«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі

«АЛПАМЫС БАТЫР» ЖЫРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Батырлар жыры - ќазақ ауыз әдебиетінің өте ертеден келе жатқан күрделі саласының бірі. Батырлар жыры бір ғасырдың ғана жемісі емес.Ол халықтың ертедегі тұрмыс-тіршілігіне, тарихына, қоғамдық өміріне байланысты туып, солармен бірге жасасқан. Сондықтан да батырлар жыры өзінің қалыптасып, даму процесінде көптеген өзгерістерге ұшыраған. XIX ғасырда батырлар жыры жазылып ала бастады. Бұл кезеңде көптеген ғалымдар қазақ эпостарын зерттеп, қағаз бетіне түсіре бастаған. Мысалы, Ш.Уәлихановтың, В.Радловтың, Н.Ильминскийдің, Г.Потанинннің, А.Васильевтің, Ә.Диваевтың,т.б. ғалымдардың жинап бастырған еңбектерін ерекше атауға болады.
«Алпамыс батыр» жыры – қазақ халқының батырлар жырының ішіндегі ең көнесі. Жыр дәл қазіргідей классикалық бүтіндікке ғасырлар бойында жетілу, толығу арқасында жеткен. Жырда көрсетілген жер, мекен, адам аттары, елдің шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың қазақ халқының төл туындысы екендігін дәлелдейді.Батырлардың туып-өскен, өмір кешкен елі – Жиделі-Байсын тайпасының нақты аты – қоңырат болып көрсетілгені көптеген ғалымдардың, соның ішінде Жирмунскийдің дастанды қоңыраттардың тайпалық эпосы деп айтуына мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар, адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан дәуірдің наным-сенім ерекшелігін танытатын тұстары эпостың шеңберін бүкіл қазақтық көлемге көтереді.
«Алпамыс батыр» жыры баспа жүзін алғаш рет 1899жылы («Қисса-и-Алпамыш», Қазан) көрген.Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет қайталанып басылып шыққан.Жырдың ел арасындағы түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп, орысша мазмұнда бастырған – атақты фольклоршы Ә.Диваев болды.Ол бұл жырдың бір нұсқасын Ж.Бермұхамедовтен, тағы бірер нұсқасын Е.Ақылбековтың қолжазбасынан алған. /3.297/
Басқа да батырлар жыры сияқты «Алпамыс батыр» жыры да Кеңес үкіметі тұсында бірнеше рет басылған.Жырдың тарихи, көркемдік мәні мен әдебиеттегі орны туралы М.Әуезов, С.Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, Ә.Марғұлан, М.Ғабдуллин, Н.Смирнова, Т.Сыдықов сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды.Бұл қатарда орыс ғалымы Жирмунскийдің «Түрік батырлық эпосы» туралы монографиясын атап өтуге болады. «Алпамыс батыр» жырының әлемге әйгілі болуына осы ғалымдардың жазған еңбектерінің пайдасы зор болды.
«Алпамыс батыр»жырының халық арасында айрықша қастерленуі оның нұсқасының көп болуына ықпал еткен. Мысалы, қазақ тілінде жырдың 10-11 нұсқасы бар.Қазан төңкерісіне дейін бұл жырды Қазақстанның барлық облыстарында айтып келген.Жырдың түрлі нұсқаларын айтқандар С.Аққожаев,
1. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті . - Алматы:Ана тілі. - 1991
2. Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы . – Алматы:Санат. - 1994
3. «Қазақстан» ұлттық энциклопедия I том. - Алматы,1998
4. «Жас Алаш» 2002,19 ақпан, № 21
5. Қазақ Совет энциклопедиясы 12-том
6. Батырлар жыры II том. - Алматы:Жазушы. - 1986
        
        УДК 398.22 (574)
А 61
«АЛПАМЫС БАТЫР» ЖЫРЫНЫЊ ЗЕРТТЕЛУІ
А. Аманбаева, А. ... ... ... ... ... ... жыры - ... ауыз әдебиетінің өте ертеден келе жатқан күрделі
саласының бірі. Батырлар жыры бір ... ғана ... ... ... ... ... ... өміріне байланысты туып,
солармен бірге жасасқан. Сондықтан да батырлар жыры ... ... ... ... ... ұшыраған. XIX ғасырда батырлар ... ала ... Бұл ... ... ... ... ... зерттеп,
қағаз бетіне түсіре бастаған. Мысалы, ... ... ... ... Ә.Диваевтың,т.б. ғалымдардың
жинап бастырған еңбектерін ерекше атауға болады.
«Алпамыс батыр» жыры – ... ... ... ... ... ең
көнесі. Жыр дәл қазіргідей классикалық бүтіндікке ғасырлар ... ... ... ... ... ... жер, мекен, адам аттары, елдің
шаруашылық кәсіптері, салт-ғұрыптары эпостың ... ... төл ... ... ... өмір ... елі – ... тайпасының нақты аты – қоңырат болып көрсетілгені көптеген
ғалымдардың, соның ... ... ... ... ... деп ... мүмкіндік берген. Дегенмен, эпоста сипатталатын оқиғалар,
адамдардың іс-әрекетінің молдығы, сан ... ... ... ... ... шеңберін бүкіл қазақтық көлемге көтереді.
«Алпамыс батыр» жыры баспа ... ... рет ... ... көрген.Қазан төңкерісіне дейін бұл жыр 7 рет ... ... ел ... түрлі нұсқаларын іздеп тауып, хатқа түсіріп,
орысша мазмұнда бастырған – атақты фольклоршы ... ... бұл ... ... ... тағы ... ... Е.Ақылбековтың
қолжазбасынан алған. /3.297/
Басқа да батырлар жыры ... ... ... жыры да ... ... бірнеше рет басылған.Жырдың тарихи, көркемдік мәні мен әдебиеттегі
орны туралы М.Әуезов, ... ... ... ... ... сынды зерттеушілер арнаулы еңбектер жазды.Бұл қатарда
орыс ғалымы Жирмунскийдің «Түрік батырлық эпосы» туралы ... ... ... ... батыр» жырының әлемге әйгілі болуына осы ғалымдардың
жазған еңбектерінің ... зор ... ... ... арасында айрықша қастерленуі оның
нұсқасының көп болуына ... ... ... қазақ тілінде жырдың 10-11
нұсқасы ... ... ... бұл ... ... ... ... келген.Жырдың түрлі нұсқаларын айтқандар С.Аққожаев,
Ә.Байтұрсынов, Е.Керімбетов, ... ... ... ... ... ... ... Аққожаевтың жазып алған нұсқасы ... әрі ... ... /3.297/
«Алпамыс батыр» жырының қалыптасу, даму тарихы жөнінде ғалымдар арасында
түрлі көзқарастар бар. Әр ғалым өз ... ... ... мен ... ... дейді: «Өзінің шығу тегіне
қарағанда «Алпамыс» ... ... ... ру есебінде
тарихқа белгілі бола бастауы монғолдардың жаулап алуымен байланысты». Бұл
пікірді проф.А.К.Боровков «Алпамыс» ... ... кезі – ... ... ... ... Ал ... Марғұлан «Алпамыс» қыпшақ заманында туған,
содан ... жыр ... ... ... ... көбірек зерттеген
ғалым Т.Сыдықов «Алпамысты» рулық,тайпалық кезден келе жатқан мұра ... ... ... ... батыр» жырының қалыптасу тарихы, даму
кезеңі туралы ғалымдардың пікірлерін ... осы ... ... ... ... ... біз дәл айта ... ғалым өзінің ғылыми дәлелдерін ... ... өз ... те, біз бұл жырдың бас кейіпкерлері өмірде болған ба,
болса олар қай ғасырларда өмір сүргендігіне байланысты ... ... ... ... ... беттерінен үңілетін болсақ, Алпамыс деген батыр тарихта ... ... ... ... б.з.б. 110-50 жылдары өмір ... ... ... Алпамыс батыр шүршіттермен соғыста ерекше
ерлік көрсеткен қолбасы.Тайчу (Тайшық хан) ғұн ... ... ... ... еліне бірнеше дүркін әскер аттандырады.Осы әскерге
қарсы бағытталып,бірнеше аптаға ... ... ... ... ... ... ... тағы бір жойқын соғыстардың бірінде
Алпамыс батыр жау қолына түсуі ... ... ... ... Алпамыстыњ, Тайшық ханныњ өмірде болғанын, яѓни
жырдаѓы батыр образы өмірден алынғандығын дєлелдейді.Міне ,сондықтан да ... ... ... ... кезеңін, яғни жырдың қашан пайда болып,
халық арасына қашан тарай ... ... ... ... ... ғалымдар жырдың тілін, көркемдік ерекшелігін, жырдың
композициялық құрылысын,т.б. зерттеген.Ал жырдың шығу ... ... ... әлі де ... ... аз. Сондықтан да осы "Алпамыс батыр"
жырының қалыптасқанына қанша уақыт болғанын анықтап алғанымыз жөн. Ал ... ... ма? Көп ... ... таралған көп нұсқалы жырдың жасын
білу мүмкін бе? Єрине, б±л с±раќќа жауап беру ... ... ... ... ... жырдыњ жасын аныќтауѓа болады.
"Алпамыс батыр" жырының мифтік және эпостық бейнесінің бірнеше жасы
бар.Ең ... ... ... жас ... ... заманы
ең бері дегенде тас ғасырының соңы мен қола дәуірінің бастапқы ... еді. ... ... ... ... әр түрлі аталса да, олардың
барлығының да бастапқы формасы біреу, ол - ... - ... ... тарихындағы бірінші адамның есімі.Топан судан кейінгі адамзаттың
атасы болған Манас туралы үндіарийлік миф ... ... ... ... - Гүлбаршын.Оның бұл есімінің ... ... ... тұр. Ал ... ата" ... ... деп алсаќ, оныњ бастапқы есімі Ману (Бану) ... ... ... пен ... ... ... бір көне түбірден
өрбігені көрініп тұр, екеуінің есімі де ... ... ... және ... ... ... табылады. Манас пен Ману - топан
судан кейінгі алғашқы адамдар ... су ... ... ... б.з.б. 2-ші мыңжылдықта қазақ жерінде арийлік және ең алдымен
жергілікті прототүркілік жұрт түсініктері негізінде қалыптасқанын ... ... ... ... ... ... тауы еске ... жұрттары арасында топан су туралы миф қалыптасқан, ал үндіарийліктер
тек оны қазақ ... ... ... ... Ману ... ... негізделген жаңа миф жасап алған.
Әмірхан Балқыбектің "Қазығұрт, топан су және жебірей "Інжілі" " деген
мақаласында ("Жас ... ... да ... пен үнді мифінің
сабақтастығы туралы айтылған.Автор киелі таудың көне ... ... ... ... ... бірі - ... бір кездері
"Манкур" деп (Бируни жазбаларында,10-11 ғғ.) аталғандығы."Манкур" сөзінің
төркіні "Ман тауы" (кур - ... ... ... сонымен қатар Қазығұрт іргесіндегі Мансары тауы ... ... бар ... де ... ... қатарында
қазақ жеріндегі "топан суды көрген тау" Манкур деп аталатын болса,оның Ману
мен Манасқа ... ... ... аңғару қиын емес.Бұдан шығатын
түйін:Манастың (Алпамыс) мифтік ... ... ... - Қазығұрт
тауы, ал қалыптасу уақыты - ең бері дегенде б.з.б. 3 ... ... ... ... - ... жыл деп ... ... еді,
біраќ түркі халықтары "Манас" туралы, топан су туралы, алғашқы ... ... ... ... ... ... ... уақыт мөлшерін
жырдың жасы ретінде көрсете алмаймыз.
Ќазаќ жырыныњ µзіне ... ... елі - ... -Байсын деп
аталады.Ол - бүгінгі Өзбекстанның Сурхандария - Қашқадария ... ... ... ... ... елінде" өтеді. Мұнда ол тұтқынға ... жыл ... ... ... ... ... және мінген аты - Байшұбардың көмегімен зынданнан шығып,
қалмақ еліне ... ... жаңа ... ... ... ... ешкі ... Кейқуатты қояды.
Ал Кейқуат - "Авестадағы" Кави Кавадтың (Фердоусидің "Шахнамасындағы"
Кай ... ... ... ... оның есімінен белгілі бір
тарихи ... ... ... бірден Сасанидтер дәуіріндегі Иран шахы
Кай Кубад (488-531ж) есімі келеді.Бұл - Орта ... ... ... яғни "ақ ... ... "хиониттер" деп те ... ... ... ... парсылар мен эфталиттер арасында
қақтығыстар жиі ... ... ... ... ... ... еді. ... та эфталиттермен бірнеше рет ... да ... жылы ... ... ... кезінде тақтан тайдырылып,түрмеге
қамалған Кай Кубад қашып шығып, эфталиттерге барып,пана ... ... ... оған пана ... ... ... Ирандағы билігін қайтарып алуына көмектеседі.
Міне,Алпамыстың ешкіші Кейқуатты қалмақ елін жеңгеннен кейін сол елге
патша етуі ... жыр ... мен ... ... ... эфталит
патшасының Кай Кубадқа Ирандағы билікті қарудың күшімен алып бергендігі
жөніндегі оқиға белгілі бір ... ... ... ... кездесетін топонимдер жырдыњ жасын аныќтауѓа м‰мкіндік береді.
Мєселен, жырдаѓы топонимдердіњ ішінен "Қарахан тауды" ... ... ... ... ... болған да…
Қарахан таудың түлкісі,
Келмейді ердің күлкісі....
Қарахан тауда қамалым,
Баяғыдай бола ма ... ... ... ... ... ... Қарахан таудың мифтік-поэтикалық бейнесі айқын, ол -
Жерұйық ... ... ... ... ... ... ... "қанғ"-
кеңістік, ел, территория" және "қара"-байырғы,түпкі ата-баба жұрты" дегенді
білдіреді.Оның нақты тарихи ... - ... 4 ... ... дейін, тіпті эфталиттер дәуірінде де (5-6ғ) өз атын сақтап өмір
сүрген Қаңғар (Кангюй,Кангха,Кангдиз) мемлекеті.Ал Қаңғар жұртының 4-6 ... тұсы ... ... яғни ... ... аймағы болған.
Олай болса "Алпамыс" жырының эпикалық ... ... мен ... 5-6ғғ.
Қазығұрт - Отырар аймағы деп атап көрсетуге болады./4/
6-8 ғғ. ... ... ... ... ... ... бұл жырды оғыздар игерген. Мысалы,"Қорқыт ата" ... ... жыр" - ... ... ... оғыздық нұсқасы болуы
м‰мкін.
Қазақ арасында таралған жалғыз қоңыраттық нұсқасының тарихи тағдыры ... даму ... ... ... 5-6 ғғ.дейінгі
замандарда-ақ арасы ажырап кеткен,арғы тегін Моңғолиядан емес,Орта ... ... ... ... ... жергілікті нұсқаны өз мифтік
түсініктеріне сай қайта өңдеуінің нәтижесі болып табылады.Сонда қоңыраттар
біздің жерімізге 12 ... ... ... ... ... жасы ... болып кетеді.Сондықтан да жырдың қалыптасу дәуірін 5-6 ғысарлар арасы
ретінде алып,қалыптасқан нүктесі - ... ... ... жыл ... ... алғанда,қазіргі кезде осы бір қазақ жырына
1500 жыл толып отыр деп ... ... ... тізімі:
1. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті . - ... ... - ... ... Ә. ... ... ... . – Алматы:Санат. - 1994
3. «Қазақстан» ұлттық энциклопедия I том. - Алматы,1998
4. «Жас Алаш» 2002,19 ақпан, № 21
5. Қазақ ... ... ... ... жыры II том. - ... - 1986

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет
Батыр сөзінің шығу тарихы6 бет
Батырлар жыры5 бет
Батырлық жырлар, батырлар жыры12 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь