасайды.
Ертеде тұсау кесер тойына арнаулы қонақтар мен ... ... ... қимылдарын өткізіп отырған әрі тұсау кесуге ала жіп пен
пысқан ішек ... Жаз ... ... ... жұрт ауыл ауыл ... дәм толы ... қоралай отырып, дастархан маңына қазық ... ... ... ... ала ... ... арқандап қояды. Онан соң
жастар мен балаларды жаяу жарыстырып, өзіп келгеніне арқанды қидырып ... ... ... ... ... ... бол, ... кет, қадамың
сәтті болсын, бақытың тәтті болсын” деп игі тілектерін білдіреді. Сол арада
тұсаулы баланың аяғын, ... ... орап ... ... озып келген
жүйріктің біріне “бисмллә” деп кестіреді. Онан соң тұсауы кесілген сәбидің
ата-анасы мен жақын туыстарынан екі адам ... екі ... ... балам, қаз, балам
Қадам бассаң мәз болам.
Қаз-қаз басып, тез басып.
Қадамыңды жаз балам!
Тұсауыңды кестік біз,
Күрмеуіңді ... ... қаз ... болсын дестік біз.
Қаз-қаз балам, жүре ғой,
Балтырыңды түре ғой.
Тай-құлын боп шаба ... ... ала ... ... ... бір тұлымың.
Елгезек бол ерінбе,
Ілгері бас шегінбе!
Ала жіпті алайық,
Ақ әжеңе барайық.
Ер жетті деп айтайық,
Шашуын жеп қайтайық – деп жүгіріп, өз ... ... ... ... де өзіндік ырым-жырымы үлгілі, өнегесі бар. ... ... ... ... үрім-бұтақты адамдарға кестірсе, кейде
қол-аяғы жеңіл, кл мен жерді көп ... ... ... ... көп ... деген тілекпен баланың аяғын шөп орапкессе, кейде
адал, ... ... ... ... ала жіп және ішек орап кеседі” /17,
11-12 бб/. Өмірге алғаш өз бетімен, өзықтиярлығымен, өз күшіне ... ... ... ... ... ... халқы міне осндай ізгі және ақ тілекпен
тұсауын кеседі екен.
Ал енді салыстыра қарастырар болсақ, Осы ... ... ... ... Арғынбаев баылай дейді: “бала қаз тұрып аяғын ... ... ... “тұсауын кесу” ырымын жасайды. Бұған көп адам ... ... ... жиналып, ауылдағы аяғы ... ... ... ... шашу шашып, жеңіл-желпі сый-құрмет көрсетеді.
Тұсау кесуге тойдың ... ... ... не ... ала жіпті пайдаланады.
Тұсау кесушілер тек қана ... аяқ, ... ... ... ... “көп
жерлерде бала жүруге айналғанда оны қаңлы ... ... ... Осылай етсе, бала бақытты болып, ел басқаруда оғанеш нәрсе ... деп ... ... ... ... ... Марғұлан. Білікті
бәйбішелердің айтуынша тұсау жіп орнына көтен ішекті қолдану ... ... ... ... ... болсын” деген тілекті білдіреді, ал ... – оның ... ... ... аяғы ... ... пәле-жаладан
сақта деген пиғылды білдіретін көрінеді. Шынында да баланың тұсауын ... жіп ... ... діни ... байланысты оның киелілігіне
сенуден шыққан көне әдеттердің бірі. Тұсау ... ... ... өз ... ... береді. Біреулерге көйлектік, енді біреулер орамалдық қана
кездеме береді. Тұсау кесуші не берседе разы ... ... ... бұл
әдетті орандауды өзіне сеніп тапсырғанға риза болатын. Егер нәресте тез
жүгіріп кетсе, тұсау кесушінің қолы ... ... ... ... ... ... ... қарастырсақ айта қоярлықтай ... ... әр ... ... ... жаңа ... шындық.
Енді осы арада бір айта кетер ырым ол “Сырға той” деп аталады. Бұл
тойдың не үшін ... қай ... ... ... зерттеуші Айып
Нұспоқас ұлының еңбегіне тоқталайық: “сырға той – ұл балалары тұрмай жүріп,
құлағына ырымдап ... ... ұлы ... ел ... ... той. Ертеде ұл перезенттері қайта-қайта шетінеп тұрмаған кісілер
ұл балаларының оң құлағын тесіп, ырымдап сырға тағып ... ... ... аман-есен ел қатарына қосылып, күпті көңілдері қуанышқа толғанда, ел
жұртты шақырып, баласының құлағындағы сырғасын алу үшін той ... ... ... деп ... /17, 23-б/.
Көріп отырғанымыздай осыншама мол мұра ... ... жете ... ... келе жатқанымыз өкінішті әрине, қаншама
ғұрыптарымызды жоғалттық. Көп ... ... ... ... ... ... кейбір жаңасы пайда болса, ескісі біртіндепзаман ағымына
сай жоғалып орытатынын айтады. ... ... ... ... ... деп ... ... ата-бабаларымыз қалай қорғаса бізде солай
қорғап, сақтауымыз қажет деп ойлаймын.
Бала төрт-бес жасқа толғанда жасалатын ырым “баланы атқа ... ... ... Осы ... тарихшы Нығымет Мыңжанұлына тоқталсақ: “қазақ
балалары бес ... ... салт ... ... ... ... атқа мінуін қуаныш етіп той жасайды. Атқа мінетін бала жаңа ... ... үкі ... ... деп ... екі қасы “Х” ... жасалған ерге мініп, туған-туысқандарымен руластарын аралайды.
Туыстары оған шашу шашып, айыл, өмілдірік, құйысқан, ... ... ... ... ... ... Осыдан бастап бұл бала ... ... ие ... көш атқа (тай-құнанға) мініп жүре бастайды.
Көшпелі тұрмыстың қажетіне сай қазақта адам ... ... ... ... ... ... табу ... ер-тұрман табу қиын. Өйткені
қазақтың өмірінің көбі ат үстінде өтеді. Қазақтар “ер атымен, құ ... атты ер ... ... ... Атқа ... алғы ... ... атқа
жайдақ мінуді жаяушылықтан жаман көреді. Сондықтан “ат ... ... ... ... ... ат үстінде өскен қазақ балалары ат десе ішкен асын
жерге қояды. Олар бесіктегі ... ... ... атқа ... ... тілі ат деп ... ... ат мінуге әуестігі соншалық,
қазақтардың жылап жатқан жас баласы “атқа мінгіземін” десе уана қалады” ... бб/. ... ... “атқа мінгізу” жоралғыс туралы, оның себебі
туралы да басқа ... ... ... да мүмкін емес шығар деп ойлаймын.
Өйткені Нығымет Мыңжанұлы осы ... ... өте кең әрі ... ... туралы жәнеде бір автор Су Би Хай не деді екен қарап көрелік:
“атқа мінгізу тойы ... атқа ... ... байланысымен жасалады. Қазақ
баласы төрт-бес ... атқа ... ... Бала ... атқа мінгенде
әке-шешесі қуаныш тойын жасайды. ... ... үкі ... ... атқа ... ... үйін аралатады” /20, 792-б/ деп
келсе, осы туралы кеңірек тоқталған Айып Нұспоқасұлы былай дейді: ... ... ... ... ... тілі шыққанын, атқа мінгенін
көргенде ерекше шаттанып, той жасап, өз қуаныштарын көппен бөлісіп отырған.
Әсіресе балалары ес ... өз ... ... алып ... ... ... ... шағын ер, үзеңгі, тепкішек ... ... ... ... ... тай-құнанын үйретіп, сәтті бір күні ел-жұрт бауыр
туысқандарын шақырып ... ... ... Бұл ... ... депте
аталады. Тойдың алдында қариялардың бір баланы “Әуіп ... деп ... ... ... ... ... атқа қондың, өмір жолың ... ... ... ... ... болсын! Шу жануар!” деп бал ... ... ... ... ... атының басын ұстап тұрған ересек екі адам:
Тартып міндің ат жалын,
Сәтті болсын шапқаның.
Тәтті ... ... ... тап ... – деп екі ... демеп жетелей жөнеледі. Бұл
баланың алғаш ат жалын тартып мінуі, өмірге азама ретінде тұңғыш ... ... ... алғаш атқа мінгенде жығылмау керек. Қазақ халқы “ат жалын тартып
мінгеннен бастап....” деп ... атқа ... ... ... өмір ... ... ... (атқа) мінгізіп жіберген соң, жиылған ... ... той ... дәм тата ... ... ... ... өлең-
жыр айтып тарасады /17, 21-22 бб/. Міне ... ат ... өмір ... өз ... ... осы ... ... мінуін қалай
бағалайтынын айқын тұсіндік деп ойлаймын.
Халқымыздың қыз ұзату, келін түсіру тойларынан қалса ең ... ... ... және ол ... парызы ретінде де саналған той ол
бала енді бес пен жеті жас аралағана келгенде жасалатын “сүндетке ... Екі ... елі де, ... ... Қытайдағы қазқтар болмасын,
Қазақстандағы және бұрынғы кеңес одағы елдеріндегі қазақтар ... ... ... қысым болсада осындай дәстүрлерін бұзбай, мейлі әшкере
түрде болсын, ... ... ... болсын сақтап келе жатыр. “Сүндет той”
туралы Айып ... ... ... той әдетте ер балалар бес не
жеті жасқа келгенде жасалады. ... ... ... бір атқа
мінгізіп, үстіне оқалы шапан, басына тақия, ... ... үкі ... бір шаршы ақ кездеме байлап, атына екі басына шешуға толған қоржын
салдырып, бір естияр адам ертіп жүріп, туыс-туған, ... ... ... ... № 2 ... Бала әр ауылға барғанда ауыл адамдары шашу
шашып қарсы алады. Беліндегі ақ белдікке кәде ... ... ... ... дәм ... ... тағы шашу салып қояды. Жақын туыс-
туғандары мен ... ... ... деп ... тай, құнан, ат
мінгізіп, шапан кидіріп қайтарады. Тойда қыз ... ... ... ... ... секілді ойндар өткізіледі.
Сүндет тойға үлкен-кіші, кәрі-жас, ер-әйел демей түгел шақырылады.
Бірақ оған ... ... ... ... ... той иесінің тіке
туысқандарынан басқа көрші-қолаң, ауыл-аймақтың естияр бойжеткен қыздары
мүлде бармайды. ... ... ... қыз ... деген сөз қыздардың
сүндет тойға баруын тәрбиесіздік, көргенсіздік санағандық. Тіпті “сүндат
тойға барған ... ... ... деп ... ... жек ... той ақырасып, ел аяғы саябырлаған соң баланың ата-анасы оны
сүндеттеу ... ... ... атың” деп бардам адамдар баласына
арнаған атын (тай, ... тағы ... үй ... ... ... Онан ... ... көрпе төсеп, жақсылап төсек салып, баланы шешіндіріп
жатқызып, бас жағына тәтті-дәмді ... ... ... Онан ... ... енді мына кісі ... ... жөндеп қойсын, құрт-
мұрты болса алып тастасын деп ... ... ... ... ... ... ... деп оның насыбайын олай-бұлай қозғап, терісін
уқалап, үрпін айналдырып “бес, тасағыңның ... ... деп ... ... ... бір ... ... биллаһи минащайтан иражим, бисмлла ... Осы ... ... ... ... үмбеті болғандықтан
сүндеттедік, сүндетін қабыл ал ... деп ... ... ... да ... ұзын ... алдыға қарай сәл тартып тұрып, ұстарамен лып еткізіп
ксір алады. Терісін ... ... ... ... ала ... қойған иот
немесе күйдірілген мақтаның күлі қатарлы нәрселерді кескен ... ... ... ... ... соң олай-бұлай жылжытып, микробтанып кетпеу
үшін шыны, тостаған секілді нәрселерді төңкеріп қояды. ... ... үш те жеті күн ... ... ... ... ... сламияттық
наным бойынша мұсылмандықтың бір парызы есептелсе, физиологиялық жақта оның
тазалық, пәктік, ауыру-сырқаудан сақтаудай ғылыми ... ... ... /17, 22-23 бб/. ... да ... айтпақшы сүндеттеу қазіргі
заманда ресми түрде ғылыми жақтан дәлелденіп, өте пайдалылығы әрі дұрыстығы
дәлелденіп, қазіргі таңда ... дін ... де өз ... ... ... ... емес.
Сүндеттеуді қазақ халқы арасында атқарылу жағдайын жоғарыда айтып
өттік. Енді осы ... Су Би ... ... ... ... той ... ... келін түсіру тойынан қалса ең үлкені болып есептеледі. Ол ... ... ... діні ... ... ... ... ислам діні
шариғаты бойынша ер баланы бес те жеті жас ... ... ... ... ... ... төрт-бес күн бұрын балаға жаңа ... ... екі ... үкі ... ... ақ ... байлайды. Ашамай
ерттелген атқа мінгізіп, ересек адамнан біреу жетелеп, ... ... ... ... есік алдыена барғанда үй иесінің атын атап
шақырады. Туыстары әл-ауқатына қарай қозы, лақ, ... ... ... ... атайды немесе орамал шаршы беріп, үкі тағады. Сүндетке отырған күні
баланың әке-шешесі балаға берген нәрселерді киіз ... ... асып ... ... ен ... қоя береді. Құлын үлкейіп ат болғанда сүндет
аты аталады. Тойға келгендер балағ бата ... ... ... ... ... ... дұға оқиды “сен бұрын асау тай едің, ... ... ... жоқ ... енді ... ... мұсылман болдың”.
Сүндет той ақырласқан соң, баланың әке-шешесі молла-қожаға тиісті
тарту-тарлғы ... ... ... ... адам ... Ұл бала ... ... кезде, онымен жасты қыз бала
болса, құлағы тесіледі” /20,792-793бб/. Сөйтіп жоғарыда Айып ... Су Би ... ... өте ... әрі қызықты мағұлыматтар аламыз. Ал
енді Нығымт Мыңжанұлына келсек, Су Би Хай ... ... ... ... осы авторлардан келтіргенімізден Қытай қазақтарының сүндетке отырғызу
жораларының толық барысын көре аламыз.
Енді осы ... ... ... және сүндет той тұрғыснда
салыстырмалы түрде ата-жұрт қазақтарының ... ... ... ... ... болсақ Былай делінеді: “қазақ ... ... ... ... ... ... ер ... міндетті түрде бес-алты
жасқа толысымен сүндетке отырғызады. Баланы сүндетке отырғызу ... ... ... кәсібі болатын. Әркім өз әліне қарай баласының
сүндет тойын ұйымдастыратын. ... ... рулы елді ... ... ... күрестіретін. Мергендер өнерін сынастырып, оларға
айтарлқтай бәйге тігіп, ... той ... ... ... ғана ... құрмалдық берумен ғана шектелетін. Бала пішуші қожаларға да әркім
әліне қарай біреуі ат, біреуі қой ... ... ... /30, 104-б/. ... сәл ... ... ... Бірақ жалпы беттік шолып өткен.
Сол кездегі жағдайдың, саясаттың нақтырақ айтқанда, ... ... Ол ... ... ... ... ... көне салт-
дәстүрлерімізді насихаттатпаған. Оны көненің сарқыншағы деген идеологияны
ұстанған заман. Мұнда да ревалюцияға ... ... ... ... ... кейінгі мезгіл барлығымызға аян болар деп ойлаймыз.
Сонымен біз баланы сүндетке отырғызу брысы аяқтағанға дейін ... ... ... осы ат ... ... міне бастағанына нағыз
есейіп. Атпал азамат болғанша жасап ... ... да ... бәрін баяндап отырмасақ та зерттеуші, тарихшы, соның ішнде қазақ
тарихына ден ... Су Би Хай ... ... мына бір ... онда ... ... саятшылық” тойы туралы ... ... ... рет аңға шығып, аң аулап келсе, байырғы салт ... ... етін жеке ... Аң ... келе жатқан жолында кезіккен үйге ... мүше ... Мал ... тамақ істеп, құттықтай келген туыс-туған,
дос-жарандарын қонақ етеді” /20, 793-б/. Міне бұлда сол ... ... ... ... ... ... аң ... олжамен оралуы үлкен қуаныш
есебінде кіші-гірім той ретінде ... ... ... ... кімге болсада ашық, дастарқаны көпшілікке жаюлы, адал, ақкөңіл халық
екендігін, баланың сол ... ғана ... ... ... ... көру ... де қиын емес шығар.
Ал тәрбие бала өмірге ... ... әр ... да ... ... ... Әртүрлі ақлиялар, ертегілер, аңыздар, қанатты ... ... ... ... ерекше назар аударылып отырғанын
көреміз. “Ел боламын десең бесігіңді түзе” деп ертеңгі ел болашағы ... ... ... ... Қанша бағып тәрбиелесе де ата-ана, ел-жұрт
қадырын білмей, өзін де, елді де аздырып-тоздыратын ... ... ... қазақта “е, алла тағала берсең алалыңмен бер, алалыңмен бермесең ала
бер” ... ... ... айғағы болса кере.
Осы хақында Халел Арғынбевқа жүгінсек былай делінеді: “туған баланы
дұрыс ... ... рулы ... қла ... ... ... ұлы ... кімді болмасын ойландыратын. Қандай ата-ана болсын өз балаларының
үлгілілерге еліктеп, жақсы болуын көксегендіктен жақсының ... ... ... ... бала ... ... деген нанымға сенетін де әр түрлі
әдет-ғұрыптарымызда берік ... ... ... ... ... ... ата-ана оған ел ішінде жақсылығымен аты шыққан адамның атын ... оған ... атын ... тұсауын кескізу, қырқынан шығарып,
бесікке салғызу тағы ... ... ... магияға негізделген
әдеттерді де қолданатын. Мұндағы мақсат бала сол тәуір ... ... ... ... сеніммен байланысты болған. Қазақ халқының бала тәрбиесіндегі
көңілге ең ... бала ... ең ...... ... болуын көздейтіндігі. Шама келгенше еңбекке, білімге, адамгершілікке
керек болған ... ел ... ... ... қамқорлықтары
деуге болады. Осы ізгі мақсат, асл арманға байланысты “ұлың ержетсе - ұлы
қылықтымен, ... ... – қызы ... ... ... деген мақалда
қалыптасқан. Мұның өзі олардың балаға, оның ... көп ... ... екені шынайы шындық” /31, 65-б/. Көріп отырғанымыздай
бала тәрбиесінің ... ... дәп ... өре ... ... ... басқа айтарымыз жоқ.
Осы туралы Су Би Хай былай деп ... енді ... ... “бала ес білгеннен бастап әке-шеше баласына жеті атасын
білдіруді өзінің ... деп ... ... кішкентайынан мал бағуға, құс
үйретуге, атқа ... ... ... ән ... дене ... өзі
дербес жұмыс бітіруге дағдылануға баулиды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... ауыру-науқан, мүгедек адамдарға көмектесуге тәрбиелеп, ... ... ... ... /20, 793-б/. ... ... ... көз
сыншы” демекші зерттеушінің ... ... ... ... ... ол ... өмір бойы Қытайдағы қазақтар арасында жүрді.
Жоғарыдағыдан көргеніміздей “жеті атасын білмеген, жетімдіктің белгісі”
деген ... ... ... Бұл да жеті ... бері үйленуге болмайтын
заңдылықпен ұштасып жатқаны айқын аңғарылады. Ал өнер ... ... жеті ... аз”, ... ... бір ... ... “өнерлі өрде
озады” міне осының барлығы көкірегінде оты бар жігітті оятпай қоймасы анық.
Әрі халқымыздың өнрге деген ... ... Ал енді ... ... Айып Нүспоқасұлының ... ... ... ... ... халқы баланың айтқанды қағып алатын ұғымтал кезі 7-
15 жас аралығы жан-жануар табиғат ... ... ... ... осы тұс деп ... ... ... тәрбие мазмұнын ауырлатып,
сезімдік танымнан ... ... ... ... Онда ... ... ... түсініп, сырын ұғыуға жетелейтін, тілге жеңіл, жүрекке
жылы диялогтар пайдаланылады. Мысалы:
-Ең құнды не ұлым?
-Ол ғаламат ғылым!
-Тозбайтын не күнім?
-Ол өнер мен ... ... ... ... ... қымбат дейді атаң?
-Ол туған жер отан!
-Бөлейтін не сыйға?
-Ол әдет пен ... ... ... ... ... неге ... жер көгерер!
-Күн болмаса хош енді?
-Бүкіл тірлік өшеді!
-Болмаса егер жер жаһан?
-Менде мүлде болмас ем! – деген ... ... ... еңбектің
қасиетін түсіндіретін күн, жер, ... ... ... ... ... ... /17, 23-б/. ... балаларын елгезек,
ақылды, жоғарыда атлған қасиеттерге сай тәрбиелейтінін көрдік. Бұдан сырт
балаларының денесін жастай шыңдан, ... сау ... ... жетілген азамат болып өсуі үшін де сайыс өнерінің түр түрімен, мысалға,
тартысбақ, ... ... ... ... ... ... ата-әжелері батырлар жыры, ерлік дастандар қатарлы жырларды айтып
беріп, ... ... ... алып ... ... Қоршаған ортасын,
табиғатты қорғау, мысалға “көкті жұлма”, “ағашты кеспе”, “жас ... ... және ... аңды ... “суға симе” дегендей ... ... Ең ... ... ... ... ... көңіл бөлген. Мысалға “баланы бес жасқа келгенше жандай көр,
онбес жасқа ... ... ... ... ... соң ... ақылдас” деген сөз
осының айғағы болса керек. Ал “әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон ... ұлға ... ... және ауыл ... ... шешесі, жеңге,
әпке, ауыл әйелдері өз әйіні, өз ... ... ... отырған. Не
жаман атты өлеңде:
Біріншіден не жаман?
Білімсіз болған ұл жаман.
Екіншіден не жаман?
Ананың тілін алмаған,
Қасарсқан қыз ... – деп ... ... ... алды ... ... аңғарамыз. “Қызға қырық үйден тиыу” деп ... ... ... ... тіпті де баса кеңіл аударған.
2 НЕКЕ – ТОЙ САЛТТАРЫ
2.1 Неке дәстүрі және құдандалық
Қазақ ... неке – той ... ... ұзақ тарихи барысты
бастан кешіре келіп, қалыптасқаны анық. Өйткені қазақтың неке – ... өзге ... ... ерекшеліктер айқын. Тарихи деректер
негізінде талдау жасасақ, оның қазақтың ерте ... ... ... ... ... ... байланысы бар екенін байқау қиын
емес. Заман өзгерісіне ілесіп ... ... ... ... ... ... Ұлт болып қалыптасқаннан кейін, қазақ хандықтары тұсында
заң ... ... ... ... (бұл ... ... ... және қазақ халқының ислам дініне сенуі негізінде бір үй
адамдарының арасындағы қарым-қатынастар неке ... той ... ... ... ... ... неке түзімінің негізгі түрі дара неке ... ... ... ... ... жөнінен айтқанда бір ерлі – бір әйелді
болу түзімі болып келеді. Хан, ... ... ... ... ... ... екі, үш әйел алуына да жол берілді. Бұл ... ... ... бертін Қытайда коммунистік жүйе, яғни қазіргі жүйе
орнағанға дейін уаң, гүң мәнсаптыларының арасында (бұл ... ... ұлт ... ... ... және бай ... ... да
жалғасып келеді. Мұны қазақтың әдет-ғұрып, заңдары қорғады. Тұрақтандырып
отырды.
Құдаласу және қалың мал беру ... ... ... ... неке
түзімінің тарихының ұзақтығы және әдет-ғұрып ... ... ... ... Бұл ереже-түзімге қайшылық жасауға оңайшылықта ... Егер ... ... ... ... Ол «жесір дауы» деп
аталды да «жер дауы» мен ... ... Бұл ... ... ... тек екі ... ғана емес, бүкіл рулы елді шарпитын болғандықтан
өте маңызды орынға ... ... жас отау ... деп ... уақыттан бастап ұлына
келіншек әперіп, қызын ұзатудың қамына кіріскен. Бірақ сау ... ... үшін ... жақтарда қатаң тиымдарда болмай қалған жоқ. Бұл туралы
мына еңбекке тоқтала кеткен жөн ... ... мың ... деп ... қыз ... қыз беруге ерекше жауапкершілікпен қараған қазақ жеті
атаға толмай құдаласпайтын тамаша салт қалыптастырған. Жеті ... ... ... ... ... ... қан былғанады, ұрпақтың
сапасы өзгереді, сән кетеді, алыс жақынды парықтамайтын мәңгүрт ұрпақ пайда
болады деп ... Ал жеті ... аса ... алыс ... ... бір-
бірімен жақындасып, туыстарға айналады, береке-бірлік ... ... ... ... ... деп ... қандастардың бірінен-бірі қыз алыспайтын салт дүниедегі бір
қыдыру ұлттар мен ұлыстар бар. ... ... ... ... мың жыл ... ... ... ара некеленбеген. Жалпы алғанда, жақын
қандастардың бір-бірімен некеленбеуі, ... ... ... ... ... ... ғана ... мұның өзі ұрпағым ақаусыз өссін
деп ойлайтын адамзаттың бойында бар туа қасиет ... ... ... ... ... осы ғұрпының терең мәнін, ғылымилығын, алысты көздеген
көрегендік екенін дәлелдеп бергендей болады.
Келесі бір тиымға келер болсақ, оның да ... ... еш бір ... ... емесін сеземіз. Ол ана сүітінің яғни бір омырау емген екі
жастың ... ... тиым деп ... Бұл ... ... ... онда былай делінеді. «қазақта бір рудан қыз алысқан күннің өзінде
бұлар жеті атадан артқан болуы, бұлардың ... ... жеті ... ... Ал ... арасында жеті өзен болуы шарт дейтіні,
емшектегі баласын үйіне тастап ауыл ... ... ... ... ... баласын бірі бір емізе берді. Қазақ салтында бір ананың
сүтін емеген екі бала туыс ... Егер ... ... жеті ... ... үйге тастап, жеті өзеннен өтіп қыдыру мүмкін емес, мұндайда
емшек сүті араласпайды дегенді негіз етеді. Жеті атадан асып қыз ... ... ... сол ... ... ... ... мал айтып
сойып, жол-жора беріп, ризалық алуы керек» /6, 659-б/ деп және бір ... ... ... қазіргі медициналық заңдылыққа да ... ... ... баян ... Бұл ... осы ойға ... айта ... бір
жайіт қазақта қазірге дейін кейбір рулар арасында жеті ... ... ... ... сақтап отырғандары кездеседі. Мына бір еңбекке назар
аударалық «қазақ халқы арасында жеті атаға толмағандар ара ... ... ... ... Бұл неке ... ... адам ... тиісті
қатал ереже-салт болып келді. Бұл ереже ... ... рулы ел ... адам ретінде қаралды. Бірақ кейбір рулар арасында жеті атадан ассада
құдаласпайтын жәйіттер болады. Біра мұнда еркек жақ ғана ... ... өзге рулы елге ... ... ... ұл (қыз) мен ... қызды (ұл) некелеп, қосатын жәйіттер бар. Бұл жеті ата емес, рулы ел
есебіне жатқызылады.
Бір ру арасында жеті ... ... соң ... ... екі ... ... әбден көз жеткізеді. Қыз бен жігіттің өзара разылығы ... ... ... екі ... жасы тең ... да ... ... «Теңін
тапта тегін бер» дейтін аталы мақал бар. ... ... ... разылығын алмай құдаласатын жәйіттерде болады. Қазақ халқында
бұрын құда болысатындар терезесі тең ... ... ... ... болу
жағын көп қарастыратын.
Құдаласуға екі жастың ата-анасынан сырт жақын туыстар, құда-жұраттар,
тіпті бір ауылдың, бір рулы елдің ... атқа ... ... ... соң ... бұзыспау, өзара сыйласу басты шарт етіледі.
Сондықтан ақазақта: ... – мың ... ... – жүз ... ... ... /16,459/ деп ... құдаласу неке жағындағы ғұрып-әдеттеріндегі
көптеген ырымдары мен тиымдарын алдымызға тартады. «Бай мен бай құда болса,
араларында жорға жүреді, ... мен ... құда ... ... ... ал бай мен ... құда ... айырылыса алмай зорға жүреді» демекші
әлеуметтік жіктелістерге байланысты ... та ... ... ... тең ... құдаласуға тырысып отыру ... көп ... ... отбасылары жоғарыда айтып өткеніміздей дара некені негіз
еткенімен, көп әйел алу ... да ... үлес ... Бұл ... мына ... назар аударалық: «қазақ халқында некенің негізгі формасы дара ... бір ... бір ... болу ... болып келеді. Алайда азаттықтан
ілгері (коммунистік жүйе орнадан бұрын - авт) ... ... табы ... ... ... әйел ... салт та болды. Алтай ... ... ... ... ... ... ... бір ердің көп әйел алу құбылысы
ішнара ру ... мен ... ... ғана ... ... ... да болған. Айталқ, жоғары ... Әлен ... ... гүң бес әйел ... Әлен уаңның інісі Саду екі әйел алған. Қанапия
Бейсі екі әйел алған. 1947 жылы Жеменей ... жан ... ... ... негізделгенде Жеменей ауданында Қайса зәңгінің руындағы ... ... бір ер екі әйел ... екі ... бар. ... ... ері
60 жаста, бәйбішесі 50 жаста, тоқалы 40 жаста. Олардың тұрмысы ... Ал енді ... ері 50 ... бәйбішесі 45 жаста, тоқалы 30 жаста,
тұрмысы қалыпты екен. Қабыл тәйжі руындағы 172 отбасының ішінде бір ер ... ... 3 ... бар, мұнан басқа жастабан руынан ... ... 72 ... ... бір ер екі әйел ... екі ... бар ... /4,
24-б/. Осы көп әйелді отбасылардың бәрі бірдей ауқатты емес. Сол кездегі
жағдайда жалпы дара ... ... ... ... ... ... көп әйел алушылықтың көп кездесетінін көреміз.
Көп әйел алуға алып келетін бірнеше түрлі жайыт бар деп ... ... ... бәйбішенің бедеу болуы, болмаса ұл балаға деген яғни
ұрпақ жалғастығына ... ... ... ... ... көп ... алып келеді. Мұндағы қазақтың бір жүйелі де терең қалыптасқан
салттарының бірі ... ... ... ... ... ол ... ... Аталмыш еңбекте: «кедей отбасыларында бір ер екі әйел алу
жайытының көбін аменгерлік салт ... ... ер мен ... ... тым ... еді. ... өлсе інісі салт бойынша жеңгесін алады, мұндайда
жеңгесінің жасы інісінің жасынан қалайда үлкен болады, мысалы, 1947 ... ... ... ... ... залың және ашмұқамет залыңдар
қарастылығындағы 148 ерлі ... ... ... жасы ... 22 жүп болған. Мұның ішінде жас парқы 1-5 жасқа дейін 10 жұп, 6-10
жасқа ... 7 жұп, 11-15 ... ... 4 жұп, 16-20 ... ... кішілері 1
жұп екен» /4, 25-б/ деп әменгерліктегі ерлі зайыптылардың жас ерекшелігі
жайын баяндайды.
Әменгерліктің ... ... ... үшін ... ... ... ғалым Жақып Мырзақанұлына тоқтала кетсек: «қазақ ... ... салт ... Қыз бен жігіт атастырылғаннан кейін жігіт
өліп қалса, оның аға-інісі немесе немерелестері ... деп ... ... Қыз ... ... қаламаса, әлде жігіт жақтан қалыңдықты
алатын лайықты адам шықпаса, ондайда екі жақ ... ... ... жолымен
айырылып кететін. Егер жігіт жақ қызды аламыз десе қыз ... ... десе ... дау туылатын. Мұдай дауға рулы ел ... ... ... Ол «жесір дауы» деп аталатын. «әменгерлік» түзім
күйеуі ... ... әйел ... тіпті қатаң болды. Балалы ... ... ... ... ... жат ру қолына ... үшін оны ... бірі ... әйел ... болса да) алатын болды. Сондықтан осы
түзім байланысымен шыққан қазақ арасында «ерден ... де ... ... ... бар. ... өзі ... ... күйеуінің тіке туыстары
болмағанда, алыс туыстары болса да сөзсіз алуы керек деген сөз. Бұл ... ... ... ... қазіргі жүйе орнаған соң – авт) бүкілдей
күшінен қалды» /16, 460-461- бб/ деп осы бір ... ... ... ... Дәл ... ... бұл ... қазақтар арасында
бүкілдей жойылды деп айтуға болмайды. Ішнара сақталып отырғанын көз көріп,
құлақ естіп ... ... ... ... ... енді сөз ... жастар
үшін құдалық сөйлесу барысына келсек. Оның өзінің де халқымыз үшін маңызы
өте зор ... ... ... ... кісі ... бұл ... жақта, қыз жақта өте бір ыждағаттықпен, үйлесімді істеуді өздеріне
міндет санады. Әрі өздерінің бала ... ... ... өнегелі
әулет екендіктерін аңдатып отырды. Ең әуелі жігіт жақ бастап, қыз ... ... ... деп ... екен. Зерттермен Айып Нұспоқасұлы
ойымызды былай тарқатады: «қазақ салтында «жаушы» қыз ... ... ... ... әкесі тіке бара беруіне болады) бұған жол-жора, жөн-
жосыққа жүйрік, ойы орамды, тілі ... ... ... адам ... ... ... қыз ата-анасының мақұлдығын алып, құдалыққа барар
сәтті күнді белгілеп қайту.
Құдалыққа баратын адам ... ... ... бір балағын
етігінің ішіне, бір балағын сыртына ... ... Бұл оның ... ... барамын дегенін аңғартады. Жаушы қыздың үйіне ... ... - ... ... ... сал! – деп ... ... деу осы үйге
құда түскелі келген ... ... ... ... жайғасып отырған соң, өзін
таныстырып арнайы жіберіп ... ... ... ... ... Үй иесі құда болу ниетіне келсе, дастарқан жайып, мал ... ... ... ... ... ... қыздың ата-анасынан үкі
тағатын сәтті күнді белгілеп беруді өтінеді. Қыз ауылы ақылдасып, ... ... ... ... ... ... Сонымен қыздың ата-анасы құдалық
берік болсын деген ниетпен жаушыға «шеге шапан» деп ... бір ... ... да: - ... ... ... ... келсе бір малдың басын жеп кетсін! – деп жаушыдан сәлем айтады.
Бұл қыз отбасының ... ... күні келе ... ... ... көңіл-күйін аңғартуы есептеледі.
Ертедегі салт бойынша жігіттің ауылынан келген жаушы қыз үйіне тұңғыш
құдалық сөйлескенде төрге қамшысын іліп кетеді. ... ... ... ... ... ілулі тұрады. Қыздың ата-анасы ресми құдалықты бір жылға
дейін ... Егер осы бір ... ... ресми құдалықтан хабар болмаса, онда
қыздың әке-шешесі жігіт жақ іліп кеткен қамшыны ... ... ... ... ... ... ... Міне бұл «қамшы қайтару» деп аталады. Ол
қыз ата-анасының: ... ... енді ... ... ... деген ыңғайын
білдіреді» /17, 85-б/. Міне бұл ... ... ... барысында өте бір
жүйелі, рет тәртібімен, байсалды бастау алатынын білдіреді. Ал ... қыз бен ... ... жақын туыс, жегжаттар арқылы кеңесіп,
келісіп жаушыны тек форма үшін үкі тағу күнін белгілеу үшін ғана ... де ... Ал ... кездегі Қытайдағы қазақтар арасында
барлығын қыз бен ... ... ... үғысып, екі жақта балаларды әбден
көріп-біліп, құдалық сөйлесерде жігіт жақтың не ... не ... ... адам ... ... бір екі туысын ертіп ... ... ... етіледі.
Жаушыдан жақсы хабар алған соң, жігіттің әке-шешесі ... ... ... ... үкілі тақия, білезік-сырға, бір киер бағалы киім)
алып, құда-құдағыйларына асылдан киіт азырлеп, ... бау ... ... жаңа ... ... ... үкі тағу ... өткізеді. Сонымен екі
жақтың құда болғаны ел-жұртқа ... ... Үкі ... ... ... өте жылы ... ... алып, тік тұрып күтіп алады. Ақсарбас айтып
сойып, жылы-жұмсақ, ... ... деп ... ... ... ... ... Аттанар кезінде бүйімтайларын ... ... киіт ... жол-жорасымен аттандыруға тырысады. Әдетте Қытай
қазақтарында үкі тағуға ... ... ... ... ... ... ... ертіп, шағын адаммен барады. Өте көп адам ертпейді. Сөзімізге
дәлел ретінде және осы үкі ... ... ... ... қазақтарына белгілі
зерттермен Ясиын Құмарұлына тоқтала кетелік: «қазіргі адамдар ескерусіз
қалдырған үкі тағудың тағы бір ... ... «үкі ... ... ... ... кигізіп қайтатын жәй салт емес,
қайта онда мәнді астар бар. ... ... ең ... ... ... үшін
емес, қайта төтемдік сеніммен пәле қаладан қағады, ... ... ... ... бұл әдет ... сол беті жалғаса берген, әуелі үкіні
адамға ғана емес, көзден, тіл-сұғынан ... деп ... атқа да ... ... үкі ... өзі мына қыз енді ... ... адамы
болады, ол пәле қаладан, жамандықтан, өсек-аяңнан аулақ жүрсін, пәк болсын,
ие мен кие оны ... деп ... ... ... /12, 293-б/. Автордың бұл
уәжіне келісуге әбден болады. Ұлтымызда сақталған осы төтемдік ... ... ... өз ... ... жоймаған деп айтуға болады. Өз авто
көліктеріне де үкі тағып алып, пәле-қазадан ... ... ... ... да аз емес ... ... тағу ... туралы ендігі назарды Қытай қазақтарына белгілі
этногроф ... ... ... ... Онда осы үкі тағу ... тың пікірлер кездеседі: «қазақтың құдалық жолындағы үкі тағудың да
өзіндік сыры бар. ... құда ... ... ... келе ... ... құда-құдағыйымен дидарласып, амандаспаған, сондықтан «үкі тағу»
жолымен келінін көріп, көрімдігін беріп, шекесінен сүйіп, көңілі ... де ... ... Құдалықты онан ары ширатады.
Бекітіп қайтады. Болашақ ... ... ... ... «қыз ... ... ... кәдеден соң, бір жола келін болудың қамында жүреді. Өз бетімен
жат ... ... ... атын шығармайды. Жақсы, жарасымды, жағымды
келін болуға, келін болып түсуге тырысады. Бөгде, ... суық ... ... Өсек ... ... топты жерде көрінбей, иба ... ... ... ... ... тиісті қонақ күту, ата-енесін
бағу, туыс-туғандарына әр алуан мәміле жасау, отау ұстау, ... ... ... тігу, бала бағу, от жағу дегендерді ұзатылардан бұрын, ақ
босаға аттаудан ілгері шешесі мен ... ... ... ... /15, 90-б/. Міне ... ... ... құдалық жолындағы
«үкі тағудың» астарында қыз өсірудің, келін түсірудің талай-талай тамаша
тағылымды, ... жолы ... ... ... болар кербез қыз ... ... ... деп қылша мойнына таудай жүк ... ... ... ... Өмір ... ... ... біледі.
Қазақтың құдалық салтындағы шешуші басқыштың бірі – құдаласу басқышы.
Жаушының жақсы хабарынан кейін үкі ... онан соң ... жақ ... ... ... ... жиып ақыл қосады. Көбінде
жігіт жақ қыз жаққа құда түсуге асығады. Жігіттің әке-шешесі ... ... ... ... ақсарбас айтып сойып, дастарқан басында
ұлының келін тапқанын, құда түскелі ... ... ... ... ... ... тон келте болмайды» деп алқа қотан отырған туыстары,
көршілері, ... ... ... ... ... ... жүк ... дегендей әр қайсысы өз қолынан келер көмектерін ортаға
салады. ... ... ... ... ... ... ... ине көзінен өткен пысық, қол-аяғы жеңіл ... ... ... ... ... тескен, ел арасында бет-беделі бар
адамдарды таңдап, құдалық сөйлесуге аттандырады. Этногроф Болат ... ... өз ... ... деп ... ... ... сөйлесуге үш-
төрт кісі барады. Құда түсуге арналған ... ... ... басын тіл-
жағымен қоса салады. Онан тағы жамбас, кәріжілік, асықты ... төс, ... ... жілік, жауырын, арқа, белдеме, жүрек, бауыр, тоқішек, қарын,
екі сирақ және құрт-ірімшік, бауырсақ, тәтті дән, дәм ... мол да ... ... ... ... ... ... шапан, құдағыйға
жібектен көйлек арнап апарады.
Құдалық сөйлесіп келгендер «құда түсуге» келдік деп ... ... ... ... ... ашық айтады. Мұны қазақ жолында «құда
түсу» деп атайды. Құдалыққа келген ... ... ... сыры, кең мәнді
мағынасы, құпия тілі бар. Қоржындағы дастарқанға ақсарбас қойдың басы ... қоса ... – бас ... тіл ... келдік дегені, кәрі
жілік пен ... ... – мың ... құда ... сары ... жатамыз,
кәріні сыйлаймыз, үлкенді құрметтейміз дегені, Асықты жілік пен төс салуы ... ... құда ... ... ... ... ... болсын дегені,
сүбе қабырға салуы – қабырғаңызбен ... ... ... дегені,
жүрек, бауыр, тоқ ішек, қарын, екі сирақ салуы – ... ... ... ... ... ет ... сар сүйек құда
болайық, аяғымыз үзілмей келіп тұрайық дегені, ортан ... ... ... ...... ... арқалы, жауырынды, белі берік азамат,
сіздерге күйеу болуға ... ... ... ... де, ... да, белі ... баға ... алаңсыз болыңыз дегені. Құрт,
ірімшік, бауырсақ, тәтті дән, дәм түюі – дәніміз ... ... ... ... қыл ... «дәм ... ... Ал осының бәрін
дастарқанға қоса түюі – сөзіміз пысқан, бір бүтін түйінге келдік, берекеміз
жарасқан құда болайық, өле ... ... ... ... ... ... болайық дегені» /15, 85-86-бб/. Егер осы жерде зерттеушінің ойын
жалғап кетер болсақ, ата қазақ, дана баба «екі ... ... ... ... ... ... ... бар» деп екі жастың басын қалай қосудың өзін
қоржын дәніндегі мән мен ... ... ... ... тіл таба ... жөн ... ... кәдені қадірлей түсінетін ата-аналары
«қалауын тапты, қар жандырды, тасты тамыздық етті» енді «теңін ... ... ... осы деп құда ... келген құдаларының алдынан ең тамаша
дәстүріміз шашуді ала шығып (қосымша №3 қараңыз) алдында ... ... ... ... ... Әне, ... құда түсу салтындағы
қоржынның өзі мың тілмен сөйлеп тұрғанда, оған қандай құда ... ... ... тауып айта алмақ. Оның ...... ... ... жалғыз ауыз сөз.
Әуелі қыздың әке-шешесі ақсарбас қойын атап сойып, ... ... ... ... ... ... «құйрық бауыр»
асатып, құдаласып аттандырады. Сөйтіп сөз қадіретін құда ... ... ... қазекең қасиетті қоржынмен-ақ мың жылдық ... ... ... ... ... ... болады.
Бұрынғы кездері құдаласуда үйленетін жұбайлардың жас шектемесі
болмаған. Сондықтан балыйғатқа толмаған ... ғана ... ... есігін
ашпаған, енді ғана туылған сәбилерге де кішкентай балаларға да құдаласу
салты болған. Мсылға, ... ... ... ... бел ... ... ... құда, қарсы құда деп ары қарай кете берген. Тағы бір құдалық түрі бар.
Ол құдай құда - ... ... ... жоқ, ... де жоқ, ... жоқ ... ... құдай қосып құдаласып қалуды айтады. Бел құда
– достасқан екі ... ... жоқ ... бастап, бір-бірімен қиялый
құдаласуы. Олар балаларымыз ұл болса дос ... қыз ... ... құда
болайық деп келісіп құда болуын айтады. Құрсақ құда – ол әдетте қарын құда
деп те аталады. Бұл ... ... әлі ... кездегі құдаласуды
айтады. Мысалы, дос адамдардың әйелі бір уақытта жүкті болса, олар достығын
үзбеу мақсатында: «достықты сүйек ... деп ... ... ... Кейде тар жер, тайғақ кешулерде бір-біріне қол ұшын ... ... ... ... да ... осы ... ... болашақ ұрпақтарымыз жалғастырсын, болашақ ұрпақтарымыздың
бірі ұл, бірі қыз ... ... ... құда ... яғни ... бастап құда
боламыз» деп серттесіп құда болатындар ... ... құда – ... ... балаларына құдаласып қоюын
айтады. Құдалықтың бұл түрі «құрсақ ... ... ... татулық пен
достықты, береке мен бірлікті ұрпақтар бойы жалғастыруды мақсат етеді. Орай
құда деген құдалық түрі бар. Ол ... ... ... деп те ... ... жағдайларда болады. Кедей отбасылар құдалыққа қалың мал бере алмай
қалған жағдайда, ... ... қыз ... кәдесіз қыз болмайды»
дегендей жол-жораларын шама-шарқынша өтейді. Енді бірін-бірі әбден ... ... ... ... ... құда болып,
жақындығын жаңғыртып қарсы құда болады. Енді бірі бұрынғы құдалықтың жиы
араластықтың себебінен құда бала мен ... ... ... ... да ... құда ... ... құда болу салты қытайларда ... ... ... да бар. ... ... құда болу ... негізінен
қазақтікімен бірдей.
Мағұлмат беруші қарттардың аузынан жазып алынған мына бір ... ... ... деген дәстүріміз бар. Ол ... біз ... ... бұл түрі көбінде мынадай екі жағдайда болады: бірі ата-
анасы мен жанашыр жақындары қалмаған қыз баланы адамгершілігі жоғары, мейір
шапағатты ... көп ... «осы ... мен ... етіп бағып
аламын, қанаттыға қақтырыпқанаттыға қақтырып, тұмсықтыға шоқытпаймын, ... ... ... куә ... деп ... алады. Енді бірі, ауыр науқас
немесе түрлі жаратылыстық апатсалдарынан мүгедек болып немесе қыз ... ... ... ... ... ... кісілігі бар
адамдарға балам жоқшылық көріп, қайғы-қасіретке атпасын деген ... ... ... бердім, құдай алдына дейін жақсылық-жамандығы мен обал-сауабы
өзіңізге аманат, қолбалағып алыңыз» деп өз еркімен береді. Қолбаланы ... оны ... ... ... ... соң, ... тұрғылас
ұлдарының біріне некесін қтдырып, қосып, келін етіп алып ... ... ... ... ... үлде мен ... орап ... Қолбала
келін болғаннан кейін де ата-анасын өз ата-анасындай көріп, ... ... ... қарағанда еркін жүріп тұрады (мағлұмат берушілер туралы
соңында көрсетілген). «Құдай ... құда ... ... ... дана ... халқында осындай құдаласудың
бірқанша түрлерін көреміз, әрі осыдан олардың тек құдаласып сөз байласуға
да қаншалық дәрежеде ... ... ... ... жақ құдаласқаннан кейін дәстүр бойынша жігіт жақ қыз жаққа «ілу»,
«сүт ақы» тағы басқасымен қосып «қалың мал»береді. ... ... ... осы ... ... ... келіп шыққан яғни «қалыңы»
берілген қыз деп ... ... да қыз ... берілгеннен бастап,
басы байланып, «қалыңдық»аталады. Қазақта осы «қалыңмалға» қатып қалған бір
белгілеме болмаған, ... өз ... ... қараған, бірақ
ұзақ уақыттар бойы алыс-беріс барысында біршама жүйеге түскен «қалың ... ... деп ... да ... Мына үзіндіге қарап көрелік:
«қалыңмалдың мөлшері құдаласушылардың орын, мәртебе, ... мен ... ... ... ... ... Әдеттегі жоғары қалыңмал 77 байтал, орта
қалыңмал 47 ... ... ... 17 ... болды. Ал ақсүйек хан-
сұлтандар мен ірі феодал байлардың арасында жоғары қалыңмал жүз ... ... 200 ... немесе 1000 қой сомасына дейін барған. Бұл ілуге бір
кездесетін некен-саяқ жағдай болған.
Күйеу жақ қалың малдың ... ... ... ... «сүт
ақы», «той мал» береді, туыстарына киіт кигізеді, Кәде ... ... ... ... ... ... ... жасау жасайды. Қызға арнап жаңа
отау көтереді, ат ... түйе ... ... ... ... киіт кигізеді. Қыздың киім-кешек, үй-мүкамалдарының әрқайсысы
бестен, жетіден тоғыздан жасалады. Жүз тойлық яки 200 ... ... ... ірі ... бес үй ... ... түйе ... жеті ат мінгізіп,
жирма бестен жасау жасап қыз ұзатқандары да ... ... ... қызға
берілген жасау алған қалыңмалдан артып кетіп отырады. /6, 659-660- ... ... ... ал ... ... жан ... деп ... айтпақтайын қалың мал алған қыз жақ, ... да ... ... ... жас ... ... ыңғайсызданбай, жүзіжарқын,
тұрмыстанда тарықпай ... етіп ... ... ... ... ... баяндар болсақ ХІХ ғасырда Шығыс Қазақстан облысының Аягөз
өңірінде өмір сүрген ұлты татар құрбанғали Халидидың ... - ... осы ... ... ... ... «қалыңмал» - көп мал болып, қыз
қалыңдық болып, оның ... ... ... сияқты түсінік. Қалыңмал 50
байталға тоқталса, екі түйе үшін екі ат ... Ол он ... ... ... ... үш түйе үшін үш ат ... 15 ... саналды. Қалған
40-45 байталды толық беру шарт. Қалың мал үшін бір ... бес ... ... орысша бес сом.
Кейде қалыңмал демей «қарамал» деп сөйлеседі. Мысалы, қарамал үш түйе
деп тоқтаса, қалыңмал сөз жоқ 45 байтал ... үш түйе қара ... ... 60 ... егер ... 60 байталдан артық мысалы 70-80 айтал яки 90-
100 байтал десе бұл түрі қарамал аты қалып, «бас жақсы», ... ... ... деп ... Бас жақсы – бес түйе, орта жақсы – үш түйе, аяқ жақсы
– бір түйе. Бас жақсы үшін бір ... ат – 25 ... ... орта ...
бір ат, 15 байтал, аяқ жақсы үшін ... бір кіші мал, иә ... иә бір таз иіт ... ... ... бес ... ... де,
қалған малды түгел алады. Қорытындысы 50-60 ... ... ... ... ... 27 ... 37, 47 деп ... бұл түрде «орта жақсы» қалып,
«бас жақсы, аяқ жақсы» деп ... бір ... ... Ол да ... ... байтал, 47 байтал есебіне енеді. Яғни жақсылары ... ... ... Мұны ... мал» деп ... ... атап сөйлеспей, егер сөйлесе қалсаартық-кеміне қарамай мал
– ақша болсын сұрағанын алады. 100 байтал, 200, 300 бәлкім 500 байтал, ... та ала ... ... орай жиһазы болады. Кейінгі уақытта 37-47 пәлен
жетілер сөйлесуден қалып, туралап мал басын санаудан бастады. Сол үшін ... ... 57 ... қалды» дейтін мәтелдер айтылатын болды /35, 40-б/.
Осыған қарағанда тек өңірлік және ... ... ... ... кездегі қазақтардың Қытайдағы болсын, Қазақстандағы болсын алыңмал бөлу
жағында пәлендей бір ... ... ... ... қиын емес ... ... ... мағұлмат беруші қарттарға сөз берейік. Қалың мал
демекші бұл ... айта ... және бір ... ол екі жақ ... ... ... соң, ... асатқан соң көп ұзатпай «өті-тірісін»
беруі шарт. «Өлі-тірісін бермеген, үлгілі тағылым көрмеген» деп ... ... бір мал, бір ... шай, бір салым тұз, келінге ... ... киім және иіс ... ... нәрселер апарылады. «өлі-тірі»
жігіттің жеңгелері мен әпке-қарындастары ... Кей ... ... екі мал ... Оның бірі ... енді бірі ... ... «Өлі-тірінің», «өлі разы болмай, тірі байымайды» деген ұғымынан
туындағанын міне осыдан білеміз.
«Өлі-тіріні» алған адам аруақтарға рнап ... оқып ... ... ... ... малды жігіт жақ құран оқып сойып, етін апарса да болады.
Кейде өлі-тіріге арналған ... ... ... қосып, «мынау өлі-тіріге» деп
айтып жіберетінде салт бар. Ал апарған шайды, ... ... оқып ... ... бермесе аруақ назаланады, келін ауырушаң болады деп
қарап, өлі-тіріні ... ... ... қыз ... ... ... ... аруақтар қолдап, дәм-тұзымыз бөлінбесін дегені. Өлі-тірі
берілген соң, қыз ... ... ... ... тәуелді болады. Алыс-беріс, барыс-
келіс жиілейді. «Өлі-тірісін ... соң, ... ... ... ... ... жағына емін-еркін барып келуіне жол ашылады (мағлұмат
берушілер ... ... ... ... ... де ... терең, әрі бөлекше орны бар екенін біз айқын ... ... ... кішкентай түйіндерінің өзі өзіндік маңызы бар ... ... ... мал тақырыбына қайта оралар болсақ Қытайдағы ... осы ... ... ... ... саласын зерттеп жүрген
оны кейінгі ұрпаққа толық, ... ... ... ... ұлт ... азаматтарымыз көптеген адамды қызықтырарлық құнды мәліметтер
береді. Енді ... және ... ... кетсек, Айып Нүспоқастың
еңбегінде былай делінеді: «ежелгі қазақ ғұрпында қалың ... ... пен ... ... болған. «Қыздан алғанды қынға жақ»
деп ... ... ... ... ... кісілік мұрат
есептемеген. Керісінше «құрыған адам ... ... деп ... ... ... ... еткеніңнің бәрін маған маған бер деп сұрағанды
«жақынынқозған ... деп оны ... деп ... ... ... – бір түзу ... бір берік сауыт, бір жүйрік ат пен
малдыға артық бір түйе ғана болған (бұл ... ... ғана ... қолы ... ... «орамал тон болмайды, жол болады» деп «»құда мың
жылдық» депбарымен базарлап бір дән ... жеп, ... дән ... жарып
жеп өмір бойы татту-тәтті өткен. ... қыз ... да, ... ... ... ... ... бер» деген халық даналығының ... ... оның тек ... арасындағы болымсыз дәнекері
болғанын дәлелдейді. Қазақ салты бойынша бардам адам ... ... ... бөлу үстінде «құрық бауға» деп жылқышылар бір мал, ... деп ... бір мал, бата ... «келін тілі» деп бір мал ... /17, 94-б/. ... біз осы бір ... ... буындарының бірі
болған қалыңмал туралы тың әрі тартымды мәліметтер алғандаймыз. Осы негізде
жалғастыра келе және бір зерттеушіміз Ясин ... ... мына ... ... салайық: «қазақ қалыңмалдың бітіміне келісуді кезінде
«батаға кіру» деп атаған. Мұнда қыз жаққа ... ... ... ... ... және ырым-салт, жол-жоралғы үшін беретінін атап-атап ... ... ... берілетін қалыңмалдың жалпы нобайын ғана айтатын
баталасуды «кесімсіз бата» деп атаған.
Қалың малдың бас жақсы, ... ... аяқ ... ... ... бар.
Мысалы бас жақсы түрі бойынша қалыңмалдың малмен төленетін алдыңғы тобына
тоғыз түйе, төрт ... бие, төрт ... төрт ... жеті тай, бір ... ... ... түрі ... қалыңмалдың орта тобына таңдаулы бір
ат, бір түйе беріледі. Аяқ жақсы түрі бойынша, қалыңмалдың соңғы тобына ... бір ат, бір сиыр ... /12, ... Міне осы ... ... біз және көптеген тың ұғымдарға ие болғандай боламыз. ... ... ... бұл кәделерімізді көптеген мейлі Қазақстан зерттеушілері
болсын, мейлі Қытайдағы қандас зерттеушілеріміз болсын көп ... ... ... ... біз үшін өте ... ... жылы Чи Чиыңсайдың тұсында, Алтай мен Қобда қазағы бірлесіп,
Сарсүмбеде «майдыр жиыны» ... ел ... ... ... істері
талқыланып, маңызды мәселелер алға қойылды. Осы ... ... ... ... қызы 100 ... ... қызы 40 ... делініп
белгіленді. Алайда қалыңмал өлшемі Алтайда мұнымен шектеліп ... ... ... жағы ... ... көрсетуге бой ұрып, қызды «алтынмен
аптап, күміспен күптеп» аттандыруға дейін барды. 1910 ... қара ... қызы ... Қобыдадағы Сүгірбай еліне 24 түйе жасаулы керуенмен
ұзатылды. Ал, кедейлер жағы әлдеріне қарай қалың ... «40 ... ... ... ... құда», «қарсы құда» болу жолымен де жүргізіп
отырған.
Неке мәселесінде, шариғат ... ... ... қию, ... ... (шыныға тұнық су құйып, ішіне күміс дүзік ... ... ... ... ... де ... кетпейтін» әменгерлік түзімі Алтайда ұзақ
уақыт жалғасты /36, 60-б/.
«Қалыңмал» және ... тағы ... осы не ... ... ... ... Жақып Мырзақанұлы бір мақаласында осылардың сонау
үйсін, түркілер, қазақ хандығы ... ... ... ... ... бүгінге келіп жеткендігін баяндай келіп былай дейді: «Еліміз ... ... ... ... ... орнағалы бері –автор) 40 жылдан асып
барады. ... ... ... неке ... сай ... ... неке-той салтымыздағы жақсы әдеттерді жалғастырып келеміз. Мысалы:
жеті атаға дейінгі туыстар арасындағы некеленуге тиым ... құда ... ... және ... түсі қою, ... ... ... атқарылатын
той салттарымыз т. б.
Сонымен қатар, байырғы неке-той салтымыздағы ... ... ... неке заңына қайшы келетін көптеген әдеттер сонау азаттықтың бас
кезінде-ақ жұрт назарынан қалып, бүкілдей тасталып ... ... «көп ... ... ... ... тең болмау, бел құда, бесік құда, қарсы
құда, барымта неке, ... ... ... ... ... ... ... күшік күйеу т. б. /37, 60-б/ деу арқылы автор Қытайда қазіргі ... бері ... ... ... бері келе ... салттарымыздың
қоғам талабына, уақыт талабына ілесе өзгеру барысы баяндалады. Сондықтан
осы ойымызды және осы ... ең ... ... ... ... ... жаңа әрі ... ой-пікірлерімен жалғасақ деймін. Назар салайық:
«еліміз қазақтарында ... ... ... қазіргі жүйе орнағаннан
бұрын – авт) қалыңмал негізінен «байтал» (жылқы) саны бойынша ... ... ... ... ... ... ... ауыз екі сөзде қыз бала
туылса ... деп ... ... ... ... ... ... бұрынғы ақсүйек төрелер, феодал байлар аралығындағы құдалықта
қалыңмал жүз тайлақ (бұл 500 байтал есебінде) яки 700 байтал ... 1000 ... ... барған.
Қазақта қызға «қалыңмал» беру құдалар ара «кит кигізу» ... өте ... Оның өз ... ... ... ... үйсіндер
заманына ұласатын жөнінде жоғарыда айттық. Осы себептен болса ... ... ... ішіндегі ықпалы ауыл-қыстақта әліге дейі біршама
терең сақталуда. Қалың мал енді ... ... ... Киіт енді ... осы ... сай қымбат бағалы заттарға (сағат, велесипед, радио,
телевизор, мотосикл т. б.) ... бой ұру ... бар. Көне ... ... ... ... ... берушілер өте аз санды адамдар болса
да әсері ... ... /13, ... Осы ... ойларымызды қазақ
халқы неке түзімінде өзіндік ұлттық түске ие ерекшелік басым. Некелесуге
өмірлік іс деп ... ... Қыз бен ... ... ... ... болып сыйласудан, бүкіл ауыл тіпті рулы ел үлкендері
өзара байланыста «құда» мен «құдағый» ... ... Ал, жас ... ... қыздар «құдаша» деп аталды. әрқандай ... ... ... өлім-жітім т.б.) құда жұрағат байланысы үзіліп көрмеді. Әуелдесең
осы жағдайларға қарай тереңдеп бейне туыс, ... ... ... ... ... болады. Оны өмір көрсетіп отыр.
Қалыңмалдан сырт тағы кейбір жігіт жақтың ... тура ... ... бар. Ол ... мына ... ... аударалық. Ясин Құмарұлының
еңбегінде былай делінеді: «қойбасты алу» дәстүрі онда ... ... қыз ... ... құда ... малы қыз ауылының маңына
жақын келсе, қыз ... қыз ... «қой ... аламыз деген
сылтаумен жігіттің қалыңдығын ертіп шығып, құда ... ... бір ... ... әдет ... Мұны «қой басты алу» деп атаған.
«Қой басты» алғалы шыққан қыз ауылының қыз-келіншектерінің алдын жігіт
ауылының ... ... ... ... ... да таласпайды. Қой басты
алғалы барған қыз-келіншектердің ... ... ... ... ... ауылы сөгіске қалып айып төлейді. Қыз-келіншектер «қой бастыға» ұстап
әкелген малын, бір отауға апарып ... ... ... /12, 303-б/ деп ... ... көп ... ... кеткен тұсын көпшілік назарына
қайталап ұсынып отыр.
Жігіт жақтан қызды айттыруға келген ресми құдалыққа келгенде, ... ... ... ... ... туралы мына бір еңбекке
тоқталсақ, онда былай делінген. «құданы суға салу» - қыз ... жақ, ... ... ... ... жолында, құдалық расмиаттар өтеліп, мал
сойылып, ет желінген соң, ... саық ... ... ... Мұны ... ауылдың жас әйелдері, келіншектер өтейді. Жас
ұлғайған құдаларды отырған жерінде ... киіп ... ... ... ... тастайды. Мұны құданың артын тігу деп атайды. Ал ... ... шығу ... ... ... жас ... ... жабыла
кетіп құданы суға салады. Салт бойынша құданың артын тігуге, суға ... ... ... шарт. Құдағыйларға жолын беріп, бәріне де
мақұлдық білдіреді /14, 21-б/. Келесі бір қызықты әзіл-қалжың ... ... ... ... де көтеру үшін жасалатын ойындарға Болат
мырзаның еңбектері арқылы тоқталсақ ... біз ... ... ... Қазақтың құда күту салтындағы тамаша ойын түрі – ... ... ... ... ... ... бас құдасын құдалары құда
сілкіндіру деген әзілді ойынға ортаға шақырады. Бұл ... ... ... ... да, алты әйел бас құда ... үйге ... ... орамал байлайды. Онан соң шырыштай топтың ортасына алып шығады.
Бұл дағдылы ойынды ойын сырын ... ... құда ... ... ақша,
әр алуан маржан, ... ... ... жаулық, көйлек сияқты
нәрселерді сілкінгенде тез түсіп қалатын ... күні ... ... ... Әзілқой сылқым келіншектер құданы топ алдында, ойын ортасында
құданың ... ... ... Сонда түскен әлгі заттарды өздері бөлісіп
алып, майрағайда, тайрағай жырғап қалады. ... ... көру үшін ... бірге күлісіп, әзілдеп жүрек жарды қуанысады, ... ... ... ... ... деп атайды» деп аяқтайды автор. Қазақтың құда
сілкіндіруі дүние алу, пайда табу үшін ... ... ... ... ... ... ... мақтана марқайып, өзімсініп ойнап-
күліп отыру үшін жасалатын әзіл кәделердің бірі. ... ... және ... ... тінту» дегенге біраз тоқталсақ: «құдалар қыз алғалы келген
жігіт жақтың ... ... бір үйге ... де, ... табақ тартады,
асты-үстіне түсіп күтеді. Құдалар ас ішіп бола бергенде, қыздың жеңгелері
кіріп келеді де, қолдары май ... ... ... ... деп ... әуіре салады. Сонда қолдарын сүртіп үлгермеген құдалар араларындағы
арнайы дайындалып ... ... ... ... Оның қойнында көйлек-
көншек, сырға-жүзік, тәтті-дән болады. Оны қыздың пысық ... ... ... ... ... ыстық» деп сусың қаққан қолын құданың қойнына
тығады. ... әлгі ... ... ... ... да ... ... келіншектерге бөліп үлестіреді. Қолын құдасының қойнына тыққан
келіншек ... ... ... де, бір сый табақ тартады. Онысы -
«құданы тініттік, құр қалмадық» деген ... ... ... деп ... құда тінту салты - өзімсіну, әзіл-қалжың, сырласу, ... ... ... Ол әсте дүние қоңыздық, озбырлық емес. Жарасымды жақсы
бір қалжың. Мұны тілсіз жерден тіл ... ... ... ойын ... үшін
жасалған базыналы, қазыналы кәде деп білуіміз ... ... ... ... ... ... да осы еңбектен көреміз. Онда былай
делінеді: «құдалар қызды ұзатып алып ... ... ... ... ... ... ... айырым, оңаша үйге кіргізіп сый табақ тартады.
Қыздың жезделері күтеді. әйелдер жағы араласпайды. Ас ... ... ... оарамал бермей, дастарқан жинамай жігіттер құдағыйларын торып
отырып алады. Олардың ... ... ... ... жігіттерге орамал,
жейде, шыт беріп кәде өтеп ... Мұны ... ... ... деп ... арашалау – құда балалар қыз алғалы келген ... ... ... отау үйге түсіреді де, сыйлы ас тартады. Ас желініп аяқтай
бергенде ауылдың бір топ жас ... үйге сау етіп ... ... ... ... деп, құдашаларға лап қояды. Осы кезде қыздың
жеңгелері ... және ... ... деп арашаға түскен болады.
Оған ана жігіттер ... ... ... ... ... ... алып ... арашалаған қыздар жеңгелеріне ұсынады. Осыдан
бастап думанды қыз ұзату тойы ресми басталып ... Мұны ... ... ... ... Ал ... арбау» дегенге келер болсақ ... ... қыз ... ... шаршы топ алдына алып, ... ... ... ... ... ... ... қызып, адамдардың көңілі
марқайып өскенде, қарсы жақтан келіп жатқан құдаларын құдағыйлар әр алуан
өлеңге қосады, ... ... ... жаңылтпаш шешіседі, Осы барыста қай
жақ жеңіліп қалса жеңілген жағы кәде өтеп ... ... екі ... ... салып топ ортада арбасады. Қазақ жолында мұны ... ... ... /15, ... деп ... отырғанымыздай автор құда келу, құда күту
барысындағы қызықты әрі қызулы ... ... ... етіп ... ... ... әрі осы ойындар арқылы халқымыз бір ... ... ... енді бір ... ... ... ... отырғанын байқау қиын емес екені түсінікті. Әрине, халық айтса
қалт ... ... ... ... ... ... деп ... дейінгі
осы қарбаласта, қызықты дайындық жұмыстары тағысын тағылардың барлығын
думанды қызықты етіп, нағыз бір ... ... той десе ... ... емес ... Қыз ... ... түсіру
Бала бақыты, ұрпақ қамы қашанда барлығымызға аян қазақ халқының маңдай
алды ... ... бір ... ... «Бақыт басқа қонған құс, байлық
қолға ұстаған мұз, ұрпақ артыңда қалған із» дегендей ... ... ... ... ер жеткен ұл-қыздарын қашан құтты орнына ... жай ... ғой. ... ... ... ... соң ... тойға деген тірілік жалғаса береді ғой. Менің бұл арада айта кетейін
деп ... бір ... ол ... ... ... той). Ертедегі ата
салтымызда күйеу жігіт пен ... ... ... ... ... кездесе
бермегені белгілі. Қайта олардың кездесуіне белгілі тәртіп пен тамаша жол-
жорасы болған. Онда ... ... ... ... ... әкесі
құдалықты бітіріп, құда-құдағыйларына «есік-төрін» ... ... соң, ұлын ... ... ... ... ... қамын ойлай
бастайды. Бұл туралы Қытай қазақтарының көрнекті ... ... ... тоқталайық: «жігіт әкесі болсын ұрын баруға жібермес бұрын ... ... ... ... Қыз ... ... ... соң,
ұлының қасына сегіз қырлы, бір сырлы сал-сері жігіттерден бірнешеуін ... деп бір ... ... ... ... деп бірнеше мал айдатады. Одан
сырт түрлі жол-жорасы мен ... ... ... орамал, сақина,
сырға-білезік, күміс теңге, жамбы қатарлы заттарды беріп, ... ... ... ... Ал қолы ... адамдар орамал-
шаршыларымен бара береді.
Күйеу жігіттің қалыңдығымен ... ашық ... ... ... ... ... қыз ауылы ұйымдастырған той-думанды «ұрын той» кей жерде
«қынаменде» деп атайды. Ұрын тойдың ... ... ... ... ... ... алмай жүрген екі жасты кездестіру, өзара сыр шертісіп,
көңіл күйлерін білдірісулеріне орай орай жаратып ... ... ... ... ұрын келеді екен деген ... қыз ... ... күйеуге арнап арнаулы үй тіктіреді. Күйеу жігіттің алдынан
шығып қарсы алуға қыз ... ... ... ... ... мен боз
балаларын жібереді. Күйеу жігіт ... ... ... ... ... ... ... 20-30 кез кездемеден келетін «ентікпе» ... Ал ... ... ... ... орамал шаршы, блезік, сырға секілді заттар
ұсынады. ... ... үй ... ... ... балдызына «көрімдік»
береді.
Қыз әкесі күйеу жігіт барған күні кеште ... ... өз ... ... ... ... жолдастары қыз әкесінің ... ... ... Одан соң ... ... әкелген жол-жора, кәдесыйлықтарын
береді. Күйеу жігіт қыз келіншектер мен ... ... ... ... өз дастарқанынан күйеу жігітке төс салынған арнаулы табақ жібереді.
Табақ барғанда ... ... ... ... иіліп тағызым жасап, табақтағы
төс салынған етті қыз-келіншектермен ... жеп, онан соң «төс ... ... ... соң ауыл ... «қынаменде» дейтін ойын-сауық
ұйымдастырады. Түнімен ән-күй тартылып, өлең айтылып той думаны ... ... күні ауыл ... күні ұзаққа тағыда ән салып, күй ... ... қыз қуар ... ... Күйеу жігіт «қыз қашарға» деп
бір жорға немесе біржағалы киім, ал болмаса ... бір ... ... ... ... кеште киіз үйдің іргесі түріліп, ақындар айтысқа түседі.
Той думаны қызып, түн ортасы болғанда күйеу жігіт жақ пен қыз ... ... бірі ... бірі бермейтін болып қалыңдыққа таласады. Ақырында
жігіт жақ жол-жорасын берген соң, қызды кілем, текемет, ... ... ... ... ... алып ... қызға таласып жүрген кезде қыздың бір жеңгесі ... ... ... ... ... ... да, одан «күйеу шақырар кәдесін алады. Ал оны
ертіп бара ... ... ... өте бергенде «желі тартар» тағы ... «иіт ... одан соң ... салар» береді. Үйге жетіп
табалдырық аттарда «үйге кіргізер» деп ... ... бір ... ... кәде ... ... аттап, от орнына жеткенше аруақ пен
үлкендерге үш рет ... ... ... Одан соң ... үлкен әжелерінің
бірі күйеу жігітке отқа май құйғызады да, от ... ... ... ... ... ... оттың киесі умай ана риза болсын, оттан опалы бол!»
деп ... мен ... ... ырым жасайды. Қыз шешесі күйеу
баласының ізет-құрметіне риза болып, одан ... ... ... ... бір ... ақ кәде ... соң, ... барып жаьады. Сол кезде
қалыңдық төсегі алдында өтірік өліп жатқан бір ... ... ... оны тірілтіп алып, өз жолына салады. Одан соң ... ... ... ... және ... ... «қол ... «шаш сипатар»
сияқты толып жатқан кәделер беріп, оларда да жолға салады. Ең соңында күйеу
жігіт пен қалыңдық ... ... ... ... ... ... ... бой ұрып, ардан аттап жыныстық қатынас жасамайды. ... ... ... ... жыныстық қатынас жасау – арам неке ... /17, ... деп ... қазақтың үйлену, неке
дәстүріндегі күйеудің ұрын баруда жасалатын ұрын ... ... ... ... ... ... дейін қалдырмай тарқата баяндап, күйеудің
ұрын барудағы барлық кәделерін байыптылықпен, ибалылықпен ұлттық ... ғана ... ... ... ... ... ... қайындау салты туралы ұқсамайтын
пікірлерде кездесіп ... ... ... ... ... ... ... «қазақтың салт-дәстүрлері» атты еңбегін жазуда ежелгі сақ,
үйсін, түркі замандарынан тартып қазірге жеткен дәстүрлерімізді сол заманғы
бабаларымыз тілін бір шама ... және сол ... ... бір ... ... ... көне ... жеттік білгендігі себепті өте
тамаша салыстырып ... ... және ... ... түп ... үңілген. Сол еңбекте былай деп айтылады.: «ұрын бару
– күйеудің қайынға алғаш қайындап баруы. Ерте заманда күйеу ... ... ... ... ... ... бұл сапар ұрын бару деп аталған.
Ұрын деген сөз көне түркі тілінде жасырын ... ... ... ... жасырын бару деген сөз. Кейін келе ... ... ... ... ... аты тағы сол ұрын бару ... қала ... Әуелі келе-
келе ұрын бару қазақтың неке салтындағы ең көрнекті жол-жосындардың біріне
айналған» /12, 323-б/ деп ... ... ... көне түркі тілінен
аударғандағы мағынасы жасырын бару деп, алғаш жасырын барудан басталған ... ... ... ... ... ... жағына ден
қойып зерттеген көрнекті ғалымымыз Халел Арғынбаев өзінің ... ... атты ... бұл туралы басқаша түсінік ... ... ... ... ... дейінгі көптеген авторлардың «ұрын бару»
атауының күйеудің қалыңдығына ұрланып ... ... ... ... ... пкір.
Біздің ойымызша бұл атау көне түріктердің «ИЧИП» (урун) деген сөзінен
шыққан. Бұл сөздің тікелей мағынасы түсінісу, бір ... ішкі ... ... бір ... ... түсу ... байланысты. әсіресе көне
түріктердің, егер жан сұлуын ... – оның ... ... түс ... ... ... ... атауының қалыптасу тегі туралы жоғарыда айтылған
пікірдің дұрыстығын дәлелдей түскендей» /31, 136-б/ деп ... ... ... ... ... «ұрын бару» ол жасырын барумен қатысы жоқ,
ол жасырын бару деген ұғымды тіпт де білдірмейтінін түсінеміз. Ал осы ... ... келе бір ... ... жері мейлі ертеде қалай
болсада екі зерттеушіде қазір ... ... ... ... екі ... ... ... той түрінде өтетініне келіп тоқтайды. Ал
пікір алауыздығы ол осы дәстүрді шығу төркіні, түп мағынасы турасында ... Міне ... ... ... ... ... ... бір бұл емес
деп ойлаймын.
Болыс той - «ұрын тойдың» үшінші күні қыз туыстарының бірі ... ... оның ... және ауыл ... ... шақырып қонақ қылады. Әне сол
шақырған үй «болыс үй» ал онда өткізген жиын-той «болыс той» деп ... ... ... ... пен ... шарт жағдайлары келсе салтанатты
күймемен немесе ер-тұрманы ерекше сәнделген жүйрік-жорғалармен ... ... ауыл ... өз көңілдері қалаған бір-бір қызды алдарына мінгізіп,
әндетіп-өлеңдетіп ауыл маңын думанға ... ... ... өзге ... секілді қыздар мен боз балалар таң ... ... ... ... ... ... бас ... (қосымша
№4 қараңыз) ойын-сауық құрып, күйеу жігіт пен қалыңдықтың көңілін көтеруге
тырысады.
Ұрын барған күйеуді қайтару - ... той» мен ... той» ... ... ... ... ... жол-жора, сый-сыбағамен жолға салады.
Онда қайын атасы күйеу баласына бір жүйрік ат, ... ... ... ат
мінгізіп (қолы қысқа кісілер ... ... ... ... ... ... мен тәтті-дәмді сыбағалар салып беріпп
қайтарады, бұл сый-сыбағалар «қап түбі» деп аталады.
Күйеу жігіттер ... ... ... болашақ жұртына түрлі сәлем-
сауқыттар беріп жібереді. Яғни ... мен ... ... ... ... ... орамалдар береді. Одан соң, қыз
жеңгелері мен ауыл жастары күйеу ... ... ... ... ... /17, 90-б/ деп жазады зерттермен Айып Нұспоқасұлы өз
еңбегінде ұрын ... ... ... жігіт өз ауылына қайтар қайтқанша қыз
ауылында ... әр ... ... ... Сөйтіп ұрын той күйеудің қайын
жұртына ұрындап (қайындап) келуінен бастап, бірқанша күн болып, ол ... ... той ... ... өзі ... көрсетілген қалыңдық
ауылының зор қошамет сыйы екенін әрі осы ... ... ... ... ... ... жол ... көрдік. Көріп отырғанымыздай
қыздың әкесі күйеу баласын қалай ... ... ... ... ... ... Күйеудің бұдан ұзақ тұруы өзі үшінде, өзгелер үшін
де жараспас еді. Мұны жоғарыдан анық ... ... той ... кейін «жыртыс той» жақындайды. Ал осы «жыртыс той»
бұрынқалыңдықты ресми түрде сұрау және той мерзімін ... ... ... құдаларына арнайы барып қайтады. Мұны «келін ас» ... ... ... деп ... Бұл үшін жігіттің ата-анасы болашақ келінге
арнап бір қойын сойып, қоржынға салып, келінге бағалы ... ақ ... ... ат-шапан сияқтызаттарды апарып, «келін асын
әкеліп отырмын» деп алатын келінін сұрайды. Қыз ... оны құп ... ... ... ... ... жасай бер» деп келісімін
беріп, тойға қажетті нәрселерді қажетті уақытта дайындауды тапсырады, міне
бұл жол «келін ас» ... және ... ... деп аталады. Сонымен жігіт жақ
қауырт дайындыққа кірісіп, келін түсіруге әзірленеді.
Әзірліктің ең бастыларының бірі ... ... ... ... ... Осы жайында мына еңбекке ... ... жақ ... ... ... беріп болған кезінде, құда-құдағыйының разылығын алған
соң, барлық құда-жұрат, туған-туысын, тіпті рулы елін ... ... ... Бай ... ... ... ... барынша салтанатты жасайды.
Өйткені үйлену тойына қатысты той салттарының арасында «қыз ұзату» тойынан
қалса «жыртыс той» ... той ... ... жігіт семьясы келін түсіруге атап дайындаған барлық ... ... ... ... және ... ... ... және басқа үй жасауынміне осы тойға алып келіп береді. ... ... ... жалғас осы дайындалған жыртысты қыз жаққа апару жолын
«жыртыс салу» деген ... ... деп ... ... - күйеу жақтың келінге ... үй ... (түс ... ... ... кілем т. б.) және қысы-жазы киетін алуан ... ... ... Ол ... ... ... ... қарай барынша
мол және жақсы дайындалуы талап ... Міне осы ... ... ... ... ... деп атайды. Бұл ұзақ өтпей «қыз ұзату тойы»
басталатындығының белгісі еді.
Жыртыс әкелінудің алдында ... жақ ... ... ... ... ... кезде кей жерде «қоржын» апару делініп жүр)
апарылғанда той ... ... ... Жыртыс әкелген құда-жұраттар
ауылына келгенде, қыздың әке-шешесі, жақын туыстары оларды ... ... ... ... ... ... ... соғыстырып қызу мереймен
амандасады.
Бұл күні ... ... ... күтіледі. Алдын-ала дайындалған мал
сойылады, екі жасқа бақыт тілеген бата ... ... ... ... аптығып ашылмайды. Ертесі сол ауылдың әйелдері (әсіресе жолы бар деп
саналатын құда-жұраттар және көршілердің ... ... ... және ең ... ... туыстарының әйелдері) жиналып
жыртысты «ашу» салтын өткізеді. Жыртыс ашуға атап айырым мал ... ... ... ... әсіресе жыртыс ашуға жауапты болған
әйел, әкелінген жыртыстың ... ... ... ата-ана, туыстарына
қойылған киіттеріне баға береді. Көңілдегідей болмаса наразылық білдіруіне
де болатын /13, 116-117-бб/ деп автор ... ... тойы ... ... білгендерін осылай ортаға салып отыр. Қазақта осы жыртыс туралы да
біраз сөздер барын білеміз. Мысалға ... ... ... ... ... сөздер кезігеді. Бұл да осы жыртыс тойда келген кездеме,
торғын-торқаларды қыз ауылының әйелдері қуанышты түрде өз ... ... ... ... осыдан келіп шыққан болар деп ойлаймын.
Қазақтың той салты бойынша, ең үлкен, ең салтанатты той ол қыз ... ... ... ... ... ... «қалыңмалына» әкелген
«жыртысына», «киіт», «той малы» және «сүт ақысына» разы ... ... ... ... ... ... үлкен торқалы той
болатын күнді алдын-ала белгілейді.
Бай-манаптар және әдеттегі басқада ауқатты адамдар, той жасалатын ай-
күнді бір-екі ай ... ... рулы елге ... ... ... да рулы елге)
құда-жұратына хабарлайды. Тойда жүрілетін «ат бәйгесі», ... ... той ... және оларға берілетін бәйгенің алды не ... ... ... ... ... барлары ат жаратады. Рулы елдер
балуан таңдайды. Ал осы қыз ұзату тойының дәл алдында тағы бір ... ... бар. ... ... ... зор бұл салт ... деп ... Бұл туралы «Асыл қазына» еңбегіне тоқталуды жөн санап
отырмын. Қазақ жолында ұзатылатын қыз той жасарда өз ... ... ... ... ... ... қыз ... жеңге немесе әпкелерінің
бірін ертеді де дастарқанға дән, көйлек-көншек түйіп, оны ... ... іліп ... қолдарына бермейді. Мұнысы әлі ұзатылғам ... ... ... ерсі ... ... ... ... барған үйдің
сыралғы келіншектері босағада ілулі ... ... ... де, оны ... ... күтеді. Қалағаның, сұрағаның болса айт,
не бүйімтайың бар деп сү\ұрайды. Таныса ... қыз ... алып ... Оны ... ... ... деп атайды.
Қазақ салтындағы «танысудың» бір сыры туыстарын тойға шақыру ... ... /15, 134-б/ деп қыз ... ... алдында ғана өтетін,
елемеуге болмайтын осы бір кәдемізді өз ... ... атап ... ... қандай кәде болмасын бәрінің өз орны барын түсініп жетуге ... ... ... ауызға алғанда әрине осы тойдан қыздың жасауын бірінші
орында атауға тура келеді. Ежелден өнерлі де, өнер ... ... ... он саусағынан өнертамған асыл қасиетінің бағасыда, көзге
түсуі де осы тойда болмақ. Қазына құда ... ... әр ... ... ... ... көрпе-жастық, киім-кешек және ыдыс-аяқ, үйге, отауға
қатысты жасау-жабдық әзірлей береді. Қазақ аналары «ел алдына аш ... ... ... деп ... ... шамасы келгенше асылдан киіндіреді. Үлде
мен бүлдеге орып, үкілеп сәндеп ұзатудың қамында болады. Қыз ... ... соң ... ... ... құда-құдағыйларды қыз жасауы жасалған үйге
кіргізіп, қыз жасауына көрімдік алады. Осыдан кейін ғана қыз жасауын, төсек
орнын буып ... ... ... Мұны ... «қыз ... деп атайды.
Құда-құдағыйларға қыз жасауын көрсетуі қызымыз жасалы ... ... ... мал қарымтасы қайтты дегені. Қазақ осы алудайдай-ақ алатын ал
беруде, алдына жан салмайтын деп ақын ... ... ... ... ... ... әркез алған қалыңмалдан кем жасамаған, бұрысыдақыздарының
барған жерінде жүзі ... ... ... ... ... өмір
кешуін ойлағандық емеспе. «Жасауды алты жастан жинасаң асады, жеті жастан
жинасаң жетеді» деп те ... ... ... бесіктен жер бесікке дейн»
атты ебекте қыз ұзатылар алдындағы бір өтеуге ... ... ... былай
делінеді: «ертеде ұзатылар қыздарөзінен кейнгі ... ... ... ... ... ... ... беретін дәстүр болған. Бұл оның
енді ұзатылатын кезек саған келді, бақытыңды тап дегені». Бұл ... ... ... деп аталған.
Өз дәуірінде шарғы салынған қызға замандастары мен жеңгелері бас қосып
барып «құтты ... ... шай ішіп ... ... ... ... болған
/17, 99-б/. «Шарғы»салудың да отбасы ішіндегі ... ... ақ ... ... үлгі ... және ... жолын берсін деген бір
ырм ретінде ... ... ... орай арамызда бұл жосын сирек өтеліп
отрған сияқты көрінеді.
Қыз ұзату тойы әдетте қыз ұзататын үйдің ғана емес, сол ... ... рулы ... ... есептеледі деп жоғарыда айттық. Сондықтан ұзатылатын
қыздың әке-шешесі алдын-ала барлық жақын, ... ... ... рулы елдікі болса да жақын отырған көрші-қолаңын шақырып ақыл-кеңес
өздыратын. Оларда бұл ... өз ... деп ... бар ... Той ... ... ... кеңесте, той басқарушылар
белгіленіп, әне сол той басқарушының (немесе ұзатылатын қыз ... сай той ... сою, ... атап ... үй және оның ... той ... ... күту (қымыз және шай құю, ет ... ... ... егжей-тегжейлі орналастырылатын. Той дайындығы басталуынан
тартып, аяқтағанға дейінгі істеген көмектері үшін туған-туыс, ... ... ақы ... ... қайта крек кезінде өз жанынан
шығарып көмек көрсетіп отырған.
Қыз ұзату тойының басынан ... оның ... ... той ... күні кеште болатын өлең айту, яғни той бастар айту туралы кең баяндай
келе мына еңбекте былай ... «сол өлең түні ... ... ... ... өлең айтуына болады, тіпті көңіліндегі қалған
әріптесімен “арыз өлең айтсады. Өлең басталар ... ең ... ... ... ... ... өлеңін айтады. Мысалы:
Ендеше той бастаңдар, той бастаңдар,
Той бастаған қыз жігіт көп жасаңдар,
Сәрсенбі сәтті күні той жасапсыз
Тойыңыз құтты болсын деп ... . . . деп ... ... береді.
Өлеңнің қазақ халқы өміріндегі орны төтенше маңызды екені барымызға
аян. Мына бір түйінге назар аударалық: «халқымыз батыр ... ақын ... ... Ұлы Абай: «туғанда дүние есігін ашады өлең өлеңмен жер қойнына
кірер денең» дегендей ... ... ... ... ... ... ... мәні жағынан сөз өнеріндегі диялектика. Айтысушы жақтардың қарсы
жақ пікіріндегі қайшылықты ашу ... ... ... ашу ... ... ... ... той-таласымен жүргізіледі. Әсте мәнсіз,
қарапайым ұйқасқа берілген сөз тізбегі емес, қайта қайшылықтың ашылуы ... ... ... ... ... ... жиренуге, жақсыдан
үйренуге баулуға тартса, бір жақтың жеңілуі сөз таба алмағаннан емес, жан-
жүйем жығылғаннан /36, 6-б/ деп өлең ... ... ... ... мен ... ара ... ... түсіну құралы екенін түсінеміз.
Той жайына қайта оралар болсақ, қыз ұзату тойының ... әрі ... ... ... ... ... деп жазылады: «той күні ... той ... ... ... ... ер-әйел, кәрі-жасы түгел
жиналады. Сондықтан қазақта «той десе қу бас ... ... ... ... ... той малына ауылдағы ең қадірлі ақсақалға дабыралы түрде көк ... мен ... ... бата ... ... №5 ... ... арасындағы туған-туыс, құда-жұрат той алдында, алды ірі ... ұсақ мал ... ... да, той күні ... және ... бір ... ... бұзбай әкеледі.
Той басқарушы келген қонақты ел ішіндегі сый-құрметіне сай «жамбас,
жілік» бастаған төбе-төбе табақ етпен, қымызбен, шаймен ... ... ... бола ... салт ... аужар (жар-жар деп те
аталады) айтылады. Дәмелі жігіттер ... ... ... қыз ... үйінің тұсына келіп «аужар» бастайды. Аужар айту, салт
бойынша сол рулы елдің ел ... ... ... ... ... ... тілеу себебінде айтылады. Ол «сарын», «жар-жар», «сыңсыма», «көріс»
деп төрт ... ... /13, 119-б/. ... ... осы ... «жар-
жар» басталуының дайындығы есепті. Осы ретте ... ... ... бір ... ... келтіре кетсек:
Ерлер:
Бауыры ырыс құт құйрық малда болар жар-жар
Дауалы ауыз дұғағой шалда болар жар-жар
Әкем ай деп жылама ахау бикем жар-жар
Әке ... ... атаң ... бар ... ... ... жер ... болсын әй-оу
Ақ жүзімді көруге айнам болсын әй-оу
Кісі әкесін әкелеу қиын-ақ қой
Өз әкеңдей ... ... ... ... ... ... да ... қимастық малда да бар.
Анам-ай деп жылама ахау бикем
Анаңа ұқсас бір енең онда да ... ... ... ... жеттім,
Ой түбіне жұртым-ау бұгін жеттім,
Алақанын анамдай жайсадағы
Айналайын анама қайдан жетсін /39, 52-б/, - деп ... ... ... ... ... тек бір ... үзіндіғана алдым., әлі аға, әпке, ... ... ... ... ... ... көре отырып шыр етіп жарық дүниеге
келгеннен тартып, өскен ... ... ... қиып ... ... ... көрсету арқылы бұл кейінгі өмірде күйеу ... ... ... үшін үлкен маңыз әрі рөл атқаратынын байқау ... деп ... ... ... «сыңсыма» тегіс қыз ұзату тойы болған ... Ал ... ... ... ... қыз ... үйден аттанарда
айтылады. Мұнда ұзатылған қыз ата-анасы, аға-бауырлары, жеңге-сіңілілерімен
қоштасады. Аужар айту Қытайдағы ... ... күні ... ... ауыл-
қыстақта кеңінен сақталудан сырт, қалалардағы қазақ жастары арасында да
сақталып отыр. ... осы ... ... соң ... ... «ат ... қуар», «мүше алып қашу», «аударыспақ», «теңге ілу», ... ... ... ... осы ... қыз ... бірге беріліпжіберіледі. Оған әрине
жоғарыда қыз ... ... ... ... ... ... ... Жақып
Мырзақанұлының еңбегіне тоқталайық: «қыз ұзатылып аттандырарда қыздың ... ... ... ... және алған қалыңмалының мөлшеріне ... ... ... ... ... Бай ... отау көтеріп,
жасауын түйеге арттырып, «сәукеле» (жас келіндер ... ... ... бас ... ... ... ... азаттықтан
бұрын (Қытайда қазіргі жүйе орнағаннан бұрын) ішнара ірі феодал ... үй ... ... түйеге жасап қыз ұзатқандар болды. Хан сұлтандар (Қытай
қазақтары жөнінен айтқанда уаң, гүң, ... ... ... ... ... қыз ... ерекше көңіл бөлген» /13, 120-б/ ... ... ... ... рөл ... ... ... кетеді.
Қалыңдық үшін міндетті түрде төленетін қалыңмал сияқты қызға міндетті
түрде берілетін азды-көпті мал-мүлік, киім-кешек, ыдыс-аяқтың ... ... ... ... ... халқының салт-дәстүрлері атты еңбекті былай
делінеді «жасау – жігіт жағынан ... ... ... ... ... ... ... Жасау жаңа отау құрған екі жас үшін
ең қажетті мынадай мүліктерден тұрады. Ақ ... ... ... ... ... ... ... мал, әр түрлі ірілі-ұсақты сыйлық
заттар. ... әр ... 7 ... 9 ... тұрған. Мысалы, қару-жараққа
найза, айбалта, садақ, қалқан, сауыт, шоқпар, қанжар ыдыс-аяққа қазан-ошақ,
астау, ... ... ... ... ... ... ... төсек орынға ағаш
төсек, көрпелер, құс жастық, шымылдық, түс киіз, төсек жапқыш, ... ... ... кілем, ет киіз. Қазақ қызын жасаусыз ешқашан үйінен
шығармаған. Жасау беруге қыздың ... ... ... ауыл ... ... ... ... бірдей бола бермейді. Ол қыздың жұртының
байлығына байланысты. Ұзақ уақыт ... қыз ... ... ... ... ол бір ... да екі жылға созылуы мүмкін) қыздың әке-шешесі
қалыңдықты алып кету туралы құдаларына хабар береді. ... ... ... ақысы, той малы, жыртысы тағы басқа кәделерімен артынып-тартынып
бірнеше жолдас-жораларымен ... Бір топ ... ... ... ауыл ... ... алады. Жездесінің атын жетектеп келіп, белдеуге
байлаған балдызына күйеу «атбайлар» сыйлығын береді. Ол асыл мата ... ... ... ... ... оңтүстік облыстарында мұны көпшік
қатырар деп та атайды /40, 158-б/.
Қазақ халқы ислам дінін ... бері неке ... ... ... ... ақ некесін қидыру жолын атқарып келеді. Бұл сол той болған
күні ислам діні нанымы ... ... қию» ... ... неке ... ... ол халқымыздың атам заманнан бергі жалғасып келе жатқан той
салтымыздағы «өлітірі», «ұрын бару» қатарлы кәделерді өзгерте алмады.
Келін түсіру тойы – ... ... тойы ... халқының той-думандарының
ішіндегі ең бір көңілдісі деп ... ... Бір ... басы екеу ... ... оң жақты қызарту ұрпақ жалғастығын, немере, шөбере көру қай ата-
ананың арманы болмасын. Келіннің ауылға қалай түсуі ондағы өтелетін ... Ясин ... ... ... ... қыз көші ... таяп қалғанда, күйеуге ерген жолдастарының бірі ауылға сүйіншіге
шабады. ... ... ... ... жігіттің шешесі немесе жеңгелері
алдынан шашу ... ... ... Сонымен жігіт ауылының қыз-
келіншектері, жігіт-желеңдері атқа қонып, ұзатылып келе ... ... ... ... ... ... аттан түсіріп басына жүзін жауып
тұратын желек жабады. Келіннің атын жолы ... ... ... ... ... ... бірі ... елден бұрын ауылға жетеді. Оны ауыл
адамдары шашу шашып қарсы алады. Келіннің атына ... адам ат ... ... ... ... ... кәдені алады.
Қазақ келіннің басына желекті келін ауылға таяғанда алдынан шығып
жабады дедік, себебі ... ... ... алыс болатындығынан болса
керек. Ал ханзулар (қытайлар) тағы басқа ... ... ... ... ... желек жауып шығарады. Күйеу ауылына келіп, өз отауына
кіргенше бетін ... /12, 305/. ... ... мен ... көші ... ... ауылдағы ақсақалдар бастап, үлкен-кіші түгел есік алдына
шығып, шашу шашып салтанатпен қарсы алады. Көштегі алдыңғы түйенің бұйдасын
кім ... ... ... оны ... ... апа» деп ... ... Келінді
атасының үйіне кіргізу туралы мына бір ... ... ... үйге ... ... ... Жаңа ... келіннің бетін ашу көппен
өтетін үгіттік сипатты қимыл. Бұл келіннің ... ... бір ... бата
тілеген соң болатын расмият. Екі жас келін жақ түскен ... ... ... алып ... Беташар – ықылым заманнан бері біртіндеп
қалыптасып, атадан балаға жалғасқан ... ... ... №6 ... ... ... ... қара шаңыраққа, көпшілікке ауылдағы үлкендерге, ... ... және ... иіліп сәлем бергізу /41, 22-б/ демек
беташардың келін түсірудегі ұстайтын ... ... ... ... ... ... ... Міне бұл турал тағы бір осы беташар
жайындағы мақалаға тоқталсақ: «қазақта «баланы жастан, келінді бастан» ... ... ... ... жырында:
Сауысқаннан сақ келін,
Жұмыртқадан ақ келін,
Ел салтына бақ келін,
Ел жұртыңа жақ келін
Ата-енеңді бақ келін, - деген соң келін түскен үйіне ... ... ... ... оң қолының саусақтарын жазып, алақанымен оң жақ
тізесін ... ... ... ... ... «тәңірі жарылқасын!»,
«Өркенің өссін!» деп алғысын айтады. Ақын ... ... ... ... ... ... мансыңба келіндерім,
Ұялып бетін басқан керімдерім.
Елестеп көз алдымнан кетпеуші едің,
Күбірлеп амандасқан еріндерің, - дегенде осыдан болар /42, 17-б/ ... ... ... ... ... ... ақын ... дәйек ете
баяндайды.
Осыдан кейінгі жол жосын ... ... ... ... деп ... ... ... енесі қайтатын кезде күйеу жігіт әдеп бойынша оны
қошаметпен үйіне жеткізіп ... ... ... ... күйеу бала
қайтарда әл-ауқаттарына қарай ат мінгізіп, шапан кидіріп, сауындық,
сойыстық мал ... Міне мұны ... аяқ» деп ... Ал ... ... алған соң тұңғыш келу жолын «ыңыршақ көру» деп атайды /17, 120-б/ деп
күйеудің барып қайытқан ... ... ... ... ... жас ... ата-енесінің үйіне келгеннен бастап, келесі жылы
сол уақытқа дейін желекпен ... Бұл оның жаңа ... ... ... еді. Бір жылдан кейін желегін алу рәсмияты ... оған ... ... ... ... тартады. Ал көбіне бір-екі жыл ата-ене
қолында, киіз үйдің оң ... ... ... ... соң ... отау
көтеріп, шығарып отырады.
Соңғы кезде Қытай еліндегі қандастарымыздың неке жағдайы туралы мына
еңбекке тоқталып өтсек: ... ... ... ... жүйе ... ... авт) неке заңы ... үгіттелді. Жастардың той жасауында
құдалық орнына ... ... ... Жаңа неке ... ... рөлі зор ... Сол қатарда қазақтың неке той салтындағы ... ... ... ... жалғасып келеді. Мәселен: туыстар ... ата ... қыз ... ... ... мейлі ауыл-қыстақта болсынәліде
талассыз жалғасуда, той барысында тиісті жасау жию, «той ... ... ... ... салт ... айту ... түрленіп дамыды. Бірақ ескі
әдет-күштің кейбір сарқыншақтары ішнара сақталыпта келеді. Үй ... ... ... сай ... пен дәстүрлі қазақ салты ... ... /13, 122-б/ деп ... ... ... ... өз ойын ... келе қазақтың неке және той салтында ... ... ... ... ... ... ... ұлттық түсінің қоюлығы, тарихының алыста
жатуымен, сонымен қатар қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ие екендігін көруге болады.
3 ӨЛІМ-ЖІТІМ ЖӘНЕ ЖЕРЛЕУ ДӘСТҮРІ
3.1 Адам дүниеден өткеннен жерлеуге дейінгі жол-жоралар
Ағаш бесіктен түскен – жер бесіккеде ... ... бар ... - ... ... ... ... құтыла алмайды, өлім қорқынышты емес, тірлігінде
игілікті іс істемеу қорқынышты деп қараған қазақ ... өлім мен ... ... ... ... адам баласына қолдан келгенше жақсылық жасап,
ел құрметіне бөлену, ел есінде қалу міне ... ... деп ... айт. ... ... ... де ... дейтін даналық бар.
Қазақта жерлеу салтының келіп шығу тарихы өте алыста жатқандығы анық,
өйткені қазақта ... ... оны ... жоқтау айту, жерлеуден
тартып, өлушінің жетісі, ... ... ... ... ... салттарды
өткізу барысында талай ырым-жырымдар қазақтың шығу тегіне қатысты ... ... ... ... және шаман діні, ислам діні, салттары
араласа атқарылатын жәйітте кездесіп отырады.
Қазақтың ... ... ... ... басқа ислам дініне сенетін
ұлттар дәстүріне негізгі жағынан ұқсап ... ... ... ... «үшін», «жетісін», қырқын« беру ... аза ... ... ... бет ... ... ... құран оқу, өлген кісі басына зират
орнату, тағ басқалары.
Басқа ұлттарға ... ... ... ... төмендегі
еңбекте былай деп жазылады: «қазақтың өлім ұзатуында өзіндік ерекшелік бар.
Мысалы: өлушіге арнап жоқтау жырын айту (бұл сонау Ғұндар ... ... ... ... ... ... бата оқып ... (ақтыққа ас, су,
бұл, мал әкеледі) өлушінің үйінің белдеуіне ... ту тігу (жас ... ту, кәрі ... ақ ту, өрта ... адамға бір жағы қызыл бір жағы ақ
ту тігу) өлген адамның атының құйрығын кесіп тұлдау, үлкен астарда ... ... ... ... ірі ... т. б.) ... мал ... дауыс айту, азалы туды жығып сабын сындыру, тұлданған
атын асына сою, ас күндері «ат ... ... ... ... ... ... ойындар өткізу т. б.
Еліміз (Қытай) қазақтары жөнінен айтқанда өлушіге ат үстінде «Ой
бауырымдап ... ... ... ... айту (бет ... жылау) әдеттері
тіпті қазірге дейін (ауыл-қыстақта сақталып келеді /13, 127-б/ деп ... ... ... ... айта ... ... дейін
қалпын құратпай келе жатқөан кейбіреулерін тілге тиек етеді.
Арыздасу – дүниеден өтер адам енді ... ... ... ... ... бала-шаға, ағайын туыс, дос-жарандарын шақыртып,
олармен соңғы рет қоштасуы тіршілігінде пендешілікпен істеген артық-кем
істеген ... ... ... ... ... ... ... қалдырады. Міне азырдасу деп осыны айтса кеорек. Мұнда айтылған
сөздер ... ... ... ... ... болады.
Дүниеден өтер адамның соңғы рет жүзін көріп, сөзін ет құлағымен есту,
онымен бақылдасып, қоштасып, ... ... ... ... де ... бізде қарызың жоқ деп бақұл бол деп қош айтысуы еді.
Мұны ... ... «ант ... деп те ... Көзі тірі ... ... ... да шақыртып алып «жаман әдет менімен ... бір жағы ... еш ... ... үшін де ... қалғандарын
татуластырып кету болып табылады. Ал осы қайтыс болар ... ... ... дәл ... өтер ... ... ... жасап, бой жасауы кезіндегі
туралы мына еңбекке ... өлер ... ... ... соң ел ... деп бала-шаға, туыс-туғандары хал үстінде жатқан адамның үстіне
бөтен кісіні кіргізбей оңаша қарайды. әне сондай бір ... ... ... ... тілге келіп, тіпті әзіл-қалжың айтып, ас-су ... ... ... ... ... көшер адамның бұл қимылын бой жасау деп
атайды. Дәл осы кезде оған ... рет ... деп ... арнайы тамақ
әзірлеп ішкізеді. Бұл атау кере ішкізу деп ... Осы ... ... ... кереңді ішкір» деген қарғыс осы салтқа байланысты айтылады
/17, 193-б/ деп түсіндіреді.
Күллі дүниедегі ұлттардың өздеріне қас ... ... ... ... ... ... ... жалғасып келе жатқаны баршамызға
аян. Этнография ғылымы тұрғысынан ... ... ... ... және ... өзгерулері сол ұлттың тарихи-әлеуметтік,
экономикалық һам мәдени өмір сүру ... ... мен ... ... ... ... ... салтқа айналған саналар қоғамдық формация
талай өзгерсе де, сол ұлт ... ... ... ... оның формасы мен мазмұнында елеулі өзгеріс бола қоймайды. ... ... ... жаңа эрадан бұрын қалыптасқан ... күні ... ... жалғасып келеді. Солардың бірі- «атау кере»
ішкізу салты. Бұл сынды салттарымыздың арғы ... ... ... ... ... зерттеу жағынан ғана емес, ұлтымыздың арғы
тегін жете тану һәм ... ... да ... ... ... ие ... таңдағы Қытайда өлім жазасына бұйырылған адамнан сот мекемесі
жағынан да, ... ... да: ... не ... бар, ... қал, ... жегің келеді?»- деп сұрайтын әдет бар. Әрі ... ... ... Бұл ... қытайша: «Ниян йе фан»- (ғұмырының соңғы түнгі тамағы)
дейді. Бірақ қытай деректерінде бұл салттың қай уақыттан бері жалғасып ... ... ... ... жоқ. ... бұл осы ... гуманистік
пиғылдан туындаған ғадет шығар.
Ал Қытайдағы қазақтарда өлім жазасына бұйырылған адамның жақындары
өлім жазасы атқарулыдан бұрын оған бір рет ... ... ... ... ... Қытайдағы дәрігерлер ем қонбайтын, әрі ғұмыры аз қалған аурудың
иелеріне: «Енді оның ... ... бере ... дейтін әдеттері де
осыдан қалса керек. Әрине, ... ... ... ... ... күндері
түйір шайнаудан қалады. Сондықтан, ауру адам жан үзер ... оның ... ең ... ... ... ... ең соңғы дәмің болсын»,- деп аузына
сүт тамызады. Бұл суды ... ... ... суы» деп ... «атау кере» болсын, мейлі «атау суы» болсын, бәрі де ... ең ... ... ... дәмі ... ... ... қазақ
әйелдерінің біреуді қатты қарғағанда «ой атау кереңді ішкір»- деп айтатын
әдетінің күні ... ... ... арасында сақталып келуі байырғы
үйсіндерден бергі тарихи ... ... ... жоқ па?! /43, 5-б/
Көз жұмарға жақындаған адамның жарық дүниеге таласып, жан азабы мен
тән азабын қатты тартатын, ... бір ... су ... ... зар ... ... Осы кезде қасындағы жақындары ... ... ... оған ... ... өзі иман айтып суға дем салып, науқастың
аузына ауық-ауық тамызып отырады. Бұл «имансу ... деп ... ... жан ... ... ... адам иман айтып көзін сипап ... ақ ... ... ... ... ... жатқызып, бетін
жауып қояды. Сол кезде барлық жақындары үн ... ... ... ... ... бола ... ... үй тігіп, сүйеті соған шығарып
сақтайды. Оған ... ... ... ... ... ... шығарылып, сол үйге сүйегі қойылады. Төменде тағы да сол еңбекке
қарайық: Қайтыс болған адамды өз ... оң ... ... солтүстікке
қаратып, астына төсеніш төсеп, шалқасынан түзу жатқызады. ... ... ... ... тартып, марқұмды көлегейлеп қояды. Бұл «марқұмды оң
босағаға салу» деп аталады. Әдетте жеті ... ... ... ... мен тіке ... ... ас-су әзірлейді.
Қайтыс болған адамды оң босағаға салған соң, туыс-туған, бала-
шағаларынан жөн ... ... адам ... ... ... алып, марқұмды бір рет таза сумен жуып шығады. Бұл «дәрет
суын беру» деп ... Кей ... ол ... суы» кей ... ... суы» деп
те аталады. /17, 194-б/ дегендей дәрет суын бермесе марқұмның ... ... ... ... сөгісіне әуелі үлкен ұятқа қалады.
Қазақ халқы қайтыс болған ... ... ... тез ... ... дәл қайтыс болған күні жерлемейді. Төменде осы туралы мына
еңбекке тоқталайық: қазақтың өлім жөнелту салтында қайтыс болған адамды ... ... ... екі ... ... бар: бірі адам ... болған соң,
оған арнап қонақасын беріп, сүйегін өз үйінің оң жағына кем дегенде ... ... ... керек. Енді бірі көшпенді халық бір жерде жиылып
отырмайтындықтан, ... ... ... ... ... салуға қатынасу үшін де бір мұнша уақыт ... Міне осы ... ... ... күнге дейін сақтауға тура келеді. Ендеше осы
аралықта оң ... ... иен ... ... ... жөн білетін үлкен
адамдар, жақын туыстар көз ілмей, шырақ ... ... ... ... ... адам ... Міне бұл сүйек күзету делінеді /12, 429-б/. Осы
кезде марқұмның сүйегін күзетіп отырғанда оның ... ... ... ... ... ... жайлы ізгі істерін, ... атқа ... ... ... ат қалдырған өнегелі әрекеттерін әңгімелеп отырады.
Күзетушілер күн бойы көз ілмейді. ... мен ... ... ... беріледі және ауық-ауық шай құйылып отырады. Марқұмның өлім
хабарын жақын туыс-туғандары мен ел ... ... тез ... ... ... тірі ... ... марқұмның көрші қолаң, ел-жұртының
бас тартуға ... ... әрі ... парызы саналатындықтан ел-жұат
көрші-қолаң өз парыздарын адалдықпен атқаруға ерекше күш салған. ... ... әрі суыт ... Ал өлім ... ... бас ... ... шыққан адам» деп ел жұрт одан теріс айналған.
Көрісу және көңіл айтуда ауылға ... ... ... ... ... шауып, жаяу болса әудем жер қалғанда қайтыс болған адамның жасы
үлкен кішілігіне қарай ... ... ... ... тағы
басқалай «ой бауырымдап» дауыс шығара келіп, есік ... ... ... үй ... ... ... ... әйелдер жағына рет-ретімен көңіл
айтады. Мысалға «артының ... ... ... ... ... ... ... тағы басқалай.
Жоқтау – қаралы салттың бірі, дүниеден өткен марқұмның ... ... ... ... ... ... ... зарлы, азалы өлең. Оны әдетте белгілі ақындар немесе қаза болған
адамның жары, ... ... ... да айта ... ... мына
жоқтауға назар салалық: «Биғажы 1842 жылы туылған. Азан шақырып қойған аты
Өміртай ... аты оның ел ... ... ... мен дін ... қуып ... үшін ... есім. Ол жоқ-жітікке қарайласқан, ойламы терең,
қара қылды хақ жарған ... би ... Арғы ... ... ... ... Бұл жоқтау Бейқажы қайтыс болған 1934 жылы ... ... ... ... ... Ел аузында сақталған біраз бөлімін
жазып алдым:
Бисмилла сөздің басында,
Алланың аты қасымда.
Дүние салды қажы атам,
Тоқсан екі жасында.
Есіктің алды бел ... бір ... ел ... атам ... ... ... жасы көл ... атым қаракер,
Бір алла өзің пана бер.
Қажы атамның қайғысын,
Көтерерме қара ... мен ... ... ... ... атам ... дүниеден,
Қайғының көрдік ауырын.
Мінгенде атым ақтанкер,
Қажы атам еді асқар бел.
Иманы болып жолдасы,
Торқадай болсын жатқан жер /44, 4-б/ деп қайғырған.
Сезімдерін адамның сай-сүйегін ... ... ... ... ... ... екен. Мен бұл жоқтаудың тек бір бөлімін ғана ... ... ... қажы өз ... өте ... ... адам болған, тағы да осы
кісіге арналған жоқтау жыры ... ... деп ... ... ... күннің ішінде
Тамам еткен құдайым.
Дүниеден атам өткен соң,
Қайғыға қайтып шыдайын.
Ағайын досы келгенде,
Мұңымды шағып жылайын.
Қасіреті атамның
Жүрекке толған уайым.
Такапарлық ... еді ... енді ... ... ... ... сасқанда,
Жығылды асқар беліміз.
Жолбарыс жатқан түбектей,
Дария шалқар көліміз.
Жұртыңыз ақыл сұраса,
Қабыл болған деміңіз.
Алтыннан медал гүң ... ... ... ... ... жаққан едіңіз.
Қаранан нәрсе жимаған,
Дәулеті мол симаған.
Бауырмал атам өтерде,
Ел-жұртын түгел ... сөз ... ... ... ... ... ... атам өтті-ау дүниеден /45, 66-б/ қайғы шер толған көңілдерін
балалары рсылайша ел-жұртына ақтарған екен.
Қазақ халқының ... ... ... ... ... үйірілгенде тоқтау
айтып, жұбатып қайғы-қасіреттен сергіту өнерінің өзі үлкен бір ғаламат
дүние. Қаралы ... ... ... ... ... ... ... қанатты сөздер ұйқастарымен айтылатын көңіл айту мен тоқтаулар-
марқұмның артында ... ... ... зор ... ... айту – ... тойда» - ән-күй, өлең жыр қаншалық маңызды
болса «топырақты өлімде» - ... ... ... ... дауыс соншалық
маңызды болған. Әсіресе даыс қаралы ауылдың кісілік мәдениетінің қаншалық
биік, қайтыс ... ... ... ... ... қаншлық
жоғары екенін байқататын ұлттық ерекшелікке ие шоқтығы биік салттардың бірі
есептелген. Сондай-ақ олардың әрқайсысының өзіндік реті, ... ... ... сыр, ... дара ... ... Мысалы, естірту -
әрқандай қаралы қайғыны ... ... ... ... ... қарай қанатты сөз немесе жыр жолдары қатарлы ... ... ... – марқұмның жалпы таныс-білістерінің «ой бауырымдап ... ... ... ... ... ... ... Ал жылау – марқұм болған кісінің туыс-туғандары мен ... ... ... шығарып жылап жанашыр жақындарына білдірген
күйініші.
Жоқтау болса марқұмның әйелі немесе анасы ... ... ... ... еті ... ... сезіммен әнге қосып жоқтаған мұң зары.
Әдетте әрқандай қаралы ... ... ... ... ... ... ... тоқтау қылыңдар, сабыр етіңдер, болмас іске
болаттан берік бол деген. Болды қойыңдар деп тоқтау ... ... ... су ... ... ... сабырға шақырған.
Дауыс туралы төменде мына еңбекке қаралық ... айту – ... ... ... ... ... соң, ... қыздары мен
келіндері құрылған шымылдық ішінде марқұмның тірлігіндегі игі істері ... ... еске ... ... ... ... ... бір әуенмен ырғақты, мазмұнды түрде айтатын ғибыратты жыр. Ол ... ... ұзақ ... оны шымылдық ішіндегі қыз-келіншектер
кезектесіп ... да ... ... ... көз ... көлдей төгіп, ағыл-
тегіл жылау шарт етілмейді. ... ... ... айту талап етіледі.
Дауыстың тыңдаушыларға беретін тәрбиелік маңызы өте ... ... ... ... ... ... салады. адамдарды пенделік жаман қасиеттен
аулақ болып, ұрпақтарды қайырымды, ізгі ... ... арлы ... ... ... тоқтау айтпайды. Қайта мүмкіндік болса оны бар
ыждағанпен тыңдауға тырысып, жақсы айтылған дауысты ... ... ... ... ... ... ауыл көшіп бара жатса, марқұмның ауылындағы қыздар мен
келіндері, марқұмның тұлданған қаралы атын ... ... ең ... де, жолдағы еру елдің тұстарынан өткен сайын ... ... ... Еру
ел олардың алдынан шығып, көңіл айтып, сусын ... ... Ат ... ... да ... жол жосығы мен тәртібі болған. Мысалы, ат үстінде
дауыс айтқандар көп болса, онда олар ... ... ... ... ... қатардан тізіліп жүреді де дауыстың алдыңғы бір ... ... ... ... шумағын екінші, үшінші шумағын үшінші, төртінші
шумағын төртінші ... іліп ... ... бір ... ... ырғақпен
жалғастырып отырады. Міне бұл «дауыс» яғни «дауыс айту» делінеді /17, 199-
б/.
Арулау, ... ... осы ... ... ... ... ... аймағының Шәуешек қаласындағы бір мұғалымнің қазіргі
кездегі сол өңірдегі ... өлім ... ... ... бір мақаласында
былай дерінеді: «өлген адамды арулауда әдетте ақ дәкі болса 20 метр,сары
дабы болса 16-17 метр ... ... екі ... орайды, іш киім көйлек
кигізіп басына шыт тартады. Тән жапқыш пасады. Әйелденге бұдан басқа басына
салы тартып, омырау ... ... ... алты адам ... ... ... ... ортасына, жақын туысы аяғына түсіп суқұйып
береді. Су құйғанда әуелі дәреттендіріп шығады. Оң ... ... ... ... суды ... үш рет ... Адамды (мүрдені) аударып, сол әдіспен
тағы жуындырады. Соңынан аяғын дәреттендіріп жуады. Онан барып ... ... /46, 50-б/. ... үш ... буып, молла келіп жуындарғандарға
құран оқып, жолдық береді деп ... ... ... ... Арулау салты
біткен соң, сүйек жууға су ысытқан қазанды өртеп (төңкеріп ) тастайды да,
оны жұлдыз ... ... ... ... ... ... ... адам мен малдың басуынан қорғап, ... ... ... ... ... ... ... бидай секілді дақылдар шашып,
көгертіп қоятын әдет бар. Ал иен, су жоқ ... ... ... ... ... ... онда ... құм немес таза құрғақ топырақпен жуады.
Қазақ салтында жасы келіп немесе ауыру-сырқауға шалдыққан ... ақ жол ... ... деп ... ... қалампырын (қазір
әтір істетеді) күні бұрын алдырып сандыққа салдырып ... Қыз ... ... ... де төркінінен ала келетін болған. Қазақтың жерлеу
дәстүрлерінің өзіне тән ерекшеліктері көп болған, соның бірі тәберек, ... ... және ... алу болып табылады. Бұл жайында Айып Нұспоқасұлы өз
еңбегінде былай дейді: «көп жасап ... ... ... ... ... қабыр басында жыртыс жыртып «тәбәрік» үлестіреді (кейде
жерде «өңір тарту», ... ... ... одан тыс ... ... ... жауып апарған әдиял тектес зеттерын «жасына келеміз, қасиеті
дариды» деп ... ... жұрт ... ... алады. Ал қабір
басына бара алмағандр марқұмның үйіндегі киімдерінен «телім» және «тәбәрік»
сұрап алады.
Әйел адам қайтыс болса, ине-жіп ... Бұл ауыл ... ... ине-жіп ауысу жиі кездесетіндіктен, ауыс-күйісте қалған қарыз болса
мойынында ... о ... ... ... бармасын дегендік» /17, 201-б/.
Міне бұдан, қазақ халқының өлім болған кездегі семьяның және көрші-қолаң,
ауыл-аймағының қайғыруы, ... ... ... ... қаза болған
ортасы ойылған үйдің қасіретін көп болып бірге көтерісуі көпке ... ... ... ... ... ... және жерлеуден кейінгі салт-дәстүрлер
Адам қайтыс болған соң, өлімді жөнелтуге жауапты болған ... қай ... ... ... жөнінде марқұмның туыстарының талабы тілегі
бойынша қабырды ауылазаматтарын жіберіп күн ... ... ... ... ... ... ... мұсылман халықтарымен негізінен ұқсас деп айтуға
болады. Деседе оларға ... ... ... түй ... жоқ ... Кең ... далаға қоныстанған қазақтың рулары мен
тайпаларында ... қазу ... ... бір ... ... ... қай ру, қай тайпа, қай жерде болсада қабыр ... ... ... ... ... ... қалың жер таңдайды. Енді және ... ... ... ... ... ... ақым ... қазылады. Яғни
ұзындығы 2-2,5 метр, ені 1,5 метр, тереңдігі 2 метр ... ... ... ... ... ... адам сиятындай ойып теседі де, онан соң ұзындығы 2-
2,5 метр, биктігі 1,5 метрден астам етіп әдемілеп ... ақым ... ... марқұм болған кісіні – арулап ... Ойып ... ... тақтай,
керпіш, тас секілді нәрселермен мықтап бекітіп, онан кейін ... ... ... ... ... ... Бұл - «құдықты ақым»
деп аталады. Ал, кейбір ... ... тік ... түсіріп, батыс жақ
бүйірінен ақым қазбай адам жататындай үңгіп жарма жасайды да, ... ... ... сияқтылармен жауып, қабырдан шыққан топырақты үстіне
үйіп тастайды. Бұл - ... ... ... «жарма көр» деп аталады» /17, 204-
б/. Ертеде ата-бабаларымыз қабырды көбінде қыстаудан ... ... ... отырған. Кез-келген жерге жерлемей, түгел ата-бабаларының
қасына жерлеген. Бұл туралы мысалдар өте көп, бір ... ... ... ... бауыры, балалары, ерлі-зайыптылар қатар ... ... Егер ... болған адам туыстары жатқан қабірден тым алыс жерде
қайтыс болып, сүйекті жеткізу мүмкін ... «осы ... ... ... сол маңдағы қабырға апарып қояды.
Жаназа – мұсылмандардың өлген адамға оқйтын намазы. Оның мағынасы
жанның ... ... яғни ... ... арылту дегенді білдіреді.
Сондықтан молда ... ... ... адам жиналған жұрттан о дүниелік
болған ... ... ... бар ... ... ... жасаған-
жасамағандығн, қандай адам екенін анықтаудан бастайды. ... ... ... ізгі ... мен ... істеген игі істерін айтады.
Жаназа шығарылып болған соң, сүйекті жерлеуге апаруға ... ... ... ... ... ... жаяу көтеріп апарады. Жер алыс болса
арба, ат-көлікпен апарады.Қабыр басына сүйекті ... соң сол ... ... ... шығарып қатты күйзеле жылайды. Әсіресе қабыр
басына бара алмайтын әйелдер жағында талып кететін ... ... ... бірі ... ... ішін ... ... білдірсе дереу
жерленеді. Ал қазылған кабірге толмаса қайта ... ... ... ... бұл туралы былай делінеді: «алдымен қабір ішіне 3-4 адам
түсіп, қалған бірнеше адам ... ... ... аузына жақындатып, қабыр
ішіндегілерге (сүйекке күн тигізбеу шарты астында) ақирет сыртынан ораған
кілем, киіз, әдиял сияқты нәрселерін ... алып ... ... ептеп
түсіріп береді. Қабыр ішіндегілерден екі адам аяқ киімін ... ... ... ... солтүстікке, беиін қыбылаға қаратып (түрегелгенде
беті қыбылаға қарайтындай етіп) жатқызады. Одан соң, марқұмның бетін жауып
тұрған ... ... жақ ... ашып, бір шыбықпен күнгейлеп тіреп қояды»
/17, 205-б/. Қабырды бастап азғандағы алғашқы бір ... ... ... адамдар дұға оқып дем салып берген бір-бір шымшым топырақтарын
марқұмның бас жағына және айналасына ... ... ... №7 ... ... ... байлаған жіптеррді шешіп алынып, молла қабырға түсіп,
марқұмның құлағына сұрақшы періштелерге ... ... ... ... ... Кей ... топырақ түгел салынып болған соң құран оқылады.
Қазақта қайтыс болған адамның жаназасына қатынасып, өз қолдарымен
топырақ салу өте ... іс ... ... ... ... алдында
кетіп, ұрпақтарынан бір уыс топырақ бұйыруын тілеген. Ал ата-аналары мен
жанашыр жақындарының жерлеуіне қатынаса ... «бір уыс ... ... деп өкінген. Алайда топырақ салушылар ... ... ... ... ... ... береді, қолға бермейді. Мұнай әдет ажалға
деген іштей ... пен ... ... ... ... ... ... Өлім ісі осымен тынсын, енді жалғасын таппасын
дегендік. Ойымыздың жалғасы ретінде мына ... ... ... ... өлім ... ... ... парыздың бірі саналады. Сонан болса
керек ... ... ... ... «ақ ... өлім» деп атайды.
Қазақ салтында үлкен ... ... ... ... немесе әр атаның
баласынан бір-бір кісі ... ... ... ... ... екенін өлкен
адамды өз қолдарымен ұзатқандығын білдіреді. Ал ... ... ... топырақ салуды жақынын өз қолымен ұзатуды борыш деп біледі.
Жақынының ... ... ... ... топырақ сала
алмай қалу қатты өкінішке қалдырады. Мұндайда «топырақ салу бұйырмады» деп
кейійді. Ал, ел ақсақалдары мен ... ... ... ... ... ... ... жасырып көмдіңдер» деп өкпе айтады,
көңіліне алады.
Қаза болған кісіге топырақ ... ... ол кісі ... ... ауыр ... ... ... соғыста жау жерінде қаза болған, ... ... ... ... ... түпсіз тұңғыйық суға кеткен, із-тозсыз
жоғалып кеткен өлім ... ... ... өз ... ... ... өлім ... арманда қалады /12, 435-б/. Жақынына топырақ салып қалу
қазақ халқының қаншалық маңызды орын алатынын көріп отырмыз.
Қазақта қайтыс болған адамды ... еске алу ... ... ... ... ... болған. Бәлкім бұл бізге ... сақ, ... ... ... ... ғұрыптың бірі болар. Бұл туралы «Ағаш
бесіктен жер бесікке дейін» атты еңбекте өте толық әрі ... ... ... ... ... «ерте кезде күйеуі өлген әйелдің тұлымын (самай
шашын) қырқып, үстіне қара киім ... ... қара ... ... ... әйел сақыина, сырға салмайды (оны қаралы қатын дейді). Ал
қыздарының үстіне ақ ... ... қызы ... ... Жұк ... ... Мұны тұлдау деп атаған. Ал марқұмның жеті нәзірі өтіп, ресми
тұлданғанша ... ... ... мен ... ... ауыл ... жайып жіберіп, жоқтау айтқызып жылатқан. Тіліміздегі «шашын жайып
жылады», «шашыңдды жайма, ... ... ... сияқты сөз орамдары мен
тиымдары соған байланысты шыққан. Жасы келіп ақ өліммен ... ... ... ... ... ... кесіп (күземейді) «жануар, о
дүниедегі иеңнің жолына құрбандыққа шалын!» деп бос қоя ... Ол ... Жылы ... асына сойылады. Ал, ер азаматардың қару-дарақ,
сауыт-сайман, ер-тұрман, киім-кешек, үйі, сондай-ақ мінген аты, әйелі ... ... ... кездерде «тұл» деп марқұм ... ... ... қуыршақ
жасап, оған марқұмның тірлікте киген киімдерін кидіріп, төрге отырғызған.
Қара жамылу – соған ... ... және бір ... ... ... қаралы
болды деген себептермен қара ... ... қара ... ... ... ... әйел көбінесе басына қарадан емес, ақ бүркей жамылады,
белдеріне ақ байланып жүрген жәйіттерде бар.
Қайтыс болған адамдардың киімдерін астарын ... ... ... ... ... ... оған қарап тұлан-тұтып отырып, қырық
күн бойы дауыс салып жоқтау айтқан. Тіліміздегі «тұлан тұтпа», «тұлданба»,
«тұлан ... ... ... ... ... сол тұлдауға байланысты
қалыптасқан /17, 208-б/. ... ... ... ... ... де ... қалыптасқан әдет-ғұрпымыз екенін, мән, маңызы зор екенін білдік.
1984 жылдан бастап ... ... ... ... ұлттық
университетінің этнографтары шеттегі қандастарымыздың дәстүрлі ... ... ... ... ... Бұл іске ... болған
сол кездегі жас зерттеуші, осы кітаптың авторларының бірі Әбдеш Төлеубаев
еді. Орынбор қазақтары ... ел ... ір ... ... қоса тарихи жазба дерек көздерінен алынған мағұлматтарды
аталған оқу орнының ұстаздары Ескекбаев Дәурен мен ... ... ... шығарған “Орынбор қазақтар” атты еңбекте сол өмірдің өлік жөнелту
салты туралы былай деп айтылады: “Қазақ халқының өлік ... және ... ... мен салт-дәстүрлер туралы деректер Ы.Алтынсарин,
И.А.Кастаньенің, ... ... ... ... ... Б.Б. ... Ә.Т.Төлеубаевтың және басқа да авторлардың еңбектерінде
кездеседі. Орынбор өлкесі қазақтарының өлік ... ... ... ... ... жоқ. ... ... тақырыпта Орынбор қазақтарының
салт-дәстүрлерінде Қазақстанның басқа аймақтарында кездеспейтін ... ... ... ... заңы қайтыс болған адамды неғұрлым тез жерлеуді талап
етеді. Алайда ХIХ ғ. ... ... ... бұл мұсылмандық ғұрып Қазақстан
мен Орта Азияның бар халықтарында дәл сақталмай ... екі – үш күн ... ... ... ... ... ... болған адамды көп
ұзатпай жарты тәуліктен ... ... ... ... ... пердені Орынбор қазақтары “ғаурет шүберек” деп атайды. Перденің
қызметі мәйіттің абыройына ... ... ... Перде ақыретке
арналған ақ жасалынып, сүйекке ... ... үш ... төрт ... ... ... ... ұстап мәйіттің үстін көлегейлеп жауып тұрады. ... ... ... ... бір ұшын ... ... іліп,
екінші жағын аяқ жағына қарай керіп тартып ... ... ... ... ... орап жаназаға дайындайды. Әдетте,
қазақтар еркекті үш, ... бес ... ... ... ... да ерлерге ақыреттен үш киім дайындап біріншісі кіндікке ... ... ... ... ... ... ... тұтас орап шығатын.
Әйелдерге бас киім дайындап ... ... ... одан ... ... ... кеудесіне бас киіммен қосып кимешек кигізіледі.
Ең соңында тұтастай бастан аяқ тегіс ... ... ... ... де әр түрлі, ерлерге 15-16 метр, әйелдерге 25-30 метр жұмсалады.
Шариғат заңы бойынша ақыретті марқұмға туысқандық ... ... ... ... да, көп ... оны ... ... Р.Д. Ходжаева мен
И.Б.Захарованың зерттеулері белдемше ақыреттің бір ... ... ... Ақмола облысында да кеңінен таралғандығын көрсетеді. А.И.
Левшин ХIХ ғ бас ... ... ... күнделікті киіп жүрген киіммен
жерлегендігін жазады. /18:83-84б /
Егер шегініс жасап ұлтымыздың Ислам дінін қабылдаудан ... ... айта ... ... ... түсер еді. Көрнекті ғалым
архиология саласында өте керемет ... ... ғана ... ... да ... ... жүрген Қазақ ұлттық
университетінің профессоры Ә.Т. ... ... ... ... Ли Мау ... ... бойынша Түркілер мәйіттерін алдымен киіз
үйдің биік жеріне қойған, киіз үйдің жанына туған – ... ... ... мен ... ... ... күні жылқыны және
марқұмның киімдері мен ... ... ... ... Кейіннен өртеуден
қалған күлді жинап қолайлы уақытта сүйек күлін ... ... ... ... ... ... ілген.
Қайтыс болған адамды жылқымен қоса ... ... ... этникалық құрылымында оңтүстік және ... ... ... ... рөл ... ... мәліметі бойынша адам
қайтыс болған соң олар жылқылардың санына байланысты таңдап алып, олардың
арасында 100 ... 200 бас ... ... шалады. Олардың етін жеп,
басын, сирағын, ... және ... ... Ал ... ... ... іліп ... болған екен.
XVIIIғ. Француз каролы Людовик тоғызыншының тарихшысы ... ... ... ... жазып алған. Ол атақты қыпшақ жауынгерін жерлеуге
қатысқан, онда жауынгердің денесімен бірге, оның ең ... ... ... ... Де ... ... ... саяхат жасап жүрген кезде
қайтыс болған қыпшақ жауынгерінің маңайында 16 ... ... ... ... ... адам ... кейін өлім артын жақсы жөнелту
байланысымен жүргізетін жосындарында да ... ... түсі ... өзі секілді ислам дініне санетін ұлттарға да ұқсамайтын салттары бұл
туралы «қазақ мәдениетінің айдыны» еңбегіне ... ... ... ... ... қатынасқан адамдарға оның кімдернен ең ... ... ... ... ... ... Кім өлушінің денесінің қай
жжерін жуса, сол киімдері берілуі керек. Ал өлген адам ... ... егер ел ... ауыл басы ... ... адам ... сол рулы ... бір тайпаның) атқа мінері оның үйіне қайта оралып, ретті жиналған үй
мүлікін, ілінген асыл ... ... ... Сол рет қаза болған
адамның тірісінде мінген ері ... ... Ер ... бас ... ... ... ... Асыл киімі күміс кіселі белбеу және сарала қамшысы
ердің үстіне ... Оның ... ... ... қоя ... Бұл ... асына сойылады деген сөз. «Үші», «жетісі», «қырқы» нәзірін беруде
әсіресе осы ... күн ... ... ... ... ... үшін әр күні сан
мал атап, бірнеше күнде бір «ат бәйгесі» ... ... ... ... ... ... ... жерлеген соң
әркім өз әл-ауқатына қарай бардам-бай адамдар мен ... ... ... тұрғызып, кесене салдырып, құлыптас орнатқан. Ал, жәй
халыққа тас үйдіріп, қорған соқтырып, ата-бабаларының ... ... ... ... ... халқы өздерінің мүрдесі мен бастарына орнатқан
күмбез, құлыптас, кесене, қорған тағы басқа ... ... ... ... ... жердің иесі өздері екендігін ұғындырып өткен.
Сонымен бірге ата-баба туыс-туғандарының қабыры ... ... ... түсіп
міндетті түрде құран оқиды. Мына еңбекке қаралық: «бейіттің сыртқы көрінісі
ұзын ... ... ... келеді. Кейбір моланың басына ... ... ... 1,5 ... ... 2,5 метр ... ... Бір
жағынан киіз үйдікі секілді кіріп-шығатын есік қалдырылады. Зираттың алдына
ескерткіш ... Ер ... ... ... ... ... ай
белгісі орнатылады. Әйелдердің зиратына жұмыр ағаш шаншылады. Бұл ислам
иідіне сенеді дегенді ... ... ... ... ... ... оған ай немесе күн белгісінде жасалған қаңылтыр ... ... ... айға табынудан қалған салт болуы керек. Сүйек жерленіп
болған соң ... ... бір ... ақ бұл ... ... халқы зиратты төтенше аялайды, зират маңына қора салғызбайды,
дәрет сындыруға болмайды. Малдың таптауынан сақтайды, зират жанынан топырақ
алуға ... ... ... ... бір жыл ... ... ... зират орнатылады. Оның көлемі марқұмның атағына, ... ... ... Ал ... ... ... ... жақындарының басына
үлкен күмбезге дейін салдырып жатыр. Ал ... ... өзі ... ... ... ... гранит тас орнатуда. Мұның өзі
халқымыздың өзге ұлттарға қарағанда аруақтарды ... ... ... болмай, тірі байымайды» деген аталы сөзге көбірек ден ... ... ... ... ... ... жүйе ... қарсаңында)
қайтыс болған Іледегі қызай рулар бірлестігіне қарасты торғай ... ... ... ақалақшының өлімі міне осындай салтанатты ұзатылған.
Оның өзінің атақты «көкжал аты» әр рет ... ... ... алып ... нәзірі бұл қазақтың өте дайындалып беретін асы. Көлемі өте ауқымды
астар тарихта ... ... ... он екі ... ... ... ... деген адамға, бүкіл он екі абақ керей шақырылған ас ... ... ... ... ... Қарағанды деген жерде қызай елінің ... ... ... ... ... рулары шақырылған ұлан асыр ас
беріліпті /13, ... Ал ... ... ... отбасыларында өлім де
қарапайым жөнелтіліп отырған. Бірақ шама-шарқы келгенше барлық рәсмияттарын
өтеп отырған. Ондайда ... ... ... ауыл ... ол ... ... отырған. Қытайда қазіргі жүйе орнағаннан кейін қазірге
дейін қарапайым, шағын ғана жолмен шариғат бойынша, ... ... ... ... келеді.
Қорытынды
Қазір әрқандай сала болсын, қандайда бір жұмыс жазуда болмасын еншалла
тәуелсіздік алғанымызға байланысты деп басталып, ... ... ... аян. Ұлт ... өмір ... соң осы тәуелсіздіктен қасиетті,
тәуелсіздіктен қастерлі еш нәрсе жоқ деп ойлаймыз. ... ... ... ұлты үшін дәуір бөлгіш сипатқа ие құбылыстардың бірі ретінде
бағалануға әбден лайықты. Әрине бұл ... алып ... ... емес.
Тарихта тәуелсіз ел ретінде өмір сүргеніміз, маңайдағы ... ... ... ... ... де ... ... сол тәуелсіздік бізге ХХ ғасыр соңында араға бірнеше ғасыр
салып, нағыз ауыз ... ... ... ... ... ... сипатта оралды деп айтуымызға әбден болады. Ендеше
“қолда барда алтынның қадыры жоқ” деп ... ... ... керек. Қай
жердегі қазақ болсын отаршылдықтың азабын, зардабын ... ... ... бергенде мүмкін ұлт ретінде құрып кетерме де едік.
Сондықтан, біздің ендігі ... ... ... ... ... не ... да соңғы түйіні, ең бастысы тәуелсіздігімізді баянды
ету болып табылуы керек. Ал оны қайткенде баянды етуге ... ... ... ... ... ... ... демекші сан қырлы өткен
тарихымызды жаңаша көзқараспен, ұлттық тұрғыда ... жете ... ... ... келері өте қиын.
Жердің астынан қазып алған тарихи мұра өз ұлтымыздікі де, ... де ... ... Ал ... дәл ... ... бар тарихи
мәдениеттің қалдықтары оның өзінікі. Ол өмір бойы ... ... ... ... ... біткен. Оның арғы тегін қусаңыз, ата-бабамыздың
өткенгі ... көре ... Оның ... жан-дүниесіне бойлайсыз. Сөйтіп
олардың қалай ғұмыр кешіп, ... ... ... ... ... ... ... қалай көшкенін білесіз. Көшпенділердің
арғы заманғы заттық мәдениетінің қалдықтары жақсы сақталмаса да, терең
қабаттық ... ... ... салыстырмалы түрде тапшы болса ... оның ... ... ... ... ... әрі ... қарағанда біршама толық. Қағаз, таңба болмаса заттық ғана түрде
емес, ... әрі ... ... ... ... ... ... отыр.
Салт-дәстүр қоғам өмірінің сан алуан салаларында көрініс табады.
Қазақтың салт-дәстүрі қазақ мәдениетінің ең негізгі ... ... ... ... ... болу, қалыптасу, даму және жалғасын табу жүлгесі.
Сондай-ақ халықтық негізі қазақтың наным-сенімінің, мінез-құлқының, ... ... ... ... ... ... ... тарихының (шежіресінің) әдебиет көркемөнерінің өзі оның салт-
дәстүріне байланысты болып келеді. Сат-дәстүрлерімізді зерттеуде бұрынғының
бәрі жабайылық, ... ... бір ... көзқарас кейбір
зерттеушілерімізде бар екені жасырын емес. Сондай көзқарасты түзете ... ... ... ... бола бастауы адамзаттың алға
басқаны деген дұрыс пікірге келуіміз ... ... ... ... ... ... оны ... керенау пиғыл танытпай, қайта оны өз заманының мұрасы, құнды жәдігері
ретінде таныған жөн. Ендеше бүгінімізді (қазіргі жеткен өремізді) білу ... ... яғни ... ... ... тұрмысымызды,
шаруашылық, мәдениет өремізді мүмкіндіктің барынша меңгерейік, ... ... ... деп ... оны ... ... халық
назарына ұсынайық. Мұнда бір көңіл бөлеріміз мәдениет дәстүрлерімізді ... сай, ... даму ... ... ... ... ұмыт
қалдырмау, сөйтіп өзіміздің ұлттық ерекшеліктерімізді сақтау үшін өте
маңызды. Өйткені «белгілі бір халықтың ... ... ... ... келсе –
салтына қара» деген емес пе дәнішпандар.
Халқымыздың осынау ұлан-ғайыр ... ... ... ... кейі өзгеріп, кейі бұрмаланып, қарттарымызға ... ... сай ... ... тән ... ата-
ан арасында ата-балалық толымдылық пен перезенттік құрмет, ... ... пен ... ... кей ... адамгершілік,
мәдениет, мөраль-мұрат, обал-сауап дегеннің не екенін білмейтін дәрежеге
жете ... ... ... ой салып, дәстүрлі мәдениетімізді әр ... ... ... ... бір ... ... мәдени қазынамызды қаз-
қалпында ұрпақтан-ұрпаққа ұластыру үшін ат салысуымыз керек.
Ал сол тарихымызды, ұлттық ерекшеліктерімізді құрайтын, біздің ... ... ... ... ол ... сан ... бері
жалғасын тауып, ұрпаөқтан-ұрпаққа жазулы хаттай келе жатқан ежелгі ата-
бабаларымыз жаратқан ... асыл ... Ол сан ... жыл
халқымыз арасында сақталып, дамып, кемелденіп, ең өміршең құндылары бізге
келіп ... ... Олар ... сан-салалы тұрмыс-тіршілігінде,
күнделікті өмірінде өз орнын, келбет көрінісін ... ... ... перезент өмір есігін ашардағы, одан соң дүниеге келгеннен бастап жер
бесікке жөнелтуге дейінгі жасалатын ... ... ... мен ... ... салт-дәстүрлеріміз болып табылады.
Қорыта келе тәуелсіздігіміздің ұлттық менталитет, ... ... ... зерттеліп отырған тақырыбымызға тікелей қатысты
деп айта аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Нұрахымет. Іле қазақ автономиялы облысындағы қазақтардың ... ... ... туыт. //Шынжаң қоғамдық ғылымы, 1992 жыл, №3.
2. Қазақстан мұрағаттары., Астана 2005. №1.
3. Нығымет ... ... ... ... ... ... ... халық баспасы 1990. -533б.
4. Хы Шиңлия. Азаттықтан бұрынғы алтай ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері, 1986, №1.
5. Қостай Жақияұлы. Алтай аймағындағы қазақтардың әдет-ғұрып заңы ... ... ... 1992 жыл ... ... ... ... қысқаша тарихы, Үрімжі Шынжаң халық
баспасы.1987.-683б.
7. ... даму ... ... ... ... ... ... -өрендер
баспасы 1996
8. Шәріпхан Әбдәли. Поэзиялық ұлттан философиялық ұлт өресіне көтерілу –
дәуір талабы. ... ... ... 1997, ... ... ... Ұлттың тұтас тұлғалық сапасын жоғарылату – ... мен ... ... ... ... Шыңжаң қоғамдық ғылымы,
1997, №3.
10. Оразанбай Егеубаев. Қажырлы ізденістің ... ... ... 1998, ... ... Әбдәли. Ұлтымыздың заман талабына сай дамуына кедергі болып
отырған кейбір мәселелері туралы толғаныс./шыңжаң газеті. Қазақша. 1998, ... ... ... ... салт-дәстүрлері. Үрімжі Шынжаң халық баспасы.
2006.-733б.
13. Жақып Мырзаханұлы. Қазақ мәдениетінің айдыны. Үрімжі 2006 ж.
14. Зейнолла Сәнік. Қазақтың тұрмыс-салт білімдері. ... 1999 ... ... ... Асыл ... ... 2002 ... Жақып Мырзаханұлы. Қатарлылар Қазақ халқы және оның ... ... ... -өрендер баспасы 1992.- 408б.
17. Айып Нұспоқасұлы. Ағаш бесіктен жер ... ... ... ... ... ... 2002.-236б.
18. Д.Б.Ескекбаев, Ә.Т.Төлеубаев Орынбор қазақтары. (Тарихи ... ... ... ... ... ... ... доисламских верований в семейной обрядности
казахов Алматы. ... 1991.- ... Су Би Хай. ... ... ... ... Шынжаң халық баспасы. 2005-
857б.
21. Қазақтың қысқаша тарихын жазу тобы. Қазақтың қысқаша ... ... ... ... 1987.- ... Синьцзиян қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу тобы.
Синьцзиянның қысқаша тарихы.ІІІ том.,Үрімжі Шынжаң ... ... ... ... оқу-ағарту комитетінің жоғары оқу орындарының тарих оқулығын
құрастырып жазу тобы. Синьцзиянның жергілікті тарихы. ... ... ... Шаһиди. Синьцзиянда өткен 50 жыл. Пекин Ұлттар баспасы 1985.
25. Баркөл ... ... ... жалпы жағдайы. Үрімжі Шынжаң халық
баспасы 1962.
26. Хасен Оралтай. Елім-айлап өткен өмір. Стамбул 1999.
27. Жақсылық Сәмитұлы. Қытайдағы ... ... ... жүзі ... ... ... қоғамдық ғылымдар академиясының ұлттарды зерттеу тобы.
Синьцзиянның қазіргі ... ... ... ... ... баспасы
1992
29. Нығымет Мыңжанұлы. Синьцзияндағы қазақтар. Үрімжі Шынжаң халық баспасы
1981.
30. Халел Арғынбаев. Қазақ халқындағы семья мен неке. ... ... ... ... Арғынбаев. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. Алматы Қайнар 2005.-
215б.
32. Сейіт Кенжеахметов. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. ... ... ... ... ... ... 220 түрі. Алматы
1998.
34. Нәбижан Мұқаметханұлы. Баланың қазақ семьясындағы орны және қазақтардың
ұрпақты болудағы дәстүрлі көзқарасы.// Шыңжаң қоғамдық ... 1992, ... Ш. ... ... ... қыз ... Алматы Ана тілі 1992.-111б .
36. Қостай ... ... ... ... әдет-ғұрып заңы
туралы.// Шыңжаң қоғамдық ғылымы, 1992 жыл №2.
37. ... ... ... неке және той ... ... ... ... ғылымы, 1990 жыл №1.
38. Нұрсалбек Маранұлы. Қазақ салт-санасындағы ... ... ... ... 2000 жыл, № ... ... ... Сарын.//Шалғын, 1987 жыл. №4.
40. С. Қалиев, М. Оразаев, М. ... ... ... ... ... 1994.-221б.
41. Байғазы Әбейбекұлы. Келінді баулу беташардан басталмақ.//Шыңжаң әйелдер
журналы, 2001. № ... ... ... ... ... асыл ... ынтымағы
1991, №1.
43. Нәбижан Мұқаметханұлы. Атау кереден арғы тарихымызға көз жүгіртсек /Ана
тілі ... 1994 жыл, 10 ... №6 ... Болат Мұратқанұлы, Күлшат Жасымқанқызы. Мұратөқаннан қалған ... 2006 жыл, № 2 ... ... ... ... қажы қайтыс болғанда шығарылған жоқтау.
//Мұра, 2003 жыл, № ... ... ... өлім ... ... 2003 жыл, № 1.
Мағұлмат берушілер туралы мәлімет
1. Қинаят Заңгерханұлы, туған жылы 1933, руы төре (санияз), тұрғылықты
мекені КНР суар ... ... ... ... ... Ахметзакиұлы, туған жылы 1936, руы найман , тұрғылықты
мекені КНР суар ... ... ... ... ... ... ... империясының
жүздеген жылдарға созылған асқан шеберлікпен жоспарлы әрі ... ... ... бойы ... ... саясатының ең қасіреттісі рухани
отарлаудың ата-бабамыздан жалғасып келе ... ... ... ... ... жақындатқаны баршамызға жасырын емес. Сондықтан
осы бағыттағы ізденістер мен ... ... ... ... өткеніне үңіліп, жоғалтқанын түгендеп жатқан жас мемлекетіміз үшін
өте ... игі іс ... ... ... ... басқа жерде қоныстанған қазақ
ұлтының ең көп бөлігін құрайтын өңір Қытайдағы қазақтар жиы ... Іле, ... ... тағы басқа аймақтары. Ол жерлер
қазақтың арғы ата-бабалары сандаған ... ... ... ... ... ... ... біртүтас тарихын жан-жақты зерттеу
үшін қазақ ұлтының екінші ірі қоныс тепкен осынау өңірінің тарихы, тұрмыс-
тіршілігі. Онда әлі ... ... ... келе ... ... ... ғұрып-әдет, наным-сенімдерді жалпы талдап
сипаттап, тарихтағы салт-дәстүріміз қандай болды, қалай дамып, ... ... ... сипатта келіп жетті. Басқа өңірдегі қандастарымызбен,
әсіресе Қазақстандағы қазақтармен кейбір әдет-ғұрыптар жағында ... ... ... Қытай елінің дамуы барысында ұлттық
сіңісудің, жаһанданудың күшеюі ... сол ... ... ұлттық құндылығы не болмақ ... ... ... ... ... түсінікті болар. Осы мақсатқа жету үшін алдымызға
төмендегідей міндеттер қоямыз:
-Қытайдағы қазақтардың ұрпақ өсіру және ... ... ... қыз ұзату және келін түсіру дәстүрін қарастыру;
-Қытайдағы қазақтардың өлім-жітім және жерлеу ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 98 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қытайдағы қазақ диаспорасының қалыптасу тарихы52 бет
Қытай конституциясы7 бет
Алыс шет елдердегі қазақтар5 бет
ХХ ғасырдың 50 – 60 жылдарындағы Қытай қазақтарының cаяси-әлеуметтік жағдайы78 бет
Шыңжан өлкесіндегі қазақтар43 бет
Қытай қазақтарының тарихы 18-20 ғасыр22 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси-әлеуметтік, құқықтық жағдайы85 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының әлеуметтік жағдайы15 бет
Ұлт-азаттық көтерілістері туралы Қытай қазақтарының тарихи жырлар20 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь