Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі

АҚЫТ ҚАЖЫНЫҢ «ЖИҺАНШАҺ» ДАСТАНЫНДАҒЫ
ШАҺЗАДА БЕЙНЕСІ
Халық ақындарының шығармашылығындағы фольклорлық дәстүр мәселесін сөз еткенде, ел аузында сақталып келген аңыз, әпсана, хикаяттардағы кейіпкерлердің де айрықша орын алатындығын жасыруға болмайды. Қызыр, Атымтай Жомарт, Ескендір, Қорқыт тәрізді тағы да басқа бейнелер аңыз арқылы көпшілікке жақсы таныс болғандықтан толғаулар мен дастандарда қолданыс тапқанда туындыны тұтасымен халыққа етене жақын етіп жібереді. Халық ақындарының мифтік кейіпкерлер мен аңыздағы бейнелерді өз шығармаларына арқау етуінің бір қыры осында жатыр. Мифтік кейіпкерлерден жиі кезігетіні періште, пері, жын, мыстан кемпір. Бұлардың жиі қолданылуының да өзіндік себебі бар. Өйткені, олар мифтен, эпикалық туындыларға, одан халық ақындары шығармаларына сатылай отырып өткен. Ғалым Ш.Ыбыраев былай дейді: «Мифтік ұғымдардан қазақтың көне эпостарында көптеген белгілер сақталған. Жалпы, көне эпостарда ерекше жинақталып, тұтас көрінетін жауыздық бейне – мыстан кемпір. Ол бірде айлакер, барлық жағдайды күні бұрын болжап отыратын, сөйтіп, батырдың жолына алдын-ала тор құратын жауыз кемпірдің кейпінде суреттелсе, бірде жеті басты жалмауыз, нағыз дүлей күштің иесі ретінде суреттеледі. Тегінде айдаһар мен жалмауыз кемпір бейнесі ежелгі замандарда мифтік негізі бар ұғымдармен байланысты болуы әбден ықтимал. Міне, мұндай бейнелер ақындар шығармаларында да өздерінің негізгі қызметтерін өзгертпейді.
Көрнекті халық ақыны Ақытқажының бізге «Жиһаншаһ», «Ғали мен Дариға», «Мәликенің жүз жұмбағы», «Кесік қол келіншек» деген төрт дастаны белгілі болып отыр. Бір назар аударарлық жай осы дастандардың оқиға желісі шығыстан келген аңыздардың негізінде шығарылған. Осының өзі Ақыттың шығыс әдебиетімен жете таныс болғандығын аңғартады. Ақынның «Жиһаншаһ» дастаны, әлем әдебиетінің алтын туындыларының бірі «Мың бір түн» аңыздарындағы «Жиһаншаның өмірі туралы әңгіме» тарауының негізінде шығарылған. Оқиға желісінде өзгеріс жоқ. Ал, көркемдігі мен образдау жүйесінде ұлттық фольклорға тән бейнелі сөздер мен суреттеулер мол қолданылған. Мәселен, аңызда патшаның баласының жоқ екендігі: «Қазынасында қисап жоқ еді. Бірақ, сондай ұлы патшада бала болмады. Оны орта жасқа келгенде қайғы басты» деп қарапайым тұрғыда баяндау үлгісінде берілсе, дастанда:
Тамузға бала дерті болды түйін,
Баласыз қайғы деген қандай қиын.
        
        Таңғажайып Рымхан
Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды
мемлекеттік университетінің аспиранты
АҚЫТ ҚАЖЫНЫҢ «ЖИҺАНШАҺ» ДАСТАНЫНДАҒЫ
ШАҺЗАДА БЕЙНЕСІ
Халық ақындарының шығармашылығындағы фольклорлық дәстүр мәселесін сөз
еткенде, ел ... ... ... ... ... хикаяттардағы
кейіпкерлердің де айрықша орын алатындығын жасыруға болмайды. Қызыр,
Атымтай Жомарт, ... ... ... тағы да басқа бейнелер аңыз арқылы
көпшілікке жақсы таныс болғандықтан толғаулар мен дастандарда ... ... ... ... ... ... етіп жібереді. Халық
ақындарының мифтік кейіпкерлер мен ... ... өз ... ... бір қыры ... ... ... кейіпкерлерден жиі кезігетіні
періште, пері, жын, ... ... ... жиі ... да өзіндік
себебі бар. Өйткені, олар мифтен, эпикалық туындыларға, одан халық ақындары
шығармаларына ... ... ... Ғалым Ш.Ыбыраев былай дейді: «Мифтік
ұғымдардан қазақтың көне эпостарында көптеген белгілер сақталған. Жалпы,
көне ... ... ... ... ... ... ... – мыстан
кемпір. Ол бірде айлакер, барлық жағдайды күні бұрын ... ... ... жолына алдын-ала тор құратын жауыз кемпірдің кейпінде
суреттелсе, бірде жеті басты жалмауыз, ... ... ... иесі ... Тегінде айдаһар мен жалмауыз кемпір бейнесі ежелгі ... ... бар ... байланысты болуы әбден ықтимал. Міне, мұндай
бейнелер ақындар шығармаларында да ... ... ... халық ақыны Ақытқажының бізге «Жиһаншаһ», «Ғали мен Дариға»,
«Мәликенің жүз жұмбағы», «Кесік қол ... ... төрт ... ... ... Бір ... ... жай осы дастандардың оқиға желісі шығыстан
келген ... ... ... ... өзі ... шығыс
әдебиетімен жете таныс болғандығын аңғартады. Ақынның «Жиһаншаһ» дастаны,
әлем әдебиетінің ... ... бірі «Мың бір түн» ... ... ... ... тарауының негізінде шығарылған. ... ... жоқ. Ал, ... мен образдау жүйесінде ... тән ... ... мен ... мол ... ... патшаның баласының жоқ екендігі: «Қазынасында қисап жоқ еді. Бірақ,
сондай ұлы ... бала ... Оны орта ... ... қайғы басты» деп
қарапайым тұрғыда баяндау үлгісінде берілсе, дастанда:
Тамузға бала дерті болды түйін,
Баласыз ... ... ... ... бір ... сүйе ... ... сансыз түймен мал мен бұйым,-
деп басталып, бірнеше ... ... ... ішкі ... ... ... суреттерді баланың өмірге келуін баяндаған тұстарынан да
көреміз. «Мың бір түн» бұл иірім басты кейіпкердің өз атынан ... ... ғана ... ... Ал ... ... ... үшінші жақта
қолданылған. Баяндаушы – автор.
Оған берген тәңірі артық бақты,
Мінгізген тәңір қалап алтын тақты.
Ханшаның медет кәмәлі ... ... де ай мен ... бір ұл ... ... ... барысында аспан әлемін қолдану, яғни, айға,
күнге, жұлдызға теңеу қазақ фольклорында көне ... ... ... ... ... ... бейне – Жиһаншаһтың өмірге келуі
осылайша сипатталады.
Басты кейіпкердің туындылардағы аты ... ... ... аз да ... ... бар. «Мың бір түндегі» Жиһаншаһ, ел аузындағы
аңыздарда Жиһанша, ал Ақытқажының дастанында Жиһаншаһ. Бұл, ... ... ... ... басты бейненің халықтық тұлғаға жататынын аңғартқан
шығармасына арқау болуы, дәстүрге ... ... ... ... ... ... ... Әлі, Дариға, Мәлике аты аңызға айналған халықтық
бейнелер болып табылады. Дастанда патшаларға тән ... ... ... ... ... таққа отырады.
Жиһаншаның Тамуз патша халін білді,
Неше хан, би мен төре танып жүрді.
Жиһан шаһ он бес ... ... ... ... ... берді.
Ал, аңызда басты бейненің таққа отырғандығы айтылмайды, соңына дейін
патшаның баласы ретінде ... ... ... ... ...
Ақыт қажы. Біздің ойымызша мұндай өзгерісті автор басты ... түсу үшін ... ... ... ... әкесі Тамуз
патша аңызда да, дастанда да негізгі кейіпкер ... ... ... ... ... ... өрбиді. Сондықтан ақын басты бейнені
жан-жақты кемеліне келтіріп, толықтырып, дараландырып алуды алдына мақсат
етіп ... ... ... ... ол ел басқарып бір жыл ... ... ... жүйеден тәжірибе жинақтап, жетіле түседі.
Жиһаншаһ патша болып мінді таққа,
Сый қылды әр не, неше ... ... бір жыл ... отырды,
Жасағаны бақ берер адамзатқа.
Оқиға желісі осы тұстан бастап ... ... ... да, ... кейіпкер
неше түрлі қиыншылықтар мен ауыртпалықты ... ... ... сан
алуан талқысына түседі. Әрине, адамды ширататын – өмір өткелдері, оны автор
жақсы біледі. Олай болса, Жиһаншаһтың ... ... тап ... ... қалуы, маймылдарға патша болуы, Сүлеймен патшаның хатын оқып ... т.т. ... ... ... ... ... ... иірімдер. Ақын басты бейнені сомдау барысында, аңыздағы
тұлғасына тән ... ... ... ... ... Іс көрмеген, тәжірибесіз Жиһаншаһтың алғашқы ... ... деп, ажал ... ... ... ... барайын деп,
Мың алтынды қойныма салайын деп.
Қандай қиын болса да жалғыз сағат,
Қызмет қып, сол алтынын алайын деп.
Дастанның ... осы ... ... ... өз еркімен қайта келеді.
Бірақ, бұл келістің мазмұны да ... да ... ...... ... кегін қайтарса, мақсаты-ғашығын іздеу. Яғни, Жиһаншаһ ... ... бала ... өмірдің біршама өткелінен өткен жігіт.
Сөйлейді өз қылғанын әуел ... ... ... тастан.
Қожа Хорзын жалынды жерде тұрып,
Жөнелді шаһзада қарамастан.
Сүйгенін іздеп, ұзақ ... ... ... кездескен керемет
қиыншылықтарды бұзып-жарып өту, ... ... ... ... ... атап ... ертегілерде, батырлар жырында, ғашықтық
дастандарда жиі кезігетін ... ... ... тәсіл «Жиһаншаһ»
дастанында да өз ... ... ... тән ... бірі – ... ... елін ... бір сәтке есінен шығармай жүрегінде ұстауы. Бұл көрініс «Мың ... ... ... ... ... ... Маймылдар тұтқынынан
қашып шығып, еліне келе жатқанда, қаласының жиырма алты айлық жол екендігін
естігенде: «Сол ... ... ... ұзақ ... өз ... ... қайғырдым» деп жалпылама тұрғыда шахзаданың сөзі арқылы
сездіреді. Ал, дастанда ... ... ... ... ... ... жерін, үй-ішін, жора-жолдастарын сағынғандығы ... ... ... ... ... соң үй сағынып зар қылады,
Шаһзада құлыменен баршалары, -
немесе,
Шаһзада үй сағынып қылды зарлық,
Бейнетін көрсеткен соң дүние тарлық.
«Кемеміз ... ма, ... ... ... ... ... жарлық.
Басты бейненің еліне деген сағынышын екпін түсіре ... ... ... ... көрініс тапқан. Оны иесіз шаһарда тап болғанда,
маймылдарға тұтқынға түскенде, ажал тауының басында қалғанда, ... ... ... ... ... болған,
Киімдері дал-дұл боп таста қалған.
Бас, алғы бәрі де тасқа тиіп,
Шаһзада есі кетіп байқұс болған.
Бұл – дастандағы сурет. ... ... ... ... де ... жету үшін ... ... танытады. Әрине, қандай сюжетті
шығарма ... ... ... ... ... мейілінше жағымды етіп
көрсету. Сонда ғана ол тыңдаушылардың ... ... ... ... көріністердің бір қыры – кейіпкердің төзімді болуы. Олай болса:
Бейнет көріп жүдепсің түсің қашып,
Отырсың құдай айдап амандасып.
Тұрасың бала ... аз күн ... ... ... нәсіп,-
деген құс патшасының сөзін көңіліне демеу тұтып, еліне ... ... ... ... шығармалардың басым көпшілігінде туындының мазмұнын
байытатын, оқиға ... ... ... үлес ...... ... өмір өмір заңдылығы, сондықтан көркем туындыны
махаббатпен көркемдеу, шығарманың тартымдылығын, ... ... алып ... болсақ, «Аяз бидегі» ханның қызы, «Ер
Төстіктегі» ... ... ... ... ... «Қобыландыдағы»
Құртқа, «Алпамыстағы» Гүлбаршын шығармадағы махаббаттың маңызды мәселеге
айналауына себепкер болған бейнелер. ... ел ... ... ... ... ... ... ғашықтық
дастандардың өзі жеке бір ... ... ... Ал, ... ... сүйген жары – пері патшасының қызы Шамшия. Шығарма
оқиғасының өрбуіне айрықша жол ашып ... да осы екі ... ... ... өз ... қол ... ... жолда
кездескен адам сенгісіз кереметтердің барлығын бұзып-жарып ... ... ... ... ... ... ... жатыр десек
артық айтқандық емес. Аңызда әкесінің өзге ... ... ... ... ... ... болмайды ол маған.
Шамшияны көрмесем,
Жарық емес атқан таң,-
деп жауап берсе, дастанда қыздың ... ... ... ол қызға көз
салып қарамағандығы айтылады.
Жүрегін шахзаданың қайғы алды,
Түндегі сұлу қызға қарамады.
Таңертең мұңлы жүрген ойға батып,
Шамсаның ... ... ... ... өз ... ... ... адалдығын, тазалығын,
сенімділігін көрсетеді. Осы жәйтті айқындай түсетін тұстар туындыда көптеп
кездеседі. ... ... ... бейненің махаббатты құрмет тұтатын тұлға
ретінде суреттелетінін көрсетеді.
Жиһаншаһтың бойындағы келесі бір жағымды ...... ... Егер ... ... талғамы жоқ жан ретінде бейнеленсе
жағымсыз адамға айналары анық. Сондықтан, автордың міндеті басты тұлғаны
жинақтай отырып, ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер – тарихи категория. Ахилес пен Прометей ... мен ... ... ... емес. Сондай-ақ, Рудин мен Рахметов өмір
сүрген дәуірде Ахилес пен Прометей сияқты образдар жасау өнер болмас еді.
Демек, ... ... ... ... тек өз ... ... ... ғана типтік тұлға, ұнамды қаһарман
жәрежесіне көтерілді». Алдына арнайы ... ... оған қол ... кейіпкердің тұлғасын толықтыра түсетін ұнамды сипаттардың бірі
болмақ, Жиһаншаһтың талапкерлігі ұйқыда ... ... ... ... ... ... да аңғарылады.
Жөнелді Жиһаншаһ та жеке қашып,
Сарғайған запырандай түсі ... деп бет ... ... ... ... ... ғашық.
Шаһзада үшін алдында тұрған мақсат – махаббатын іздеу. Ол өз мақсатына жету
жолында өзге жағдайларды көрмейтін, ... де ... ... жан
ретінде суреттеледі. Мұндай ... ... оны өзге ... ... та ... ... өз елінің патриоты болып суреттеледі. Ғашығына қолы
жеткеннен кейін көп аялдамай ... ... ... ойы өзі кеткенде шабуыл
жасаған жау әскерлеріне қарсы күресу, халқын, жерін дұшпаннан қорғау.
Ел-жұрты патшаның еске түсті,
Қайғысы және дағы ... ... ... ол әкем не ... деп,
Ойлайды қағыменен әрбір істі.
Осы тұста шаһзаданың туған жерге деген махаббаты, сағынышы көрініс береді.
Дастанның басынан соңына ... ... ... ... ... іс-
әрикетімен ұнамды бейнеге айналған патша баласының, түйінделер тұста елін
ұмытып, жан жерде қалып ... ... ... тауы ... ... ... еді. Сондықтан, соңғы сөзде еліне келген ... ... ... ... бақытты өмір кешеді.
Кәпірлердің мұсылман бәрі болды,
Қуанып шаһзаданың көңілі толды.
Қайтарып ол Қағалох шаһарына,
Жұртына Жиһаншаһ патша болды.
Осымен ... ... ... «Мың бір ... ... аз ғана ... ... тұрған Шамшияны суға түскенде белгісіз бір
жәндік шағып өлтіреді. Ал, дастанда автор бұл ... ... ... бұл ... қалыптасқан фольклорлық шығармалардағы дәстүрді берік
ұстанғандығы болса керек. Өйткені эпикалық туындылардың басым ... ... ... ... ... ... ... ғұмыр кешуімен
аяқталады. «Жиһаншаһ» дастанында да осы дәстүр сақталған.
Ең ... ...... ... ... ... алтын кенін
Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын;
Қымбатырақ алтыннан нарқың сенің.
Ал, екінші бақытым – тілім ... ... ... ... ... түңілсем де
Қасиетті тілімнен түңілмедім.
Бақытым бар үшінші – Отан деген,
Құдай деген кім ... Отан дер ... ... ... жан барсың ба?
Ойланбай-ақ кел-дағы от ал менен.
Мұқағали ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай өнегесі6 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Басқаның бейнесін құру кезінде пайда болатын қателер мен эффектілер10 бет
Батырлар жыры мен «Шаһнама» дастанындағы тақырып үндестігі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь