Биология сабағында және сабақтан тыс кезде экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
1 БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА ЖӘНЕ САБАҚТАН ТЫС КЕЗДЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... 5
1.1 Үздіксіз білім берудегі экологиялық білім мен тәрбие сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Экологиялық құзыреттілікті қалыптастырудағы биология сабағының маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.3 Биологиядан сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 25
1.4 Биология сабағында жергілікті жер материалдарын пайдаланып экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 32

2 БОТАНИКА САБАҒЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.1 Құзыреттілік ұғымы және экологиялық құзыреттілік ... ... ... ... ... ... ... . 39
2.2 Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі. нәтижеге бағытталған білім
беру негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42
2.3 Ботаника сабақтарында экологиялық құзыреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған педагогикалық технологиялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
2.4 Ботаника сабағын дамыта оқыта отырып, оқушының құзыретілігін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 65

1. ҚОСЫМШАДәрілік өсімдіктер
2. ҚОСЫМША Экологиялық білім беруді жетілдірудің тиімді жолдары
3. ҚОСЫМША Мәдени өсімдіктердің шыққан орталықтары
Мемлекеттің эканомикалық және әлеуметтік жетістіктері, ең алдымен олардың білім жүйесімен, азаматтардың білім деңгейін анықталатыны белгілі. Көптеген білім беру мекемелері үздіксіз ізденіс үстінде және олар көптеген болжам болжап болмас жағдайларға тап болып отыр. Мұндай жағдайлардың көпшілігі бірінен бұрын білім беруді дамытудың перспективасы мен мәселелерін дұрыс болжай алмай отырған ұстаздар еңбек ететін ұжымдары көрініс табуда. Қазіргі мектептерде жұмыс істеудің жаңа әдістері мен үлгілерін қолдану әрекеті сыныптық сабақтық жүйенің шеңберінен шықпайды.
Бүгінгі білім берудің ұлттық жүйесін сақтап қалу үшін өскелең бәсекелестік жағдайда барлық оқу тәрбиелеу мекемелеріне үздіксіз дамуы мен қызметінің жоғары дәрежеге жетілдіру қажеттілігі жетіп отыр. Қазіргі қолданылып отырған білім беру жүйесінің жаңа типтерінің пайда болуы мен оны соңғы жағдайға сәйкес өзгерту, оқытудың әдісі мен амалдары, үлгілері, мазмұнының жаңаруы өз кезеңінде ғылыми идеалар психологиялық-педагогикалық теория негізінде жетілдірген практикалық шешімдерге негізделуі керек. Сонымен қатар, оларды дайындауда мұның бәрі алдын ала ескертілудің қажеттілігін көрсетеді. Мұндай дайындық педагогикалық-кәсіптік білім берудің әдісі мен формасын, мазмұнындағы өзгерісті жетілдіруді талап етеді. Мұндай себептерге орай білім берудің бүгіндері қолданылып жүрген жүйесі толық дәрежеде болып мәселені шеше алмайды. Мұғалімдердің кәсіптік дайындығының белгілі бір тар шеңбердегі қызметкер қатаң бағытталуы, оқытудың ұжымдық әдістері мен тиімді технолгиясының толық талдамасының болуы, диагностикамен тесті қолданылудың тиімділігі, қызметкерлердің кәсіптік жағына инновациялық өзгерісті баяндауда ынталандырудың болмауы. Оқушылардың білімін көтеру оқуға деген ынта жігерімен қызығушылығын арттыру әр мұғалімнің міндеті. Осы мақсатта мұғалімдер әр түрлі әдістермен тәсілдерді пайдаланып отырса, оқушылардың пәнге деген қызығуы артып, өздігінен ізденуіне мүмкіндік жасалады. Бұл орайда азамат баласының өз ұрпағын оқыту мен тәрбиелеудегі ең озық, тиімді әдістерін, тәжірибелерін жалғастырып, тың жолдар іздеу, классикалық педагогиканың ұзақ үлгілерін жаңашылдықпен дамыту қашан да жалғаса береді.
Тақырыптың өзектілігі:ботаника пәні бойынша оқытуда белсенді әдістерді қолдану арқылы оқушылардың экологиялық құзыреттілігін қалыптастыру. Бүгінгі таңда бүкіл адамзаттың алдында тұрған өмірлік маңызы бар ауқымды проблемалардың ішінде, табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, күннен-күнге туындап отырған экологиялық мәселелер мен олардың шешімін іздестіру өзінің көкейкестілігін дәлелдеуде. Ал бұл болса білім беру процесінде балалардың, жасөспірімдер мен
1 Цветков Л.А. Общая методика обучения биологии- М., Просвещение. 1982, б.520
2 Кирюшкин Д.М, Полосин В.С.Биологияны оқыту методикасы.
- Алматы, 1984
3 Харламов И.Ф.-Активизация учения школьников, - М.,1960, б.452
4 Зайцев О.С. Методика обучения биологии, - М., «Владос» ,1999
5 Оқу-тәрбие процесіндегі экологиялық сабақтастықтың ғылыми-теориялық негіздері. Монография. ТКО «Зерде» баспасы. –Алматы, 2005, б.181
6 Айналаны қоршаған орта. Экология. Әдістемелік нұсқау. –Алматы: Алматыкітап, 2003, б.55
7 Окружающий мир. Экология. Методическое пособие. –Алматы: Алматыкітап, 2003, б.55
8 Айналаны қоршаған орта. Экология. Хрестоматия. –Алматы: Алматыкітап, 2003, б.35
9 Мектептегі білім берудің сапасы: қазіргі жағдайы, даму үрдісі және болашағы.Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы, 2000, б.160-162
10 Экологиялық тәрбие жұмысының сипаты - Білім Образование. 2001, №2, б. 31-33
11 Экологиялық тәрбие негізінде баланың рухани жан дүниесін дамыту Білім берудегі менеджмент, 2001, №3, б.117-119
12 Қазақстандағы биология және экология ғылымдарының дамуына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. –Алматы, 2002, б.89-192
13 Әлемдік білім беру кеңістігі жағдайындағы ғылым мен практика интеграциясы. Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің 75-жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Алматы, 2003, б.237-239
14 Жас ұрпаққа экологиялық тәрбие берудің бағыттары. Ұлт тағылымы. 2003, №2,б.19-21
15 Үздіксіз экологиялық тәрбие. Қазақстан мектебі, 2003, №8, б.32-34
16 Экологиялық тәрбие технологиясы . Еуразия. Хабаршысы. - Астана, 2005. -№2, б.115-117
17 Экологиялық тәрбиені сабақтастықта жүргізу тұжырымдамасы. –Алматы: ТКО «Зерде» баспасы, 2005, б.25
18 Педагогикалық инновация негізінде оқушыларға экологиялық білім берудегі мұғалім шеберлігі. - Алматы-Қаз. Мем. Қыз.Пед.Инст. Педагогикасериасы, 2007, б.81-85
19 Үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие сабақтастығы, Ізденіс. -Алматы, 2007. № 4(2), б.225-229
20 Сарманов К.А,Перкас Н.К.Экологиялық білім беру бағдарламасы- Қазақстан мектебі № 8, 1993 ж
21 ҚР Жалпыға міндетті білім берудің Мемлекеттік стандарттары. 12 жылдық білім беру, 2006, б.18
22 Құзіреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған тапсырма. 12 жылдық білім беру, 2008, б.20-21
23 Эльконин-Давыдов. «Дамыта оқыту технологиясы»Педагогикалық шығармалар, 1998 ж, б.17
24 Скаткин М.И. Оқу үрдісіндегі дамыта оқытудың мәселелері, Психологиялық ғылым және білім беру , 2003, б.22-25
25 МарковаА.К. Кәсіби құзыреттіліктің даму деңгейі, 2009
26 СкаткинМ.И.Зерттеу мәдениеті-педагогикалық қабілет, 2008
27 Горбунова Л. Зерттеу туралы білімі, білік дағдысының болуы , 2007
28 Богаева И.Д.Педагогикалық қызметтегі кәсіби шеберлік, 2009
29 Қазақстан Республикасының«Білім туралы» Заңы. – Алматы, 2010, б.6
30 Қазақстан Республикасында 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы. – Астана , 2004, б.3-4
31 Әлмұханова Х.Т, Бейсебаева П.С. Құзіреттілік –кәсіби маман даярлаудың басты сапасы. 2007, б.27
32 Назарбаев Н. Инновациялар мен оқу- білімді жетілдіру арқылы білім экономикасы . Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университетінде оқылған лекция. – Астана,2006
33 С.Қ.Әубәкіров. Экологиятану. - Алматы, 1999, б.21-29
34 Э.Турдыкулов. Экологичeскоe образованиe.-Ташкeнт, 1998, б.98
35 Г.Т.Тугeлбаeва. Систeмно-структурныe аспeкты программного обeспeчeния процeсса прeподавания экологии в школах и вузах. Каз Гос ИНТИ, 2005.
36 М.Қожабеков, Г.Қожабекова. Дәрілік өсімдіктер. -Алматы, 1982 ж.
37 Б.Қ.Махатов, Ә.Қ.Патсаев, К.К.Орынбасарова, Ж.А.Қадишаева.Фармакогнозия. -Шымкент,2011 ж, б.12-27
38 С.Х.Субханбердин. Дертке дауа, жанға шипа. -Алматы, 2004ж.
39 Ә.Іскендіров. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. - Алматы, 1982 ж.
40 Б.Қ.Махатов, Ә.Қ.Патсаев, К.К.Орынбасарова. Өсімдіктер анатомиясы және морфологиясы. - Шымкент, 2011 ж.
41 Қазақ энциклопедиясы,2-том. - Алматы,1998-2007,3 б.65
42 Орысша-қазақша түсіндірме сөздік:Биология/Жалпы редакциясын басқарған:Э.Ғ.Д.Е.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ................................................................................................................. 3
* БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА ЖӘНЕ САБАҚТАН ТЫС КЕЗДЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ.... 5
+ ... ... ... ... ... мен ... ... 5
+ Экологиялық құзыреттілікті қалыптастырудағы ... ... ... 17
+ Биологиядан сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері..................................................................................... 25
+ Биология сабағында жергілікті жер материалдарын пайдаланып ... ... ... 32
* БОТАНИКА САБАҒЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ................................................................................................ 39
+ Құзыреттілік ұғымы және экологиялық құзыреттілік............................. 39
+ ... ... ... - ... ... ... ... негізі............................................................................................................... 42
+ Ботаника сабақтарында экологиялық құзыреттіліктерді ... ... ... технологиялар........................................................ 51
+ Ботаника сабағын дамыта оқыта отырып, оқушының құзыретілігін қалыптастыру......................................................................................................... 57
ҚОРЫТЫНДЫ....................................................................................................... ... ... ... 65
* ... ... өсімдіктер
* ҚОСЫМША Экологиялық білім беруді жетілдірудің ... ... ... ... ... ... орталықтары
--------------------------------------------------------------------------------
КІРІСПЕ
Мемлекеттің эканомикалық және әлеуметтік жетістіктері, ең алдымен олардың білім жүйесімен, азаматтардың ... ... ... белгілі. Көптеген білім беру мекемелері үздіксіз ізденіс үстінде және олар ... ... ... ... ... тап ... отыр. Мұндай жағдайлардың көпшілігі бірінен бұрын білім ... ... ... мен ... дұрыс болжай алмай отырған ұстаздар еңбек ететін ұжымдары көрініс табуда. Қазіргі ... ... ... жаңа әдістері мен үлгілерін қолдану әрекеті сыныптық сабақтық жүйенің шеңберінен шықпайды.
Бүгінгі білім берудің ұлттық ... ... қалу үшін ... ... ... ... оқу ... мекемелеріне үздіксіз дамуы мен қызметінің жоғары дәрежеге жетілдіру қажеттілігі жетіп отыр. Қазіргі ... ... ... беру ... жаңа типтерінің пайда болуы мен оны соңғы жағдайға сәйкес өзгерту, оқытудың ... мен ... ... ... ... өз кезеңінде ғылыми идеалар психологиялық-педагогикалық теория негізінде жетілдірген практикалық шешімдерге негізделуі керек. ... ... ... дайындауда мұның бәрі алдын ала ескертілудің қажеттілігін ... ... ... ... ... ... ... мен формасын, мазмұнындағы өзгерісті жетілдіруді талап етеді. Мұндай себептерге орай білім берудің бүгіндері қолданылып жүрген жүйесі толық дәрежеде болып ... шеше ... ... ... ... ... бір тар ... қызметкер қатаң бағытталуы, оқытудың ұжымдық әдістері мен тиімді технолгиясының толық талдамасының болуы, диагностикамен ... ... ... қызметкерлердің кәсіптік жағына инновациялық өзгерісті баяндауда ынталандырудың болмауы. Оқушылардың білімін көтеру оқуға деген ынта жігерімен қызығушылығын арттыру әр мұғалімнің міндеті. Осы ... ... әр ... ... ... ... отырса, оқушылардың пәнге деген қызығуы артып, өздігінен ... ... ... Бұл ... азамат баласының өз ұрпағын оқыту мен тәрбиелеудегі ең озық, ... ... ... ... тың ... ... ... педагогиканың ұзақ үлгілерін жаңашылдықпен дамыту қашан да жалғаса береді.
Тақырыптың ... ... пәні ... оқытуда белсенді әдістерді қолдану арқылы оқушылардың экологиялық құзыреттілігін қалыптастыру. Бүгінгі таңда бүкіл ... ... ... ... маңызы бар ауқымды проблемалардың ішінде, табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мәселесіне ерекше көңіл ... ... ... көрсеткендей, күннен-күнге туындап отырған экологиялық мәселелер мен олардың шешімін іздестіру ... ... ... Ал бұл ... ... беру процесінде балалардың, жасөспірімдер мен жастардың экологиялық тәрбиелілігін дамыту қажеттілігін күн санап арттыра түседі, өйткені ... орта мен ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Ғылыми жаңашылдығы және практикалық маңызы: мектеп пен жоғары оқу орындарында экологиялық тәрбие берудегі қоғамның сұранысы мен оның ... ... ... ... жастарға қоршаған ортаны аялай білуді сабақтастықта жүргізу қажеттігі мен экологиялық тәрбие сабақтастығын қамтамасыздандыратын бірыңғай тұжырымдаманың және оны ... ... ... ... ... жеткіліксіздігі арасында қарама-қайшылықтың бар екені байқалады.
Қазіргі ғылыми мәселелерді шешу: Әлемдік тәжірибе ... ... ... отырған экологиялық мәселелер мен олардың шешімін іздестіру өзінің көкейкестілігін дәлелдеуде. Ал бұл болса білім беру процесінде ... ... мен ... ... ... ... ... күн санап арттыра түседі, өйткені қоршаған орта мен адамның денсаулығын ... ... ... бірі ... ...
Диплом жұмысының мақсаты: ботаника пәнін заманауи технологиямен оқытуда және оқушыларға сабақтан тыс ... ... ... ... ... мәселелерін теориялық-әдіснамалық тұрғыда негіздей отырып, экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру.
Диплом жұмысының міндеті: ботаника сабағында оқушылардың қызығушылықтарын арттыра отырып, сабақты ... ... ... экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру;
Диплом жұмысының теориялық және әдіснамалық негіздері:
* ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми мақалаларға талдау беру, алынған нәтижелерді сұрыптау;
* тиімді оқыту әдістерінің бірі - оқытудың интерактивті әдістерін оқу іс - ... ... ... жылдардағы заманауи әдістерді қолдана отырып, оқушының экологиялық құзыреттілігін қалыптастыру;
Зерттеу ... ... ... ... ауданы, Аралбай ауылы, Ә.Жангелдин атындағы орта мектебінің 6-сынып оқушылары
Диплом жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, ... мен ... ... ... ... БИОЛОГИЯ САБАҒЫНДА ЖӘНЕ САБАҚТАН ТЫС КЕЗДЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІКТІ ҚАЛЫПТАСТЫРУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Үздіксіз білім берудегі экологиялық білім мен ... ... ... ... - бұл ... ... үйлесімділігіне қол жеткізуге бағытталған қоғам көзқарасының жаңа жүйесін қалыптастыру процесі. Тарихи тұрғыдан бағдарласақ, адамның өмір тіршілігінің, қызмет-әрекетінің негізі - ... ... мен ... ... Олар ... ... ... пайда болған, адам санасынан тыс және тәуелсіз өмір сүреді. Қоршаған ... ... ... игеру барысында адам табиғат дүниесіне қуатты және ауқымды ықпал ете ... ... ... күшке айналады. Мұны ғылымда деп атайды.
Демек, табиғат заттарының, процестерінің, ... мен ... ... ... ... ... болмысы (болмыссыздығы) ауыспалы, қалыптасу, даму, өзгеру процесі кезектесіп отырады. Олардың болмысы - сақталатын да, ... да ... ... ... ... ... отырып, оны жоғалатын болмыс немесе болмыстың жоғалуы деп дәл көрсеткен болатын. Сонымен, табиғат болмысының тағы бір ерекшелігі, тұтастық ретіндегі ... ... ... әрі ... ... жекелеген мәндердің өтпелі және тұрақты болмысының диалектикасын танытады.
қатаң түрде шынайы, бірінші төл табиғатқа тәуелді және соның туындысы десе ... ... ... ... ... де жоқ емес. Екінші жасанды табиғат дүниесінің шынайы төл ... ... ... оны ... ... ... барысында адам табиғат байлығын, табиғи материалдарды пайдаланып, өңдеді, екіншіден, дүниесін ... ... ... іс-тәжірибесі және білімі пайдаланылды, үшіншіден, бұйымы ермек үшін жасалмайды. Оны ... ... ... ... ... ... ... мақсат-мүдделерінен туындады. Осылайша, екінші табиғат бірінші табиғаттың заңдылықтарына бағынатын төл туындысы, оның материалдарынан адамның білімі, еңбегі, тәжірибесі және ... ... ... ... ... ... жасалды. Яғни, болмысы - табиғи - рухани-әлеуметтік тұтастық ... ... ... Сондықтан да, бір жағынан, қоғам мен үнемі үйлесім тауып отыру қажеттігі еш уақытта маңызын жоймайды, екінші жағынан, пен ... ... бір ... ... ... қатысты олардың өзара байланысын сақтап, реттеп отыруы да заманымыздың жалпы адамзаттық мәселесі болып табылады[4].
Дамудың диалектикалық концепциясының ... ... ... даму дүниеде бар нәрселердің саны жағынан жәй ғана өсуі (көбеюі немесе азаюы) тұрғысында ғана түсіндірілмейді, ол ескінің ... ... және ... ... болу ... ... ұғындырылады. Бұл процесс сан өзгерістерінен сапа өзгерістеріне және керісінше өту заңына негізделеді. Сан өзгерістерінің сапа өзгерістеріне өтуінде ... ... те ... жаңа сапа жаңа сан ... ... Бұл ... ... өйткені жаңа сапа басқа сандық параметрлермен заңды байланыста болады.
Сан өзгерістері үздіксіз және біртіндеп жүріп жатады. Сапа өзгерістері үздіксіздіктің, бірте-бірте ... ... ... ... ... Тірі ... ... болуы өлі материядағы жәй ғана бір жаңа сан өзгерісі емес, керісінше, оның түбірлі сапалық өзгерісі, жаңа қасиеттері, заңдылықтары бар ... ... жаңа ... тууы деп ... ... бұл - ... ...
Дамудың эволюциялық (біртіндеп болатын) және революциялық (үздіксіз түріндегі) формаларының бірлігі қоғамдық дамудың заңын құрайды. Үздіксіздіктің, сапалық ... ... ... және неғұрлым жалпы формаларына тоқталатын болсақ ол: біріншіден, бір сапаның басқа сапаға айтарлықтай тез және бірден айналу формасы; бұл ... тән ... бар ... біртұтас система ретінде бірден, түбірлі сапалық өзгеріске ұшыраған кезде болады; екіншіден біртіндеп болатын сапалық өту формасы; бұл нәрсе бірден және ... ... ... ... ... ... жолымен оның жеке жақтары, элементтері өзгергенде, осындай өзгерістердің ... ғана ол бір ... ... ... ... ... ... сапалық жағынан ауысу қаншалықты біртіндеп жүргенмен де, ол үздіксіз болып табылады. ... ... ... ... жаңа сапа жаңа мөлшерлік өзгерістер туғызады. Сөйтіп, бұл заң даму процесінің механизмін көрсете отырып, деген сұрақтарға ... ... ... даму ... бастау алған үздіксіздік педагогика ғылымында тігінен, көлденеңінен ... ... пен ... болу қажеттігін білдіреді. Оқытуды тәжірибеге бағыттау жағы күшейтілсе және тұлғаның білім троекториясын еркін сақтап қалу, білім беру ... ... ... білім беру жүйесі өзіндік негіз болып табылады[2].
Үздіксіз білім - толассыз, тоқтаусыз білім, ... ... ... ... ... білім адамның өмірге келген күнінен басталып, өмірінің соңғы күніне ... ... ... процесс, қазіргі қағидасы білімнің үздіксіздігі идеясының заңды жалғасы.
Демек, термині әлемдік практикада осыдан ... жыл ... ... енгенімен, оның негізгі идеялары екінші дүниежүзілік соғыстан кейін-ақ жариялым алды. ... ... ... ... ... ... ... идеясын басшылыққа алудың дұрыстығы заман талабынан туындап отыр.
Н.А.Лобановтың сөзімен айтқанда біріншіден, жеке тұлғаның даму кезеңдеріне ... ... ... белгілі бір басқыштары мен деңгейлері, оның нақты мақсаттарын іске асыру шарттары мен мүмкіндіктері сәйкес келеді.
Екіншіден, білім беру ... ... ... ... беру ... айналдыру үшін бірқатар ұстанымдарды негізге алу керек, атап ... ... ... ... және т.б. ... ... үздіксіз білім беру жүйесі оның сатылық және көп ... ... ... ... ... көп ... ( ... балабақша, бастауыш, орта, жоғары және жоғарыдан кейінгі); мамандарды даярлаудың көп сатылығы; оқу ... көп ... ... ... түрлі формалары); білім бағдарламалары мен құрылымының вариативтігі.
Осы қағидалардың негізінде үздіксіз білім беру ... ... ... ... ... ... Бұл кешенде сабақтастықтың екі принципі сақталады: төменнен ... ... ... ... ... Ал, бұл ... беру сатыларының сабақтастығы жүйесін қамтамасыз етеді: отбасы --> балабақша -->бастауыш мектеп -->арнайы орта білім --> ... ... --> ... ... ... ... ... жүйесі оқу орындарының басқару қызметін білдіреді. Демек, мұндай құрылым ... беру ... ... ... қамтамасыз етеді. Оқу жоспарлары мен бағдарламаларын дұрыс интеграциялаған жағдайда ... ... ... ... ... деңгейінен жоғары деңгейіне жеңіл өте алады.
Жұмыстың тақырыбына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... - отбасы, яғни баланың алғашқы әлеуметтік ортасы - ... ... ... ... ... ... ... алғашқы іс-әрекет дағдылары қалыптасады. Бұл баланы балабақшаға ... ... ... ... ... ... ... берудің бірыңғай жүйесінің екінші сатысы - мектепке дейінгі тәрбие. Мектеп пен ... оқу ... ... ... ... мектепке дейінгі тәрбиеге байланысты. Бұл ерекшеліктер балабақша мен бастауыш мектептердегі тәрбие сабақтастығының тиімділігін дәлелдейді.
Үшінші саты - ... ... ... ... ... мазмұнының жалғасы және жоғары сатыларда берілетін білімнің негізі, алғашқы бастауы.
Үздіксіз білім берудің негізгі сипаты білім беру ... ... ... білім беру сатыларының арасындағы тығыз байланыстың болуы ... ... Ал, бұл ... үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие беру сабақтастығын білім беру процесінің барлық сатыларында жүзеге асыруды талап етеді[1].
Қорыта келгенде, экологияны ... ... ... ... ... мен ... ... қажет ететін күрделі проблемалар. Экологиялық, өлкетанулық білім беруді бүгінгі күннің талабына сай ... үшін оның ... ... ... ... ... өйткені экология, өлкетану курсын пән ретінде оқытудың 1-11 сыныптарға арналған ... ... ... ... Бұл ХХІ ... күн тәртібіндегі өзекті мәселелердің бірі болып табылады[11].
1950 жылы қоршаған ортаны қорғаудың халықаралық одағының жанынан табиғат қорғау жөнінде білім берудің тұрақты ... ... ... ... сақтау, оған жауапкершілікпен қарауға жұмылдыру мәселесіне Біріккен Ұлттар Ұйымы назар аудара бастады. 1960 ... ... ... ... ... мен ... ... ғылыми-педагогикалық, әдістемелік негізін қалыптастыру бағытында термині кең қолданылды. 1970 жылдың ортасында бұл терминді термині ауыстырып, соңғы жылдары уақыт ... сай , ... ... - ... ғылымының негізінде ХІХ ғасырдың орта шенінде айқындала бастағанымен, оның өз деңгейіне ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... басы ... ... ... ... алғанда жалпыға бірдей экологиялық білім мен тәрбие берудің мақсат-міндеттерін, республикамыздың үздіксіз білім беру жүйесінің барлық ... ... ... ... ... ... жауапкершілік қарым-қатынасын қалыптастыруды, мектепке дейінгі мекемелерден бастап жоғары оқу орындарына дейінгі аралықты экологиялық білім мазмұнымен жаппай қамтып, оны сабақтастықта ... ... ... ... бойынша ХХ ғасырдың соңғы 20 жылының деп жариялануы үздіксіз экологиялық білім берудің барлық өркениетті елдерде ең ... әрі ... ... ... ... тағы да дәлелдеп берді.
Экология мәселесі жөніндегі қабылданған мемлекеттік құжаттарда болашақ ұрпақ үшін қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық негіздері көрсетіліп, биологиялық ... ... ... мен ... ... ... бағытталған іс-шаралар белгіленген. Мәселен:
+ мектепке дейінгі мекемелер мен арнаулы орта және жоғары оқу орындарында экологиялық білім ... ... ... ... ... ... мен ... кәсіби экологиялық даярлығы және қоршаған ортаны қорғау туралы заңдар негізінен білімі болуы;
+ қоршаған ортаны қорғау саласынан ғылыми ... ... және ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан қолдау табу мәселелері атап көрсетілген.
Қоршаған ортаны қорғау туралы пікірлерді біз көне дәуір оқымыстылары Эмпедокл, Гиппократ, Теофраст ... ... Олар ... мен ... ... ... ... екіншіден физиологиялық бейімделушіліктің қоршаған ортаға тәуелділігін экологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... пайымдауынша табиғаттың баға жетпес байлығы біріншіден адамды оқу-білім, тәлім-тәрбие, ізгілік сияқты ... ... үшін ... ... дүниені, табиғат құбылыстарын танып-білу керек; екіншіден табиғатты ... ... ... ұлттық тамырдан нәр алады, үшіншіден табиғатқа деген адам көзқарасының дұрыс бағытта ... оның ... әсер ... мінез-құлқын жетілдіру арқылы жүзеге асады.
Ұлы Абай да өзінің қарасөздерінде табиғат ... ... ... мен табиғат заңдылықтарын терең пайымдап, табиғаттың бар байлығын адам баласының аузына тосып, ... азық ... ... ... ... , - деп ... ұрпақты табиғат-ананы сүйе білуге үндегені белгілі.
Демек, философтардың, педагогтардың еңбектеріндегі ой-тұжырымдардан олардың ... ... ... ... сана,экологиялық таным, экологиялық қарым-қатынас; экологиялық іс-әрекет; экологиялық сезім; экологиялық қызығушылық; экологиялық көзқарас ұғымдарымен бірлікте қарастырғанын байқаймыз. Егер, ... ... - ... ... ... десек, оның құрылымын құрайтын экологиялық ұғымдарға зерттеуіміздің мазмұнына сай, біз төмендегідей мазмұндық сипаттама беруді жөн ... ... сана - ... ... ... шешу, ең алдымен адамның оған қатысты экологиялық санасын қалыптастыруды қажет ... ... сана ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау заңдылығын бұзғандармен өздік қалауы бойынша белсенді күрес жүргізудегі талпынысы немесе әрекеті, сол ... ... сана ... сананың формасы ретінде маңызды қызмет атқарады.
Экологиялық таным - ... ... ... баланың ең басты қасиеттерінің бірі - өзін қоршаған ортаны танып-білуге деген ерекше ұмтылысы. Бала ... ... ... ... ... білу барысында олардың ішкі құпиясына үңіледі, ... даму ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын белгілейді. Демек, экологиялық танымбаланың қоршаған орта жөніндегі жаңа әрі тың ... ... ... баюы ... ... қарым-қатынас - баланың табиғатты танып білуге, оны қамқорлығына алуға, өзгертуге және сақтауға бағытталған танымдық, ... ... ... ... ... , жүйесінің тиімді жағдайын қолдау мақсатында адамдардың өз арасында пайда болады.
Экологиялық іс-әрекет - адамның табиғи ... ... ... ... ... және ... ... Мәселен, техника саласындағы-өндірісті экологияландыру, ғылымдағы-экологиялық проблеманың төңірегіне интелллектуалдық күштерді жинақтау, құқық ... - ... ... ... ... дайындау сияқты педагогикада - экологиялық ойлау стилі мен табиғаттағы пайдалы іс-әрекет дағдыларын меңгерту.
Экологиялық сезім - ... ... ... ... кезіндегі рухани ләззат алушылықтың ең жоғары көрінісі. Табиғаттың сұлулығына сүйсіне білу, адамды ... ... ... ... ... ... ... қызығушылық - адамның қоршаған ортаға, ... ... ... ... ... ... белгісіз жағдайларға қызығу, оның заңдылықтарын, құпия сырларын, табиғат құбылыстарының бір-бірімен қатынасы мен өзара байланысының себебін біліп, оны әрі ... ... ... ... ... ... - ... ішкі сұраныстарынан туындап, объективті дүние мен ондағы адамның алатын орнына, адамның өзін қоршаған шындыққа және оған қатынасына байланысты қалыптасатын дүниетанымы мен ... ... ... ... ... ... оған ... қарап құндылығын бағалауы ежелден қалыптасқан түсінік. Сол себепті оны ... ... ... ... ... ... қарастырған жөн. Аристотель ,- деп табиғат құндылығын сақтауды мұрат етсе, Гераклит - дейді, ал неміс философы ... ... ,- деп ой ... Философтардың зерделі ой-тұжырымдарынан мынадай қорытынды шығаруға болады: біріншіден, табиғат заңдарын өшпенділікпен бұзу жағдайында, адам тарапынан көрсетілген ... ... ... ... ... ... қабілетінен айрылады; екіншіден, табиғаттың даму заңдарын білмейінше, табиғат пен адам ... ... ... ... ... оның зардаптарымен күресуге көп күш-жігер жұмсалады, үшіншіден, табиғатты тек білімді адамдар ғана ... ... ... ... ... ... болғанда ғана, олардың қоршаған ортаға деген аялы көзқарасы қалыптасады.
Жеке адам мен қоғамның табиғатқа деген оң ... ... ... қалыптастыруда ең алдымен кейбір әлеуметтік және экономикалық мәселелерді шешіп алу қажет:
+ экологиялық және ... ... ... ... ... бұлжытпай орындау;
- қоршаған ортаның тазалығы мен адам денсаулығының үйлесімділігін сәйкестендіру;
- ... ... ... ... ... ... айтылғандарға байланысты үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие сабақтастығының мақсатына, мазмұнына, түрлеріне, жаңа ... ... ... ... байыптап қарап, бағамдау үшін біз үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие сабақтастығының философиялық-педагогикалық генезисіне мән бердік.
, ... ... ... және ... ... ... болса, белгілі бір кезеңде сандық өзгерістер құбылыстың жаңа сапаға өтуіне әсер етеді, сөйтіп өзгерістердің үздіксіздігі қамтамасыз етіледі. Сабақтастықтың ... ... мен мәні ... ... ... ... А.И.Зеленков, Г.Н.Исаенко, З.А.Мукашевтың және т.б.) зерттеулерінде қарастырылып, сабақтастықтың терістеуді терістеу заңының маңызды жақтарының бірі екендігіне мән беріледі. ... ... ... көзқарасынша болып саналады.
Сабақтастықты біржақты процесс деп қарастыруға ... ... ол ... ... ... өзін анықтауы тиіс және сонда ғана сабақтастық кез келген дамудың әдіснамалық ұстанымының негізі бола алады. Сабақтастық кең мағынада алғанда үш ... ... Бұл ... ... ... ұстанатын аддеструкция (бұзу, алдыңғыны ығыстырып шығару); аккумуляция (ішінара сақтау, мұра ету, көрсету); конструкция (құру, жаңаны жасау, ... және тар ... ... ... мұра ету, беру, көрсету сияқты сандық қасиеттері жағынан қарастырылатын процесс.
Сонымен, ... ... ... ... - ... ... ... сипатын анықтайтын маңызды заңдылық. Экологиялық тәрбие сабақтастығының философиялық мағынасы барлық жақсы, оң нәрселерді сақтау талабымен бірге жаңалық енгізуге, өзгертуге ... ... Даму ... ... ... ... дұрыс түсіну үшін аталған категорияны ескіні қарапайым түрде жою ... ... ... бар процесс түрінде нақты қарастыру қажет сабақтастық кездейсоқтық емес, ол дамудың ... ... ... ... қажетті заңды құбылыс[4].
Дүниеге келген жаңа, ескінің ішіндегі ... ... ... ... ... тағы басқаларын өркендетеді. Ескі мен жаңаның арасындағы диалектикалық байланыс сабақтастық ... ... ... ... ... мен ... ... мен қоғамның, ұлт пен ұлттың арасында ешқандай байланыс орын алмайды. Дүниежүзілік өркениет те өткен ... ... ... ... сақтау негізінде пайда болды. Ендеше, бұл сабақтастық- қажетті, ұрпақтан ұрпаққа тарайтын заңды процесс.
Одақтық ... ... - деп ... ... ... деп көрсетілген. Олай болса, сабақтастық ұғымы оқытудың әрбір сатысында оқушылардың білімдері мен біліктеріне, жаңа оқу ... ... ... ... мен ... және оны ... бағытталған барлық жұмыстарға қойылатын талаптарды сипаттайды.
Мектептерде, арнаулы орта және жоғарғы оқу орындарында экологиялық білім мен ... беру ... осы ... ... орталықтандырылмаған. Соның нәтижесінде ғылыми жүйелілік сақталмай, экологиялық материалдар жалпылама сипат алуда. Қазірге дейін экологиялық ... ... ... ... өріс алуда. Онда 1990 жылы шыққан Қазақстан Республикасының Заңындағы қағидаға сәйкес алға ... ... ... ала ... ... ... Басты мақсат - көпшілікке үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей мәселелерді шешуге ұмтылғандары жөн[1].
* Айнала қоршаған ортаның өзгерісіне бақылау жасап, оның себебінеталдау.
* Кез ... ... ... ... ... оны жоюдың, қалпына келтірудің жолын ашу.
* Табиғат қорларын үнемді және ұтымды пайдалану.
* Табиғат қорғау мен экология бағытындағы ... ... ... ... ... жөнінде көптеген пікірлер, тұжырымдамалар ментеориялар бар. Осыған орай ғылымның барлық салаларын экологияландырутерминін көбірек қолданудамыз.Экология-адамзат баласымен айналадағыорта арасындағы қарым қатынастан туған ... ... ... ... ... ... қандай бөлігін алсаңыз да біздің қазақ жеріндегідейэкологиялық дағдарысқа ұшыраған аймақты кездестіре алмайсыз. Қазақ жерінеше ... ... ... ... ... болғаны рас. Атом, сутегі бомбаларын сынау тек біздің қазақ жерінде өткізілді. Әлемге әйгілі Семей, Ақтөбе, Маңғышлақ, ... ... ... ... атом ... радиациялық фонды күннен күнге қиындата түсті. Бұл ... ... ... 11 млн ... ең шұрайлы жеріне орналасты. Бұрын соңды болмаған бұл жағдай адамзат баласының, ... ... ... ... ... ... ағзасына мутациялық өзгерістерді туғызды. Адамдар арасына мөлшерден көп қауіпті ісіктер мен неше ... ... ... ... ... мезгілсіз өмірден кетуінеәкеп соқты.
Семей атом полигонында өткізілген 646 сынақтардың салдарынан ... ... ... әр жүз мың ... ... ... ... ауруға шалдыққан адамдардың саны 960-тан 1624-ке, ақыл ойы кем адамдар 3103-тен 4612-ге, невроз және жүйке тамыр дерті бар адамдар 3692-ге ... Ал сары ... іш ... ... ... ауру ... әбден меңдеген. Кейінгі жылдары радиациялық экология термині пайда болды. Ол жаңа ... келе ... ... саласының бірі.
Адамзат баласының айналадағы ортасында көбейген экологиялық фактордың ең бастысы иондаушы радиация. Ионданушы радиацияның негізгі ... көзі ... ... ... мен жасанды радиоактивті элементтер. Жасанды радионуклеидтердің адам ағзасына ... ... ... ... өте аз. ... ... қатерлі ісіктері жөніндеҚазақстан алдыңғы қатарда келеді[3].
Қандай болса да шиеленіскен проблемаларды ... ... ... орай ... ... ... эколог мамандар даярлау кезек күттірмейтін проблема. Эколог маман кадрлар дайындауға материалдық техникалық база ... ... Неше ... ... ... ... монтаждап, оларды іске қосып, айналадағы ортаның химиялық құрамына зерттеу жүргізу қажет. Экологиялық ... ... ең бір ... жолы ... және ... ... дайындау экологиялық дүниетанымды жетілдіре түсу.
Сонымен бірге экологиялық проблемаларды шешу үшін:
* осы ... тек қана ... ... ғана емес ... дүниежүзілік өркениеттің әлеуметтік және экономикалық дамуының негізіне әсер етіп ... ... және ... ... ... мен ... ғылым мен техникада қалыптасқан дағдыларға, іс әрекеттерге терең талдау жасап, түсініктер беру, ол үшін экологияның биологиялық ... білу ...
* ... тірі ... ... жер ... ... пайда болуы мен қалыптасуы, дамуы мен өзгеруі туралы ғылыми деректер биосфераның біртіндеп ноосферағы өту жолдарын ...
* ... ... ... адамдар арқылы реттелініп отыратынына айрықша талдау жасалуы;
* экологияның ... ... ... ... сөз ету;
* ... ... ... қатынасына, дүниежүзілік жеке аймақтық және жергілікті шағын аудандық экологиялық проблемаларға тоқталу, олардың антропогендік ... ... ... ... сөз ... ... неше ... анықтамалар беру орынды;
* биосфераның құрамына айрықша талдау жасалу шартты проблемалардың бірі;
* бұзылған биосфераны алдын ала математикалық моделдер жасап, ...
* ... сана ... ... ... жетілдіру үшін, ғылым мен техниканың соңғы жетістіктерімен таныстыру;
* жастардың ой ... ... ... үшін жаңа ... оқу ... жасау;
* үздіксіз экологиялық білім берудің теориялық негіздерін мамандар, мұғалімдер ... білу ... ... мен тәрбиелеу мәселелері жалпы білім берудің жеке дара құрам бөлігі ретінде оқушыларда айналадағы орта мен табиғатқа жауапгершілік қарым- қатынас ... ... Бұл ... орта мектептің алатын орны ерекше. Оқушылар табиғаттану, химия, биология, география, т.б. сабақтарда және мектептен, сыныптан тыс жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың ғылыми әдістемелік көзқарасын дамытуға көп көңіл бөлінеді. Сонымен қатар болашақ жасөспірімдердің ... ... ... ... әсер ... экологиялық білім алуға назар аударылады. Оқушылардың биология пәнінде экологиялық білімді игеруі мұғалімнің ... ... ... пәні ... ... экологиялық білім беруде биологияның маңызы зор. Экологиялық сауатты ашу үшін бірнеше тақырыптарға сай келетін есептер шығарып, нақты дәлелдер арқылы көз ... ... ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыруға арналған сыныптан тыс әр түрлі жұмыстар ұйымдастырған жөн. Алуан түрлі тақырыптарда сынып ... ... ... ... экологиялық тәрбие беруге болады[4].
Өзек өртер өкінішті экологиялық жайттарға болашақта жол бермеу оқушыларға, студенттерге, жалпы жастарға бүгінгі таңда экологиялық ... мен ... ... ... етеді.
Айналадағы ортаның ластану себептері төмендегідей:
а) жер ... ... ... ... өсуі;
ә) көптеген минералдар қазба байлықтар (ресурс) көздерінің тозып кетуі; б) ... ... ... ... ... ... ... ауаны ластауы);
в) табиғатты химиялық, биологиялық өзгеріске ұшырауы;
г) адамдардың айналадағы ортаға ... ...
ғ) тұщы ... өте ... ... ... жерлердің жойылып кетуі.
Оқушыларға экологиялық білім берудің жүйелері төмендегідей болады:
* Адамға және биологиялық ортаға әсер ... ... ... ресурстарды тиімді пайдалану және оны қорғау.
* Физика техникалық факторлар жарық, ылғалдылық, қысым, жел, ... ... ... ... ... факторлар жылу, электр, атом, күн сәулесі, жел,теңіз толқындары.
* Фотосинтез үрдісі.
* Айналадағы ортаның ... ... ... Бұл ... өз ... қарай орта мектепте табиғаттану, физика, география, химия, биология пәндерінде оқытылады.
* Табиғаттану (IV-V сыныптарда.) Су, топырақ, ауаны ... ... ... ... сүю, ... ... су, күн ... тиімді пайдалану туралы өтіледі.
* Физика (VI-VII-XI сыныптарда.). Биосферадағы физикалық үрдістергетабиғаттағы физикалық факторлардың әсері, ... ... ... ... ... ... ... теңдігі , ядролық, нейтрондық жарылысқа қарсы күрес, табиғиаппаттардың физикалық жағдайларын түсіндіру.
* ... (VIII-XI ... ... айналадағыортаның биологиялық ластануы, отынның тиімді пайдалануы, қалдықсызөндіріс технологиясы, өндіріс қалдықтарын (түрлі газдарды) газ ұстағышқондырғылар қолдану ... жою ... ... ... пән ... де, ... ретінде де адам мен айналадағы ортағаүлкен әсер етеді, сондықтан биотехнология ... ... де, ... ... ... ... ... бүкіл қажетіне (медицина, тамақ,киім, ауыл шаруашылығы, т.б.) кең ... ... ... ... аталған салаларда бұл өнімдер адам мен табиғатқа кері әсерін тигізеді.Дегенмен білімді, ... адам ... ... ... ... алады.
* Оқушылар мен студенттерге экологиялық білім беруді төмендегідейұйымдастыруға болады:
а) IV-XI сынып оқушыларына химия, биология сабақтарында;
ә) қосымша ... ...
б) IX-XI ... ... ... өткізу;
в) пәнаралық байланыстарды арттыру;
г) өз бетімен істейтін жұмыстар беру.
Міне, ... ... ... ... мен ... беру ... сабақты түрлендіріп өткізсе, ондақоршаған ортаға тигізген бірден-бір көмегіміз болар еді[4].
Ендеше бүгінгі таңдағы ... ... ... ... - ... санасына Отанға, атамекенге, туған өлке табиғатына деген сүйіспеншілік ... ... ол ... ... өлке ... ... ... оны аялап, қорғауды барынша насихаттап, үздіксіз жұмыс жүргізулері қажет. Осыған байланысты жастарға жаппай ... ... ... мен ... беру мәселесі мемлекеттік деңгейге қойылып отыр.
Осыған орай экологиялық білім мен тəрбие ерте жастан берілуі керек. Білім беру ... ... жəне ... ... ... отырып, жас ұрпақты экологиялық сауаттандыру қазіргі кезде, əсіресе, жаратылыстану ... ... ... ... отыр. Мектептегі экологиялық білім берудің негізі пəнаралық принцип болып табылады, себебі, қандай да ... бір ғана ... ... бұл ... ... шешілмек емес.
Мақсат пен міндеттер жүйеленгенен кейін экологиялық білім мен тәрбиені қалыптастырудың мәселесін шешу ... ... ... жұмыстарды мына бағыттарда жүргіздік:
* оқушылардың қазіргі мектептегі экологиялық білім мен тәрбиені қабылдауға әзірлігін анықтау;
* жергілікті материалдарды ... ... ... ... ... ... сынақтан өткізу;
* экологиялық біліктілікті қалыптастыруға бағытталған сыныптан тыс жұмыстар әдістемелік нұсқауды пайдалану;
* оқушылардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын ... ... ... жұмыстарының нәтижелерін сабақтарында эксперимент жүргізуге пайдалану.
Жалпы білім ... ... ... және ... ... ... бойынша оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттарын ... ... ... ... біз ... ... ... Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттарының мәні мен мағынасы ашылып, ғылыми-теориялық тұрғыда негізделіп, құрылымдық-мазмұндық моделі жасалынып, жалпы білім беретін бейіндік ... ... ... ... ... ... ... оқу қызметін одан әрі жалғастыруға себебін тигізеді;
* Оқушылардың ... ... ... ... ... жаңа педагогикалық технологиялар негізінде мектеп оқушыларының нарықтық экономика жағдайында дайындығын анықтауға мүмкіндік берді; мектепте сыныптан тыс ... ... ... ... ... жолдары мен тәсілдерін анықталып, үйірме жұмысының жоспары ұсынылды;
* Жоғары сынып ... ... ... ... ... мен критерийлері, компоненттері, айқындалып, бейіндік мектептегі экология курсының ... ... ... ... мен ... мақсатын, міндеттерін, мазмұнын, түрлері мен әдістерін анықтауға мүмкіндік берді;
* Педагогикалық шарттар негізінде оқушылардың экологиялық білімін ... үшін ... ... ... мазмұнын анықтап, сынақтан өткізу; жасалынған тәжірибелік-педагогикалық жұмыстардың нәтижелері оның өте ... ... ... ... құзіреттілікті қалыптастырудағы биология сабағының маңызы
Биология ағзалардың нақтылы бір түрін, ... және ... ... ... ... Биологияны үйренгенде ағзалар мен құбылыстар туралы білімді жалпылап қорыту арқылы оқушыларда табиғаттың биологиялық бейнесі қалыптасады. Биологиядан ... ... ... ... жаратылыстану ғылымдарынан берілген біліммен ұштастыру нәтижесінде табиғаттың жалпы ғылыми бейнесі пайда болады. Дәлірек айтқанда, табиғаттың биологиялық бейнесі ... - ... ... ... ... ... алған біліммен бірігуі, біртұтас ой-пікірге, сенімге айналуы[15].
Мұғалімнің оқу материалын оқушылардың саналы түрде меңгеруін, оны ... ... білу ... үйрету жолдарының тиімді әдістерін үйретеді. Қысқаша айтқанда методика-оқу пәнінің мазмұнын және оқыту формалары мен тәрбиелеу жолдарын қарастырады. Методиканың ... ... ... толықтырады және тығыз байланыста, бірлікте болады. Оқыту жұмыстарының құралдарымен жабдықтарында анықтайтын осы методика. Қорыта айтқанда, методика ... ... ... ... ... нені ... ... тәрбиелеу керек, биологияны не үшін оқу керек? - деген сұрақтарға жауап береді.
Биология - оқу пәні ретінде - ... ... ... ... ... онда ... объектілер (өсімдік, жануар, адам) және тірі табиғаттың күрделі құбылыстары мен дамуын оқытады. Бұл ... ... ... ұйымдастырудың ерекше формаларын қолдануды талап етеді (топсеруендер, оқушылардың өз бетінше, сабақтан тыс және үй ... ... тыс ... ... т.б.). ... ... ... әдістері - практикалык жұмыстар, лабораториялық жұмыстар, эксперименттep, тәжірибелер, арнайы көрнекіліктер қолдану аркылы жүргізіледі.
Биология пәнінің мазмұны және оның өзіндік ерекшеліктері, ... ... ... ... ... оның тәрбиелік мүмкіндіктерін де анықтайды.
Биология ғылымының бөлімі саналатын ... ... ... ... дұрыс дүние танымның қалыптасуына жағдай жасайды. Мысалы, табиғат ұғымдарының мазмұнына кipyгe ... ... ... ... көрсету қажет.
Тірі ағзалардың нақты фактілерін, табиғат құбылыстарының ... ... тірі ... даму ... ... ... ... ғылыми, диалектикалық-материалистік көзқарастарын қалыптастырады.
Биологиялык білім қоршаған табиғи ортаның маңызын, табиғатты қорғау қажеттілігімен қалпына келтіру шараларын, қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... өмірге бейімдеп, политехникалық білім алуға мүмкіншілік туғызады.
Қазіргі таңда ХХI-ғасырға аяқ басқан кезімізде адамзат баласының айналасын қоршаған орта мен оның ... ... ... шешу - ... ... ... ... саяси-экономикалық маңызы зор проблемаларының бірі.
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға ... ... ... ... ... делінген. Демек, жалпы білім беретін мектептердегі жас ұрпақты ... ... мен ... ... ... сабақтастығын сақтай отырып оқыту, тәрбиелеу, әрбір шәкіртті жеке тұлға ретінде жан-жақты дамыту ұстаздардың алдына қойылған ... ... ... ... ... Еуразияның орталығында орналасқан. Жер көлемі жөнінен әлемде Ресей, ... ... АҚШ, ... ... Үндістан және Аргентинадан кейінгі тоғызыншы орын алады. Осындай кең байтақ еліміздің, табиғат ... мол ... ... ... келер ұрпаққа жеткізу бүкіл қазақ халқының аманаты. Осыған байланысты ел басшысы Н.Ә.Назарбаевтың ... ... ... - делінген.
Соңғы жылдары републикамыздың табиғаты бұрын-соңды болмаған экологиялық дағдарыстарға ұшырап отыр. Экологиялық дағдарыстың неғұрлым қауіпті көріністері: сарқылатын ... ... ... ... ... ластануы, судың тартылуы, топырақтың тозуы, ормандардың азаюы, биосфераның зиянды ... ... ... ... ... ... зиянын тигізіп отыр. Адамнан басқа ешбір тірі жан иесі өз ұясын осыншама жылдам ластай алмас еді!
Ендеше бүгінгі таңдағы мектеп мұғалімдерінің ... ... - ... ... ... ... ... өлке табиғатына деген сүйіспеншілік сезімдерін оятып, ол арқылы туған өлке табиғатының байлығын сақтауды, оны ... ... ... ... ... ... ... қажет. Осыған байланысты жастарға жаппай үздіксіз экологиялық білім мен тәрбие беру мәселесі мемлекеттік деңгейге қойылып отыр.
Туған өлке табиғатын қорғау және ... ... оны ... мен ... қорғау үшін адамзамтты жауапкершілікке тәрбиелеу, табиғатпен қарым-қатынас жасаудың азаматтық негіздерін ... ... ... ... байланысты. Патриоттық сезімді тәрбиелеу өз Отаныңды терең танудан басталады. Бұл жайлы ... - деп ... ... нағыз азаматы болу үшін ең алдымен өз өлкесін, оның табиғатын, байлығын, тарихы мен мәдениетін, өнерін ... ... ... Тек ... ... ... ауыл ... қаланың экономикалық өмірін ғана емес, сонымен қоса өлкенің орманды, далалы, таулы, шөлді жерлерінде не ... ... білу ... Ал ... өлкенің табиғатында оқушылардың психологиялық, логикалық ойлау қабілетінің дамуына нақты ұғымдар мен ... ... ... ... ... ... ... биологиясы - мұғалімнің басшылығымен оқушылардың туған өлкесінің ... ... ... аудан, қала, облыс, өлке, Қазақстан) өсімдіктері мен жануарларын, табиғат жағдайларын жағдайларын жан-жақты зерттеуі. Осы арқылы оқу мен ... ... ... ортамен тығыз байланыста қарастыруға болады.
Өлкетану биологиясының зерттеу объектісіне: ауа, су, топырақ, өсімдіктер дүниесі, жануарлар ... және сол ... ... ... ... өлке ... зерттеудің ғылыми-педагогикалық негізін салған орыстың классик педагогы К.Д.Ушинский ... Ол ... ... ... ... және ... маңызын көрсетіп, оқытудағы ұстанымын ғылыми тұрғыда дәлелдеді. К.Д.Ушинский баланың бойында табиғатты қорғау сезімдерін оятып, оның ... ... ... ... ... аша түскен. Ол: - деді[13].
Қазақстанда өлкетану биологиясының алғашқы негізін салған - Шоқан Уәлиханов болды. Ол ... ... ... деп ... ... мен ... өзен мен көлді, далалы мен таулы жерлердің тіршілік үшін қажеттігін, біртұтастығын байқаған. Ш.Уәлиханов қазақ халқының ... ... жете ... ... ... деген сүйіспеншілігін былай деп суреттейді: - деп қазақ халқының өмірін табиғатпен жақын байланыстығын көрсетеді[14].
Өлкетану биологиясы - ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің өзіне де өте пайдалы. Олар өз ... мен ... ... ... оны әрі ... ... ... әдістемесін түрлендіруге мүмкіндік алып, экологиялық білім мен тәрбие беруде нақтылық пен ... ... ... - бұл ... білімдерін жетілдірудің ең тиімді жолы. Өлкетану биологиясының құрылымы мемлекеттік, мектептік және қоғамдық болып ... ... ... ... ... ... ... Ол: - деп тұжырымдайды[15].
Демек, өлкетану негіздері дегеніміз - өз өлкеңді (ауыл, аудан, қала, облыс, республика) ... ... оның ... ... ... экологиялық, экономикалық, демографиялық және табиғи, мәдени ресурстарын есепке алып зерттеу.
Өлкетану мен ... ... ... ... ... зерттеген ғалым, академик, табиғаттың жанашыры Нұрғали Сарыбекұлы Сарыбеков (1934-1998ж.) бүкіл ғұмырын табиғатты қорғау ісіне арнап, ... ... ... ... Ол ... ... ізденістері жолында табиғатты қорғаудың негізгі заңдарын мен табиғатты қорғауға тәрбиелеу формуласын жасап шығарды.
Табиғатты қорғаудың негізгі заңдары:
* Табиғаттың ... ... ... ... мол ... сақтау заңы;
* Табиғаттың көркемдігін немесе сұлулығын сақтау заңы.
Академик Нұрғали Сарыбековтың пікірінше, аталған осы заңдарды адам баласы орындамайтын болса, онда ... ... ... ... өтей ... Бұл үш ... ... табиғат адам баласына өмірдің орнына - өлім, денсаулықтың орнына - жазылмас ... ... ... - жоқшылық, рахат көңіл-күйдің орнына - азап, сор әкеледі. Демек, ... ... жауы ... досы етіп ... ... аялау, қорғау жұмыстарына жұмылдыру қажет.
Табиғатты қорғауға тәрбиелеу формуласы:
Э + Т Қ = ТМП ... ... Бұл ... алғашқы рет 1866 жылы немістің ғалымы Эрнест Геккель енгізген. Экология дегеніміз - бұл тірі ағзалардың бір-бірімен және қоршаған ортамен ... ... ... Экология табиғатты қорғаудың ғылыми негізі.
ТҚ-табиғатты қорғау. Бұл қазіргі кезде жан-жақты өсіп келе жатқан көп аспектілі, комплексті ғылым. Ол ... ... ... ... ... оны ... таза, көркем, мол қазыналы қалпында сақтап қалудың жолдарын зерттейтін ғылым.
ТМП-табиғатты мәңгілікке пайдалану. ... ... ... қалу үшін әр ... ... мен табиғатты қорғау ғылымдарынан білім алған болуы керек. Егер осы талаптар орындалмаса, табиғат та, оның ... адам да жоқ ... ... ... біз ... ... ... үшін экология мен табиғатты қорғау ғылымдарын түсініп, олардың талаптарын қатаң ... ... ... ... мәні адам ... ... де, табиғатта да не істесе, сол оның ұрпағына қайтып келеді. Егер адамзат жақсылық жасаса жақсылықпен қайтады, ал ... ... ... ... ... ... жақсылық тарату педагогика ғылымының және әрбір педагогтың негізгі принципі деп тұжырымдайды ... ... ... жер ... тұла бойы ... адам жоқ. Сондықтан да қазақ халқы туған жерін, атамекенін арымен де, жанымен де жақсы көріп, ұл-қызындай аялай білген. ... - ... жер ... ... ... ... байырғы заманда пайда болғаны бәрімізге мәлім. Өлкетанудың білім сапасын көтеруде ... зор. ... ... ... ... ... мен тәрбие беру олардың дүниетанымын кеңейтеді, табиғи ... ... ... ... ... ... ... ескертеді. Өлкетану жұмыстары оқушылардың терең білім алып, ... ... ... ... ортаға дұрыс көзқарасын қалыптастырады. Туған өлкенің қоршаған табиғатында оқушылардың санасында табиғатты сүюі, туған ... ... - ... ... патриоттық сүйіспеншілікті қалыптастырады. Өлкетану мектеп пен өмірді өзара байланыстырады.
Экологиялық өлкетануда білім беру мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған міндеттердің қатарына оқушылардың ... ... ... орта ... ... ат салысуы да болады. Мұндай қажеттіліктерді мұғалімдер практикалық және педагогикалық негіздермен түсіндіреді. Біріншіден, оқушылар ... ... ... ... ... пайдалы еңбекке қатыса отырып, мектепте алған білімдері мен дағдыларын іс жүзінде ... ... ... ... бұл ... ... мәні бар экологиялық мәселелерді шешуге, жеке үлес қосатынын сезінуге, олардың пайда болу ... ... және ... алу ... ... ... береді. Жергілікті деңгейдегі экологиялық мәселелерге сүйену, қоршаған орта, әлемдік экологиялық дағдарыс планета халықтарының өміріндегі сан ... ... ... ... ...
Қазіргі кезде экологиялық проблемалардың зардаптың көлемі ұлғаюына байланысты жас ұрпақтың экологиялық көзқарасын ... ... Ол үшін ... ... ... мектептегі оқу-тәрбие жұмысында екі түрлі бағытта жүргізіледі.
Біріншіден, сабақты оқытудың барысында экологиялық мәселелердің бір-бірімен байланыстылығын ғылыми негізде ... ... ... тыс ... ... ... ... нәтижесінде олар табиғатпен қайта түлеген ортаға тиімді ету жөніндегі нақты білім мен тәжірибені меңгереді. Сондықтан ... ... ... ... ... пайдаланамыз. Оларға табиғатқа экскурсия, экологиялық үйірме, туристік жорықтар және сыныптан тыс жұмыстар жатады. Аталған жұмыстар ... ... ... мен ... ... ... ... жай-күйі үшін азаматтық борышын қалыптастыруды қамтамасыз ететін ғылыми білім, шеберлік, көзқарас пен ... ... ... ... табылады.
Адамзаттық мәселе болып табылатын экологиялық мәселелер жаҺанданушылық, аймақтық, ұлттық, мемлекеттік, локалды және жеке деңгейлерде ... ... ... ... әдістері мен құралдары пайдалану эмпирикалық жүйеде жасалады. Тұлғаның жерді ортақ мекен, Қазақстанды ортақ Отан есебінде жақсы көру сезімі секілді ... ... ... ... ... кірістірілген тұлғалық білім ретінде мынадай міндетті компоненттерді қамтиды деген тұжырымға келуге негіз болды:
* танымдық компоненті жаратылыс ... ... ... ... берік, әрі терең қабылдаудағы, қосымша білімдер арқылы өлкетану білімінің ... ... ... халықтың рационалды және иррационалды білімдері бойынша түсініктерін меңгерудегі тұлғаның мүмкіндіктерін жүзеге асырады;
* эмоционалды компоненті экологиялық білімдерге ... және ... ... жұмыстарының маңыздылығын мойындауымен, туған жерінің табиғатына, сұлулығына тамсанып сезінуі және оны аялай ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау мен табиғатты пайдалану саласындағы құнды әлеуметтік, халықтық тәжірибені пайдалану бойынша нақты әрекеттермен сипатталады, сонымен қатар өлкетану ... ... ... ... ... ... қауіпсіз қоршаған ортаны қорғау және қайта жасауымен, табиғаттың байлықтарын тиімді пайдалануымен қамтамасыз етеді.
Көрсетілген үш компонентті ... ... ... ... белгілі бір мәдениетке баулуының нәтижесі ретінде қарастырылатын сәйкестіліктің ... ... Олай ... кез келген сәйкестілік (мәдени, әлеуметтік, гендерлік, кәсіби, этностық, этностық-мәдени т.б.) өз құрамына аталған үш компонентті енгізеді.
Өлкетану жұмыстарында ... ... ... құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесін мүмкіндігінше толық қарастыру үшін оның негізгі нәтижесін анықтау қажет. Сондықтан өлкетану жұмыстарында ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың моделін жасамастан бұрын, оның нәтижесі ... ... ... ... ... ... бейнесін болжамдадық.
Осыған орай, оқушылардың жас және дербес ерекшеліктеріне сүйеніп, интеллектуалдық, сезімдік, эстетикалық, адамгершілік және еңбек ... ... ... өзгерістер, сонымен бірге сыртқы ортамен өзара әрекетінің көріну деңгейі басшылыққа алынып ... ... ... ... өлшемдері мен көрсеткіштері айқындалды.
Қазіргі әлемде экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің ... ... ... ... ... ... да саналы, ақылды болуды талап етеді. Экологиялық біліктілікті жүзеге асырудың бірі экологиялық білімді, жете ... ... ... ... ... ... нәтижесінде жүргізілетін қазіргі адамзаттың рухани санасын қайта қарау оларда ... ... ... ... ... ... көрушілік, аяушылық, табиғи ортаның әрбір байлығын бағалау және түсіну қабілеттерін дамытуға негізделген[16].
ХХ ғасырдың соңғы жылдарында экономикалық жетіспеушілік және әлеуметтік саяси екі ... ... ... ... ... ... ... Біздің қоғамымыздың рухани құлдырау көрсеткіштерінің бірі, біртіндеп экологиялық қауіптілікке ... ... орта ... ... ... бен ... ... табылады. Осындай жағдайдан арылуда экологиялық білімді насихаттау мен экологиялық ағарту жұмыстарының мәні зор.
Бүгінгі таңда жаппай экологиялық білім мен ... беру ... ... қойылып отыр. Экономикалық және экологиялық білім мен тәрбие беруді негіздейтін құжаттар мен заңдар қабылданып жатыр. ... ... ... ... ... оның ... сақтану, шаралар қолдану, қоғамдық пікір туғызу үшін, көпшіліктің білімі мен тәрбиесін, мәдениетін көтеру керек. Ол үшін Елбасының қолдау ... ... ... экологиялық саясатын іске асыру, көпшілікке үздіксіз экологиялық білім беруді жүйелі түрде ... ... ... Осы ... ... білім беру дегеніміз - адамзат қауымы мен ... ... ... ... жүзеге асатын білім беру жүйесі мен оқыту үрдісінің ең тиімді жолдарын өміршең ету. Оның ішінде қоршаған орта мен оның ... ... ... ... ... ... қорғай алатын, аялай білетін, адамгершілігі мол, ізгілікті, экологиялық білімі мен мәдениеті жоғары жаңа ... ... ... орын ... ... ... экологиялық апатты жағдайлар өріс алуынан туындап отырған проблемаларды ... ... ... ... ... адам ... пайда болған экологиялық, дағдарыстың өзгерістерін мейлінше тежеу, оны қорғау тәсілдерін үйретудің мәселелерін экологиялық білім беру ... ғана іске ... ... ... берудің мақсаты - жеке адамның бойына табиғатқа деген ізгілік пен әдет-ғұрыптарды қалыптастыра отырып, адам - ... - ... ... ... ... ... және ... деп түсінеміз.
Экологиялық білім беру әрқашанда жеке адамның тәрбиесін және экологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... беру ... ... Ол үшін адамзаттың санасына, ой-өрісіне, дүниеге деген көзқарасына қоршаған табиғи ортаның өзі мен қоғам үшін қажеттілігін сезіндіру ... ... мен ... және өз мәнінде жеткілікті, анық түрде берілетін экологиялық мәліметтер табиғатқа кезек күттірмес көмектің қажеттігі сенімін ... Көп ... бойы ... ... ... ... да қайтару керектігін түсіндіреді.
Өндірістік, әлеуметтік және рухани тәжірибенің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі - адамзат қоғамы дамуының алға шарттарының және ... ... ... да, ... беру ... қоғамы дамуынан бөлінбейді және оның пайда болу кезеңінен бастап ... ... ... ... ерте ... табиғат - жеке адамның ақыл-ойы мен сезімін тәрбиелеудің сарқылмас қайнар көзі екендігін көре білді. Өздерінің педагогикалық теориясында табиғатқа ... ... жеке ... ... ... қалыптастырудағы маңызына ерекше мән беріп, ол арқылы қоғамға және оның материалдық байлығына, еңбекке ... ... ... ... ... ... білімін қалыптастыруда олардың сезімі мен сенімін дамытып, оларды ... ... ... ... тұрғыдан келудің маңызы зор. Психологиялық тұрғыдан экологиялық білім мен тәрбие беру дегеніміз:
* қазіргі кездегі қоғам мен ... ... ... бүгіннен терең түсініп, келешегін болжай білетін экологиялық сауатты жеке тұлғаны тәрбиелеу.
* қалыптасқан ... ... ... табиғи орта туралы жауапкершілік сезім, туған табиғатқа жалпы халықтық қазына деп ... ... пен ... ... талаптарын ескере отырып, оқушылардың табиғаттағы жеке мінез-құлық мәдениетін ... ... ... ... жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар білімдері байланыстырыла меңгерілуі тиіс. Мұндай білім тіршілік ету стратегиясына ғана емес, сонымен бірге арнайы ортада адам ... ... ... да үлес ... ... ... білім қоршаған орта сақталуына, оның табиғи және құнды тірі организм ретінде тіршілік жағдайын жасауына ... ... ... ... ... ... басты роль атқаратынын, баланың даму ерекшеліктеріне көңіл бөлген Л.Н.Божовичтің тұлғалық кезеңдерін талдауда былай келтіреді (И.АЗимняя, Ж.М.Әбілов, А.И.Банников) ... ... ... мына ... ... ... тірі ағза, орта, тірі ағза мен ортаның қатынасы, тірі ... ... және ... ... тірі ... бір - ... ... әсері. Бұларды біріктіріп айтқанда экологияның тірі ағзаларға әсерін зерттейді. Экология және ... ... ... қауымдастығын, экожүйені және биосфераны зерттеуі мүмкін. Осыған орай ағзалар экологиясы, популяциялық экология, қауымдастық экологиясы және глобальды (жалпы) экология деп ... ... ... ... ... ... ... - тіршілік мекені туралы ұғым. ... ... ... ... - ... тұрақтылығын сақтау, барлық адамдардың білім дәрежесіне қарамастан олардың экологиялық ұғынуының жоғары болуына септігін тигізу. Табиғат құбылыстарын ... ... мен ... ... ... физиологиялық бейімдеушіліктерді оның қоршаған табиғи ортасына тәуелді екендігі шеңберінде ... ... ... ... ... ... зерттеу салалары бар: Аутэкология (ағылшын. Оut - сыртқы және экология) - табиғат факторларының жеке организмдерге әсер ... оған ... ... ... және ... морфологиялық, физиологиялық өзгерістерді зерттейді. Аутэкология алғаш рет экологияның жеке бөлімі ретінде ІІІ Халықаралық ... ... (1910) ... ... ... - бір ... ... организмдер (особьтар) тобын, яғни популяцияларды оның табиғи ... ... ... ... ... ... - түр бірлестіктер экологиясы (биоценология) ретінде әр түрлі түрлерге жататын популяциялар өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдер жиынтығын біртұтас ... ... ... ... ... тыс ... экологиялық құзыреттілікті қалыптастыру мәселелері
Бүгінгі таңда жаппай экологиялық білім мен тәрбие беру мемлекеттік ... ... ... Экономикалық және экологиялық білім мен тәрбие беруді негіздейтін құжаттар мен заңдар қабылданып жатыр. ... ... ... ... ... оның зардабынан сақтану, шаралар қолдану, қоғамдық пікір туғызу үшін, көпшіліктің білімі мен ... ... ... ... Ол үшін Елбасының қолдау көрсетіп отырған экономикалық, экологиялық саясатын іске ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде жүргізу қажеттігі туады. Осы орайда, экологиялық білім беру дегеніміз - адамзат қауымы мен ... ... ... ... жүзеге асатын білім беру жүйесі мен оқыту үрдісінің ең тиімді жолдарын өміршең ету. Оның ішінде қоршаған орта мен оның ... ... ... ... ... табиғатты қорғай алатын, аялай білетін, адамгершілігі мол, ізгілікті, экологиялық білімі мен ... ... жаңа ... ... ерекше орын алады. Елімізде ерекше экологиялық апатты жағдайлар өріс алуынан туындап отырған проблемаларды шешу, табиғатты тиімді пайдалану үшін, адам ... ... ... ... дағдарыстың өзгерістерін мейлінше тежеу, оны қорғау тәсілдерін үйретудің мәселелерін экологиялық білім беру арқылы ғана іске ... ... ... ... ... берудің мақсаты - жеке адамның ... ... ... ... пен әдет-ғұрыптарды қалыптастыра отырып, адам - қоғам - табиғат арасындағы толық үйлесімділікті қалыптастыру және дамыту деп түсінеміз. ... ... беру ... жеке ... ... және ... ... қалыптастырудан бастап, көпшілікке үздіксіз білім беру деңгейіне көтеріледі. Ол үшін адамзаттың санасына, ... ... ... ... ... ... ... өзі мен қоғам үшін қажеттілігін сезіндіру қажет.
Жергілікті материалдармен толықтырылған және өз ... ... анық ... берілетін экологиялық мәліметтер табиғатқа кезек күттірмес көмектің қажеттігі сенімін тудырады. Көп жылдар бойы табиғаттан ... ... ... да ... ... ... ... әлеуметтік және рухани тәжірибенің ұрпақтан-ұрпаққа берілуі - адамзат қоғамы дамуының алға шарттарының және қызметтерінің ... ... да, ... беру адамзат қоғамы дамуынан бөлінбейді және оның пайда болу кезеңінен бастап ... ... ... ... ерте кезден-ақ табиғат - жеке адамның ақыл-ойы мен сезімін тәрбиелеудің сарқылмас ... көзі ... көре ... ... ... ... ... жауапкершілікпен қараудың жеке тұлғаның адамгершілік қатынасын қалыптастырудағы маңызына ерекше мән беріп, ол арқылы қоғамға және оның материалдық байлығына, еңбекке деген ... ... ... ... ... ... ... олардың сезімі мен сенімін дамытып, оларды парасатылыққа тәрбиелеуде экологиялық- психологиялық тұрғыдан келудің ... зор. ... ... экологиялық білім мен тәрбие беру дегеніміз:
* қазіргі кездегі қоғам мен ... ... ... ... терең түсініп, келешегін болжай білетін экологиялық сауатты жеке тұлғаны тәрбиелеу.
* қалыптасқан білім деңгейіне сәйкес табиғи орта туралы жауапкершілік ... ... ... ... ... қазына деп қарайтын көзқарас пен табиғатты сақтау талаптарын ескере отырып, ... ... жеке ... мәдениетін қалыптастыру.
Сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық білім беруде барлық жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар білімдері ... ... ... ... білім тіршілік ету стратегиясына ғана емес, сонымен бірге арнайы ортада адам тіршіліктің сапасының жақсаруына да үлес қосуы ... ... ... ... орта ... оның ... және құнды тірі организм ретінде тіршілік жағдайын жасауына мүмкіндік тудыруы қажет.
Адамзаттың дамуында қоршаған ортаның басты роль атқаратынын, ... даму ... ... бөлген Л.Н. Божовичтің тұлғалық кезеңдерін талдауда былай келтіреді (И.АЗимняя, Ж.М.Әбілов, А.И.Банников) солардың бәріне ... мына ... ... ... тірі ағза, орта, тірі ағза мен ортаның қатынасы, тірі ... ... және ... ... тірі ... бір - ... ... әсері. Бұларды біріктіріп айтқанда экологияның тірі ағзаларға әсерін зерттейді. Экология және ағзаны, ... ... ... ... және ... зерттеуі мүмкін. Осыған орай ағзалар экологиясы, популяциялық экология, қауымдастық экологиясы және глобальды ... ... деп ... ... ... ... ... сөзбе-сөз аударғанда - тіршілік мекені туралы ұғым. Экология ғылымының негізгі мақсаты - биосфера тұрақтылығын сақтау, ... ... ... ... ... олардың экологиялық ұғынуының жоғары болуына септігін тигізу. Табиғат құбылыстарын зерттеушілер өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіндегі ... ... ... оның ... ... ортасына тәуелді екендігі шеңберінде экологиялық тұрғыдан қарастырады (А.С.Степановский). Экологияның бірнеше зерттеу салалары бар: Аутэкология (ағылшын. Оut - сыртқы және ... - ... ... жеке ... әсер ... оған ... жауап беруін және ондағы морфологиялық, физиологиялық өзгерістерді зерттейді. Аутэкология алғаш рет экологияның жеке ... ... ІІІ ... ... ... (1910) ... ... Демэкология - бір түрге жататын организмдер (особьтар) тобын, яғни популяцияларды оның табиғи ортасымен байланыстыра отырып зерттеулер ... ... - түр ... ... (биоценология) ретінде әр түрлі түрлерге жататын популяциялар өсімдіктер, жануарлар, микроорганизмдер жиынтығын біртұтас оранизмдер деңгейінде зерттейді.
Табиғат ... ... ... адамгершілік сезімдерін қалыптастыру, педагогикалық тәрбиенің құндылығын арттыру жайлы кезінде ... Ян Амос ... ... ... ... ... Иоганн Песталоцци (1746-1827), сынды ұлы педагогтар атап көрсеткен болатын.
Табиғаттың сұлу көріністері негізінде табиғатпен қарым-қатынасты орнықтыру, ... ... ... дүние танымын дамытуды қазақ халқының ағартушы ғалымдары мен ақын-жазушылары Ш.Уалиханов, Абай Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ы.Алтынсарин, Ж.Аймаутов ... ... тиек ... ... жеткіншектерге саналы тәлім-тәрбие беру мәселесін еңбектеріне арқау етіп, ... ... ... келе ... ... ғалымдар мен педагогтар баршылық. Олар - Ә.С.Бейсенова, ... ... ... ... ... ... Ж.Шілдебав, С.К.Сартбаев, И.Н.Нұғыманов, З.Е.Сыдыкова, ... ... ... ... ... мен дағдыларын қалыптастыру жақтарына баса назар аударды.
Психологиялық анықтамаларды жалпылаудың негізінде экологиялық білім-біліктері мен дағдыны қалыптастыратын ... ... ... көптеген ғалымдардың еңбектерінде кездеседі. Соның ішінде А.В.Миронов экологиялық іс-әрекеттің объектісін табиғат деп ... оның екі ... ...
* іс-әрекет ... ... ... Бұл ... қажеттілік - табиғатты көркейту, жақсарту, жандандыру, бір сөзбен айтқанда, онымен тиімді әсерлесу;
* басқа қажеттіліктермен анықталатын мақсаттарға жету ... ... ... ... ... ол ... іс-әрекеттің екі түрін ажыратады:
* табиғатпен тиімді әсерлесу бағытындағы ... оған ... ... және ... ... ... ... жатады;
* табиғатты пайдалану іс-әрекеті, бұл түрге тән шаралар ... ... ... ... дене ... және ... ... қажеттілігін, аңшы, балықшы, коллекционер қажеттіліктерін, т.с.с. өтеуге бағытталады[18].
Сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық іс-әрекетті ұйымдастыру принциптері ... ... ... оның әркелкілігін, бағытталуын қалыптастыруды және жеке психологиялық ерекшеліктерге сәйкестігін, сонымен бірге, табиғи объектілердің әркелкілігін ... ... тыс ... ... ... ... қажет. Мұндай жұмыстар жыл бойы жүргізіледі, одан оқушы керекті, пайдалы, қызықты жаңа мағлұматтар алады. Сондықтан, сабақтан тыс ... ... әр ... ... деңгейіне сәйкес болу керек. Мұғалім, білім деңгейі жоғары оқушыларға әртүрлі тапсырмалар бере алады. Әр ... ... ... ... ... білім деңгейін көтереді.
Мұғалім сыныптан тыс жұмыстарды келесідей ... ... әр ... ... ... ... ... ескере отырып, тапсырмаларды жеке немесе әртүрлі тақырып бойынша беруіне болады.
* барлық окушыға берілетін тапсырма бірдей, бірақ, орындау әдісі әр ... ... ... ... ... және ... ... реформаға, оның оқу тәрбиелік жұмыстарының сапасын жоғарылатуға үлкен назар аударылады. Осыған байланысты ... ... ... ... ... тыс жұмыстар санын жетілдіріп отыру керек.
Оқушы әртүрлі ақпарат көздері арқылы зоология, топырақтану, ботаника, океанология, агрономия және т.б. сол сияқты ... ... ... алыс және ... ... ... және ... туралы әңгімелер қызықтырады, олар ботаникалық ашылулар жайлы толығырақ білгілері келеді. Жоғары сынып оқушылары ботаника және агрономия, әлемдік фермерлік іс сияқты ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыра, терендете отырып, мүғалім, білімге құмар баланы ... тыс ... ... ... биологиялық зерттеудегі жаңа және ғылыми әдістермен танысуы, әртүрлі құралдармен, аспаптармен ... ... ... ... және іздену жұмыстарына қызығушылық туғызады.
Сабақтан тыс танымжорықтар оқушылардың ... пәні ... ... тереңдете отырып, оқу жұмыстарымен де тығыз байланысты. Бірақ сабақтан тыс жұмыстарда оқушы саны аз болады, өйткені ... тек ... ... санаулы оқушылар жұмыс істейді. Ал танымжорықтарға оқушыларды мейлінше түгел тартуға тырысу ... ... ... түрі ... ... ... ... байланыстыра отырып көптеген жақсы нәтижелер әкеледі.
Биология пәнінен сабақтан тыс жұмыстар жүргізу әдісі төмендегідей болады:
+ Ауызша. әдіс ... ... ... ... ... Әдістің бұл тобына мұғалім көмектеседі. Дәрістер, әңгімелесу, сұхбаттасуды ғалымдар, экспедиция қызметкерлері, мемлекеттік ұйымдар жұмысшылары көмегімен де ... ... ... әдіс ... ... ... ... оқушымен, практикалық сабақ үстінде жүзеге қолданады. Оқушы бұл сабақта өздігінен биологиялық материалдар, лабораториялық құрал-жабдықтармен жұмыс ... ... ... ... ... өңдеуден өткізуді, сондай-ақ табиғат қорғау шараларын жүзеге асыруды үйренеді.
+ Бақылау ... оқу ... ... ... ... ... шаруашылық әрекеті ретінде де қолдануға болады.
+ Тәжірибелік-эксперименттік әдіс - бақылауға қиын табиғи процесстер мен құбылыстарды зерттеу мақсатында қодданылады. Мысалы, ... ... ... ... ... көрсететін тәжірибелер т.б. Тәжірибені алдын ала дайындап, оқушылар сосын оның нәтижелерін ... ... мен ... - ... ... ... ... қажет құралдар мен аспаптар моделін жасауға мүмкіндік береді.
+ Танымжорықтық әдіс-объектіні және ... ... ... көрмелерде, мұражайларда көріп тануға мүмкіндік береді.
+ Объектіні оқу әдісі - оқушының өз бетімен жұмыс істеуінде үлкен рөл атқарады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... дайындық кезінде, жұмыс барысында, қорытынды жасауда.
Сабақтан тыс жұмыстар күнделікті сабақтан өзінің мақсаты, мазмұны, ұйымдастыру түрлері, жүргізу әдістер ерекшелігімен сипатталады. Бұндай тыс ... ... ... ақпарат көздері арқылы білімін өз бетінше толықтыруға мүмкіндік алады.
Бұндай жұмыстар оқушының танымдық қабілеттерін арттыруға көмектеседі, яғни өз бетімен ... ... ... ... ... ойлау қабілеттерін, танымдық қызығушылығын, байқампаздығын арттырады[19].
Биология пәні ... ... тыс ... ... ... көп ... бері қолға алынып, зерттеліп келеді. Бұл жөнінде әдістемелік ... мен ... да ... ... біз түсінеміз.
Зерттеу барысында теориялық білімдерге жасалған талдауларға сүйене отырып, оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырудың ғылыми-әдістемелік жүйесінің мынандай теориялық ... ... ... ... ... ... ... отырып, мақсаттары, принциптері, нормативтік компонентері алынды.
Құрамы, компонентері, критерийлері, көрсеткіштері ... ... ... беру ... және ... білімді қалыптастыру бағдарламасы, формалары мен әдіс-тәсілдері т.б. түрінде белгіленді.
Ал, жалпы нәтиже - ... ... ... ... экологиялық білімін қалыптасудың педагогикалық шарттарын анықтау:
Педагогикалық шарт ғылыми-педагогикалық ... ... өмір сүру ... ... етудің қажетті базасы ретінде көрінеді. Педагогика ғылымында шарттар обьективті және субьективті деп ажыратылады. Шарт оқиға салдарының, заттардың өзгеруінің және ... ... ... ... ... ... қарастырылады.
Оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттарының басты мақсаты:
* ... ... ... мен ... ... дайындаудың критериялық моделін жасау;
* экологиялық білімнің құрылымды-мазмұндамалық түзілу моделін құрастыру;
* ... ... ... ... ... экология курсының арнайы курс бағдарламасын ұсыну:
* әдістемелік нұсқауын сынақтан өткізу.
Анықталған педагогикалық ... ... ... ... білімін, іскерлігін, дамытудың негізгі үш кезеңін атап өтуге болады:
* экологиялық бағытта жұмыс ... ... ... ... эколог мамандармен өткізілетін тәрбие жұмыстарының (экологиялық тәрбие сағаттары, кездесулер, топсеруен, апталық, кештер) жоспарын дайындау.
* білім мен тәрбиені қалыптастыру жұмысын ... ...
* ... жұмысының қорытындысын талдап, жүргізілетін іс-шараларды дайындау. Талдау барысында тәрбие жұмысына дайындық, жоспарлау, өткізу үрдісінің нәтижесінде оқушылардың жетістіктері мен ... ... онан әрі ... ... ... ... жасалады.
Осының негізінде эксперименталдық-педагогикалық жұмыс үрдісінде экологиялық білімнің құрылымдық-мазмұндық түзілу моделі құрастырылды.
Мұның талдауларын жасау барысында біз мына қағидаларды басшылыққа алдық:
* ... ... ... және жеке ... ... ... теориясының қағидалары;
* бейіндік білімге дайындық теориясы;
* оқушылардың кәсіби бағыттағы мақсаттары мен міндеттері.
Биологиядан сыныптан тыс ... ... ... ... мен ... ... критериясы психологиялық-педагогикалық тұжырымдамалардың қағидаларына сүйене отырып өзара байланысты үш компоненттерді қамтитындығын анықтадық. Олар: тұлғалық-мотивациялық, мазмұндық іс-әрекеттік, процессуалдық компоненттері [19].
Экологиялық ... беру мен ... беру ... мәні - ... көп деңгейлі тәрбие жұмысымен, мұғалімнің ұйымдастыратын тәрбиелік іс- әрекеттерінің арасындағы қайшылықты табудан құралады. Осы ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың ғылыми-әдістемелік тұжырымдары мен соның негізінде дайындалған бағдарламалар мен оқу-әдістемелік құралдардың қолданылуын ескере ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік жүйесінің құрамы мен құрылымы анықталды.
Ол үшін, біріншіден, экологиялық білім беруге қатысты нормативті құжаттарға сүйенеміз. Қазақстан ... ... ... беру ... негізгі мақсат-міндеттердің бірі мектептің түрлі сатысында табиғат ... ... ... ... мен оны ... ... ... жасау делінген.Осыған орай, білімді саралау принциптеріне сәйкес, кәсіби экологиялық білім ... ... ... ... мен ... ... мақсатында жоғары сыныптарда табиғат қорғау идеяларын құрастырушы тәсілдер мен оны ... ... ... ... ... ... бағыттағы қолданбалы курстың мазмұнын анықтап алу қажет. Екіншіден, бейіндік оқытудың мәнін ашып алу. Мұнда бейіндік ... ... ... ... мектептің жоғарғы сатысында оқушыларды даралап оқытуға, оның әлеуметтенуіне және мектептің жоғарғы сатысының орта және ... ... ... беру ... ... ... ... Ал даралап оқыту тұлғаның жеке ерекшеліктерін ескеруге, оқушылардың өз ... ... ... ... жағдай жасайды. Көптеген ғалымдар өз еңбектерінде , - дәлелдеп отыр.
Үшіншіден, нәтижеге бағдарланған ... беру ... ... ... ... ... ... оқушылардың экологиялық құзіреттілігін қалыптастыруда оқу материалдарын іріктеудің критерийлері жасалынуы керек[20].
1.4 Биология сабағында ... жер ... ... ... ... ... қалыптастыру
Биология және басқа пәндердің сабақтарында әр түрлі өзіндік зерттеу жұмыстарының көмегімен оқушылар білімдерін, іскерліктерін және дағдыларын қалыптастырады. Осы барлық жұмыстар ... ... яғни ... ... ... ғана ... ... береді.
Сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың өзіндік зерттеу жұмыстарының жүйесін құрғанда ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының жүйесі негізгі дидактикалық міндеттерді - оқушылардың терең және берік білім алу, оларда танымдық ... ... ... ... алу, ... және тереңдету, оны практикада қолдану және өз бетімен зерттеулер жүргізе білу іскерліктерін қалыптастыруды шешуге мүмкіндік ... ... Бұл жүйе ... ... принциптерін, және ең басты жеңілдіктер мен жүйелілік принциптерін, теорияның практикамен байланысын, ... және ... ... ... ... ... оқыту принципін қанағаттандыру керек
* Жүйеге кіретін жұмыстар ... әр ... ... мен ... ... үшін оқу жұмысы мақсаты мен мазмұнына қарай түрліше болуы тиіс.
* Сыныптан тыс жұмыстардағы және ... ... ... ... ... ... ... түрде бұрынғыдан шығатын және келесісін орындауға негізін дайындайтын болуы тиіс.
Халқымыз табиғатты анаға теңеген. Өйткені табиғатта ... ... ... ... адамға, жан-жануар, құстар, жәндіктерге т.б. береді. Қазақ ... ... ... ... ... заттарынан анық байқауға болады. Мысалы, түскиіздегі ою-өрнек, хош ... ... ... ... ... ... кұс ... мен қанаттары адамның табиғатқа құштарлығынан туындаған.
Халық емшілері ... ... ... ... емдеуге қолданған. Табиғатта басы артық ештеңе жоқ. Табиғат сырын ... ... оған ... ... ... қарау үлкен апатқа соқтырады. Бір кездерде табиғатты бағындыруды ... ... ... ... ... ... ... жойылып, шамадан тыс ауланды, тың игеру кезінде жер жөн-жосықсыз жыртылып, топырақ эрозиясы туды. Соның салдарынан бүгінгі таңда адамзат тағдырына ... ... гөрі ... апат аса ... ... ... отыр.
Әр нәрсенің арнасы білуден басталады. Сондықтан қазақ халқы дейді. Шынында да солай. деген сөз , ... ... ... ... ... рет 1866 жылы ... ... атақты неміс биологі Эрнест Геккель ғылымға енгізген және ... ... ... Ата - бабамыз көздің қарашығындай қорғап, ... ... ... ... ... ... үсті тұнған байлық. Бүгінде тәуелсіз Қазақстанда ғана емес бүкіл әлем алдында экологиялық апат тұр. Адам ақыл - ойының ... алып ... атом ... ... т.б ... прогресс жетістіктері өмірімізді байыта жеңілдете түсумен қатар қауіп ... ... иен ... тәуелсіз республикамыз да ие. Бірақ табиғат тозып бара жатыр. Одан айнала қоршаған орта мен адамдар денсаулығына ... ... ұшан ... ... ... да табиғаттың тозып, экологиялық жағдайдың қиындап бара жатқанын көріп отырмыз. Оның бәрі адамдардың жауапсыздығынан. Облысымыздың әр жерінен ... жиі ... тал мен ... ... ... ... ... азаюуы, топырақ құнарлығының кемуі - адамдардың қоршаған ортаға жыртқыштықпен қарауының салдары[21].
Бүгінгі күні адамзаттың алдында тұрған басты мақсаттардың бірі - ... ... ... ортадағы жан-жануар, өсімдік, өзен - су, ауа және орман-тоғайларды қолдан келгенше табиғи ... ... ... ... ... ... білу ... табылады. Оны іске асыру үшін мектептерде, тіпті бала бақшадан ... ... ... ... мен ... ... білім беретін мектепте жүргізілетін барлық пәндердің табиғатпен байланыстылығы бар. Әсіресе, география, биология, химия, физика пәндерінің алатын орны ерекше. Биология пәні ... ... ... ... ... мен ... беру құралы. Төменгі сыныптарда алған білімі арқылы дүниетанымы біршама қалыптасқан оқушылар жер шарының құрамдас бөлігі ... оқып - ... ... ... ... ... курсын өткенде оқушыларға халқымыздың ерекше қастерлеп, талай ғасыр бойы ... ... ... ... ... ... бір тобы - өсімдіктер әлемі екенін түсіндіремін. Өсімдіксіз жер бетінде тіршіліктің болуы да мүмкін емес. Қытай дәрігері Шин Нон ... ... ... және ... Ибн Сина деп ... ... ... халық - өмір шөбі деп атайды. Өсімдіктерден алынған дәрілік препараттар химиялық жолмен алынған дәрілерге қарағанда адам ағзасының клеткаларының құрамына бір ... ... ... ... ... ... 150 ден астам түрлерінен дәрілер жасалады.
Өсімдік - тіршілік тірегі. Ғаламшардағы өсімдіктер жылына ауа қабатына 400 млн. т. ... ... ... ... 1 адам ... алу үшін 173 мың литр ... ... анықталған.
Жасыл желектер ауаны шаң мен улы газдардан тазартады. Өсімдіктер ауаға ауру тудыратын ... ... ... зат ... ... ... шуды да бәсеңдетеді. Ал шу адамның жүйке жүйесіне әсер ... қан ... ... ... ... қызметін бірде-бір жетілген механизм атқара алмайды. Қазақ әр қашан жасыл ... ... ... деп өз ... ... ... тәрбиелеген.
Қазіргі уақытта қатты тұрмыстық қалдықтарды залалсыздандыру ең маңызды проблемалардың бірі болып отыр. Барлық облыс аудандарында ... ... ... ... ... ... қараусыз қалдырылған. Санитарлы-экологиялық талаптарға сәйкес қатты тұрмыстық қалдықтарды орналастыру ... ... ... облысында жоқ десек те болады.
Қандай болса да шиеленіскен экологиялық мәселені мамандар шешеді. Экологиялық дағдарыстан шығудың ең бір тиімді жолы - ... және ... ... ... айта ... 10-сынып оқушыларына кәсіптік бағдар беріп, жаңа маман кадрлар түрлерімен таныстырып, ұсыныс беру арқылы жұмыстар жүргізіледі.
Оқушы нақты материалды меңгере отырып, ... ... ... жұмыс жасауға, өз ойын жазбаша, ауызша баяндай білуге, меңгерген білімінен қорытынды шығаруға ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігі артады.
Қорыта келгенде, аймақтық компонент жергілікті жер материалдарын сабақтарда пайдалану оқушы білімінің сапасын арттырады.
Биология пәні тікелей табиғатпен ... ... кез- ... ... ... ... отыруға болады. Халқымыздың өмірі қоршаған ортамен тығыз байланысты, оны қорғау, таза сақтау өмірдің баяндылығы ғана емес, рухани ... ... деп ... ... ... ... проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналды. ... ... ... ... ... бойында қалыптасқан табиғи жүйелерді өзгерту, сондай-ақ топырақты, су көздерін, ауаны ластау арқылы жүзеге асуда. Бұл ... күрт ... ... ... көп ... орны толмас зардаптар қалдырды. Экологиялық дағдарыс шын ... ... ... ... Іс ... тез өріс алып бара ... дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады.
Елбасы Н.Назарбаевтың 2030-жылға дейінгі стратегиялық даму бағдарламасында ... ... ... ... қалыпты жағдайды бүлдіруге жол бермеуге зор көңіл бөлінгендіктен, оқушыларға экологиялық білім беріп, ... ... ... бүгінгі күннің кезек күттірмейтін өзекті мәселелерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... әрбір іс-әрекетіне келешекте шек қоятын, оның тыныс-тіршілігіне тікелей атсалысатын ғылымның жаңа саласы.
Биосфера - айналамыздағы ... ... ... ... бөлігі. Оны біздің айналамыздағы ауадан,судан және топырақтан бөліп қарауға келмейді. Қазіргі кезде биосфераны табиғаттағы барлық ... ... ... ... ... - ... тығыз байланыста болып тұратын өте күрделі комплексті құбылыс. Ал, адамзат қоғамы сол табиғаттың бір ... ол ... ... ... ... күнде ғана тіршілік ете алады.
Адамның өмірі үшін ең басты қажеттің бірі - ауа. ... адам ... бес ... шыдаса, сусыз бес күнге, ал ауасыз бес минутқа ғана ... ... ... Егер адам ... 4-5 ... су, тамақ ішетін болса, дем алғанда 23-24 килограмдай ауа ... ішу, ... ... ... ... ... тыныс алу процесі еш уақытта тоқталмайды[22].
Бүгінде экологиялық жүйеге өң беріп, тіршіліктің тынысы ... ... ... ... ... да азайып келеді.Талай өсімдіктер мен жануарлар жер үстінен өліп кетті, ... ... ... ... олар Қызыл Кітапқа тіркелді. Сондықтан болу керек, қазір табиғи байлықтарды толық пайдалану арқылы ... ... ... жүзі ... ... отырған ірі ортақ мәселеге айналды.
Экологиялық сауатсыздықтың нәтижесінде табиғат, оның ... ... ... зор ... ... Бұл ... негізгі мақсаты - жас жеткіншектердің экологиялық көзқарасын, санасын және табиғатқа үлкен жауапкершілік пен ... ... ... пәнінен орта білім берудің негізгі міндеттердің бірі - табиғатты аялай білуге баулу, биологияны және биологиялық таза өнім өнеркәсібін ... ... ... ... және ... ... болдырмау. Минералды тыңайтқыштардың, өсімдіктерді қорғайтын заттарды пайдаланудың тиімді және тиімсіз жақтарын білу. ... ... ... биологияны кілең мадақтайтын сыңаржақтылықты қойып, оның табиғатқа, ағзаға және адамның денсаулығына тигізетін әсері жөнінде екі жақты ақиқат пікір тудыру.
Биология сабақтарындағы , , , , , ... ... ... ... ... ... бір сәт ... экологиялық білімге аударып отыру қажет. Экологиялық білім беру баланың табиғатқа сүіспеншілігі мен қамқорлығын арттырып, игерген білімді дұрыс қолдана білуге ... ... ... ... ... ... кейбір экологиялық есептеулерді оқушылар назарына ұсынып отырған дұрыс. ... ... 7 млрд ... ... оған 20 млрд т оттегі жұмсалады. Бір әуе кемесі 8 сағат ұшқанда 50- 70 т ... ... ... ... ... үшін 25-50 мың га ... соншама уақыт оттегін бөлуі керек. Егер ондағы оттекті 16 пайызға дейін кемітсе адамдар оны айтарлықтай сезіне бермейді. Ал, оның ... одан әрі ... ... оның жетіспейтіндігін ағза сезе бастайды да бас ... көз ... ... ... ... 10 -12 ... ... төмендеген жағдайда ағзада әлсіздік басталады, адам ұмытшақ келеді, ойлау қабілеті ... ... ... 8 ... және одан да ... ... адам ... айрылып, өлім қаупі төнеді. Тағы бір мысал. ... ... бір ... мың ... ... бір ... жыл бойы тыныс алатын оттегін тұтынады. Оттегін тұтынатын өндірістің және транспорттың ... ... оның азаю ... ... ... ... ... түзілуінен гөрі 10-16% көп жұмсалады.
Отынды жағу және өзге өндірістік әрекеттердің нәтижесінде соңғы 100 жыл ішінде ауаға 400 млрд т ... (ІV) ... ... оның ... ... 18%-ке ... Жыл сайын ауаға 200 млн. т көміртегі (ІІ) оксиді (иіс ... 50 млн. т азот ... (улы ... ... ... ... елдерде әр адамға шағып есептегенде жыл сайын атмосфераға 150-200 кг тозаң, күл және өндірістің басқа қалдықтары түседі.
Көмір ... ... ... ... ... ... ... жатқан көмір қышқыл газы мөлшерінің артып кетуі қоршаған орта жағдайын келеңсіз ... ... ... ... оның ауадағы үлесі екі есе артса, деген ... ... жер ... ... орта ... ... ... Бұдан мәңгі мұздар, мұзтаулар еріп, ауа райында ... ... ... (ІІ) ... иіс газы,жану өнімдерінің бірі. Тұрмыста, өнеркәсіпте және транспортта әр түрлі отындар шала жанғанда түзіледі. Ауада 1% иіс газы (СО) ... адам ... ал оның ... 0,1%болғанда 30-60 минутта өледі.
Иіс газының ауада болуы мүмкін қанықпасы (Б.М.Қ.) - 0,002. Иіс ... ... ... ... ... қуып ... ... Гемоглобин көміртегі (ІІ) оксидін оттегіне қарағанда 200-300 есе тез қосып алып, карбоксигемоглобин түзеді. Иіс газы ... ... ... ... ... әсер ... Мамандардың есебі бойынша бір машина бір сағат уақыт ішінде ауаға 6-10 текше метрге дейін улы газ бөліп шығаратыны ... ... мен жылу ... ... бар ... жаққанда ауаға шығатын газдардың зияндысы - күкіртті газ. Ол көп мөлшерде сульфид кенін өртейтін металлургиялық және химиялық ... ... Бұл улы газ ... 0,3 мг/л. SO2-де адам бір минутке ғана шыдайды. 0,05 мг/л SO2 көздің сілемейлі қабықшасын тітіркендіреді және жөтелтеді. Оның өнеркәсіп ауасындағы ... 0,01 ... ... ... ... ең мол қалдығы - түтіннің құрамындағы майда ұлпасы. ... ... ... ... улы заттар: қорғасын, сүрме, мыс, марганец, сынап, мышьяк, оксидтері және т.б. қосылыстар болады. Қалалардың үстіндегі түтін мен ұсақ ... жаз ... күн ... келетін жарықтың құнын 20 және 50 процентке ... ... ... ол тірі ағзаларға пайдалы ультракүлгін сәулені тұтып қалады.
Азот қышқылын өндіретін зауыттың мұржасынан деп аталатын қызғылт сары түтін будақтап ... Бұл ... улы ... Бір зауыт тәулігіне 20 тоннаға жуық оксидтер шығарады. Құрамында 3-6 мг/л азот (ІІ) оксиді бар ауамен 6-12 мин, 0,1 мг/л азот (ІІ) ... бар ... 1 ... ... ... ... өміріне қауіп төнеді. Онымен уланған адамның басы айналады, әлсірейді, өңі қашып, қанның қысымы төмендейді. Бұл газдың өндіріс ауасындағы 0,005 мг/л - ден ... ... ... терең қабаттарынан өндірілетін мұнайды және өнімдерін өндірісте адам баласы күнделікті тұрмыста пайдаланғанда ... (ІV) ... азот (ІV) ... ал ... ... көміртекті сутегі түзіледі. Олар газ түрінде ауаға өтеді де, ... ... ... ... Қышқыл жаңбырдың жиілеуі экологиялық жүйелерді және құрылысты бүлдіреді. Қышқыл жаңбыр суы топырақты магний, кальцийді жуып, ... ... ... металдарды сіңіріп, олардың улы қанықпасын түзеді. Бұның өзі өсімдіктердің қалыпты өсуіне үлкен кесірін тигізіп, ауа ... жол ... ... ... ... ... улы ... тазалағыш жүйелер мен сүзгілер түрлерін пайдаланып, тоқтатуға болады.
Мәселен, кадмий қан айналысын бұзса, асбест ісік ауруларына алып келеді, хром бүйректі құртса, ... ішек ... ... ... ... қан ... мен ... көздерін бітей бастайды. Нәтижесінде адам склероз, инсульт, инфаркт ауруларына шалдығады.
Көптеген елдерде судың құрамындағы сульфат мөлшері 1 ... ... 200-400 ... ... бұл көрсеткіш орта есеппен 500 миллиграмнан айналады.
Куба, ... ... ... стандартына қарағанда біздегі стронций деңгейі ГОСТ бойынша 7000 есе көп. Цианид мөлшері ГДР, АҚШ, ... ... ... ... 2-10 есе ... ... салдарынан елімізде бүйректің қалыпты қызмет етуі, бүйректе тас байлану секілді аурулар жиі кездеседі.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... дерт түрлерінің 80 % тікелей судан болап ... Бұл ... ... Арал өңірінде айрықша мәнге ие болуда.
Қазіргі кезде Сырдария өзенінің су ... ... ауыр ... ... ... ... ...
Мыс, қорғасын және мырыш сияқты ауыр металдар адам ағзасының тіндері мен өмірлік маңызды органдарында жоғары ... ... ие ... ... ... ұшыратады, ал, ол өз кезегінде онкологиялық ауруларға, жүрек, қан тамырларының аномалиясына әкеліп соқтырады. Сондықтан да су ... ауыр ... ... тазарту маңызды да, күрделі міндет болып табылады. Судың экологиялық зардаптарының тигізер сырына қанық әрбір адам ауыз суға ... ... ... ... оны ... ... ынталы болуы керек.
Минералды тыңайтқыштардан өсімдіктер 40-50% азотты, 20-25% фосфорды, 70-80% калийді ғана пайдаланады. Ал, қалған бөлігі топырақта қалып, ... ... ... жол ... ... көп ... ... 300-400 ц/га артық берілу адамдарды уландыру қаупін туғызады. Әсіресе ... ... ... ... және ... ... үшін өте ... келеді[23].
2 БОТАНИКА САБАҒЫНДА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰЗІРЕТІЛІКТІ ... ... ... және ... ... ... жаңа заман талаптарын меңгере отырып, жан-жақты дамыған ғасыр. Ал болашақ жастар сол ғасырды басқарып, ... ... Ол үшін ... ... ... азаматы жан-жақты дамыған, білімді, білгір болуы тиіс. Сол үшін әр ... ... ... ... ... да маңызды. Ең бірінші құзыреттілік ұғымын қарастырайық.
Құзыреттілік латынның -- бейім сөзінен пайда болған, қандай да бір ... ... ... ... білік, дағдылар жиынтығы, сонымен қатар, қандай да бір қызметті жеке ... ... алу ... Ал, кәсіби құзіреттілік - жеке тұлғаның кәсіби іс - ... ... ... ... және ... әзірлігі мен қабілеттілігінің бірігуі. Қазіргі әлеуметтік - экономикалық өзгерістер жағдайында біздің қоғамымызда ... ... ... алатын және оны жүзеге асыра алатын әлеуметтік белсенді, шығармашыл тұлғаға ... ... ... ... әр ... ... құзіреттілігін қалыптастырудың маңыздылығы да арта түседі.
Құзырлылық ұғымына мынадай анықтама беруге болады: "құзыреттілік - оқудың және ... ... ... ... ... және ... әлеуметтік мобилдігін анықтайтын, білім мен тәжірибеге, құндылықтар мен бейімділіктерге негізделген ... ... ... ... ... мен ... тәжірибеде, күнделікті өмірде қандай да бір тәжірибелік және теориялық мәселелерді шешу үшін қолдана алу қабілеттілігін сипаттайды. Бұл ең ... ... оқу ... ... қалыптасады. Яғни оқытудағы құзырлылық тәсіл нәтижесі болып білім сапасының көрсеткіші бағаланады.
Өзінің және ... ... ... ... етуге дайын, өзгермелі даму үстіндегі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті және ... ... ... ... ... және қалыптастыру - құзыреттілік пен ... ... ... ... ... ... ...
Бүгінгі күні мектеп түлегінің негізгі құзырлылығы төмендегідей анықталады:
* Құндылықты - бағдарлы құзыреттілік - жасампаз ... ... өз ... таба ... ... ... көрсету, саяси жүйені түсініп, әлеуметтік жағдайларға баға ... ... ... - өз ... және ... мәдениетті түсініп, рухани келісім жүргізе алу.
* Когнитивтік құзыреттілік - зерттеушілік дағдыларын игеруге ... ... өз ... ... ... жасай алу.
* Коммуникативтік құзыреттілік - байланыстың түрлі обьектілерін қолдана отырып, ... ... ... ... ... алу, ... және шет ... меңгеру.
* Ақпараттық-технологиялық құзыреттілік - білім мен ... ... ... ... асыра білу.
* Әлеуметтік қарым-қатынас құзыреттілігі - әлеуметтік-қоғамдық өмірде кәсіби бағдарын дұрыс ... алу.
* ... ... ... ... - ... өмірлік жағдайларда өз мүмкіндігін анықтап, өмірі мен ісіне жауапты қарауды, жеке және қоғам ... сай ... ... ... оқу ... ... дегеніміз - оқушының алған білімі мен дағдыларын тәжірибеде, күнделікті өмірде ... және ... ... шешу үшін қолдана алу мүмкіндігі болып табылады. ... пен ... ... оқыту дегеніміз - әр ұстаздың құзырлылыққа жету жолындағы іс-әрекеті, әдіс-тәсілдері болып табылады. Бұған бүгінгі заман талабына сай инновациялық ... ... ... алудағы ұстаз шеберлігін жатқызамыз.
Оқушы құзыреттілігін қалыптастырудағы тиімді технологиялардың бірі - "Проект технологиясы" болып ... ... ... ХVІ ғасырда Италияның архитектуралық шеберханаларында пайда болған. "Проект әдісі" кітабының авторы бұл технологияны зерттеуші психолог, педагог Вильям Килпотриктің пікірінше ... ... ... ... ... ... және мәжбүрлеу арқылы орындалған іс-әрекеттен гөрі, өзінің икемі бар іс-қимылды орындау арқылы қажеттілігін қанағаттандырады" ... ой ... 2015 ... білім беру бағдарламасында: Қазақстан Республикасының әлеуметтік, экономикалық және саяси өміріне белсене ... ... ... ... ... дайындау деп атап көрсетілген, сондықтан оқу тәрбие үрдісінің алдынды ... ... ... ... және тиімді әрекетке дайын өзінің пікірін білдіруге және өзінің іс- әрекетін өмір сүріп отырған қоғам үшін жауапкершілігін түсінуге қабілетті отбасындағы, ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру. Оқушылардың бойында шығармашылық іс-әрекетті, іздемпаздықты қалыптастыру, жүйелі қорытынды жасай білу, дәлелді пікір айту іскерлігін арттыру, оқу материалдарын сараптау, талдап ... ... ... қажеттілігі туындайды.
Бүгінгі таңдағы ең өзекті міндеттің бірі - еңбек нарығында сұранысқа ие бола алатын, бәсекелестікке ... ... ... ... Жеке тұлғаның әлемдік өркениетке ұмтылып, дүниеге Қазақстан Республикасының іргелі ел ретінде танылуына үлес қосатын ... ... ... ... ... ... ... ойлау қабілеті бар, тәрбие - білім беру үрдісін модельдей алатын, білім ... жаңа ... мен жаңа ... өздігінше іске асыра алатын жеке тұлғаның кәсіби құзіреттілігінің ... ... - ... ... себебі, біріншіден, кәсіби құзіреттілік тәрбие - білім беру процесінде шығармашыл оқушылардың қалыптасуына дұрыс әсер етеді; ... ... ... ... ... нәтижелерге қол жеткізе алады; үшіншіден, кәсіби мүмкіндіктердің іске асуына ықпал жасайды. Бұл міндет білім ... ... ... ... өздігінен білім алуға және алған білімін іске ... ... ... ... Осы ... ... ... үшін қазіргі таңда күннен-күнге дамып келе жатқан жаңа ақпараттық құралдардың пайдасы өте зор[24].
Еліміздің білім беру жүйелерінде ХХІ ғасыр жастарына білім беру мен ... ... сан ... жұмыстар жүргізілуде. Сол себепті, оқушыларға білім беруде жаңа ақпараттық оқыту технологияларын қолдану, инновациялық ... ... ... ... ... сай ... етілуде. Соңғы жылдары жаңа ақпараттық технологиялар заман ағымына сай күнделікті сабаққа компьютер, электрондық оқулық, ... ... ... ... ... телеконференция, On-line сабақтар арқылы іске асырылуда қолдану айтарлықтай нәтиже беруде. Мұғалім компьютер желісі ... ... ... ... ... болғандықтан, оқытуға тиянақты түрде көңіл бөлініп, әрбір баланың жеке деңгейін анықтап, оларға жеке шаралар ... ... ... ... ... ... пайдалану, оқыту-тәрбиелеу үрдісін толық жетілдіруге, педагогикалық еңбектің тиімділігін арттыруға, оқушылардың білім, ... ... ... ... ... тигізип, кәсібі бойынша құзыреттілігін қалыптастырады. Бұл кезде оқушылардың ойлау қабілеті іске қосылып, танымдылық іс-әрекеті ... ... ... дамиды. Жаңа ақпараттық технологияның мақсаты -- оқушыны ... ... алу ... ... оның өмір ... ... ... отырып, өзін үнемі дамитын оқушыны тәрбиелей отырып, саналы білім алуын жүзеге асыру. Егер оқушының кәсібі бойынша ... ... ... ... ... жаңа ақпараттық технология арқылы оқушылардың шығармашылығы қалыптасса, онда логикалық ойлары теңеліп, өздігінен білім алу, сол ... ... ... пайдалану деңгейлері уақыт талабына сай, бәсекеге қабілетті және ... ... ... ... ... үшін ... жету ... білімді болуы ғана емес, білімді өздігінен алуы және алған білімдерін қажетіне қолдану арқылы кәсіби құзыреттілігін дамыту болып ... ... бала - ... жаңа ... ... талабына сай жаңа технология әдістерін үйрету, бағыт-бағдар беруші - ... ... ... иесі жаңа ... жаңа оқуға, жаңа қатынастарға бейімделуі тиіс. Осы ... ... сай ... елдердің қатарына енуді ұмытпауымыз керек[25].
2.2 Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі - ... ... ... беру ... Ә. ... ... деген болатын.
Сондықтан да бүгінгі өскелең ұрпақ уақыт талабына сай білім беруді одан әрі ... ... ... күн ... өзгеріп тұрған әлеммен бірге қатар жүрері анық. Балабақшада берілген тәрбие - ... ... ... әрі жан - жақты тәрбиемен дамыту ісінің түпкі негізін қалайтын орын.
Жеке тұлғаның қалыптасуында ең тиімді жол жаңа ... ... ... ... ... ... ... көзқарас болып табылады.
Балаларды жеке тұлға ретінде қалыптастыру, олардың ақыл - ойын ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу мақсатында сауаттылыққа баулу - бүгінгі күн талабы.
Осыған орай мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың негізгі ... ... беру ... ... ... баланың құзіреттілігін қалыптастыруға бағытталған. Ол үшін құзіреттілікке бес білім саласын меңгерілуі қажет.
Денсаулық құзіреттілігі:
* баланың физикалық денсаулығын ойлау, қозғалыс ... ... ... ... ... мен жеке бас гигиенасының дағдыларын меңгеру.
* тілдік қатынас құзіреттілігі:
* танымдық құзіреттілігі:
* заттардың қасиеттерін бағдарлау, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... ... және эксперименталды іс - әрекет.
* әлеуметтік құзіреттілігі:
* мінез - құлық дағдылары
Тиімді оқыту әдістерінің бірі - оқытудың ... ... оқу іс - ... ... әдіс деп ... бірлесе жоғары деңгейде әрекет ету, яғни, оған іскерлік ойындар, рольдерді орындау, іскер театр, дамытушылық, ... ... т.б. ... Осы әдістерді әрбір саласының денсаулық, қатынас, таным, ... ... ... пайдалана отырып, қоғамның талабына сай өркениетті, дамыған елдердің білім деңгейіне жеткізуге, жеке тұлғаны жоғары деңгейде қалыптастыру мақсатына ... ... ... орай ойынды алатын болсақ, ойын - бала табиғатымен егіз, өйткені бала ... ... жан - ... ... емес. Ойын - бала миын жаттықтыратын әрі тынықтыратын негізгі жаттығу.
В. А. Сухомлинский - ... ойын ... ... және ойлап тапқан шындығына тез, еркін енуіне, шығармашылыққа, мықты белсенділікке, өз - өзін дамытуға мүмкіндік береді.
Қазіргі қоғамдағы мұғалімнің ... ... мен ... ... дамып келе жатқан заманда өмір сүруге икемді, қоғам пайдасына қарай өзін - өзі ... ... ... ... ... шығармашылыққа бейім, құзыретті және бәсекеге қабілетті тұлғаны қалыптастыру.
Мұғалімнің ... ... оның ... жан - жақтылығы, ұстаздық шеберлігі, оқытудың жаңа әдістерін, инновациялық технологияны меңгеруімен өлшенеді. Мұғалім ... ... ... ... оның ... ... де кең болмақ.
Сондықтан бүгінгі ұстаз тек кәсіби білімін толықтырып қана қоймай, үнемі шығармашылықпен жұмыс жасауы ... ... ... ... әр түрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс - ... ... ... өміріне енуде. Жаңа технологияны, әдіс - тәсілдерді меңгеруде мұғалімнің жан жақтылығы, біліктілігі қажет[26].
Қазіргі таңда мектеп оқушыларының мұғалімнен ... көп. ... ... ... ... үшін әр ... ... жеке формада, жаңа әдісте жүргізу шарт. Оқу формалары заманауи ... ... ... ... бойында ақпараттық мәдениетті қалыптастыру үшін, ұстаз ақпараттық технологияны өз іс - ... ... ... ... ... ... ... тақтаны оқушылардың тілдік құзыреттілігін, шығармашылық потенциалын дамыту құралы ретінде пайдалану интеллектуалдық, эстетикалық және ... ... ... ... ал ... құрал ретінде пайдалану оқу - танымдық үрдіс тиімділігін арттырады.
Құзыреттілік дегеніміздің өзін ... ... ... сай ... қауымының өзін - өзі өзгерте алу қабілеттілігі деп түсінуге болады. Оқушылар ұстаздар ... тек ... ғана ... ... де ... қабілеттілікті қажет етіп отыр. Демек, болашақ педагогтеріміз осы ақпараттық қоғамнан қалыспай: жедел ойлаушы; жедел шешім ... ... ... ... ... ... - ... беруші болып шығуы - бұл қазіргі заманның талабы. Міне, құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ ... - ... ... ... ... дамыта отырып ойлаудың, интелектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің ... ... ... ... ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ.
Дамыған елдердегі білім беру жүйесінде ерекше маңызды мәселелердің бірі - оқытуды ... яғни оқу ... ... - ... ... ... ... таңда елімізде білім беру жүйесінде жаңашылдық қатарына ақпараттық кеңістікті құру енгізілді. Ақпараттандыру жағдайында оқушылар меңгеруге тиісті білім, білік, дағдының ... ... ... артып, мазмұны өзгеріп отыр. Білім беру саласында ақпараттық - коммуникациялық ... ... ... білімнің сапасын арттыру, білім беру үрдісін модернизациялаудың тиімді тәсілдері пайдаланылуда және одан әрі жетілдірілуде. Физика сабағында ақпараттық технологияларды пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ... ... талабына сай ақпараттық технологияларды, электрондық оқулықтарды және Интернет ресурстарды пайдалану - оқушының білім беру үрдісінде шығармашылық қабілетін дамытуға ... ... ... ... ... құзырлылығы мен ақпараттық мәдениетiн қалыптастыру қазiргi таңда үздiксiз педагогикалық бiлiм беру жүйесiндегi ең ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық коммуникациялық технологияларды пайдаланудың тиімділігі:
* оқушының өз бетімен жұмысы;
* аз уақытта көп ... ... ... ... білім - білік дағдыларын тест тапсырмалары арқылы тексеру;
* шығармашылық есептер ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру;
* қашықтықтан білім алу мүмкіндігінің туындауы;
* ... ... ... ... алу ... ... ... іс-әрекет, қимылды қажет ететін пәндер мен тапсырмаларды оқып ... ... ... көріп, қолмен ұстап сезіну немесе құлақ пен есту мүмкіндіктері болмайтын табиғаттың таңғажайып ... әр ... ... нәтижелерін көріп, сезіну мүмкіндігі;
* оқушының ой - өрісін, дүниетанымын кеңейтуге де ықпалы зор.
Оқытушы сабағында ақпараттық - коммуникациялық ... ... ... оның ... жүйелі түрде көрсете біледі. Ақпараттық - коммуникациялық ... ... ... ... әдістерінің бірі деп ойлаймын.
Әрбір мұғалімнің негізгі мақсаты - сабақ сапасын көтеру, түрін жетілдіру, оқушылардың сабаққа ... ... ... олардың ізденуін, танымын қалыптастыру. Осы мақсатта экология ... де ... ... ... ... Оқу - ... ... сабақта дұрыс жүргізілуі үшін әр алуан оқыту әдіс - ... ... ... және ... жеке ... байланысты таңдап алуға көп көңіл бөлу керек.
Оқытудың әдіс - тәсілдерін тиімді ... алу ... ... ... ... болады, әрі сабақтың тиімділігі мен сапасын барынша ... ... ... ... ... білім беру үшін мұғалім мына төмендегі қағидаларды есте сақтағаны жөн деп ... ... ... ... меңгеріп, оны оқушыларға ғылыми тұрғыдан негіздеп, қарапайым тілмен, ... ... ... бере ... ... ... жас ... қарай жеке бастарының психологиясын, жан дүниесін жете біліп, әр оқушының жүрегіне жол таба білуі абзал.
* ... мен ... ... ... ... ... отыруы тиіс.
* Мүмкіндігінше, кейбір үлкен тақырыптарды топтап жеке блоктар ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт есте сақтау қабілетін арттыру үшін жаңа сабақты, әсіресе заңдылықтар мен құбылыстарды тірек белгілері мен тірек конспектілері бойынша ... ... ... ... да ... ... алуы үшін әр ... әр тақырып бойынша олардың білімдерін тексеріп отырған жөн. ... ... ... ... ... мына ... ... қолданған тиімді:
* Тестік жүйе бойынша;
* өзін-өзі тексеру;
* көршісін тексеру және т.б.
7. ... ... ... ... ... ... Ол ... Халық ертегілерінен, аңыз әңгімелерінен, өлең жырларынан үзінділер келтіріп, олардың мағынасын түсіндіруге;
* Халықтың ұлттық ойындарымен түсіндіруге;
* Әртүрлі табиғи құбылыстарға байланысты жұмбақтар ... ... ... ... ... ... ... таң қалдырып, себебін білгілері келетін әртүрлі қызықты тәжірибелерді ұдайы қолданған орынды.
Ақпараттық құзыреттілік - бұл жеке тұлғаның ... ... ... ... ... оны ... ... және ақпараттық - коммуникациялық технологияның мүмкіндіктерін жан - ... ... ... ... - ... ... өте жан-жақты тараған кезеңі. Экологияны оқытудың мазмұнын жүзеге асыру үшін жаңа ... беру ... ... ... Қазіргі ақпараттық коммуникациялық технологияның озық жетістіктерін экология сабағында қолдану арқылы танымдық іс - әрекеттерін ... ... ... ... ... ... Жаңа ақпараттық технология мұғалімнің жүйелі жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бүгінгі күнде осы технологияны ... ... ... ... орын ... ... ... тақтамен жаңа материалдарды арнаулы бағдарламамен мүмкіндігінше пайдалана алады. Ондағы мақсат - ... ... ... ... арттыру және қазіргі заманғы интерактивті тақтамен жұмыс істеуге үйрету. Интерактивті тақтамен сабақ берген кезде мұғалім, шәкірт және интерактивті тақтамен қарым-қатынас ... ... ... ... тиімді пайдалану білім сапасының артуына әкеледі, оқушының логикалық ойлау қабілеттерін дамытып, интернет желісінен сабаққа қажетті деректерді өз бетімен іздеуіне ... ... жол ... деген ұлағатты сөзге сүйеніп, бар мүмкіндікті пайдаланып, баланың қабілетін, дарынын ашу және әрбір оқушының өз мүмкіндіктерін, қабілет және икемділігін ... ... ... ... - ... ... міндеттерінің бірі. Ендеше мектепте оқушыны ізденушілікке баули отырып, ғылым мен техниканың жетістігіне сәйкес армандарына жетуге, өз жолдарын дәл табуға, ... ... ... ... қабілеттерін ашуларына көмектесуіміз қажет.
Жаңа ғасырға қадам басқан жас жеткіншектердің қазіргі өмірге бейімділігі болу керек. Ол өмірдің әр ... ... ... ... ... даяр ... ... Дарынды да, қабілетті оқушыларды ғылымға баулып, ғылым арқылы егемендігімізді ... үлес ... ... ... ... ... ... жаңа сапалық деңгейге жылдам өту қажеттілігін туындатуда. Осыған орай қазіргі кезде жасалып жатқан реформалар даму институттарының қалыптасуына немесе өсуден ... даму ... ... және саяси бағыттардағы осындай өзгерістер өмірдің барлық ... ... ... ... ... ... үстем етуде. Білім - адамзаттың терең және үйлесімді дамуын бекітетін құралдардың бірі, прогрестік, әлеуметтік тұрақтылық пен ... ... ... ... ... ... беру үрдісі адамның ішкі табиғи мүмкіндіктерін ашып, әр ... ... ... ... ... ... әлеммен әлеуметтік қарым-қатынастарда өз орнын табуға, өзін шығармашылықпен өзгертуге белсенділік танытуға ықпал етуі тиіс. ... ... ... ... ... ... құзіретті, бәсекеге қабілетті мамандарды талап етеді. Білімді маман болу үшін - әрбір мұғалім өз білімін үздіксіз көтеріп ... ... ... ... ... ... - мұғалімдердің құқықтары әрі міндеттері, білім беру ... ... ... кепілі, Мемлекеттің дамуының құралы болып табылады.- деп түйіндейді белгілі оқымысты Т. Г. Браже[29]
Бүгінгі ұстаз тек кәсіби білімін ... ... ... ... жұмыс жасауы қажет.Қазақстан Республикасының заңында оқыту формасын, әдістерін, технологияларын таңдауда көп нұсқалық қағидасы бекітілген, бұл білім мекемелерінің ... ... ... ... қолдануға, педогогикалық процесті кез келген үлгімен, тіпті авторлық үлгімен құруға мүмкіндік ... ... ... жаңаша технологиясын меңгерудің өзі ұстаздан шығармашылықты талап етеді. Ал шығармашылықпен жұмыс жасау үшін ... ... ... ... арттырып отыруы қажет. Мұғалімнің өз кәсіби қызметтерін шығармашылықпен ... әр ... ... ... ... ... ұйымдастырып өткізудің ықпалы мол. Біліктілігін арттырушы мұғалім ... ... ... ... ... және ... ... жоғарлатады, психологиялық - педогогикалық сонымен қатар әдістемелік сауаттылығын жетілдіреді. Ең бастысы бұл білімдер мен ... ... ... ... ... ... өздерінің меңгеруі және сол жолдар арқылы өздерінің ойлау жүйесін, шығармашылығын өнертапқыштығын, рефлексиялық машығының дамуына жол ашады.Сол кезде ғана ... ... баға беру ... ... ... ... үздіксіз өзін-өзі дамытуға деген қажеттілік туады.Білім-тоқтаусыз толассыз үрдіс. ХХІ ғасыр білімін біз адамның қызығушылықтарының дамуы, оның ... ... деп ... Бұл әр ... ... ... қайта құра алуы, қоғамдық талаптар тұрғысынан өзіне сыни баға бере ... ... ... ... ... ... Ол ... адамның интеллектуалдық, рухани күші дамып, тұлғалығы қалыптасады. Білім - ... үшін оның ... ... ... ... да, білім де ешбір адамға қолдан беріле салмайды. Кімде кім оған қол ... ... ... ... күш ... қажет. Бұл тұрғыдан алғанда кез келген білім-ол өз бетінше білім алу. ... ... ... өз білімін көтеруге негіз болады. Мұғалім шығармашылық әлеуетін дамыта отырып, өзінің құзіреттілік аясын кеңітеді. ... ... ... әлеуметтегі-дәл осы уақыттағы қабылданған стандарттар мен нормаларға сәйкес өзінің кәсіби педагогикалық қызметін атқаруға дайындығы мен қабілетін анықтайтын ... ... ... ... жекелік-кәсіби сипаттамасы. Кәсіби құзіретті еңбек деп мұғалімнің педагогикалық әрекетті өте жоғары деңгейде атқара алуы, педогогикалық қарым-қатынасқа түсе алуы ... ... ... және тәрбиелік деңгейінің жоғары болуы деп санаймыз.
Кез келген елдің болашағы білім беру жүйесінің және ... ... ... ... болғандықтан, Қазақстан халқына да әлемнің дамыған елдерімен тең дәрежеде білім беру қажеттігі күмән тудырмайды. Жастардың ақыл-ой әлеуетін барынша ... үшін ... беру ... ... құра ... ... еңсесі биік, абыройы жоғары болмақ. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін реформалаудың бастапқы ... ... ... күні ... беру ... ... заңды базасы жасалды[30].
Елбасы Н.Назарбаев өзінің жолдауында: дегені мәлім. Елбасының осы алға қойған зор ... іске ... ... Олай ... сол ... ... білім мен салауатты тәрбие беру қажет. Ол, Мағжан айтқандай, мектеп пен ұстаздарға байланысты. Еліміздің дамуының алғышарты ... ... яғни ... ... ... Жауапкершіліктің биігінен көрінуі де жас ұрпаққа берілетін білім сапасын мейілінше арттыруды қажет етеді. Ал, білім сапасын арттыру, оның деңгейін ... ... ... ... сай ... ... келгенде, мұғалімге, оның кәсіби құзырлығына, әдістемелік біліктілігі мен шеберлігіне тікелей байланысты. Жас ұрпаққа жоғары сапалы білім беру ісін тек қана көп ... ... ... ... ... ойлап, қызмет жасай білетін ұстаз ғана мүлтіксіз атқара алады. Құзыреттілікті қалыптастыру - білім беру ... ... ... Күн ... ... көптеген ақпарат тасқыны келеді. Ал оқу мазмұны мен оқыту әдістері ескі сарында қалып қоюда. ... ... ... ... қажеттілік пен ол қажеттілікті қанағаттандырудың арасындағы қарама - қайшылық білім беру саласының дағдарысына әкеліп соғуда. Сол себепті мектеп ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде ұйымдастыруды олардың кәсіби құзіреттілігі кезінде жүзеге асыру қажеттігі ... ... ... ... - ... ... жауап береді. Мұғалімнің құзыреттілігін қалыптастыру - бүгінгі білім беру ... ... ... ... ... тәсіл, білім сапасын арттыруды дәстүрлі тәсіл мен білім мазмұнын ұлғайту арқылы шешудің арасындағы қарама-қайшылықтан туындаған дағдарыстан шығудың бір жолы деп ... ... Бұл ... ... ... ... ... орын береді. Оның сапасы алған білімнің көптігінен емес, сол білімді қолдана білумен ... ... ... рөлі - ... жеке ... ... ... зерттелетін, сараланған білім беру үлгісінің басым бағыттарын ... ... ... әлемдік өркениетке негізделген білім саясатының стратегиялық мақсаттарын ... ... ... ... нәтижеге бағытталған жалпы орта білім берудің жаңа жүйесіне ауысу білім беруді басқару жүйесіндегілерден мұғалімдердің кәсіби біліктілігін арттыруда ... ... ал ... негізгі кәсіби құзырлылықтарын дамытуды талап етеді[31].
Білім беру саласын ... ... ... бірі - ... ... түрлері мен әдістерін жетілдіру. Ескі мазмұнды ығыстыра отырып,елімізде білім берудің ұлттық үлгісі қалыптасуда. ... ... ... жоғары дамыған елдерінің (Жапония, Германия, Голландия) тәжірибесіне назар аударсақ,түпкі мақсаты-баланы жеке тұлға ретінде қалыптастыру, яғни, бірінші орында баланың білім, білігі мен ... ... ... ... алу ... дамуын қояды. Осы мақсатқа орай, бүгінгі педагогика ғылымында жаңа оқыту технологиялары: дидактикалық бірліктерді шоғырландыру, ізгілікті-тұлғалық бағдарламалар, дамыта ... ... ... ... ... ... саралап оқыту, өздігінен ізденіп даму, оқытудың компьютерлік, модульдік технологияларды ғылыми тұрғыда дәлелдеп, баламен бірге жұмыс ... ... ... ... ... ... отырған білім ордасының ұстаздарына талабы таудай дарынды-жеке тұлғаны дамыту, яғни Ушинскийдің деген сөзі аталған ... ... ... жолында ұстазды үлкен асуларға жетелейді, жауапкершілігін арттырады. Біздің басты мақсатымыз - ... өз ... ... алатын шығармашылық деңгейін көтеру. Бұл мақсатты жүзеге асыруда әрбір мұғалім білім стандарты талабына сәйкес ... ... ... етуге тиісті.
Мектеп ұжымы сапалы білім үшін осындай іргелі мәселелерді талап дәрежесіне қойып, білім жүйесінде оқытуды биік ... ... ... үшін ... ... ... ... өмірдің барлық салаларындағы ұлттық және дүниежүзілік жетістіктерді ... ... ... ... және ... ... бай ... қалыптастыру, оның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамытуына әсер етуді көздейді. Мектепішілік ... ... ... ... ... - мектеп өмірінің ең қажетті бөлігі. Бұл ... ... ... ... ... толық қатысуымен іске асады. Мектепте мектепішілік дәстүрдің маңызы ерекше орын алады. Мектепішілік дәстүрлі ... әр ... және ... ... ... ... ... табылатын белгілі құндылықтар бекітілген. Ұжымға қажетті кез-келген іс-шараны қиналмай, шын ықыласпен орындай білу - болашаққа қажетті ... ... ... ... ... мұғалім оқушыларға түсіндіріп, бақылай отырып нәтижеге жетуге тырысады. Тәрбие жұмысында тәрбие салаларының түрлерін қамти отырып ... ... ... ... ... ... сұраныстары да ескеріледі.
Кез келген білім ордасының білім сапасын арттырудағы туындайтын кейбір проблемалардан шығу ... ... ... жалпы орта білім беруде мұғалімнің кәсіби құзырлылығын дамытуды талап етеді. Әрбір мұғалімнің кәсіби дайындық сапасына қойылатын талап немесе ... ... ... мен ... біліктілігі - құзыреттілік пен кәсіби шеберлігінің сапасы ретінде қаралады.Құзыреттілікті ... ... ... беру ... ... ... ... қарау, зерттеу-бүгінгі күн талабы.
Әр ұстаз оқытудың жаңа технологиясындағы тиімді пайдаланылған әдістердің бәрі бала ... ... ... ... ... Әлемдік тәжірибеде бар электронды оқу құралдарын пайдалану шеңберін ұлғайту[31].
Мектептің тәжірибесін зерттеп қорыту, ... ... - ... ... ... ... бұл ... білімсапасының деңгейін анықтап, ұстаздың жеке жауапкершілігін көтереді.Мектептің материалдық базасын нығайту.Мемлекеттік тілде жазылған әдістемелік құралдарды шығару. Оқыту деңгейін халықаралық стандартқа жеткізуге ... ... биік ... қол ... - ... құзіреттілігі жоғары мұғалім ғана жүзеге асырмақ!
Дипломдық жұмысты жазу барысында жасалған теориялық талдау, тәжірибе жұмысының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді:
* оқушылардың экологиялық мәдениет түсінігі педагогикалық ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарында қазақ халық педагогикасы құралдары арқылы негізделеді, өйткені осы педагогикалық құралдар өлкетану жұмыстарында оқушылардың ... ... ... ... ... мен ... бағыты экологиялық мәдениет көріністерінің (құндылықтар, мотивтер, білімдер, біліктер, қабілеттер) тұтастығына қол жеткізуге жол ашады;
* биологиядан сыныптан тыс жұмыстарда ... ... ... қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының өзіндік ерекшеліктері аңықталды;
* өлкетану жұмыстарындағы экологиялық білімін дамытуда қазақ халық педагогикасы құралдарын пайдалану оқушылардың ... ... ... ... ... экологиялық тәжірибесін бірізділікпен қалыптастыру мүмкіндіктерін арттырады;
* қазақ халық педагогикасы ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарының ұйымдастырылуы олардың педагогикалық құндылығын анықтауға, мазмұндары мен әдіс-тәсілдерін бағдарлап, болжамдар жасауға ықпал етеді;
* ... ... ... ... беру ... сыныптан тыс өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру түрлері олардың экологиялық білімдерге ... ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаны қорғау жұмыстарындағы белсенділіктерін арттыруда аса маңызды орын ... ... тыс ... ... ... экологиялық мәдениетін қалыптастыру процесінде өлкетану материалдарын пайдалануда пәнаралық байланыстардың (әсіресе, әдебиет пен тарих, жаратылыстану пәндері) рөлі мен маңызы өте зор ... ...
* ... ... негізінде теориялық моделі жасалынып, оның компоненттері, өлшемдері мен ... ... ... жұмыс нәтижесінде биологияда экологиялық білім беру мәселесі бойынша біздің алға ... ... ... дәлелдеді. Оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыруда өлкетану жұмыстарының мүмкіндіктері жоғары екендігі және біз ... ... ... ... ... ... сабақтарында экологиялық құзыреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған педагогикалық технологиялар
ХХI ғасырдағы әлемдік білім беру жүйесін дамуда оқыту үрдісіне ... ... ... ... ... жаңа ... қолданылуда.
Оқу үрдісіндегі оқыту технологиялары дегеніміз қойылған мақсаттарға және күтілетін нәтижеге жету ... ... ... оқу ... ... мазмұнын меңгертудің жүйеленеген формалары, әдіс-тәсілдері.Олай болса, білім беруде қолданылатын оқыту технологиялары төмендегі негізгі талаптарға сәйкес болуы ... оқу ... ... ... өздерін еркін сезінуіне жағдай туғызу;
* оқушылардың оқуға ... ... ... ... ... жетуге талаптандыру;
* жеке дамуға бағытталған әдіс - тәсілдерді қолдану;
* өз бетінше білім алуға, оны ... ... білу ... ... ... ... ... қалыптастыруға ықпал ететін білім мазмұнын қамтамасыз ету;
* білім мазмұнын оқушыларды өз бетінше зерттеу мен жоба жасауға мақсатты әрі жүйелі түрде ... ... 12 ... жалпы орта білім берудің жалпыға міндетті стандартындаанықталатын түйінді құзыреттіліктер ... ... беру ... ... білім алушының қол жеткізуіне бағытталған проблемалардың шешімін табу, ... ... ... басты талаптары болып табылады. Құзыреттілік - оқушылардың іс -әрекеттің әмбебап тәсілдерін меңгеруінен көрінетін білім нәтижесі. Олай болса, ... ... ... ... ... ... ... талап етіліп отыр.
Оқушы құзыреттіліктерін қалыптастыру саласы:
* Түрлі жағдайларда проблеманы анықтауға, шешім қабылдауға;
* Өз әрекетіне мақсат қоюға;
* өзін - өзі ... өз ... ... ... ... ... ... әдістерін таңдауға;
* сыни тұрғыдан ұсынылған ақпараттар негізінде шешім қабылдауға;
* ақпараттарды өзбетімен табуға, талдауға, іріктеуге, түрлендіруге, тасымалдауға;
* коммуникациялық ... ... ... ... ... ... және ... тілдердегі жазбаша коммуникация түрлерін қолдануға;
* тілдік қатынастық стилдерімен жанрларын қолдануға;
* әдептілік ... ... ... ... ... ... ... түрлі көзқарастағы адамдармен сұхбат жүргізіп, шиеленіскен ахуалды шешуге мүмкіндік береді.
Аталған талаптардың ... ... бере ... ... бірі ... ... ... сыни тұрғыдан ойлау, модульдік оқыту технологияларын ... ... ... технологиясын көрнекті ғалымдар Л.С. Выготский, М.Я. Лернер, Л.В.Занков, В.В. Давыдов, Д.Б Эльконин толық зерттеп, дәлелдеген.В.В. Давыдов - ... ... ... ... ізденушілік - зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Д.Б. Эльконин, В.В. Давыдов жасаған жүйесінің негізгі компоненттері:
* Оқу ... ... ... Оны шешудің жолын бірге қарастыру;
* Шешімнің дұрыстығын ... ... ... ... алдына оқу мақсаттарын қоюда ешқандай дайын үлгі берілмейді. Мақсатты шешу ... ... ... ... ... ... асады. Мұғалім сабақ үрдісін ұйымдастырушы, бағыттаушы рөлінде ғана болады. Шешім ... ... ... оның ... дәлелдей білуге үйретіліп, әр оқушыға өз ойын, өз пікірін айтуға мүмкіндік беріледі.
Оқушының құзыреттіліктерін қалыптастырудағы дамыта оқыту технологиясының ... ... ... ... ... ... ситуациясын тудыру кезеңінде оқушылар өз жетістіктеріне көз ... яғни ... ... Осы ... ... ақпараттық, коммуникативтік құзыреттіліктерін дамыту көрініс береді.
* Интеллектуалдық шиеленіс кезеңінде оқушылардың ізденіс зерттеу әрекеттерін ұйымдастыруда салыстырады, топтардың жауаптары тыңдалып, шешімдері тыңдалады. ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңде оқушылар алдарына қойылған проблемаларды анықтап, топтың шешімі арқылы мақсат ... ... ... шешу құзыреттіліктері қалыптасады.
* Оқу міндетін қою кезеңінде жеткіліксіз білімдерін өздері меңгереді. Оқулықтан тиісті ақпаратты тауып, қажеттісін сызба арқылы береді.
* Оқу ... шешу ... ... ... жұмыстарды топ өздері орындайды, қиындықтарды анықтап, шешімін айтады.
* Қорытынды рефлексия кезеңінде әр топ, әр оқушы өз ... ... ... ... ... аясын айтады. Келесі сабаққа міндет белгілейді[34].
Сол сияқты, сыни тұрғыдан ойлау технологиясы қазігі таңдағы талаптарға сай алатын орны ... Сыни ... ... ... ... ... өзбетінше тұжырым жасау қабілетін дамыту, пікірталас, білім, іскерлік дағдысын қалыптастырады. Сыни тұрғыдан ... - бұл ... ... ... ... ... ... болуымен, басқалардың да пікірін ескеріп, қандай да обьективті ойлау және қисыны бар ... қате ... бас ... ... Сыни тұрғыдан ойлаудың жаңа идеяларды ұсынуға және жаңа мүмкіндіктерді көруге қабілетті, мәселелерді шешу кезінде маңызы зор.Мысалы: 6 ... ... ... ... ... ... ... мысал бола алады.
Мысалы: мақсатында Вен диаграммасын қолдануға болады. Жұмысты орындау барысында оқушылар мақсат қойып, сол мақсатқа жету үшін жол ... ... ... ... ... ... ... программалық материалды қалай ұғынғанын білді. Туындаған проблеманы шешуге және оны түзетуге мүмкіндік алады.
Бүгінгі таңда ... ... ... мен ... беру мәселесін мемлекеттік деңгейде көтерудің кажеттілігі туындап отыр. ... ... беру ... - адамзат қауымының, коғамның, табиғаттың және қоршаған ортаның үйлесімділігін, оны тиімді пайдаланудың жолдарын окушыларға түсіндіру.
Экологиялык және табиғатты ... ... ... және оларды бұлжытпай орындау, табиғат ресурстарын тиімді ... ... ... ... ... ... білім берудің ғылыми негіздерді педагогикалық үрдісте экологиялык тәрбие беруден ... ... ... ... ... ... өзінің бүкіл тыныс-тіршілігін табиғатпен байланыстырған. Оны үнемі аялап, аң-құсын ... ... ... су ... ... ... ұстаған[35].
Ғылымдардың зерттеулері бойынша үлгерімі төмен оқушылардын.денсаулықтарыньің төмендегені анықталған. Оған баланың:
+ күн ... ... ... ... ... ... тамактың нәрсіздігі,
+ мінез-күлқындағы кемістіктер;
+ отбасы жағдайының төмендігі себеп болған.
Күнделікті тұрмыста қолданылып жүрген синтетикапык заттар, полиэтиленнен жасалған ... бәрі де адам ... ... мол ... медициналық жағынан дәлелденіп отыр. Яғни, адамдарды әлеуметтік- экологиялық тұрғыдан да қорғау қажеттілігі туындап отыр. ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туады.
Ендеше табиғатты сақтау - біздің ұлттық міндетіміз. Ел тағдыры экологияға ... ... ... деп ... ... ... ... экологиялық тұрғыдан сауатты болу керектігін ұғындыру.
Осы экологиялық тәрбие ұлттық дәстүрге айналып, ... ... ... ... ... ... Мағжан, Ілияс, Қасым, Мұқағали) өлеңдерінде, жырларында кездесетін табиғат суреті, оның болмысы мен сыры осы дәстүр негізінде туған. Мұның ... мәні мен ... ... жалғасқан деп тек биология, химия сабақтарында ғана емес, басқа да пән сабақтарында баланың ой-өрісін дамытатын, ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие беру негізінде сабақтарды ұйымдастыру керек. Мұндай экологиялық тәрбие беруді ... ... ұлт ... - Жер, сол жерді ен жайлап, ... - ел, сол ... ... - жер ... мал деп түсіндіру. Ел мен Жердің қасиетін, табиғатын таныстыру міндетіміз болып санапады.
Жалпы корыта ... ... ... ... ... ... беру ... ұйымдастыру бір сабакта, бір тарауда, бір биология сабағында ғана емес, ... ... ... ... ... әрбір пәнді окытуда ұйымдастырылуы керек.
М.М.Жанпейісованың Модульдік оқыту технологиясы бойынша , , ... ... ... оқу ... ... ... пайдаланамын. Оқыта үйрету ойындары оқушыларға білімдерін тереңдетуге, толықтыруға, ... ... ... ... ... білуге, ақпарат көздерімен өздіктерінен жұмыс істеуге, ізденуге, әр түрлі жағдайларда дұрыс шешім қабылдауға, қиындықтан алып шығатын жол ... ... өзін ... ... ... 7 ... [3-ҚОСЫМША] оқушыларды бірнеше топқа бөліп, топтарға әр түрлі өсімдіктер топтарын бөліп беру , , , . Әр топ әр ... ... ... ... жинап, плакат түрінде безендіріп класс бөлмесінің кез келген жеріне ыңғайлы етіп орналастырып, әр топ өз жинақтаған мәліметтерін қорғайды, басқа ... ... ... қажет қолдануға болатын өсімдіктер туралы қосымша мәліметтер алады[36].
Стандартты, типті міндеттерді шешуге алғаш оқыту үшін ... ... ... әдіснамасына арналған тапсырмалар, оқу материалдарын қайталау үшін, бекіту және оқушыларды жаттықтыру үшін жеке тапсырмаларды өзара жаттықтыру мен ... ... үшін ... Бұл ... пайдалану үшін арнайы тапсырмалар дайындалады, құрастырған материал нақты болуы қажет.
Коммуникативтік құзыреттілігі анықтау мақсатында 6 сыныптағы биология пәнінен ... ... ... үшін мына әдістерді пайдалануға болады.Алдын ала оқуға берілген мәтіннен үзінді және сұрақтармен тапсырмалар беріледі, сонымен қатар бағалау жеке ... ... ... ... жағдайда дұрыс жауаптары көрсетіледі.Сұрақтар мен тапсырмаларды жұппен орындайды. Мысалы, берілген сөйлемдерден дұрыс анықтамаларды тауып, теориялық білімді ... білу ... ... үшін мынадай тапсырмалар қолдануға болады.
№ Тапсырмалар жауаптар
1 Дұрыс жауап тұсына қате жауап тұсына ... ... өсуі үшін ... заттар қажет.
Ә.Картоп гүлдеп болған соң азотты қажает етеді.
Б.Бактериалық тыңайтқыштарды арнайы препараттардан әзірлейді
В.Ауыл шаруашылығында органикалық және минералды ... ... ... ... картопқа фосфор қажет.
Стимул: Егер сен осы берілген тапсырмаларды табысты орындасаң онда бүршік түрлерімен танысасың. ... ... ... ... ... ... шешімін табу немесе өзіндік менеджмент құзыреттілігіне мәтінді оқып сұрақтарға жауап бер және оны мына ... ... ... ... ... не ... ... үшін коректік заттармен суды сіңіру үрдісі қалай аталады?
Құнарландыру
3.
Неліктен ... ... ... ... өнімі мол, ал кейбір жерде аз болады?
құнарлы, құнарсыз болуына байланысты
4.
Неліктен топырақта коректік заттар мөлшері бірқалыпты ... ... ... ... ... ... бар ... жинап алынуына байланысты
5.
Топырақты құнарландыру үшін не қажет?
өсімдіктер жақсы өсу үшін.
Осылайша, әр түрлі педагогикалық ... ... ... құзіреттіліктерді қалыптастыратын тапсырмаларды орындау арқылы сабақ кезеңдерінде оқушылар сабақтың мақсат, міндетін өздері анықтайды, проблеманы шешу жолын іздестіреді, жаңаны өздері ... ... ... ... ... ... әр ... проблеманы шешу, ақпараттық, коммуникативтік құзыреттіліктері қалыптасады. Құзыреттілік қалыптастырудың міндеті әр сабақтың өмірлік ... ... Бұл ... ... ... ... тапсырмалардың маңызы зор.Оқушылардың үлгерімі мен білім сапсының ... ... ең ... ... шеберлігіне байланысты. Мұғалім өз міндетін тек оқыту, түсіндіру емес, ең алдымен оқушының оқу еңбегін ... оқу ... ... ұйымдастыру, басқару деп білуі тиіс. Сондықтан аталған педагогикалық технологиялар ойлау мен ұштастыра ... ... ... ... жолы.
Қазақстан жаңа ғасырға дүние жүзі елдері қатарында терезесі тең ел ... ... ... Жаңа ... бастаған ұрпақ келер ұрпаққа қарыздар болып қалмас үшін қолдан келген игіліктерді жасайтыны анық. Қашанда білімі мол, рухани ... бар ... ... ... да жүдемесі хақ. Біздің басты байлығымыз - білім.
Болашақ - ... мен ... ... болатыны айдан анық нәрсе. Қазіргі жас ұрпақтың білімі мен тәрбиесі қандай дәрежеде ... ... ... де ... ... болмақ. Сондықтан қоғам талабына сай, қоғамды көркейтетін, дамытатын, Қазақстан Республикасының ішкі және сыртқы істер байланысында мемлекеттің өркениеті үшін ... ... ... ... ... және ... қарым-қатынас жасай алатын, ана тілін жетік білетін, ұлтжанды азамат дайындау - бүгінгі ұстаз ... ... ... ... - ... мектеп - кеме. Мұғалім - мектептің жүрегі. Білім нәрімен ... оның ... аша білу - ... де қиын іс. Осы ... ... еркін жүздіру - бала жанының бағбаны мұғалімнің іс-әрекеті. Мұғалімнің бір-біріне және ешкімге ұқсамайтын сабақтары келер ... ... ... сай ... ... ... ... ұрпақты өткенін ұлықтап, бүгінімен мақтанатын, болашағына үмітпен қарайтын патриоттық-азаматтыққа тәрбиелеу, әлемдік сапа ... ... ... ... ... арттыру - қазіргі кездегі білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелердің бірі.
Қорытындылай келсек, оқушы ... ... үшін әр ... ... ... әдіс-тәсіл мен технологияны қолдана алады. Ол "Проект технологиясы", "Модульдік оқыту технологиясы", Қ.Бітібаеваның "Әдебиетті оқыту ... ... ... ... технологиясы" болуы мүмкін, бірақ ең бастысы шәкірт қойылған проблеманың шешімін өзі табуы ... ... ... ... керек. "Проект технологиясын" пайдалана отырып, құзыреттілік пен әрекеттілік тұрғыда қазақ тілі мен әдебиетін оқытудың маңыздылығы сол: оқушы ғылыми ... ... ... теориялық білімді өздігінен меңгереді, ойлау қабілетін әлеуметтік тәжірибеде жүзеге асыра алады, алған білімін ақиқат ... ... ... ... жағдаятта өзін таныта алады, меңгерілген білім қоғамдағы өмірмен логикалық сабақтастықта, күнделікті өмірде практикалық қолданыста болады.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... маңдайға тигізіп, білімді санаға сіңіру, ұғымды түсінікке ұйытқы болғызу болып табылады.
2.4 Ботаника сабағын дамыта оқыта отырып, оқушының құзіретілігін қалыптастыру
ХХІ ғ. ... мен ... ... ... мен ... ... негізі - адам мен табиғаттың қарым-қатынасын жетілдіру жүйесінде экологиялық білім мен тәрбие берудің маңызы зор болып ... ... ... ... ... мен ... беру мәселесі дүниежүзі халықтарының,ғалымдарының, педагогтерінің, саясат қайраткерлерінің назарын ... ... ... кезде жер шарында жаппай экологиялық апаттың таралуы және оның ... алу ... ... ... ... түбірімен жаңанегізде жетілдірудің қажеттігі экологиялық мәселенің өзектілігін көрсетеді. Ғалым ... И.Д. ... ... ... білім мен тәрбие берудің мақсаты мен мәні - ... ... ... ... ... ... оқушылардың жауапкершілікпен қарайтын көзқарасы мен сенімін қалыптастыру. Ал А.Н. ... ... ... ... ... мақсаты - қоршаған ортаға құқық нормалары мен ... ... ... жауапкершілік қатынастың негізінде экологиялық мәдениет қалыптастыруға болатынын ... ... ... үйлесімді байланысын қалыптастыруүшін берілетін экологиялық білімнің маңызы зор. Биология сабақтарында экологиялық бағыттағы білім мен ... ... ... ... ... пайдасы ерекше[37].
Экологиялық білім мен тәрбие беру қоғамның әрбір ... ... ... ... ... ... және ... шарасын үйретуді көздейді, мұның түпкі мақсаты - табиғат байлықтарына жауапкершілікпен қарайтын, экологиялық тұрғыда саналы жеке ... ... Ол ...
* ... ... ... беру;
* алған білімін табиғатты қорғау, көгалдандыру ісіне бағыштай білуге тәрбиелеу қажет.
Экологиялық білім мен тәрбие жас жеткіншектердің ... ... ... ... ... жеке ... экологиялық мәдениетінің негізін қалайды.
Басты назарда , немесе мәселесінің тұру қажеттігі ұстанымды ... ие ... ... ... () дәл осы ... ... көбірек кеңістікке ие болып және халықаралық дәрежеде көлемді қолдау тауып отыр. Солай бола тұра соңғы уақыттары мамандардың көпшілігі экологиялық білімді ... ... ... ... ... ... шешу мүмкін емес деген түсінікке келе бастады. Алайда деген қағида туындайды. Қазіргі ғылыми-техниканың даму жағдайында қоршаған ортаны ... ... ... үйлесуі басты мәселе. Осыны ескеріп ғалымдардың бірқатар ... ... ... ... ... ... ... шеккен жұртшылықтың жерге, оның байлықтарына, көлдер мен өзендерге, өсімдіктер мен ... ... ... ... мәселе қоюлары дұрыс.
Ғаламшарымыз экологиялық қиыншылық жағдайындаб тұрғанда, әсіресебіздің тәуелсіз республикамыз үшін көкейкесті мәселе.
Республикамыздың табиғи жағдайы қолайсыз бағытта өзгеруде, ... те ... оның ... ... ... ... қажетті табиғи жағдайды қалпына келтіру біліктілікті де, уақытты да қажет етеді.
Табиғаттың ғажайып құбылыстарыментаныстыру, олардың мән-мағынасы ұғындыру арқылы жас ... ... ... ... ... ... ... зейінін, ойын, тілін дамытуға болады. Сонау ерте замандардан бері талай-талай ғұламалар, ойшыл педагогтер табиғатты тәрбие құралы деп қарап, орасан зор ... ... ... ... Шығыстың екінші ұстазы Әл-Фараби, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтың мұралары мен А.Байтұрсынов, ... ... ... ... зор ... ... ... балабақшалардың ашылуына атсалысқан Н.Құлжанованың мақалалары мен талаптары да ... ... ... ұлы ... ... ... ... тілдің дамуындағы табиғаттың алатын орнын айрықша бағалаған. Солардың бәрі ұрпақ тәрбиесі дейтін ұлы мұратты жүзеге асыруда ... жол ... ... ... білім мен тәрбие беру міндеттерін шешуде төмендегідей түпкі негіздерге сүйену қажет: табиғи ортаны оқып ... мен оны ... ... ... үрдісі кезінде таным мен практикалық әрекеттердің бірлігін қамтамасыз ету.
Ал, бұл жүйе ... ... ... мен тәрбие беру барысында
жүзеге асырылады. Оқытушы білімгерлердің әрқайсысының табиғатты қорғауға тәрбиелеуде дәрістер, табиғаттықорғау туралы әңгімелер, сол сияқты табиғатқа саяхат, экология ... ... ... және ... ... ... ... борышын қалыптастыратынғылыми білім болып табылады. Қазіргі кезде биология білімгерлеріне ... ... мен ... ... көбірек қолданылатын өзіндік жұмыс түрлеріне ашық тәрбие ... мен ... ... кездесу кештері жатады. Білімгерлерге экологиялық тәрбие беру мақсатында өткізілетін ғылыми жұмыстардың ішінде танымжорық пен экологиялық ... ... орны бар. ... ... танымжорықтың міндеттерінің бірі - табиғатты қорғау, табиғат байлықтарына ұқыптылықпен қарау мәселелерін барынша насихаттау. Мысалы, ... ... ... ... болса, онда танымжорыққа шығар алдында аңшылардың ережесі броконьерлермен күрес жолдары, жануарлардың, құс пен балықтардың жазылған, құрып бара жатқан түрлері ... ... ... туған жерге деген сүйіспеншіліктерін арттыра отырып, экологиясын қорғауға үлес қосуға тәрбиелеу ... ... ашық ... ... , , , т.б. ... ... ақындар өлеңдерінен үзінділер, папкасы, бүктемелі кітапша, , , кітапшалар мен өсімдіктер, ... ... ... ашық ... балалар салған суреттер көрмесі, сынып ұраны, тірек-сызбалар, табиғат сұлулығы бейнеленген суреттер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар көрнекіліктерін пайдаландық.
Оқушыларға жаңа ... ... ... ... ... беру ... ... ең өзекті мәселенің бірі. Сондықтан, экологиялық білім мен тәрбие берудің орталық ядросы - сабақ болып табылады.
Мектептегі әрбір ... ... ... ... тәрізді биология, химия, физика, география сияқты пәндердің өзіндік байланысы арқылы оқушыларға экологиялық білім беруге және сол бағытта тәрбие берудегі маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... мен тәрбие беру мақсатында жүргізіліп жүрген биология ... ... ... ...
Мектеп оқулықтарындағы, әсіресе, биологиядан түрлі тақырыптарды жаңа сабақ ретінде өткізгенде халқымыздың бай тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ... экологияның қазіргі жағдайына тоқтала келіп, қазақ халқының бар өмір салты табиғатпен тағдырлас болғанын және өзін сол табиғаттың туындысы деп ... оның ... , ... ... қажеттілігіжайында нақты материалдар арқылы оқушылар адамдардың кейбір жөнсіз іс-әрекеттерінің негізінде ауаның ластанып, топырақтың су мен жел эрозиясына ұшырайтындығын түсініп, экологиялық ... ... ... ... арқылы экологиялық білім беру табиғат ресурстарын тиімді ... мен ... ... ... белсенді әрекет жасай алатын жеке тұлғаның экологиялық сенімін ... ... ... үлкен рөл атқарады. Қазіргі таңда білім саласында жүргізіліп жатқан реформаның басты мақсаты - ой-өрісі жаңашыл, шығармашылық ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жеке тұлға даярлау. Сонымен қатар Қазақстан Республикасы білім жүйесін 2015 ... ... ... ... ... мақсаты - терең білім, кәсіби шеберлік, өзін-өзі дамыту, ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті жеке тұлға қалыптастыру болып отыр.Биология сабақтарында ... ... ... беру ... ... ... зор. ... биология пәнінде экологиялық білім беру жұмыстарын ұйымдастыру мен жандандыруға мүмкіндіктер көп.
Экологиялық білім беру ... ... пен ... жете ... сезінуіне, оның заңдылықтарын ой електерінен өткізіп, түйсіне білуіне және оған ғылыми ... ... ... ... ізденімпаздыққа, ұлтжандылыққа, туған жерін, Отанын сүйетін азамат болуға баулиды.
Қазіргі таңда оқыту үрдісіне қойылатын талаптардың өзгеруіне ... ... ... негізінен қолданылуда. Оқу үрдісіндегі оқыту технологиялары дегеніміз қойылған мақсаттарға және күтілетін нәтижеге тиімді жету жолдарын ... ... оқу ... ... ... ... ... жүйеленеген формалары, әдіс - тәсілдері.
Білім беру деңгейінде қолданылатын оқыту технологиялары төмендегі ... ... ... ... ... Оқу ... білім алушылардың өздерін еркін сезінуіне жағдай туғызу.
* Оқушылардың ... ... ... ... күтілетін нәтижелерге жетуге талаптандыру.
* Жеке басдамытуға бағытталған әдіс - тәсілдерді қолдану.
* Өз ... ... ... ... ... мүмкіндіктер туғызу[30].
Аталған талаптардың бәріне жауап бере алатын технология ретінде дамыта ... ... атап ... болады. Жалпы , терминдеріне баланың белгілімөлшерден шығып, саналы іс - әрекет сатыға ауысуы деп ... ... ... ... ... ... ғалымдар Л:С Вготский, М.Я. Лернер, Л.В. Занков, В.В. Давыдов, Д.Б ... ... ... ...
В.В. Давыдов - дейді. ... ... ... ... - ... ... ... басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің осы кезге дейінгі білетін тәсілдерінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін ... ... ... оның ... ... ... ... артып, білім алуда әрекет жасайды. Дамыта оқыту жүйесіндегі сабақтардың типологиясы:
* Оқу ... қою ... ... ... түсінікті нақтылау сабағы;
* нақтылау сабағы;
* бағалау сабағы
* Оқу мақсаттарының нақты ... Оны ... ... ... ... ... ... дәлелдеу.
Бұл үшеуі - дамыта оқытудың Д.Б. Эльконин, В.В. Давыдов жасаған жүйесінің негізгі компоненттері. Оқушы ... оқу ... ... ... ... үлгі ... Мақсатты шешу іштей талқылау, сосын жинақтау арқылы жүзеге асады. Мұғалім сабақ үрдісін ұйымдастырушы, бағыттаушы ... ғана ... ... ... кезде әркім оның дұрыстығын дәлелдей білуге үйретіліп,әр оқушыға өз ойын ,өз пікірін айтуға мүмкіндік беріледі. ... ... ... ... - ... әдісі алмастырады. Бұл әдіс тұлға дамуы тығыз байланыста. Дамытудың ... ... ... жеке ... өзіндік деңгейі мен ерекшелігіне сәйкестендіріледі. Балаға іс - ... ... ... болып табылады. Балаға қоршаған ортамен өзара қатынасқа түсетін дербес субъект рөлі беріледі. Тұлғаның барлық қасиетін тұтас дамытуға негізделген. Баланың ... даму ... ... ... ... түрлері оқушылардың құзыреттіліктерін қалыптастыруға өз септігін тигізеді. ... ... сай 12 ... орта ... беру ... ... анықталатын келесідей түйінді құзыреттіліктер ретіндегі білім беру ... ... ... ... қол ... ... проблемалардың шешімін табу;
- ... ... ... - ... іс -әрекеттің әмбебап тәсілдерін меңгеруінен көрінетін білім нәтижесі деп Қазақстан республикасы Жалпыға ... ... ... ... ... ... ... болса, дамыта оқыту технологиясын оқушының түйінді құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағыттай жұмыс ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беру саласы:
Проблеманы шешу:
* Түрлі жағдайларда проблеманы ... ... ... Өз ... ... ... өзін - өзі ... өз әрекетін басқамен салыстыруға
қойылған міндетке сәйкес әдістерін таңдауға
* сыни ... ... ... негізінде шешім қабылдауға
* ақпараттарды өз бетімен табуға, ... ... ... ... коммуникациялық технологияларды қолдануға;
* ақпаратты өңдеп, қолдануға;
* қазақ және басқа тілдердегі жазбаша коммуникация түрлерін ... ... ... сәйкес пікір білдіруге мүмкіндік береді
Оқушының құзыреттіліктерін қалыптастырудағы дамыта оқыту технологиясының қолданыс табуын төмендегідей көрсетуге болады.
І. Табыс ... ... ... ... өз ... көз жеткізеді, яғни білетіндері сараланады. Осы кезеңде оқушылардың ақпараттық, коммуникативтік ... ... ... береді.
ІІ. Интеллектуалдық шиеленіс кезеңінде оқушылардың ізденіс зерттеу әрекеттерін ұйымдастыруда салыстырады, топтардың жауаптары тыңдалып, шешімдері тыңдалады. Осылайша сабақ ... ... ... айтады. Бұл кезеңде оқушылар алдарына қойылған проблемаларды анықтап, топтың шешімі арқылы мақсат қояды. Яғни, проблеманы шешу құзыреттіліктері қалыптасады.
ІІІ. Оқу ... қою ... ... білімдерін өздері меңгереді. Оқулықтан тиісті ақпаратты тауып, қажеттісін сызба арқылы береді.
ІҮ. Оқу міндетін шешу амалдарын іздестіруде ... ... топ ... ... ... ... ... айтады.
Ү. Қорытынды рефлексия кезеңінде әр топ, әр оқушы өз түсінігіне талдау жасап, өмірде қолданылу аясын айтады. Келесі сабаққа міндет ... ... ... бойынша сабақ кезеңдерінде
* оқушылар сабақтың мақсат, міндетін ... ... ... шешу ... ... ... ... табады;
* ақылдасады, кеңеседі
Аталған әрекеттері арқылы әр оқушының проблеманы ... ... ... ... ... Құзыреттілік қалыптастырудың келесі міндеті әр сабақтың өмірлік жағдайлармен байланыстылығы. Бұл орайда құзыреттіліктерді қалыптастыруға ... ... ... ... ... ... ... тапсырмалар:
* Ақпараттық ізденісті жоспарлау
* Ақпаратты өңдеу
* Логикалық операцияларды пайдалану.
* Коммуникативті құзыреттілікті қалыптастыруға арналған тапсырмалар
* Жазбаша қатынас
* Өнімді топтық ... ... ... бойынша сабақтарды даярлау және өткізу этаптары:
І. Әдістемелік іс - ... ... ... пен ... ... ... Оқу жағдайын ескеру
Ø Әдістемелік тәсілдерді қолдану
ІІ. Келесі сабақтың моделін жоспарлау
* Сабақтың негізгі мақсаттарын анықтау (аралық міндеттер мен шешу ... ... әр ... ... негізгі әрекет түрлерін анықтау;
* Оқушы әрекетін ұйымдастыру әдіс - ... ... ... ... Әр ... баланың іс - әрекетін ұйымдастыру;
* ... ... ... - ... ... ... бақылау жұмысы
IV. Рефлекция (Сабақтың қорытынды бағасы)
* Қойылған мақсатқа жету
* Тақырып бойынша өзгерістер енгізу
Дамыта оқытуда мұғалімнің басты ... ... ... дайын күйінде көрсету емес, оқушымен бірлесіп, жалпы іс - әрекетті ұйымдастыра отырып, алға қойған ... ... ... ... тәсілдерін, жолдарын іздестіру арқылы өз іс - ... ... ... Оқу әрекетін қалыптастыру, айналадағы дүниемен белсендіәрекеттестік, этикалық, эстетикалық қарым - ... ... дара ... ... ... ... Оқу ... баланың бойындағы дамытуды қалыптастыруды дағдыға айналдыру.
3) Оқу мен ... ... ... аса ... бөлу.
4) Сөздік қоры мен тілдің арасындағы байланыстылыққа аса көңіл бөлу.
5) Оқушының сезіміне әсер ... ... ойын ... Жалпы оқушының жан дүниесін ... ... ... оқыту технологиясы оқушы құзыреттілігін дамытуда аса маңызы бар технология.
ХХІ ғасыр жаңа заман талаптарын меңгере отырып, жан-жақты дамыған ғасыр. Ал ... ... сол ... ... ... ... Ол үшін әрбір Қазақстан Республикасының азаматы жан-жақты дамыған, білімді, білгір болуы тиіс. Сол үшін әр ... ... ... ... ... да ... ... таңда жалпы білім беретін мектеп жағдайында оқушылардың экологиялық білімін қалыптастыру үшін төмендегідей ұсыныстар жасауға болады:
* биология ... ... ... ... бірі ... экологиялық бағыттарда әртүрлі іс-шаралар (факультатив, үйірме, апталық, олимпиада, дөңгелек үстел, конференциялар т.б) үнемі ұйымдастырылып отырылуы керек;
* жергілікті ... ... ... ... ... ... ... қажет;
* оқушылардың экологиялық тәрбиесінде өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру мәселелері бойынша ата-аналар мен мұғалімдер үшін ... ... ... ... ... ... ... өлкетану жұмыстарында биологиядан оқу құралдары арқылы оқушылардың экологиялық мәдениетін ... ... мен жазу ... сын тұрғысынан ойлауды дамыту технологиясын қолдану керек;
* жалпы білім беру жүйесінде оқушылардың экологиялық мәдениетін қалыптастыру үшін экологиялық сыныптар ашу ... ... ... ... биологиядан оқу процесінде және сыныптан тыс жұмыстарда экологиялық білімді қалыптастыруға қойылатын ... ... ... жас ... сәйкес лайықты материалды іріктеуі; өлкетану материалдарының тақырыптың мазмұнымен үндесуі; туған өлкенің табиғи ерекшеліктерін сипаттайтын мәліметтердің жаратылыстану пәнінің бағдарламасына сәйкестігі; ... ... ... ... жалпы даму деңгейлеріне сәйкестігі; олардың танымдық қызығушыларын дамытуға ықпалын тигізуі; өлкетану материалдарының оқушылардың табиғатты қорғауға, ... ... ... ... етуі ... тәжірибелік-педагогикалық жұмыстар барысында байқалған интеллектуалдық, рухани-байлық және сарамандық бөлімдердің қалыптастырылған деңгейінің ... оң ... біз ... ... жалпы білім беретін бейіндік мектеп жағдайында оқушылардың экологиялық білімдерін қалыптастырудың педагогикалық шарттары үрдісінің тиімділігі мен ... ... ... береді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
* Цветков Л.А. Общая методика обучения биологии - М., Просвещение. 1982, б.520
* ... Д.М, ... В.С. ... ... методикасы.
- Алматы, 1984
* Харламов И.Ф.-Активизация учения школьников, - М.,1960, б.452
* ... О.С. ... ... ... - М., ... ... процесіндегі экологиялық сабақтастықтың ғылыми-теориялық негіздері. Монография. ТКО ... - ... 2005, ... ... қоршаған орта. Экология. Әдістемелік нұсқау. - ... ... 2003, б.55
* ... мир. ... Методическое пособие. - Алматы: Алматы кітап, 2003, б.55
* Айналаны қоршаған орта. ... ... - ... ... 2003, б.35
* Мектептегі білім берудің сапасы: қазіргі жағдайы, даму ... және ... ... ... ... ... - ... 2000, б.160-162
* Экологиялық тәрбие жұмысының сипаты - Білім Образование. 2001, №2, б. 31-33
* ... ... ... ... ... жан ... дамыту Білім берудегі менеджмент, 2001, №3, б.117-119
* Қазақстандағы биология және экология ғылымдарының ... ... ... ... конференцияның материалдары. - Алматы, 2002, б.89-192
* Әлемдік білім беру кеңістігі жағдайындағы ғылым мен практика интеграциясы. Абай ... ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Алматы, 2003, ...
* Жас ... ... ... ... ... Ұлт ... 2003, №2, б.19-21
* Үздіксіз экологиялық тәрбие. Қазақстан мектебі, 2003, №8, б.32-34
* Экологиялық тәрбие технологиясы . Еуразия. Хабаршысы. - ... 2005. -№2, ...
* ... тәрбиені сабақтастықта жүргізу тұжырымдамасы. - Алматы: ТКО баспасы, 2005, б.25
* Педагогикалық инновация негізінде оқушыларға экологиялық білім ... ... ... - Алматы- Қаз. Мем. Қыз.Пед.Инст. Педагогика сериасы, 2007, б.81-85
* Үздіксіз білім беру процесіндегі экологиялық тәрбие ... ... - ... 2007. № 4(2), ... ... К.А, ... Н.К. ... білім беру бағдарламасы- Қазақстан мектебі № 8, 1993 ж
* ҚР ... ... ... ... ... стандарттары. 12 жылдық білім беру, 2006, б.18
* Құзіреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған тапсырма. 12 жылдық білім беру, 2008, б.20-21
* ... ... ... 1998 ж, б.17
* ... М.И. Оқу ... ... ... мәселелері, Психологиялық ғылым және білім беру , 2003, б.22-25
* МарковаА.К. Кәсіби құзыреттіліктің даму ... 2009
* ... ... мәдениеті-педагогикалық қабілет, 2008
* Горбунова Л. Зерттеу туралы білімі, білік дағдысының болуы , 2007
* Богаева И.Д. ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңы. - Алматы, 2010, б.6
* ... ... 2015 ... ... білім беруді дамыту тұжырымдамасы. - Астана , 2004, б.3-4
* ... Х.Т, ... П.С. ... - ... ... ... басты сапасы. 2007, б.27
* Назарбаев Н. Инновациялар мен оқу- білімді жетілдіру арқылы білім ... . Л.Н. ... ... ... ... ... ... лекция. - Астана, 2006
* С.Қ.Әубәкіров. ... - ... 1999, ... ... ... ... -Ташкeнт, 1998, б.98
* Г.Т.Тугeлбаeва. Систeмно-структурныe аспeкты программного обeспeчeния процeсса прeподавания ... в ... и ... Каз Гос ... 2005.
* ... ... ... өсімдіктер. -Алматы, 1982 ж.
* Б.Қ.Махатов, Ә.Қ.Патсаев, К.К.Орынбасарова, Ж.А.Қадишаева. Фармакогнозия. - Шымкент, 2011 ж, ... ... ... ... ... шипа. - Алматы, 2004ж.
* Ә.Іскендіров. Қазақстанның дәрілік өсімдіктері. - Алматы, 1982 ... ... ... ... ... анатомиясы және морфологиясы. - Шымкент, 2011 ж.
* Қазақ энциклопедиясы,2-том. - Алматы,1998-2007,3 б.65
* Орысша-қазақша түсіндірме ... ... ... ... ... ... Оқушыларға дәрілік өсімдіктер туралы терең мағлұмат беру, білімдерін кеңейту;
Ә) дамытушылығы: ... ой - ... ... кеңейту, қызығушылығын дамыту;
Б) тәрбиелілігі: Оқушыларды табиғатта өздерін дұрыс ұстауға үйрету, табиғаттағы өсімдіктерді қорғауға ... оқу - жазу ... ... ... - ... түсіндіру, әңгімелеу.
Түрі: Жаңа сабақ ( флипчарт)
Көрнекілігі: Дидактикалық - ... ... ... жазба, интерактивті тақта.
Жүрісі: І. Ұйымдастыру.
А) қызығушылығын ояту
1. Оқушылар назарын сабаққа аудару.
ІІ. Өткенді пысықтау.
1. Үй тапсырмасын сұрау.
- ... ... ... тақырыппен таныстық?
- Өсімдік өсуі үшін қандай жағдайлар керек екен?
- Өсімдік жыл мезгілдеріне байланысты қандай күйге ұшырап, қандай өзгеріске ... ... ... ... ... ... тиянақтау.
ІІІ. Ребус шешу,,,
Жауабы:
Бейне көрініске назар аударайық.
- Бейне көріністе не бейнеленген?
ІV. Жаңа сабақ.
1. Дәрілік өсімдіктердің суреттері көрсетіледі.
- Суреттегі өсімдіктер ... ... ... бұл өсімдіктерді дәрілік өсімдіктер деп атайды?
- Тағы басқа қандай дәрілік өсімдіктерді ... Олар ... ... ... ... ... ... оқу.
- Мәтінді жете түсіндіру, мазмұнын ашу.
- Суреттер бойынша әр өсімдікке жеке тоқталу, жеке түсінік беру.
Қазақстанда дәрілік ... ... түрі ... ... шайқурай, қалақай, түймедағы,
мыңжапырақ, таушымылдық, бөріқарақат, шырғанақ, итмұрын, жусан және тағы басқалар.
Шайқурайды халық 99 ... емі деп ... Онда ... ... өте көп. ... ас ... ... суық тигенде көмектеседі. Бұл өсімдіктің атауының өзі оның жұпар иісі туралы айтып тұр. Жұпаргүлді шайға қоссаң, ерекше дәм және хош иіс ... ... ... ... ... көп. Жолжелкенді жараға жапсырып қойсаң, тез жазылады. Жолжелкеннің шырынынан ... ... дәрі ... ... ... ... ... тізбектей оқыту.
2. Мәтін мазмұны бойынша сұрақтар:
А) Өзің білетін дәрілік ... ... ... ... не үшін ... ... өсімдіктерден не дайындайды?
V. Дидактикалық ойын
1. Берілген өсімдіктердің ішінен дәрілік өсімдіктерді тауып, өз орнына орналастыр.
VІ. ... ... ... ... - ... шап - шақ,
Киген қалпағы аппақ,
Балалар тұр қаптап. ( ... - ... ... ... иісі ... ... ... (Жалбыз)
3 - топқа:
Бұтаға ілген үлпершек,
Іші нәрлі қызыл сөл,
Теріп алып үлгерсек. (Бүлдірген)
Ә) Осы жұмбақ ... ... ... ... Қорытынды
- Бүгінгі сабақта қандай тақырыппен таныстық?
- Оларды не үшін ... Үйге ... ... ... ... Өз ... ... дәрілік өсімдіктер туралы ата - анаңнан сұрап біл.
ІХ. Бағалау
Белсенділік танытқан оқушыларды бағалау.
2 ҚОСЫМША
БОТАНИКАЛЫҚ БАҚ
Сабақтың мақсаты:
а) білімділік : ... бақ ... ... ... ... ... өсіп-көбеюіне, бақтардың жұмысына баға беру.
ә) тәрбиелік: Өсімдіктер әлемін тиімді пайдалану барысында табиғатты қорғай алатын, ... ... ... мол, ... ... ... ... тәрбиелеу;
б) дамытушылық: Қоршаған ортаның тағдырына немқұрайлы қарамауға баулып, баққа деген сүйіспеншіліктерін одан әрі дамыту;
Сабақтың түрі: Жаңа сабақ
Сабақтың әдісі: ой ... ... : ... ... гербарий (кеппе)
Пайдаланған әдебиет: оқулығы, қосымша материалдар
Сабақтың жүру тәртібі: Оқушылардың оқу-құралдарын, сабаққа қатынасын тексеру
Ұйымдастыру бөлімі - 2 ... ... ... - 10 ... ... - 15-20 мин
Білімді тексеру - 15 мин
Үй тапсырмасы / бағалау/ - 3 мин
Жаңа сабақ жоспары:
Ботаникалық бақ - ... ... ... оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық ... ... ... Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді ... ... ... ... ... мен ... өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа ... ... ... бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биология, экология ... ... ... ... қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; ... салу ... ... ... жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту.
Бас ботаникалық бақ ... ... ... ... ... көгалдандыру ісіне зор үлес қосып келеді. Жарты ғасырлық жұмысында бұл ғылыми мекеме ... 700-ге жуық ... ... салаларына енгізген екен. Олар қазір Қазақстанның түкпір-түкпірінде елді мекендерді көркейтуге кеңінен пайдаланылуда
Маңғыстау Тәжірибелік Ботаника ... 1972 жылы ... ... ... ... ... құрылған. Ауданы 37,9 га. Қазір бақта: ашықтұқымдылар, басқа аймақтан әкелінген жалпақ жапырақтылар, жергілікті флора, ... ... ... өсімдіктер, жем-шөп дақылдарының жаңа түрлері бөлімдері жұмыс істейді. ... ... ... ... бағыттары: басқа жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктерді жерсіндіру; ... ... ... ... өсуі мен ... биоэкологиялық ерекшеліктерін анықтау; өсімдік өсірудің агротехникасы мен олардың көбею заңдылықтарына бақылау жүргізу;
Жезқазған Ботаника Бағы - ғылыми-зерттеулік ... 1957 жылы ... ... ... қарай 4 км жерде, Қаракеңгір өзенінің оң жағалауында академик Қ.И. Сәтбаевтың тікелей басшылығымен құрылған. Ауданы 62 га. ... ... бағы 1935 жылы ... ... ... бағының ауданы- 154,2 га, жатқан және жергілікті жерде ғана өсетін өсімдіктерін қорғау және қалпына келтіру үшін ... ... ... ... бағы - ... ... 1946 ж. ... шатқалында Бақанас ауданынан 45 км жерде ашылды. Оның ашылуына академик Қ.И. Сәтбаевтың ұсынысымен "Іле кешенді базасының" құрылуы себеп ... ... ... өскен жабайы өсімдіктерді зерттеу арқылы оларды генетикалық қор ретінде пайдалана отырып, ... ... ... ... ... және ... ... маңызын кеңінен насихаттап, жерімізді жасыл желекке орауда ботаникалық бақтардың жұмысына баға жетпейді.
(Видеокөрініс) Алматыдағы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Бас ... ... ... ... ...
1. ... ... атауы Құрылған жылы
Ойлан, тап
1. Өсімдікжайда (оранжерея) немесе ашық грунтта әр түрлі өсімдіктер өсірілетін ... ... ... ... ... ... атаймыз?
3. Ботаникалық бақтың негізгі ғылыми бағыттарының бірі?
4. Қазақстанда қанша Ботаикалық бақ бар?
5. Тау өсімдіктер жиынтығын не деп атаймыз?
6. ... ... ... жинақтама не деп аталады?
7. Жезқазған ботаникалық бағы кімнің басшылығымен құрылған?
8. Белгілі бір ... ... ... ... ... тақырып бойынша дайындалу. Кеппе (гербарий) жасау.
3 ҚОСЫМША
МӘДЕНИ ӨСІМДІКТЕРДІҢ ... ... ... ... мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары және оны ... ... ... жайлы мағлұмат беру.
дамытушылық: Оқыту кезінде оқушыларға түрлі тапсырмалар мен жұмыстар бере отырып,оқушылардың ойлау қабілеттерін,қиялдарын,шығармашылық ... ... ... өз ... ... жасауға,тапсырылған жұмысты жылдам орындауға және алған білімдерін іс-жүзінде қолдана білуге,сабақ үстінде ақпараттық - ... ... ... ... ... ... ... типі: Жаңа сабақ меңгерту
Сабақтың түрі: Аралас.
Сабақтың әдісі: баяндау,тест,сұрақ-жауап,картамен жұмыс.
Сабақтың көрнекілігі: интербелсенді құралдар,слаидтар, үлестірмелі материалдар, дүниежүзілік кескін карта.
Сабақтың құрылымы:
І. ... ... ... ... ... ... ... кілті танымдылықта"
Ү."Жан қиналмай жұмыс бітпес,талап қылмай мұратқа жетпес"
ҮІ."Оқу түбі тоқу"
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру кезеңі:
ІІ."Еңбегіне қарай өнбегі"
Үй тапсырмасын ... ... ... ... түрлерін білесіндер?
2.Мәдени дақылдар қандай бағытта өсіріледі?
3.деп неге аталған?
4.Көкөністік дақылдардың қандай манызы бар?
5.Түйнек ... ... ... ... не?(мәдени өсімдіктердің жаңа іріктемелерін,жануарлардың қолтұқымдарын және микроағзалардың себінділерін жасау саласы)
2.Ең тез ... ... қай ... ... ... деп аталады?(Жапырақ)
4.Саңырауқұлақты зерттейтін ғылым?(Микология)
5.Адам қолымен өсірілетін өсімдіктер?(Мәдени)
6.Өсімдіктін жер асты мүшесі?(Тамыр)
7.Ең ірі жеміс?(Асқабақ)
8.Органикалық тыңайтқыштарды ... ... да ... де ... ... ұшар ... өсетін қай өсімдік?(Еңлікгүл)
10.Дүниеде ең бик ағаш?(Эвкалипт)
ІІ.3."Құпия сан" ойыны
1.Сұрыптау
2.Лалагүл тұқымдастар
3.Инбридинг
4.Фитонцидтер ... ...
6. ... өсімдіктері
7.Жаппай сұрыптау
8.Жеке сұрыптау
9.Техникалық дақылдар
10.И.В.Мичурин
1.Генетикалық зандылықтарға сүйенбей,солтүстік ... ... ... жеміс-жидек дақылдарының өте көп іріктемелерін шығарды.10
2.Бастапқы материалдардан сұрыптаушы үшін тиімді белгілері бар ... ... ... ... ... өсімдіктер.2
4.Пияз бен сарымсақта болатын ерекше ұшпа заттар.4
5.Кез келген мүшелерінен өндіріске қажетті шикізат алуға болатын өсімдіктер.9
6.Ұрпақ алуға болатын жеке дараларды бөліп ... ... ... бар ... будандастыру.3
8.Өсімдіктердің жаңа іріктемелері мен жануарлардың жаңа тұқымдарын және
ұсақ ағзалардың шаруашылыққа қажетті ... алу ... ... өсіріліп мәдени түрге айналған .6
10.Шырынды және қатты жеміс-жидекті өсімдіктер.5 ... ... ... жаңа ... ... ... ... шыққан орталықтары.
ІІІ.1."Ой ашар"(кестемен жұмыс)
Білемін
Білгім келеді Білдім
ІІІ.2.Сұрыптаудың маңызы бөлімдерінің бірі ата-тектер туралы ілім болды.
Оны жете зерттеудегі жетекші рөл ... орыс ... ... ... ... ХХ ... 20-30 жылдарында қызметкерлерімен
бірлесіп Австралия мен Антрактидадан ... ... ... ...
110 ботаника- агрономиялық экспедицияны ұйымдастырды. Нәтижесінде 1940 жылы
250 мың мәдени өсімдіктер үлгілерінен құрылған топтама жасалды.Олар қазіргі
кезде Санкт-Петербургта,Өсімдік шаруашылығы ... ... ... және ... ... селекционерлері мұны өз еңбектерінде генетикалық өте құнды материал ретінде пайдаланады.
Орталық атаулары Географиялық орны Шығарылған ... ... ...
тропиктік орталық. Үндістан Үндіқытай
тропиктік Азия. Қүріш,қант қамысы,қөптеген
жеміс және көкөніс дақылдары.
2.Шығыс Азиялық
орталық. Орталық және Шығыс Қытай,Жапония,Корея. Соя,тары,жеміс және көкөніс
Дақылдары.
3.Оңтүстік Батыс
Азиялық орталық Кіші ... ... ... ... ... ... ... теңізі жағалауында
орналасқан елдер Жоңышқа,көптеген көкөніс дақылдары,зәйтүн.
5.Абиссина орталығы Африка материгінің шағын ауданы. Дәндік құмай,бананның бір
түрі,бидай, арпа
6.Орталық Америкалық орталық Оңтүстік Мексика Жүгері,мақта, какао, асқабақ,
үрмебұршақ, ... ... ... ... ... ... ... Анд тау жотасы. Картоп, қызан, жержанғақ, ананас, дәрілік өсімдіктер
Биотехнология (грекше""-тіршілік,""-өнер, шеберлік және""-ғылым)-тірі ағзалар мен биологиялық ... ... ... сай ... ... болып табылады.
ІҮ."Білім кілті танымдылықта"(Білімді жүйелеу және қорытындылау)
ІҮ.1"Ол кім, бұл не?"(лездемелік сұрақтар)
1.Ата-тектері туралы ілімді жете зерттеуде жетекші рөл атқарған ... ... ... әр ... қанша экспедиция жасады?(60-тан астам)
3.Мәдени өсімдіктердің ата тектері болып ... ... ... ... ... ... Өсімдік шаруашылығы институтында)
4.Мәдени өсімдіктердің қанша орталықтары бар?(7)
5.Картоп өсімдігінің Отаны ... ... ... ішінде пенициллин алу үшін қандай саңырауқұлақ
пайдаланады?(зең саңырауқұлағы)
7.Адамға қажетті өнімдерді биологиялық обьектілердің көмегімен өндіру
қалай аталады?(Биотехнология)
ІҮ.2 Сәйкестендіру ... ... ... ... ... ... Азия
4.Жерорта теңізі
5.Абиссиния орталығы
6.Орталық Америка
7.Анд(Оңтүстік Америка) А.Картоп
Ә.Мақта
Б.Банан
В.Зәйтүн ағашы
Г.Бидай
Ғ.Қара бидай
Д.Соя,тары
Е.Күріш
Ж.Қант қамысы
З.Үрмебұршақ
И.Асқабақ 1Е,Ә
2.Д
3.Г,Ғ
4.В
5.Б
6.И,З
7.А,ТЕ
ІҮ.3.Орнын тап(картамен жұмыс)
ІҮ.4.Тест тапсырмалары.
ІҮ.5.Биологиялық диктант
ІҮ.6"Графикалық диктант"
Ү. "Жан қиналмай жұмыс бітпес, талап қылмай мұратқа ... ... ... ... ... ... "Оқу түбі- тоқу"
Үйге тапсырма.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биологияны оқыту үрдісін жетілдіруде ақпараттық технологияның маңызы76 бет
Астықтың зиянкестермен зақымдалуы. Лас қоспалар мен күресу жолдары.3 бет
Ағылшын тілі сабағында сурет көрнекілігін қолдану арқылы оқушының сөйлеу іскерлігін дамыту44 бет
Балалар қабілетін ертегі арқылы дамыту7 бет
Бастауыш мектептің математика сабақтарында ұлттық және дидактикалық мазмұнды ойын есептерін қолдану арқылы оқушылардың ой-өрісін дамыту27 бет
Бастауыш сынып математикасын оқытуда оқушымен жеке дара жұмыс30 бет
Жаңа технологияны ағылшын тілі сабағында қолдану6 бет
Математика сабағында экономикалық білім беру4 бет
Математика сабағында қолданатын дидактикалық ойындар20 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды қоғамдық тәрбиелеу14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь