Бұғы шаруашылығы

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
II. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
2.1.Бұғы шаруашылығы туралы жалпы деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
2.2. Бұғыларды ұстау жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.3 .Мал қораларының ветеринарлық.санитарлық бағасы ... ... ... ... ... ... ... . 18
2.4. Бұғы және марал көбейту гигиенасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 21
2.5. Бұғы ас қорыту ерекшелiктерi және азықтандырудың сантарлық.гигиеналық бағасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 28
2.6. Бұғыдан алынатын өнімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.7. Тіркеме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 40
IV. Ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40
V. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41
Бұғы шаруашылығы мал шаруашылығының бiр саласы, бiрiншiден поляр тундра аймақтарын мекендейтiн- халықтың ең жоғары сапалы тағамдармен, екiншiден- жеңiл өнеркәсiптi шикiзатпен қамтамасыз етедi, әрi бұл саладан алынатын мүйiзден маңызды дәрi- дәрмектер де өндiрiледi.
Қазақстанның марал шаруашылығы- тарихи қалыптасқан сала, 1835 жылы Оңтүстiк Алтайдағы Бұқтырма өзен алқабында құрылған.Тәжiрбиесi мол аңшылар жабайы маралдарды ұстап алып, марал қорасын салу жаға жануар саласының бастамасы болды.Маралмен теңбiл бұғы өсiру, одан дәрiлiк бұйым алу халық шаруашылығына сол кездiң өзiнде өте қажеттi болуы,қазірдің өзiнде маңызын жоғалтқан жоқ.
1990 жылдың басында марал мен теңбiл бұғы саты бойынша Қазақстан Дүние жүзiнде 4 орында, ал ТМД бойынша 2 орында болды. Бұғы мүйізінен өндiрiлген панта бойынша, Ресей мен (18т) Қытай (40т) алда болды (7т).Теңбiл бұғы пантысы Шығыс Қазақстанда 400 кг өндiрiлдi, ал Алтай елiнде 2 т жуық. Марал мен теңбiл бұғы шаруашылығынан алынатын өнiмдi көбейту және сапасын жоғарлату азық қорын кушейтудiң, азық сапасын жоғарлатудан және сақа, жас малдарды құнды азықпен қоректендiрудi дұрыс ұйымдастыруға байланысты.Азықтандырумен қатар, маңызды мәселенiң бiрi селекциялық-асылдандыру жұмысы күтiп-бағу технологиясын жасау пантыны кесу, қайнату, кептiру, 80-90ºС температурада ыстық булы моншада парлау және сатуға дайын пантыны толық консервациялау.
Марал шаруашылығын дамыту үшін ең бірінші кезекте шаруашылық кластерін құрып, мал тұқымын асылдандырып, өнім өткізу проблемасын шешу қажет. Осыған орай қазір облысымызда Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты бойынша кешенді бағдарлама жасалып, Ауыл шаруашылығы министрлігіне тапсырылды. Панты өнімі ең алғашқы кезекте адам денсаулығы үшін қажет болғандықтан Денсаулық сақтау министрлігіне пантымен емдеу орындарын ашу, оны ұлттық дәрілік формулярға енгізу туралы сұраныс жасалып отыр. Сол сияқты Білім және ғылым, спорт пен туризм министрліктеріне де түрлі ұсыныстар жасалып отыр.
Ал ең бастысы марал шаруашылығын дамыту үшін басқа да салалар сияқты оған мемлекеттік қолдау жасалып, субсидия бөлуді қажет етеді. Ол мәселен тұқымды асылдандыруға және өндірілген өнімді өткізуге берілгені жөн.
Катонқарағай бір мақтанса маралымен мақтанады, бір мақтанса дәмі тіл үйірген балымен мақтанады. Марал демекші, ауданда соңғы жылдар мұғдарында облыс Әкімі Даниял Ахметовтың тікелей қолдауымен марал шаруашылығын жетілдіру, осы іске жаңа технологияларды кіріктіру һәм өзге мемлекеттермен тәжірибе алмасу бағдарында бірқатар оңды шаруалар қолға алынып жатыр. Бұғы
1. «Ветеринариялық-санитарлық гигиена» М. Садуақасов. Алматы - 2008ж.
2. Наурызбаев И. Б., Асылбеков Б.А., Қосбақов Ж. Қ. Мал және мал қорасының гигиенасы. Алматы « Қайнар»,1985.
3. М .Садуақасов Ауыл шаруашылық малдары мен құстардың гигиенасы. Алматы
4. «Марал және аң шаруашылығы» К.Т Серікбаев, Б.Р. Кәкімбеков. Алматы – 2010.
5. «Егемен Қазақстан» газеті. 2013 жыл 31 шілде. 4-5 бет
6. Интернет желісі «Википедия», «Гугл», «Шығыс Қазақстан облысының әкімшілігі сайты»
7. «Териология» Есжанов Б.Е. Алматы – 2010ж.
8. «Малды азықтандыру» Омарқожаев Н.
        
        Жоспар:
* Кіріспе.........................................................................................................................5
* Негізгі бөлім...............................................................................................................7
2.1.Бұғы шаруашылығы туралы жалпы деректер............................................. ... ... ... ... 16
2.3 .Мал қораларының ветеринарлық-санитарлық бағасы............................. 18
2.4. Бұғы және марал көбейту гигиенасы......................................................... 21
2.5. Бұғы ас ... ... және ... ... ... 28
2.6. Бұғыдан алынатын өнімдер........................................................................ 33
2.7. Тіркеме...........................................................................................................38
* Қорытынды.............................................................................................................. 40
* Ұсыныстар................................................................................................................40
* ... ... ... ... ... мал ... бiр саласы, бiрiншiден поляр тундра аймақтарын мекендейтiн- халықтың ең жоғары ... ... ... ... ... шикiзатпен қамтамасыз етедi, әрi бұл саладан алынатын ... ... дәрi- ... де өндiрiледi.
Қазақстанның марал шаруашылығы- тарихи қалыптасқан сала, 1835 жылы ... ... ... өзен ... ... мол ... жабайы маралдарды ұстап алып, марал қорасын салу жаға жануар саласының бастамасы болды.Маралмен теңбiл бұғы өсiру, одан дәрiлiк бұйым алу ... ... сол ... ... өте қажеттi болуы,қазірдің өзiнде маңызын жоғалтқан жоқ.
1990 жылдың басында марал мен ... бұғы саты ... ... ... ... 4 ... ал ТМД ... 2 орында болды. Бұғы мүйізінен өндiрiлген панта бойынша, Ресей мен (18т) Қытай (40т) алда ... ... бұғы ... ... ... 400 кг ... ал ... елiнде 2 т жуық. Марал мен теңбiл бұғы шаруашылығынан алынатын өнiмдi көбейту және ... ... азық ... ... азық сапасын жоғарлатудан және сақа, жас малдарды құнды азықпен қоректендiрудi дұрыс ұйымдастыруға байланысты.Азықтандырумен қатар, маңызды мәселенiң бiрi селекциялық-асылдандыру жұмысы ... ... ... ... ... ... кептiру, 80-90ºС температурада ыстық булы моншада парлау және сатуға дайын пантыны толық консервациялау.
Марал шаруашылығын дамыту үшін ең ... ... ... ... ... мал ... ... өнім өткізу проблемасын шешу қажет. Осыған орай қазір облысымызда Қазақстан ... ... ... ... Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты бойынша кешенді бағдарлама жасалып, Ауыл ... ... ... ... өнімі ең алғашқы кезекте адам денсаулығы үшін қажет ... ... ... ... ... емдеу орындарын ашу, оны ұлттық дәрілік формулярға енгізу туралы сұраныс жасалып ... Сол ... ... және ... ... пен туризм министрліктеріне де түрлі ұсыныстар жасалып отыр.
Ал ең бастысы марал ... ... үшін ... да ... ... оған ... қолдау жасалып, субсидия бөлуді қажет етеді. Ол мәселен тұқымды асылдандыруға және өндірілген өнімді өткізуге берілгені ... бір ... ... ... бір ... дәмі тіл ... ... мақтанады. Марал демекші, ауданда соңғы жылдар мұғдарында облыс Әкімі ... ... ... ... ... ... ... осы іске жаңа технологияларды кіріктіру һәм өзге мемлекеттермен тәжірибе алмасу бағдарында бірқатар оңды шаруалар қолға алынып жатыр. Бұғы шаруашылығын ... ... ... ... бұл ... ... ... технологияға көшiру, әрi әр жобаның саласын жақсарту, сұрыптау және жұп ... ... ... қолдану, бұғы-марал пантысын молайту және оның саласын жақсарту ... ... ... Бұғы ... ... жалпы деректер.
Бүгінде Қатонқарағай ауданында 6 мыңға жуық марал өсіріледі.Облыс бюджетінен бұғы ... ... ... ... 4 жыл ... Жыл сайын қатонқарағайлықтар маралға 29-32 млн теңге аралығында субсидия алып ... ... бұғы ... ... ... тоқтады. Кеңес үкіметі кезінде Катонқарағайда 20 мыңнан астам бұғы өсірілетін. Бұғы ... ... ... бар: ... етке ... ... сүті ... Бұлардан алынатын бір ғана өнім - мүйіз. Ол сиыр,қой, ешкіге бітетін мүйізден өзгеше , ... ... бар. ... , ... адам аяғы ... ... ... асылын талғап жейтін бұғы мен мараралдың бар нәрі ... ... 11 ... шауашылығы бар. Заң бойынша субсидия асыл тұқымды шаруашылықтарға ғана беріледі. Ауданда 9 асыл тұқымды марал шаруашылығы тіркелген. Яғни, ... ... ... 85 ... асыл ... ... Жалпы, бұғылардың бір-бірінен айтарлықтай айырмашылығы жоқ. Себебі, асыл тұқымды дәрежені алу үшін шаруашылықта марал саны ... ... ... Әзірге бұл межеге және шаруашылықтары жете алмай отыр.
Өрел ауылдық округінде Валентин ... ... , ... аудандық округінде Сержан Етекбаев жетекшілік ететін , Толқын Раисовтың иелігіндегі шаруа қожалықтарының әрқайсысы 400-дей марал өсіреді. Ірі шаруашылықтар ... ... ... Бұл ... ... бұғы бар. Субсидияны тиімді пайдаланып, шаруашылықты тұрақты дамытуға ден қойғандардың бірі осы .
... ... ... ... ... Ақмарал ауылы.
Бастығы: Тоқтаров Нұрлан Зейнелұлы.Шаруашылықтың негізгі түрі: Марал шаруашылығыШарушылықтың тынысы: Мамыр - тамыз айлары аралығында 30 ... ... ... емдеу орны жұмыс істейді. Жыл сайын 150 - 200 ... адам ... ... ... шаруашылығы элиталы және І , ІІ , ІІІ санатты болып бөлінеді. Бұл - ... ... ... мен ... кеудесінің көлемі, мойының жуандығы сияқты өлшемдер арқылы анықталады. Оны ... ... ... ... ... ... мамандары арнайы шақырылады. Жыл сайын аталған ... ... ... ... ... ... Сондықтан, шаруашылықта 700 марал болса да, сапасына қарай 400 марал бағып отырған шаруашылықтан ... аз ... алуы ... Бұдан субсидияның санға емес, сапаға берілетінін байқау қиын емес.
, , шаруашылықтары > шаруашылығы сияқты жаз бойы өздерінің ... ... ... ... ... ... ... Қалған шаруашылықтарда емдеу-сауықтыру орталықтары дұрыс жұмыс істемегендіктен қазіргі ... ... мол ... қабылдау әлеуетін жетілдіруге күш салып жатыр.
Сонымен қатар бұл бұғы ... ... , , ... > ... өндірумен айналысып,қосымша төмендегі кәсіппен айналысады:
* Мүйіз саудасы.
* Мүйіз ...
* ... ... ... бір ... 3,5 тоннадай консервіленген мүйіз өндіріледі. Осының өзін өткізу кейде қиынға ... ... ... ... атап ... Оңтүстік Кореядан келетін кәсіпкер өтпей қалған барлық мүйізді сатып алатын көрінеді. ... ... ... ... ... ... шұғылданады. Оңтүстік Кореямен бірлескен компания марал мүйізінің ауқымды бөлігін ... ... ... мүйізінен 35-тен астам түрлі дәрі-дәрмектер жасалады.
> ЖШС меңгерушісі Ақзия Мағзұмованың айтуынша, марал шаруашылығының өнімдері консервіленіп,қабылданады. Аталған кәсіпорын спиртті түрде ... ... , ... және құрғақ ұнтақ түрінде капсулалар өндіріледі.
15 жылға жуық Оңтүстік Корея фирмасымен бірге жұмыс істеп, панты өнімдерін даярлау әдістерін үйренген. ... ... ... ... ... ... Зауытта пантокринді 50 мл-лік шақшаларға құяды. Бұлар ... ... ... ... 100-120 мың құты ... ... ... мүйізді түгінен тазалағаннан соң одан кеспе жасалады. Кеспе дайындаған соң оны ... Осы ұн ... ақ ... капсула жасалады. Себебі, иісі, дәмі болғандықтан кейбір адамдар сұйық күйінде қолдана алмайды. Ал, капсуланы 2 жастан бастап ... ... 1 ... 40 ... салады. Мүйіз қаны ұнтақ түрінде де ... Бұл ... адам ... ... ... ... кезде қалпына келтіруге көмектеседі. Құрамында кальций көп болғандықтан сүйек ауруларына ... ем ... ... ... ... ... ... > бальзамының құрамы пантыдан тұрады. Марал шөбінің тамырын бальзамға,спирттік тұнбаға қосады. Өнімдеріміздің бағалылығы осында, - деді Ақзия Мағзұмова. ... ... ... кесу ... ... ... басталады. Мүйіз жыл бойы сынып, түрлі жағдайлар болғандықтан,мүйіз келесі көктемде қайта ... ... тас ... қатады. Мүйіздің бас сүйекке бітетін жерінде ұршық болады, ... ... осы ... ... қата ... айналар келер жылда алдымен бір жақ мүйізі, сәл уақыт өткен соң екінші жағы түсіп қалады.Жаз ... бұғы ... ... бар байлығы сұрғылт түспен түктеніп, былқылдап жұмсақ болып тұрады. Кемік мүйізді осы сәтте ... ... ... ... ... ... Кескеннен соң қанын ағызбай жоғары ұстап, суға қайнатады. Сосын ыстап, кептіреді. Құрғақ ыстық буға ... Осы ... ... рет ... ... ... қасиеті бар. Адамда осы сорпаға түседі. Мүйіз моншасы дегеніміз - осы.
шаруашылығының пантымен емдеу-сауықтыру шипажайы ғажап мүйісте десе ... ... ... ... ... ... етегін баса орын тепкен шипажай көркемділігімен көз тартады, тұнық ауасының өзі шипа. Шипажайда 18 ... үйі ... ... Асхана дастарханынан Алтайдың балы мен қымызы үзілмейді. Етті және көкөністі тағамдар, жеміс-жидектер ұсынылады. Сондай-ақ жазғы спорт ... ... ... жұмыс істейді. Шипажай аумағы табиғи және арнайы жасыл ландшафтпен көз тартарлықтай әдемі жасалған. Қазір мұнда ... ... адам ... ... ... бөлігі жергілікті тұрғындар. Шипажай бір мезетте 120 адамға дейін қабылдай ... ... ... сорпасына түсіп, мүйіз қанынан бетперде (маска) жасаса, адам терісін ... ... рең ... ... ... ... ... қыстыгүні суық пен тұмаудан аман-сау өтеді. Мүйіз ... адам ... ... қана ... , буын ... да ем болады. Шипажай ашылғаннан бері медициналық қызметкер болып еңбек ететін Сәуле Досымбаева сорпаны алғаш рет қабылаушылар үшін 7-10 күн ... ... ... ... айтады. Емделуші бірінші рет түскенде дәрігерлер оның қан қысымын өлшеп, судың температурасын белгілейді. ... ... суы +38... +43 ... ... ... ... ... аздап иісі болғандықтан, май қарағай шайырын қосады екен. Бұл жағымды иіс шығарып, ... аша ... 80 л ... суға 1,5 литр ... сорпасын араластырады. Күніне екі мәрте қабылдайды.
Арасында бір мәрте фитобөшкеге буланады. ... ... ... ... 18 ... ... ... бірге қайнатылған соң, оның буы қысыммен түтік арқылы фитобөшкеге беріледі. ... ... ... ... ... ... және ... екі түрі бар. Терапевт-дәрігер Дамир Муркамеловтың айтуынша, сорпа буы теріні, бұлшық етті нәрлендіреді. Өйткені, сорпа құрамында ... ... амин ... ... ... ... жүйесін нығайтатын,қан құрамын жақсартатын заттар бар. Фитобөшке адам ағзасын құнарландыру үшін емдік мақсатта пайдаланылады. Жалпы, астау мен ... ... ... ... кейін душ пен бассейнге шомылуға болмайды. Себебі сорпа нәрі тәнге сіңуі тиіс
Рахат әлемінен бусанып шыққан шынығушыларға таудың таза балы ... ... ... Оның ... ... ... таза ауданында жиналған 12 түрлі шөп болады екен. Жалбыз, шайқурай, итмұрын,сасықшөп, аңдыз, мыңжапырақ , ... және тағы ... ... ... ... ... мен тамырлары бар.Шай - ағзаның жалпы ахуалын,зат алмасуын, ас қорытуын жақсартып,иммунитетін көтереді. Ұйқыны жақсартуға да септігін тигізеді. ... ... ... жанында орналасқан ауылда шаруа қожалығы бар. 1996 жылы құрылған шаруашылықты Толқын Раисов есімді ... ... Оның ... де ... ... ... бір ... болған осы шаруашылықтың басқарушысы болыпты. Бұл шаруашылық Александр шыңы, Қаумыш көлі, Мұлтау тауы ... ... ... ... ... үш жыл ... демалыс үйлерін салуды бастаған екен. Демалыс базасының құрылыс жұмыстары биыл ғана шегіне жетіпті. Әр бөлмеге құбыр арқылы су жіберілген. ... ... ... сай ... ... ... су жылытқыш арқылы беріледі. Ваннаға, демалуға, асханаға арналған жеке ғимараттар ағаштан қиып салынған. Базаның бір ... ... ... ... , +80 ... ыстықта мүйіз ыстау моншасы орналасқан. Маралшылар мүйіз ыстайтын моншаны ... Бұл ... 12 ... жұмыспен қамтып отыр. жылына 500-600 кг мүйіз өндіріледі. ... ... ... ... ... ... өткізеді.
шаруашылығының 2 жарым мың гектар жайылым жері бар. Маралдар қысы-жазы бағылады. Қыстыкүні тебінге ... ... , ... ... ... ... ұсталады. Ал, мүйіз кесу науқаны бір жарым айға созылады. Наурыздан бастап ... ... өсе ... Күн жылы ... тез ... ... - ... тауында өсетін дәрілік қасиеті бар марал шөбі,алтыншөп сияқты өсімдіктер. Мұның бәрі сатының ішінде бар. Бұғы мүйізі әбден пісіп-жетілгенде ғана ... Оны ... ... ... ... кескеннен соң оны қайнатады, көлеңкеде желге және жировняға кептіреді.
Тау қойнауындағы шипажай орналасқан орын жаздың ыстық ... +35 ... ... көтеріледі. Қыста аяз -38 градусқа дейін төмендейді. ... ... ... 2 ... асып ... борандар жиі болады.
3.Мүйіз қайнату.
шаруашылығының мүйіз қайнатушысы Мәмбет Тоқтағанов. Мүйізді қайнатпас бұрын мүйізді кескен соң 2 сағат суытады. 600 ... ... ... су ... Мүйізді қайнаған суға салады. Кесілген түп ... ... ... ... ұстап отырады. Әр мүйізді әртүрлі уақытта қайнатады. Қайнаған суда бірін 2минут ұстаса, ... 4 ... ... ... ... ... ... қолмен ұстап отырады. Қан аралас көбік шыққанда ала қояды. Ертеңінде тағы 2 мәрте қайнатады. Сосын күн сайын жаровняға ... ... ... Бұл ... ... соң 4 ... желдетілуге ілінеді. Төбесі шатырмен жабылған арнайы желдету орны бар . Бұл кезде тағы да 6-7 ... күн ... ... ... буға ... отырады.
Мүйіз тез бұзылатындықтан ылғалды жерге құюға болмайды. Тамыз, қыркүйек айларында ... ... ... сақтауға келеді. Тіліп көргенде қызыл қан болса,мүйіздің консервіленуі жақсы деген сөз,нашары көгеріп тұрады. Ал, мүйіз қайнатқан соң 3 ... ... 3 ... асып ... ... ... ... ваннаға жаңа кесілген мүйіздің жас сорпасын құяды. демалыс базасының бір ерекшелігі мұнда емделушілер мүйіз қайнатылған ... ... ... ... ... 1 кило жоғары сортты пантыларды мың доллардан ... ... бұл ... ... ... өте ... ... сала болып есептелді. Ал қазіргі уақытта, мүйіз дәрісінің ішкі ... ... ... байланысты және марал мен теңбіл бұғы Ауыл шаруашылығы министрлігі бекіткен мемлекет тарапынан жоғарғы қолдау көрсетілетін басым тұқымдар ... ... ... асыл ... марал төлдерін сатқаны үшін республикалық бюджеттен субсидия төлеу шектелді. Осы себепті шаруашылықтың қаржылық жағдайы төмендеп, құрып кету ... ... ... сипаттамасы.
Мал тұқымы туралы ғылымдардың берген анықтамасы өте көп. Бiрақ олардың әрқайсысы мал тұқымы ұғымының мәнiн толық қамти алмайды.Бiрi оның ... ... мән ... ... ... ... тағы ... мән бередi.
Көптеген анықтамаларды негiзге ала отырып мал тұқымы деп - белгiлi бiр әлеуметтiк-экономикалық жағдайда адам еңбегi нәтижесiнде қалыптасқан, шығу тегi мен ... ... ... ортасында талғамы бiр ұқсас, дене құрылысы мен өнiмдiлiк ерекшелiктерi бiрдей және бұл ... ... ... ... бере алатын, түлiктiң бiр үлкен тобын айтамыз.
Сонымен, мал тұқымымен адам өзінің белгiлi бiр ... ... ету үшiн көп ... ... арқылы шығарады. Мал тұқымының басты қасиеттерi: шыққан тегiнiң бiрлiгi, белгiлi бiр табиғи және техникалық жағдайда өнiп-өсуге бейімдiлiгi тұқымының ... тән, ... ... ... болған қасиеттерінің тиiмдi болуы, сол қасиеттерінің берiктiгi мен белгiлерiнiң ... және ... ... ... құрамының болуы. Мал тұқымының бұл қасиеттерi бiр-бiрiмен өте тығыз байланысты, бiр-бiрiне ... ... ... мал ... ... ... сай дамып отыруының басты шарттары.Анықталған тұқымға қажеттi малдың саны оның құндылығына, бейiмдiлiгiне, өсiмталдығына байланысты.
өсірілетін бұғы тұқымдарының 6 түрi ... ... ... тұқымдары.
Марал - Благородный олень.
Бұғы тұқымдасының ішіндегі ең ірісі. Дене тұрқы 227-244,бұқасының ... ... 142-155 см, ... 416 кг, ал ... 178 кг. ... ... ... беретін мүйізі еркегінде ғана болады. Басқа бұғылардан ерекшелігі - маралдың мүйізі - алты ... ... ... ... Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында, Кетпен жотасында, Жетісу Алатауы, Тарбағатай, Сауыр және Оңтүстік Алтайда кездеседі. Жетісу Алатауында шамамен ... ал ... ... Қазақсан бөлігін шамамен 1000 марал жайлайды. Республикамыздағы оның ... саны - 10-15 ... - ... ... ... , тіршілік ететін жануарлар. Таулы өңірдің ашық беткейлерін, орман ішін, субальпі мен альпі шабыдықтарын ... ... ... мекендейтін қоныстарына байланысты. Күзде салқын түсе үлкен топтар бірте-бірте ... ... ... жылы ... ішін жайлайды. Қыста таудың етегіне қарай түссе, жазда таудың жоғарғы белдеулеріне ... ... ... ... шығып, түні бойы өрісте болады. Тойынған соң, жан-жақты ... ... ... ... жатып, дем алады. Көктемде жануарлар тау беткейлеріне күндіз жайылатын болса, жазда түнде шығады. Негізгі қоректері - 250 түрлі ... және ... ... ... ... ... азық етеді,ал 25-30 - дай сүйсініп жейтін өсімдіктер түрлері ( шатырақ, қоңыыраубас, қондыгүл, сүтжапырақ,күреңот, жусан, т.б). ... азық ... үй ... ... улы өсімдіктер де кездеседі. Мысалы, уқорғасын өсімдігін, жусан мен басқа да улы шөптерді жеу ас қорыту жолын түрлі паразиттерден тазартады ... ... да ... таулы өңірлерінде маралдың шағылысуы қыркүйектен басталып, қазан айының бірінші жартысына дейін созылады.
Күзде күйіті қанған малдар 8-8,5 ... соң, ... ... ... ... алдында жануар тынышсызданып, жайылған кезде жиі-жиі жата береді. Жаңа туған бұзау ... - 10-14 кг; түсі ... екі ... ... ... ақ теңбілі болады. Туғаннан соң 18-20 күн өткеннен кейін шөппен қоректене бастайды. Бір жыл алты айда ... ... сол ... ... жыныстық жағынан тез жетіле бастайды.
Маралдар аса бағалы еті мен дәрілік шикізат беретін алтын ... үшін ... аң. ... ... жас мүйізі өте жоғары бағаланады. Бұл пантыны тау женьшені деп те атайды. Бұдан пантокрин дәрісі жасалады.
Теңбіл бұғы - ... ... ... бұғы - ... ... ... ... жануар. Аталықтарының дене тұрқы 180 см, шоқтығының биіктігі 115 см-ден артық, салмағы 130 кг-ға жетеді. Аналықтары біршама кіші . ... реңі ашық ... ... мен бүйіріне сарғыш-ақ дақтары болады, ал қысқа қарай реңі - ... ... ... аса анық ... дақтары ұзына бойы қатар түзеп орналасады, бүйірінде олар қосылып, жолақ түзуі де мүмкін. ... тек ... ... төрт ... , ұшы ... үсті өсіндісі біреу. Мүйізі жылма-жыл түсіп тұрады. ... ... ... ал ... ... ... ... мүйізге айналады.
Теңбіл бұғы Шығыс Қытай, Қиыр Шығыс , Солтүстік Въетнам, Жапон аралдарында тараған.Көп жерлерде жойылып ... ал ... ... саны тым ... орай бұл ... ... және ... қолда өсіру жұмыстары ХІХ ғасырдың сексенінші жылдары қолға алынды. 1909 жылы ... ... ... ол ... күні ... дейін саны өсіп, тіршілік етуде. ХХ ғасырдың 30-жылдары марал шаруашылықтарына ,Алтайға жіберілді . ХХ ғасырдың 70-80 ... ... ... ... Қазақстан облысындағы Жайық өзеңінің жайылмасында орналасқан Кирсанов қорықшасына жиырмаға жуық теңбіл бұғы өтіп, тіршілік ете бастады. Көпшілік жағдайда бұл ... ... ... және марал өсіру шаруашылықтарында өсіріледі.
Теңбіл бұғы - кішігірім аралас ... ... ... көп ... ... ... ... жануары. Аралас және жалпақ жапырақты ормандарда мекендейді. Қардың қалыңдығы 30 ... биік ... ... ... Қиыр Шығыс жағдайында 130-ға жуық өсімдіктермен қоректенеді. Қорегінде ағаштар мен бұталардың жапырақтары мен майда бұтақтары, жас өскіндері, ... ... орын ... ... ... мен ағаш ... көп ... - қараша айларында күйекке түседі. Саны көп болған жағдайда күшті бұқаларды жиырмадай сиырды бір табынға жинайды. ... ... ... ... ... ... етеді. 7,5 - 8 ай буаз болып, өте сирек жағдайда 2 ... ... 1,5 - 2,5 ... ... жағынан жетіледі.
Теңбіл бұғы тәулігіне қосымша қорек ретінде бұтадан жасалған 3 сыпыртқы, 10г тұз, 1,5 кг құрама жем ... 0,5 кг ... ... ... Теңбіл бұғыны түр ретінде сақтап қалуға болады.
Чукот тұқымы.
Сiбiр бұғысының тұқымы негiзiнде чукча халқымен шығарылған. Чукот бұғы тұқымын Чукот және ... ... ... ... ... ... Бұл жануардың жалпы саны 600 мың басқа жуық,жақсарту жұмысы етiнiң сапасын жоғарлатуға байланысты жүргiзiлдi. Бұл малды көлiк және табынды бағу үшiн ... ... ... үшiн ... ... ... ... инстиктi нашарларын бракка шығарылып отырылған. Сондықтан, чукот бұғылары тебiндiк алқаптардың өсiмдiктерi аз болғанның өзiнде ... ... ... Бұл ... ... қысқалау, дене бiтiмдерi шоңбал, мықты денелi, басқа бұғы тұқымдарына қарағанда аз уақытта қондылығын жоғарлатады, қысқа және азық тапшылдығына ... ... ... түр - түсi күңгiрт - күрең. Еркектерiнiң шоқтығының биiктiгi 97,7-105,2 см, ұрғашыларынiкi 90,2-99,6 см; еркектерiнiң тұрқының ... ... ... см, ... ... см, ... ... орамы 132,6-135,3 см, ұрғашыларынiкi 124,0-131,2 см; жiлiншiк орамы тиiсiнше 12,5-13,5 және 11,3-12,2 см.Еркектерiнiң ... ... ... ... ... ... кеуделiк индексi 128,5-135,7?, ұрғашыларынiкi 134,7-147,4, сүйектiлiгi жақсы дамыған, сүйектiлiк индекстерi ... ... және ... Жалпы алғанда чукот бұғы тұқымы еттiлiгi жақсы дамығандығымен сипатталады.
Еркектерiнiң шағылыстыру негізiндегi тiрiлей салмағы 130-140 кг, аналықтарынiкi 93-96 кг. ... бұғы ... ет ... ... ... ерекшелендi. Жақсы қондылы сақа буыны сойғандағы ұшасының салмағы 60 кг және жоғары, сойыс шығымы орта есеппен 53-55, ал қоңдылығы ... 6000 ... ... ... ... бұғы тұқымымен салыстырғанда 15-20 күн бұрын өтедi. Төлдерi шапшаң жетiлiп 4-5 айдың iшiнде көп ... ... ... ... ... ... бұғысы басқа тұқымдарға қарағанда некробактериозға, өкпе ауруларына екi қанаты қан ... ... ... Ресейде чукот бұғысының 3-асыл тұқымды шаруашылықтары Якутияда Магадан ... жќне ... ... КСРО 50 жылдығы атындағы шаруашылықтар жұмыс iстейдi.Казiргi кезде Якутия деп аталатын чукот бұғы ... ... ... ... ... Оларды Якутияның басқа аудандарына және Таймыр өлкесiне апарылып басқа бұғы тұқымдарымен ... ... ... бұғы тұқымы солтүстiк сібiрдi мекендейтiн эвенк халқымен шығарылған. Эвенк бұғысы еғ көне ... ... ... да, ... ... осы тұқымынан таралған деп айтылады. Археологиялық жазбаларға ... ... ... ... оңтүстiк аудандарында (Прибайкалье, Тува автономиялық республикасында, Алтай өңiрi). Қазiргi эвенк халқының ата-бабалары қоныстаған мекенiнде туылған. Бұл жануарды басқа бұғы ... ... өмiр ... ... бiр неше ... ... тобы дәлел.
Жалпы эвен бұғы тұқымының саны 250 мың басқа ... ... сiбiр және Қиыр ... ... алқабының Енисей өзенiнен бастап Охотск көлiмен ... ... ... ... Бұл жануардың iрi түр жиынтығы Эвенки автономдық округiнде, Якут, Бурят және Тува автономдық ... және ... ... өсiрiледi. Кейбiр ғалымдар бұларды тувино-тофалорск өзiнше бөлек тұқымға жатқызады. Негiзгi түр-түстерi ашық-күрең, бiрақта шығыс ... ... ... сұр ... бұғылары - биiк және ұзын денелi, кеудесi терең, бұлшық еттерi жақсы дамыған және сүйектi ... ... ... ... 113-118,3 см, аналықтарынiкi 100,9-106,5 см; еркетерiнiң тұрқының қиғаш ұзындығы 114,0-127,4 см, аналықтарынiкi 107,1-115,7 см; кеуде орамы тиiсiнше ... см, және ... см; ... ... ... және ... см; Қалыптасу индексi еркектерiнiкi 107,7-108,8%, ұрғашыларынiкi 106,1-108,6% кеуделiк индексi еркектерiнiкi 111,5121,3% ұрғашыларынiкi 121,3% сүйектiлiк индексi тиiсiнше 117,12,5 жќне ... ... ... ... орташа тiрiлей салмағы 14,-170 кг, күзде аналықтарынiкi 108-120 кг.Бұл бұғы тұқымы өте төзiмдi, жүк тасу қабiлетi өте жоғары.Эвенки бұғысы ... ... ... басқа бұғы тұқымдарынан кем түспейдi. Қондылығы жоғары еркектерiнiң ... 70-85 кг, ... 50-60 кг, ... ... 48-49%. Эвенки бұғы тұқымдары тайга жағдайына жақсы бейiмделген. Қыста олар ... қар ... ... ... ... тайгалы ауданда қоршалған жайылымдарды көбiрек пайдалынады. Шағылысу науқаны кезiнiң өзiнде топтасып немесе үйiрленiп жүредi. Эвенки ... ... ... құрсақтарында көбiнесе 2 эмбрион болатыны байқалған.Бiрақта, туғанда бiр бұзау болады, ал ... ... ... ... ... жоғары сапалылары Эвенки автоном округiнде құрылған мемлекеттiк зауытында шоғырланған. Барлық асылдандыру жұмысы осы асыл тұқымды зауытта өткiзiледi.
2.2.Бұғыларды ұстау жүйелері
Бұғы ... ... ... ... ... бар.
Табын бойынша бағу. Барлық жерде, әсiресе тундра мен ормандытундрада қолданылатыны табынды бағу, бұғылар тәулiк бойында табында бақташының бақылаумен бағылады. Бұғыларды ... ... ... ... бiр ... ... жоспарлы түрде жайылымда кезегiмен ауыстыра отырып, малдың ... ... ... өткiзiп отырады.Табынды бағудағы бақташылардың негiзгi мiндеттерi малдарды жақсы азықтандыруды уақытымен демалдыру және ... ету, ... ... ... жол ... ... жоғалып кетуiн болдырмау, малдардың жалпы жағдайларын байқау, жоспарға сәйкес, уақытымен зоотехникалық және ветеринариялық шараларды өткiзу.
Бұғыларды табын бойынша бағудың жалпы негiзгi ... - ... әр ... ... ... қалыптастыру, малдың жайылуы және қозғалуы әр түрлi дауыс шығару ... ... ... ... ... және тынығу бұғышылардың туратын жерiне жақын тандерлердi қоршай (мал қораға ... ... ... ... осы ... ... демалады).
Бақташы - бұғышылар бұрыннан келе жатқан дәстүр бойынша малды жайылымда бағу әдiстерiн қолданады.
Бұғыларды қайтару әдiстерi-бұл кезде бақташы бұғылардың ... ... ... қарай кетiп бара жатқанын көрсе, оны шет жаққа ... ... ... ... ... ... еркiн қозғалуына мүмкiндiк берiлуi және олардың керексiз жаққа қарай қозғалуын шектеп отырады, бақташы жайылымдағы бұғылардың қозғалысын реттеп ... ... әдiсi ... ... ... ... ... келіп неесе бұғы үстінен алдыңғы бұғылардың алдына ... ... кері ... ... ... ... қосады.Осы кезде бұғылар жайылымды көп уақыт толық пайдаланады.Бұғыларды тықсыру әдісі артта қалып қойған бұғылардың жылдамдығын күшейтуге арналған.Бұғылардың жоғалыр ... ... ... ... ... ... ... азайтуға,бір жайылымнан екәнші жайылымға ауыстыруға және бұғыларды санауда қолданады.Бұғыларды тәулігіне ... рет ... ... ... ... кезінде.Осының бәрін млды азықтандырғаннан кейін орындалады.
Бұғышыларға табынды меңгеруде бұғы қуғыш иттер көп көмектеседi. Жақсы үйретiлген ит бұйрық бойынша табынды басқарудың ... ... ... Иттердi орынды пайдалану өндiрiстiк жұмыстыңқарқынын бiршама жоғарлатады.
Меңгерiп бағу тәсiлдерi.
Бұл ... ... ... ... немесе жартылай қон жайылымдарда басылады,ол малдың бөлініп ... және ... ... ... ... ... қарқыны артады.Бақташылар табынға тәулігіне 2-3 рет қана келеді,онда олар басқа жайылымға ауыстыруға,жағдайларын қарастыруға,қосымша азықтандыруды ұйымдастыруға,ал жазда ... ... ... келеді.
Осыған байланысты табындағы ересек бұғыларды сақталуы 99,7 % ... ... ... 84,9 %, ет ... 100 бас ... бұғылардiкi- 3,33 т дейiн көтерiледi жәнебұғылардың қоңдылығы артады. Бiр ... ... 500 бас ... ... ... ... бұғылардың саны көбеюіне байланысты жайылымға жайылу көлемі бірнеше рет артып кетті,оның өзі бұғы ... ... ... ... Осы ... ... ... көбейтіп әр түрлі ауруларға шалдығуын жоғарлатып қоңдылығын төмендетіп өнімнің сапасын азайтты.
Жартылай еркін бағу.
Бұғы ... ... ... ... ... бұғыларды қоршау ішінде бақташының бақылауынсыз қалдырады.Қазіргі уақытта бұғыларды жартылай еркін бағу тек кейбір қажет уақытта ғана қолданылады.Осы кезде жайылымның ... және ... ... ... ... ... ұстау жүйесі - кезінде олардың өндірістік бағыты, физиологиялық ерекшеліктеріне байланысты жекелеп немесе топпен ұстайды. Жекелеп ұстау үшін ... ... ... ... - ... ... ірі ... жасалады. Бұғылар зауыттарына,қораның ық жағынан серуен алаңдары қаралады. Жекелеме серуен алаңдарының ауданы негізгі бұғы аталықтары үшін - 600 м2, жас ... үшін - 400м2, ... ... үшін - 200 м2 ... жылы ... қорада ұстаған бұғыларды да,қоршалған, шөптер жайылған жайылымдарда жастары бойынша топтап 50-80 бастан жаяды. Ондай арнайы қоралып жасалған жайылым ... жаю ... ... деп ... ... үшін таза ... сулары пайдаланылады. Санитарлық - гигиеналық талаптарға суының сапасы сәйкес келетін өзендер, ... ... ... ... шаруашылығы ғимараттарына қойылатын санитарлық-гигиеналық талаптар
Жануарлар денсаулығы ұстау, азықтандыру, бағып-күту және қоралардың санитарлық жағдайына тәуелді. ... ... ... ... ... жануарлар үшін оңтайлы жағдайлар жасап қоймай, өндіріс үрдістерін механикаландыру мен ... ... ... ... ... қожалығы құрғақ, жер асты сулары жоғары емес жерде орналасқан. Батпақты жерлер,әртүрлі ағынсыз сулардың ... алыс . Әр ... мал ... ... өндіретін өндірістерден 3 км жақын , мал өлекселерінің қоймаларынан, ірі жол қатынастарынан 2 км таяу ... ... ... ... қосымша жылыту көздері қаралмай, малдардың өзінің бөліп шығаратын жылумен ғана қалыпты температуралық режим ұстап тұрады.Сондықтан қораның сиымдылығын зоогигиеналық ... ... оған ... мал ... ... және қора ... пайдаланатын құрылыс материалдарының ең төменгі жылу өткізгіштік коэффициенттері болуын қадағалау керек.
Гигиеналық сапасы жағынан, бұғы ... ... ... ... силикат кірпіштерінен салынғанмен салыстырғанда,жылулық қасиеттері және құрғақтығы жағынан кем түспейді, тіпті ауа өткізгіштігі бойынша артық болады.
Қораның төбесінде су өтпейтін және жылу ... бар. ... ... тез ... ... ... кетпеуі үшін, оларды желдің басыңқы өтіне бір басын қаратып, өте суық аймақтарда солтүстіктен оңтүстікке, ал жылы жақта шығыстан батысқа ... ... ... ... ең ... ... бірі - еден болып саналады. Ол құрғақ , берік және төменгі жылу тартқыш қасиеті бар, су ... және ... ... ... ... ... физиологиялық ерекшеліктеріне көбінесе сәйкес келетін еден - нығарланған саздан жасалатындар болып саналады. Бірақ ондай ... тез ... ... жиі ... ... ... дер кезінде қырып, тазалап отыру керек. Ол көп еңбекті қажет етеді.Гигиеналық тұрғыдан алғанда , бұғы қораларының едендерінің ағаштан ... ... ... Бірақ ағаш едендер де сыртқы факторлар әсеріне шыдамай, тез істен шығады және дымқылданған кезде тайғақ болып,малды мертіктіруі ... ... ... бұғы ... ... ... және жылы керамзитті бетоннан жасалған едендер кең орын алады. Бұғы қораларындағы жылудың тарап кетпеуі үшін, оларға тамбурлы (екі есікті) ... ... ... ұзын ... ... жүретін ені 3м жол қалдырылған. Зоогигиеналық нормативтер бойынша денниктердің размері - аталық бұғылар үшін - 16 м2, ... бар ... ... үшін - 14 м2 бөлінген. Денниктерді бөлетін қабырғаларды үстіріктелген тақтайлардан немесе ... ... 1,4 м ... ... ... ал 2-2,4 м ... сырықтардан аралығын 5-6см жасайды. Денниктің бұрышына ірі бұғылар үшін 1м, жас бұғылар үшін - 0,6 м ... ... - 1-1,2 м, ені ... м, ... - 0,4м, ... - 30 см, азық ... қояды.
Азық науаларының жанына су құбырын тартады. Зоналық (топты) тәсілмен ... әр ... 20 бас ... ... - 6,0-6,5 м2 еден ... 1 ... ... орналастырады. Үлкен бұғылар үшін еденнің ауданын әр басқа 8м2 дейін өсіреді.
Бұғылардың бір-бірін жарақаттанудан сақтандыру үшін, тұрақтарды жуандығы 10-12 см ... мен ... ... ... алдыңғы жағынан 1 м, жандарынан - 0,65-0,7 м биіктікте ... ... ... деп ... Бұғыларды топтап ұстағанда азық науаларын ұзын қабырғалардың бойымен ,еденнен оның үстіне 1м үлкен бұғыларға,0,6 м жас бұғыларға арнап ... ... ... ... суға арнап секцияның ішіне бұғылар үшін - 0,5-0,7 м биіктікте, ... ... ені - 0,6 м, ... - 0,4 ... - 0,4м, бір ... - 0,6 м есептеп астаулар қойылады.
Әрбір секциядан ... ... ... ... есік ... Ондағы әр жас бұғы үшін тұқымдық фермаларда - 12м2, ірі ... үшін - 20 м2 ... ... ... алаңдарының жалпы ауданын барлық бұғыларды топтап ұстаған кезде 15-20 %, жекелеме ... - 10-15% ... ... қораларының биіктігі (ішкі өлшемі) 2,5-3 м, тұқымды бағыттағы фермаларда -3 - 3,5м.
Бұғы қораларында микроклимат қалыпты нормада болу үшін ... ... ... ... ... ... Көбінесе табиғи тәсілмен жүргізіледі.Ол үшін ішкі ескі ауаны шығаруға арналған құбырлардың беттерінің ауданы әр басқа ... 150 - 300 см2. ... ... ... ,әсіресе ауаның құрамындағы зиян газдардың мөлшері тікелей ондағы канализацияның жұмысына байланысты болады.
1-кесте.Бұғы қораларының ... ... ... (4-6)
Салыстырмалы ылғалдылық,
70( 60-80)
Ауа қозғаласының жылдамдығы
Қыста
0,3
Ауыспалы мезгілде
0,5
Жазда
1,0
Ауа алмастыру мөлшері
Қыста
50
Ауыспалы мезгілде
70
Жазда
100
Көмірқышқыл газы,
0,25
Аммиак мг/м3
20
1м3 ауадағы микробтар саны,мың м
150
Табиғи жарықтандырукоэф.
0,5
Жарық коэффициенті (ЖК)
1:0
Жасанды ... ... және ... көбейту гигиенасы.
Бұл жануарларды көбейтіп өсірмес бұрын,тұқымын жақсарту үшін сұрыптап,жұп таңдау қажет.
Сұрыптау және жұп таңдау. Жалпы сұрыптау өте қарапайым және көп ... түрi, бұл ... ... ... мен ... қарай бағалап тұқымға қалдырады.
Жалпы сұрыптау бұғы шаруашылығындағы асыл тұқым өсiру жұмысының ... бiр ... ... табылады, сондықтан осы жұмыс бiрте- бiрте жоғарлауының арқасында жалпы көп бұғылардың өнiмдiлiгiн арттыруға көмегiн тигiзедi.
Жалпы сұрыптаудың ... ... ... ет ... ... ... ... Бұғы шаруашылығынан алынатын басқа қосымша өнiмдер екiншi дәрежелi өнiмдер болып саналады.
Солтүстiк бұғыларын жеке сұрыптау- табындағы асыл ... ... ... бiр ... ... ... ... қалыптасқан жағдайда сұрыптаудың бұл түрi өте көп жұмысты iстеудi қажет етедi, бiрақта жұмысқа жұмсалған шығындар ... ... ... ... тез ... ... ... кейiн жүргiзiледi. Жұптаңдаудың мақсаты- табындағы аталық және аналықтарды жүйелi түрде бiр-бiрiне қосып олардан түрi мен сапасы жағынан ... ... алу ... ... iрiктеу бұғыларды бағалап аналықтарын топтастыру, өнiмдiлiгi бойынша қажеттi бұғыларды аналықтарға ... және ... ... бiр аталық бұғыға 15-18 аналық бұғылар, ал орманды алқаптарда- 10 аналық бұғылар бекiтiледi.
1-сурет. Күз маусымындағы ... ... ... ... науқаны бiрнеше кезеңдерден тұрады. Бiрiншi кезең- аналық және аталық бұғыларды тауарлық ... үшiн ... ... ... аналық және аталық бұғыларды асыл тұқымды табындар құру үшiн ... ең ... ... класты шағылыстыруға бөлу. Осындай жағдайда ең жоғарғы тиiмдiлiкке жетуге ... ... ... негiзiнен үнемi аталық бұғыларды ауыстырып (жақсыны өте жақсыға) және ... ... ... ... алдындағыдан жоғары сапалы аталықтарымен шағылыстырып отыру керек. Жұптаңдау белгiлi бiр белгiлердi, немесе бiрнеше ... ... ... ... үшiн жүргiзiледi.
Маралдың тұқымдық құндылығын бiлу және сұрыптау жұмысын ұйымдастыру үшiн ... ... ... ... тұқымдық қасиеттерi сыртқы пiшiнi бойынша бонитировка кезiнде бағаланады. Бонитировка нұсқауларына байланысты төмендегiдей белгiлерi бағаланады: ... ... өсiп ... (тiрi ... дене ... және ... ... көрсеткiшi бойынша малдың табын iшiндегi мiнезқұлқы, сүттiлiгi және аналық сезiмдiлiктiң табын ... ... ... ... ... ... бойынша қаралады.
Солтүстiк бұғыларын 5-6 айлығында 1,5 ; 2,5 және 3,5 жасында бонитировкадан өткiзедi. Жас ... және ... ... күйлеудiн соңынан, ал аталық бұғыларды - күйлеудiң алдында бонитировкалайды. Бонитировкаға табын бойынша денiсау барлық бұғылар ... ... ... ... ... ... ... кезде, табиғаттың әр түрлi апаттары болған жылдары бонитировка ... ... ... ... оның iшiне ... ... асылтұқымды құрылымдардың мамандары, ғылыми қызметкерлер, ветеринарлық мамандар бақташылардың бригадирлерi кiредi. Осының бәрiне жауапкершiлiк шаруашылық басшысына және бас ... ... ... жасалған қоршауларда (карале) оның iшiнде бұғылардың сырт пiшiнiнiн бағалайтын тегiс алаң және ... ... ... болу ... ... ... бағалауда олардың даму дәрежесiне дене құрылысының үйлесiмдiлiгiне, типiнiң қажеттi талапқа айқындылығына және жыныстық белгiлерiне қарап анықталады. Еркек бұғыларда әсiресе белiнiң ... ... ... және ... ... безiне ал ұрғашыларының арт жақ денесi мен желiніне көп көңiл бөлiнедi. Көз ... ... ... ... ... ... ... бойынша бағалау жоғарыда айтылғандай бағалауға болады. Балмен бағалау олардын негiзгi экстерьердағы ... ... ... Асыл тұқымды (iрiктелген) табындарда аталық бұғыларды және ... ... ... ... бағалау шкаласы.
Баллы
Бағалауға алынған малдың сипаттамасы
5
Iрi мал, дене құрылысы үйлесiмдi жетiлген;еттілігі
және еттi -жұмысшы түрi жақсы айқындалған: дене ... ... ... түзу ... тегiс, терең және кең кеуделi, аяқтары түзу және дұрыс қойылған, сүйектiлiгi мықты, мүйiздерi жақсы жетiлген
4
Малдардың барлық экстерьерлiк көрсеткiштерi жоғарыға ... ... дене ... ... ... ... дене бiтiмi орташа, кеудесi дұрыс жетiлген, экстерьерi ақаусыз, денесiндегi бұлшық, еттерi толық жетiлмеген, солекет ... ... ... дене құрылысы жақсы жетiлмеген; денесi тар; еттiлiгi немесе еттi -жұмыстық түрi жақсы айқындалмаған; экстерьерiнде ... ... ... ... ... (жарамсыз) малдар.
3- кесте. 5-6 және 18-айлыққа дейiнгi жас малдардын (еркек және ұрғашы) экстерьерi мен конституциясы бойынша бағалау ... ... ... ... iрi ... ... жетiлген;арқасы түзу, кеудесi жақсы жетiлген, аяқтары түзу және дұрыс қойылған, сүйектiлiгi мықты.
4
Малдардың барлық экстерьерлiк көрсеткiштерi жоғарыға сәйкес, бiрақ дене ... ... ... ... дене бiтiмi орташа, кеудесi жақсы жетiлген, экстерьерiнде ... ... жоқ ... еттерi толық дамымаған.
2
Дене бiтiмi жақсы жетiлмеген; экстерьерiнде ақаулар бар.
1
Әр турлi ... ... ... таразыдан өлшеу олардың еттiлiк сапасын көрсетудiң негiзгi жолы. Бұғылардың тiрi салмағы олардың тез жетiлгiштiгiн сипаттайды және оларды сойғандағы етттiң ... ... мол ... ... Тiрi ... ... ... сүйенiп 5-балдық шкала бойынша бағалайды.
Малдың қондылығын бағалау оның жергiлiктi жағдайға бейiмдiлiгiн көрсетедi. Малдың қондылығына малға қарап ... ... ... ... ... ... 2- ... төмен; 1-категорияға жатпайды.
Ұрғашы бұғылардың ұдайы өсу қабiлеттiлiгiн бағалауда оның көбею өнiмдiлiгi, сүттiлiгi және аналық сезiмталдығы ... Асыл ... ... бұғы жыл сайын iрi, мықты өмiр сүруге бейiмдi бұзау әкелуге тиiс. Егер аналық екi жыл ... ... ... болса оны жарамсыз деп есептейдi.
Ұрғашы бұғылардың сүттiлiгiн бұзауларының өсуi жетiлуi бойынша анықталады. ... аз ... ... өсiп ... ... ... ... жиi аурады, олардың жүнiнiң түлеуi көп уақытқа созылады. Аналық бұғылардың өз бұзауларың ... ... ... ... ... ... болады, сондықтан олар әрi қарай тұқымдық мақсатқа ... ... шығу тегi ... ... негiзiнен тек асыл тұқымды табындарда жүргiзiледi. Барлық керектi тұқым туралы мәлiмдердi 3-4 ұрпақ аралық шығу ... ... және асыл ... ... ... ... ... жұмыс кезiнде мал тек аталыққа аналығы бойынша жүргiзiледi. Аталық, аналық туралы мәлiметтер бұзау туғанынан бастап оның әрi өсуi және ... ... ... жоқ ... ... асыл тұқымдылық жағынан бағалауға жәрдемiн тигiзедi.
Еркек бұғыларды тұқымдық жағынан бағалаудағы ең басты ... ... ... ... ... болып табылады. Осының өзi еркек бұғыларды анықтуда талапқа сай ... ... ... жаңа ... ... ... анасының тұқым қуалағыштына да байланысты. Сондықтан ұрпақтың сапасын тек ... ... ғана ... ... бұғыларға да байланысты. Аналық басқа бағалау олардан еркек және ... ... ... кезiнен бастап 5-айлық жасында жасайды.
Еркек бұғыларды анық ... 10-15 ... ... , ал аналық бұғыларды 3-5 ұрпағы арқылы бағалайды.
Өсiру әдiстерi. Бұғы шаруашылығында негiзiнен таза ... яғни бiр ... ... ... ... өсiредi.
Бұғы мен маралдарды асылдандыру iсiнде сол шаруашылыққа лайықты өсiрiлетiн малдарды белгiленгеннен кейiн негiзгi мәселе марал өсiрудiң ... ... ... ... ... тұқым малдарын өсiрудегi мақсат малдың конституциялық түрiн күшейту, оларды жергiлiктi жағдайға ... және ... ... Осы ... орындауда тұқымдық есеп жүргiзудi толық орындау, жас малдарды дұрыс өсiру, малдардың тұқымдық қасиеттерiн жоғары деңгейде пайдалану, азықтандыру және ... ... ... бағу ... ... ... өсiруде олардың бiр-бiрiмен туыстас жұптасуын болдырмауға күш салу керек. Қазiргi жағдайда бұғыларды өсiрудi және ... ... ... ... ... ... ... тең.
Малдарды ұзақ уақыт бiрдей жағдайда бағудағы жұптасудан сақ болу ... Көп жыл бойы ... жеке шет ... және басқа нәсiлдiгi бөлек малдарды қоспағандықтан олардың аналық тобыныңқысыр қалуы 10-15% - ке дейiн және ... ... ... салмағы төмен, ақаулы болып туып жас малдардың ауруға ұшырауы жиiлдейдi.Басқа малдар ... ... ... болдырмаудағы ең тиiмдi тәсiл, оларды табындағы және басқа шаруашылық бойынша бұқаларды алмастырып отыру болып ... ... үшiн ... ... бұқаларды табындар мен шаруашылықтарда бiр-бiрiне алмастырып отырады. Осы кезде бұғы асылдандыру жұмысының дәрежесiн ... үшiн асыл ... ... бұқа ... алу ... ол, тауарлық табындардың өнiмдiлiгiн тез көтеруге әсерiн тигiзедi.
Бұғы шаруашылығында будандастыру тәсiлдерiн өте көп пайдаланбайды. ... Эвен ... ... ... Чукот бұғыларымен будандастыру тәжiрибесi, әсiресе жас малдың ет өнiмiнiң сапасын жоғарлатуға көбейтуге тиiмдiлiгiн көрсетедi. Бұл ... ... ... деп ... ... ... жас малдар етке өткiзiледi. Осы жағдайда ет өнiмдiлiгi 10-12% ... ... ... ... ... бұғы бұқаларын алыс жерден тасымалдауы және олардыңжаңа жер жағдайына жерсiнуiнiң қалыптасуының қиындығынан болып отыр.
Еркiн шағылыстыру. Негiзiнен ... бұғы ... ... ... кезiнде осы еркiн шағылысу қолданылады. Бұғылардың жайылымда жайылу жүйесiне қарай еркiн шағылыструдың өзiндiк ... ... ... күтiп бағылғанда олардың күйлеп шағылысуы көп топталған мал арасында өтедi. Бiр аналақты күйлеу кезiнде бiрнеше аталық бұғылар қуалай ... ... ... ... ең ... және ... ғана ... аналық бұғылардың күйлеу уақытын, аталық бұғылардың белсендiлiгiн және ... ... ... Еркiн шағылыстыруды реттеп отыруда ең маңыздысы аталық бұғыларды дұрыс таңдап, аналық бұғыларға тұқымдық ... ... ... бұғыларды қоспау (оларды пiшiп немесе мүiздерiн кесiп тастайды).
Еркек бұғылармен аналық ... ... ... негiзiнде ұрықтануын толықтай реттеп отыруға мүмкiндiк жоқ екенiн ескеру қажет, әсiресе аса бағалы еркек бұғылармен шағылыстырылатын болса.
Бұғыларды жартылай еркiн бағуда ... ... ... десе ... адамның әсерi жоққа жақын, сондықтан аналық ... ... ... ... ... ... ... Күйлеу кезiнде бұғылар бiр шама алысқа ұзайды, аталықтары өз жанына аналық бұғылардың үйiрiн құрады. Осы топтар екi бұғыдан (еркек, ... жүз ... ... ... мүмкін.
4- кесте. Кластық және еркiн шағылыстырудағы жас туған бұзаулардың тiрiдей салмағының салыстырмалы көрсеткiштерi
Класты ұрықтандыруға алынған ... ... ... ... ... орташа
Көрсеткiш
7,86
7,53
63,55
60,45
Кейбiр кездерде өте күштi және iрi аталық бұғы ... ... ... ... ... жинайды, оларды түгел ұрықтандыра алмағандықтан қысыр аналықтар көбейедi. Сондықтан ... ... ... ... ... тiптi алыс ... өзiнде қоршалған аландарда бағу керек.
Класты шағылыстыру. Еркiн ұрықтандырудың бiр түрiне класты ұрықтандыру жатады, ... ... ... және ... ... ... жоғары класты) күйлеу кезiнде жеке топқа бөлiп алып, оларды ... ... ... ... ... Осы ... асыл ... төл алу үшiн жоғары сапалы аталық бұғыларды аналық бұғылармен шағылыстыруға барлық жағдайлар жасалуы ... ... бұл ... жыл сайын өткiзiп тұру қажет. Сонда ғана жоғары табыстарға жетуге болады (1 кесте). Класты жұптап шағылыстыруда малдарды өте ұқыпты түрде ... және жұп ... ... ... ... (аналық және аталық ) нөмірлеп олардың құлағындағы сырғаларын тексерiп, аталық бастарын бонитировкадан өткiзедi.
2.5.Бұғы ас қорыту ерекшелiктерi және азықтандырудың сантарлық-гигиеналық ... тән ... ... ... жыл бойы тебiнде жайылып азықтануларында. Бұғыларға негiзгi азығына өсiмдiктiң 400 астам түрi, оның ... ... ... ... ас ... ... осы көк азық түрлерiн қорытуға жақсы бейiмделген.Бұғының ернi өте ... ... ... өте ... ... қоректене алады. Алдыңғы тiстерiмен олар азықты тобымен ... ... азу ... ... ... ... 4 камералы. Оның iшiндегi ең үлкенi мес (рубец) қарын оның сиымдылығы орташа есеппен 18 литр. Мес қарында ... ... ... әсер ... микроорганизмдер ортасы пайда болады.Желiнген азық осы камерада белгiлi бiр ... ... ... ... кейiн асқазанның келесi бөлiгiне өтедi. Қазiргi кезде ... ... ... ... 70-80% осы мес ... ... әсерiмен онда негiзiнде клетчатка бөлiнедi, өз денесiне белокты жинайды да, ... ... ... ... ... қарын мен жұмыршақ (сетка) қарынның салмағы кiшiрек келедi (тиiсiнше 170 жќне 140 г). Қатпаршақ (книжка) Қарынға майдаланған ... ғана ... ал ... мес қарында қайтадан майдаланып қорытылуға кетедi.
Бұғылардың басқа бұғыларға қарағанда тоқ iшектерi жақсы жетiлгенi белгiлi. Осының өзiнде азықпен келген көмiрсутектерi мес ... ... ... ашу тоқ ... одан әрi ... ... заттарға деген қажеттiлiгi әлi толық анықталмаған.Қыста қолда бағылған пiшiлген аталықтардың әр 100 кг салмағында 2,30-2,48 кг құрғақ зат, 44,77 г ... ... 3,3-3,5 азық ... қажет.
Бұғылардың каротинге деген қажеттiлiгi әр түрлi тәулiгiне жаз кезiнде 540 мг ... ... -15 мг және ... аз. Бұғы ... ... С витаминнiң мөлшерi 6,5-тен 26 г дейiн, ал көктем кезiнде витаминдер өте төмен мөлшерде болады. Бұғылардың 1 кг ... ... ... ... жасына байланысты төлінің 1 кг салмақ қосуына кеткен азық шығыны 6,2 азық өлшемi, құнажындарға -10 азық ... ... -11,3 азық ... ... ... ... ... барлық қоректiк заттары бар көк шөптермен азықтанады. Бұғы рационында буалы ... ... 13 тен 75 ... көк ... -2-ден 17% бұғы мүгi орташа есеппен 16% (0-ден 40% дейiн ауытқиды).
Бұғы күнiне 17-22 кг көк шөп ... ... ... ... 4,3 кг ... Жаз ... әр түрлi физиологиялық құбылыстар күшейе түседi (өсу, даму, көбею,түлеу), сондықтан организмде ... ... ... ... нормадан бiрнеше есе артық қоры жиналады, 100 кг салмағына қажеттi азықтандыру үшiн 400 г дейiн қорытылған ... және 6-7кг азық ... ... ... зат ... өте ... Осының бәрi ағзаның иммуннобиологиялық қасиеттерiн арттырып, тiрi салмағы жоғарлайды. Бұғылар жайылымда көп қозғалады.
Бұғылардың тәулiгiне қозғалатын алаңы 1000-нан 1500 м2 ... ... ... бұғылар тәулiгiне 39% уақыт демалады, 61% азықтанады, ұрғашы бұғылар тиiсiнше 52-48% уақыт. Күзге қарай бұғыларды бұғы мүгi бар ... ... Ерте ... ... рационы орташа есеппен бұғы мүгi 55,2% (25-78,5%) құраса ал көк шөптер -36,1% әр түрлi азықтар ... ... ... және т.б) -11,7% ... ... жайылғанда бұғылар бұғы мүгiмен көп коректенедi.Қазан-қараша айларында бұғылардың рациондағы бұғы ... ... 71% ... ... көк шөптердiң үлесi 29% дейiн кемидi. Күзде бұғылардың тәулiгiне жеген азықтары ... ... ... есептегенде 4,4-6,6 кг азық құрайды. Қорытылған белоктың мөлшерi жаздық мерзiмге қарағанда 150 г дейiн төмендейдi, ал азық өлшемi -100 кг ... ... 4,78 ... Күздiң аяғыны қарай қорытылған белоктың мөлшерi бұғы мүктi рационда 72 г дейiн тәулiгiне төмендейдi. Күздiң ... ... ... бұғы күнiне 104-112 м2 тебiндiк оттық қазады.Қыста бұғылардың негiзгi ... ... ... ... ... ... байланысты азықтардың арақатынасы қар астындағы жердегi және бұталы азықтарға қарай ауысады. Қыс кезiнде бұғылардың мес қарындарында бұғы мүгi 20% ... көк ... 41% және ... тағы ... ... -39% болды.
Бұғылар қыс кезiнде тәулiгiне 5,1-5,4 кг мүгiн және 300-450 г қардың астындағы шөптi (құрғақ ... ... ... ... ... белоктiң мөлшерi тәулiгiне 30-50 г дейiн ... қар ери ... ... ... ... ... бұғы ... тағыда өзгередi. Ерте көктемде қыналардың үлесi 46-71%, ал шөптi ... 10-20% . ... мес ... көк ... жас ... және ... бұғыларда пайда болады. Ұрғашы бұғылардың көктем кезi ... ... ... ... ... тұруы шектеулi.
Көктемнiң аяғына қарай көк шөптердiң үлесi 40-50% дейiн көбейедi, ал қорытылған белок мөлшерi тәулiгiне 170-200 г ... Мал ... ... ... витаминдердiң қабылдануы жоғарылай түседi. Бұғы азық ретiнде бұталы қыналарды (58 түрi)пайдалынады, олар бұғы мүгi деп ... ... ... ... (44 түрi), өлең шөптер (34 түрi ), дәндi дақылдар (52 түрi), аз ... ... ... (24 түрi ) және ... ... өсiмдiктер (170 түрлi), оның iшiнде күрделi жапырақтылар (34 түрлi), зығыр (15 түрлi) қырықбуындар (7 ... Қыс ... ... ... ... азығы қыналар болып табылады.Бұл ерекше организм құрамы балдыр мен санырауқұлақтардан тұрады. Олар небiр қыин ... ... ... ... төзiмдi, аздаған жағдайы болса өсiп, өмiр сүре ... ... ... ... 20-ға жуық ... ... ... ең жақсы азық болып бұталы қыналар кладоншi альпiлiк, жұмсақ, бұғылық, ормандықтары ... ... өте көп ... ... ... ... Бұғылардың жейтiн азықтарының 85-90% ал шығыс сiбiрдiң аудандарында-75-80% құрайды.
Қиыр Солтүстiктiң батыс аудандарындағы бұғы рационында ... ... ... 2-5% ... ... ал ... -10-20%. ... химиялық құрамы бойынша кладонияға жақын, бiрақта құрамында майы көп (10% дейiн).
Солтүстiктiѓң сирек ... ... ... ... ... (эфифиттi) қыналар зор роль атқарды. Жақсы азық есебiнде қарғалық алекториа жалды алекториа және ... ... ... ... ... жасыл бұталар. Барлық қиыр Солтүстiкте қайыңдар өседi ... ... ... бұғылар жақсы жейдi. Аласа қайыңдар орманда, ормантундрада және тундрада Европалық ... ... және ... ... ... ... Жiңiшке қайың, бұталы және Миддендорф қайыңдары негiзiнен Солтүстiк Шыгыс Сiбiрде және Қиыр Шығыста өседi.
1 га жерден аласа ... ... 0,7 т, ал ... ... ... 0,2 т көк шөп алуға болады. Жапырақтардың өте көп қоры ... ... және ... тундралықтарында болады.
Бұғылар қайыңның бүршiгiн, өсетiн гүлдерiмен жапырақтарын көктемде және жаздың басында жақсы жейдi. өсiмдiктiң өсу ... ... ... ... ... ... Бiрақта басқа азықтық өсiмдiктердiң өсуiне жағдай болмаған жылдарда аласа қайыңдардың жапырақтарын олардың өсу кезеңдерiнiң ... ... ... ... ... ... ... тал өседi. Оларда бұғылардың негiзгi азығы болып саналады. Қайың түрлерiнiң iшiнде малдардың сүйсiнiп жейтiндерi: түктi мортық, көкшiл, филиколотик, жебе тәрiздi, ... ... ... ... ... ... ... азықтарының бiрi дәндi өсiмдiктер болып есептелiнедi. Соның iшiнде көп таралған және ... ... ... түлкiқұйрық, шалғындық түлкiқұйрық, сарылау мұсат, жалпақ жапырақты мұсат, майысқақ селдiршөп, ... ... ... бетегесi, әлпi бетегесi шалғындық бетеге жатады.
Дәндi өсiмдiктер жайылымды толықтай алып жатқанда құрғақауалық жағдайында әр гектардан 4-6 т көк ... ... ... ... ... ... ... дәндi өсiмдiктердiн жайылымда алатын үлесi өте жоғары емес.
Бұғылар дәндi өсiмдiктердi ... және ... ... ... ... кезеңiнде сүйiп жейдi. Дәндi өсiмдiктер тез өсуiне байланысты бұғылардың ерте көктемде таптырмайтын азығы болып саналады. Солай ... олар ... ... тал ... дөңгелек жапырақты қайыңдардан төмен. Қоректiк заттарды қорытылу коэффициентi бойынша сарылау акротофилдiкi мынандай, %: протеин-72; май-55; клетчатка-65 және АЭЗ-72.
Бұршақ тұқымдас өсiмдiктер. Жаз ... ... ... ең ... ... ... бұршақ тұқымдас өсiмдiктер жатады. Олардың iшiндегi ең бастылары: әлпi таспашөбi, сиыржоңышқа, таспашөп, арктикалық көкпек, примор ... ... ... ... ... ... ... 1 гектарынан 6,2 т дейiн бұршақ тұқымдас шөп алуға болады. Табиғи өсiмдiктер тобында бұғы жайылымдарында олар ... үлес ... ... ... өсiмдiктер қатты ылғалды жерлерде және су көздерiнiң жағасында өседi.
Бұғылар өсiмдiктердiң барлық көгiн жесе, ал сабалық көкектiң тамырында жейдi.
Өлеңшөптер және ... ... Осы ... ... ... ... ... болып табылады. Олардың iшiндегi ең негiзгiсi өлең шөптер: сулы, жылтыр, сымбатты, сирекгүлдi, дөңгелек, тiктуратын үрме. ... ... ... ... ... ... олар ... кездеседi, әсiресе ылғалды топырақты жерлерде (батпақ, кiшiгiрiм су көздерi, теңiз суы шайылатын жерлерде) олар шөп құрамының ... ... ... 1 ... жерден сулы --өлеңшөптен 3,5 т дейiн көк шөп, ал ... ... т, ... ... 0,50,8 т өнiм алуға болады.---
Қырықбуындар. Бұғылардың азықтауында қырықбуындардың алатын үлесi өте жоғары. Қырықбуындардың iшiндегi жақсы желiлетiндерi далалық, теректi және ормандылары. ... ... өте көп ... ... ... ... Олар батпақта өзен шалғындарында су көздерiнiң жағасында өседi. Әр 1 га жалпы таралған жерлерде 2 т, бұталы шалғындарда- 0,8-1,2 т ... өнiм ... ... ... жылдың барлық мерзiмдерiнде сүйсiнiп жейдi. Олар оны судан алады немесе саздан бөлiп шығарып теректi қырықбуынның тамырын жейдi.
Әртүрлi шөптер. ... ... ... ... 300 ... ... өседi, олардың iшiнен бұғылар 20-25 түрiн ғана ... ... ... ... тамыр, саумалдық, қандыгүл, кiшкене шүмекгүл, арктикалық крестовник, ... ... ... жүргенiш, батпақ мажрасы, арктикалық тасбүлдiрген, морошка және үш жапырақты субеде.
Осы өсiмдiктер қиыр ... ... ... ... таралған. Олардың көбi ылғал топырақты жерлерде, батпақтарда, өзен және көл жағаларында өседi.
Бұғылар осы өсiмдiктердiң жердiң үстiндегi бөлiгiн сүйсiнiп ... ал үш ... ... ... ... ... өздерiнiң жоғары сапалы қоректiлiгiмен ең жақсы азық болып табылады. Бұғылар жайылымда тез қондылықтарын көтерiп, организмдерiнде ... ... қоры ... үшiн өте ... азық ... саңырауқұлақтар жатады. Олар қайыңтүбi, көктеректүбi, майқұлақ, мүктi, түлкiшек, тамырқұлақ, жиреқұлақ, қозықарын және сазқатпаларды сүйсiнiп жейдi. Саңырауқұлақтардың ... ... тез ... ... саңырауқұлақтар қоректiлiгi жағынан өте жоғары сапалы азық болып табылады. Олардың ... ... ... 28% дейiн, түлкiшекпен мен тамырқұлақта, және қайыңтүбiнде 44-45% (құрғақ-ауалықжағдайында). Саңырауқұлақта 11-17% көмiрсутектерi (майқұлақта), А,С,РР және В тобындағы ... ... ... жыл ... ... 10-100 кг ... ... Саңырауқұлақтар орманды және ормантундралы, аймақтарда көп болады, сондықтан саңырауқұлақтармен ормандарда кездесетін ... ... ... өнімдер
Бұғы мүйiз қандарының өнiмi. Марал шаруашылығының негiзгi өнiмi - олардың мүйiз қаны.
Ол барлық тауарлық өнiмнiң 85-90% ... ал етке ... терi және ... 10-15% келедi. Алғашқы мүйiздер еркек бұғыларда екi жасынан бастап (13-14 айлық жасында) өсе бастайды. Өсiп келе жатқан мүйiздердiң iшi ... ... ... ... және барқытты терiмен қапталған. 2-3 ай iшiнде мүйiздiң ұзындығы 40-50 см жетедi, ортасы түбiнен жiнiшкере түседi, оны спичка ... ... деп ... ... ... ... күзге қарай терiден ажырайды. Ондай мүйiздерден ешқандай пайда болмайды, сондықтан оны кеспейдi. Бiр жастағы ... ... ... ... ... ... ... оны маралшылар деп атайды. Сәуiр айының соңы он ... ... ... айының басында олар құрғақ мүйiздерiн тастайды.
Екi жастағы еркек ... ... ... құрғақ мүйiзге қарағанда өте үлкен болады, бұтақтаған және басқа ескi ... ... және ... ... және аз саңды өскендермен ерекшелiнедi, бiрақта олардың базар бағасы бiрдей мүйiздердiң тез өсуi бiрiншi 6-7 жасына дейiн жүредi. Содан ... ... өсуi және ... ... екi ... қарағанда жоғары. Бұғы мүйiзiнiң пантасы өсуi дәрежесi жыл бойы 0,8-1,0 кг ... ... Ал ... ең ... дамуы 12-13 жаста болады.
5-кесте. Бұғының жасына байланысты мүйiзiнiң салмақ қосу дәрежесiнiң өзгергiштiгi, кг
Мүйiздердiң жасы
N
х+-mх
сv, %
2
560
2,1+-0,02
17,5
3
470
2,9+-0,03
19,5
4
415
3,8+-0,04
21,5
5
435
4,8+-0,07
28,8
6
332
5,6+-0,07
24,7
7
339
6,2+-0,08
25,3
8
337
6,6+-0,09
25,7
9
325
6,7+-0,09
24,9
10
313
7,5+-0,13
29,6
Ең жоғары салмаққа жеткеннен ... кәрi ... ... ... ... ... бұғы мүйiзiнiң қанының салмағы 2-3 жыл бойы бiр денгейде болады. Негiзiнен мүйiз салмағының кемуi олардың өсу дәрежесiмен қарама-қайшы болады, ... ... тез ... ... ... азықтандырылмауынан өте тез, бiрақта әр түрлi болып өсуi мүмкiн. Бұғы мүйiзiнiң қанымен маралдың ... ... ... ... бар, ... өте ... емес.
6-кесте. Жасына қарай мүйiз ұзындығының өзгергiштiгi, см
Мүйіздердің жасы
N
х+-mх
СV, %
2
560
43,0+-027
14,6
3
470
50,2+-0,36
15,6
4
415
56,6+-0,43
15,6
5
435
62,6+-0,40
12,9
6
332
64,8+-0,35
9,8
7
339
73,4+-0,14
8,9
8
337
72,2+-0,22
8,5
9
325
70,3+-0,51
13,0
10 және бұдан жоғары
313
70,6+-0,63
15,8
Бұғы мүйiздерiнiң ұзындық ... жыл ... ... ... ал ... оның ... ... көрсете алмайды.Кәрi малдың мүйiзi өте ұзын және былай қарағанда, салмақты сияқты бiр өлшегенде салмағы онша көп болмайды.Керiсiнше, қысқа бiрақ ... ... ... ауыр болады. Сондықтан маралбағушы оның мүйiзiнiң қалындығына және одан өскен өскендердiң ... ... ... ... ... аз ... кейде тiптi бiреу-ақ болуы мүмкiн,көздiң үстiндегi өскен ғана ... ... ... шикi панты өнiмiнiң салмағы орташа есеппен 5,5-6 кг деп белгiленген.Кейбiр малдар өте үлкен мүйіздi ... ... ... ... 12-16 кг ... мүйiзiн алу технологиясы. Маралдардың мүйiздерiн кесiп алу олар тотапталған кезде, әлi жас уақытша алынады. Осы кезде мүйiз ... ... өте ... ... тисе тез сынатын, iшiнде көп қан тамырлары бар ыдыс сияқты көрiнедi және сыртынан губка тәрiздi мата ... ... ... ... ... ... ұқсас түк басқан.Мүйiздердiң ішi, негiзiнен кiшкене колба тәрiздi-үрленген, терiсi тегiс және ... ... ... ... үшін ... ... ... ерте кесілетін болса,ол өзінің сапасын жоғалтпайды,бірақта оның ... ... ... 75%-дейін салмағын жоғалтады.
Мүйізді кесуге ет қолайлы мерзім кесуге ең қолайлы мерзім, оның өсуі азайған,бірақ әлі ... ... ... ... ... және маусым айларының басы шілде айының басына дейін созылады.
Мүйiздердi алуды ерте бастайды,ол үшiн мүйiздi бұғылардан арнайы мүйiз кесетiн ... ... ... ... ... және оныѓ ... ... отырып алып хирургиялық арамен мүйiздiң түбiрiне 1,0-1,5 см жоғары алып кеседi. Кескен кезде мүйіздің түбірін жұлуға болмайды,өйткенi оны ... ... ... ... ... ... ... Кесiп алған мүйiздi ақырындап арнайы бөлмедегi сөреге қаны ағып ... етiп ... ... ... ... оның ... кiшкене түбiршек қалады оның биiктiгi бiр см, ол қайтушы деп ... Осы ... ... жазылғаннан кейiн кәдiмгi мүйiзде жүетiн өсу процессi басталады.
Жасы ұлғайған сайын мүйiздiң қайтуы ерте ... ... және 8-10 ... ... ... ... айынан бастап түсiре бастайды.
Үлкен еркек бұғылардың мүйiздерi жастарға қарағанда ерте өседi, сондықтан олардың мүйiздерi кесуге ерте ... ... ... консервiлеу технологиясы. Кесiлген мүйiздер ылғалды күйiнде тез бұзылады, шiридi. Сондықтан ... 3 ... ... ... кiрiсу керек, сонда оларды көп уақытқа дейiн сақтауға болады.
Қазақстан және Алтай Өлкесiнiң маралшылары ... көп ... ... ... ... әдiсi ол ... және мүйiздердi ыстықта кептiру.
Консервiлеу алдында сүйектердiң терiмен етпен ажырамауы үшiн, мүйiздiң ... ... ... мата ... ... кiшкене шегелермен шегелейдi.
Мүйiздердi таза суда 93-960 С қайнатады. Қайнату кезiнде суды үзiлiссiз қайнатып отыру керек. Қазанның көлемi мүйiздер су iшiне ... ... ... ... тиспейтiн болуы керек.Бұғы мүйiзiн қатарынан үш күн бойы ... ... күнi ... ... ... ... ... да (судың температурасы 93-960 ), екiншi өсiндiсiнiң жоғарғы жағы қалыңдағанға дейiн 80-120 ... суда ... ... ... бұғы мүйiздерiн судан шығарып киiздiң үстiне суу үшiн бiр-бiрлеп қояды. 50-80 сек. ... ... осы ... ... және ... қайнатуға қазанға салады.
Үшiншi рет мүйiздi қайнатқаннан кейiн оларды 20-25 минут суытады. Содан кейiн қайтадан қайнатады қазанға салады, ... ... 60-90 сек. ... ... мүйздi тағы 10-15 минут суытады, содан кейiн қазанға 60-90 сек. салады. Осы үшiншi қайнатудан кейiн мүйіздердi тағы киiз ... 15-20 мин. ... ... ... ... ... ... суға үшiншi өсiндiсiне дейiн үш рет 15-20 сек. түсiредi содан кейiн 50-60 сек ... ... рет суға ... ... ... 25-40 мин демалдырып оны қайтадан суға бiрiншi және ... ... ... ... Осы қай ... арасында мүйiздердi киiз үстiнде салқындатады.
Осымен бiрiншi күнгi мүйiздердi ... ... ... жел ... iлiп ... екiншi, үшiншi, төртiншi, бесiншi күндерi мүйiздi кесiп алғаннан кейiн ... ... ... ... сол ... жүргiзiледi.
Мүйiздердi консервiлеуге қойылатын негiзгi талап оларды жақсылап қайнатқанда терi ... ... Егер ... ортасына дейiн жақсы қыздырылмаған болса онда олар шiри бастайды.
Негiзгi консервiлеу кезiндегi ескiретiн жағдай мүйiздердi ұзақ уақыт қайнаған суда ... ... ... ... ... ... көп ... қайнаған суда ұстағандықтан оның терiсi жарылуы мүмкiн, оған жеткiзбеу керек. Мүйiздердi қайнаған суда ұстау мерзiмiн анықтау олардың жоғары жағының қатайғанынан және ... ... ... Егер терi ... ... онда ... тез арада судан шығарып алып, жарылған жерiн бинтпен орап байлағаннан кейiн қайнатуды одан әрi жалғастыруға болады.
Бесiншi күнi мүйiздi кесiп ... ... ... бұғы ... ыстық құрғатуға iлiп 70-90 С температурада үш сағат құрғатады. Құрғату кезiнде бұғы мүйiзiн үнемi бақылап отыру ... ... ... ... ... ... суысымен олардың ішiн бiрiншi рет қайырады. Ол үшiн бұғы мүйiзiнiң үшiн ... рет ... суға ... оны ... ... және тақтай үстiне қойып қолмен басып нығыздайды, сонда оның ... ... және ... ... Өстiп олардың қайырып болған соң оларды желде кептiредi. Желмен кептiрудiң келесi күнi, яғни кесiп алғаннан 6 күнi ... ... ... ... және үшiншi ыстық кептiруге 3-5 сағатқа қояды.Үшiншi ыстық ... ... ... ... ... қояды.
Мүйiздiң жоғары жағын, желге кептiруге қойғанда күнделiктi қолмен сипалап олар ... ... ... ... ... тегiстеп, қолмен қаптарлап оларға дөңгелек пiшiн беру керек.
Мүйiздердi қайнатып және қайтарғаннан кейiн сол күнi төртiншi рет ыстық ... ... ... 4-5 сағатқа қояды.
Бесiншi жќне алтыншы ыстық құғату көлемi шамалы мүйiздерге соңғы рет ... Iрi ... әлi де ... ... ... рет салынады. Ыстық құрғтуға салудың қажеттiлiгi оларды бақылап қолмен сипау арқылы мүйiздiң жоғары жағын байқап оны желге құрғатуға қояды.Егер бұғы ... ... жағы 10-15 ... ... ... ... ... болып тұрса, мүйiз өз салмағын кемiтпейдi және ешқандай тыс ... ... исi т.б.) ... ... ... ... деп ... болады.
Осындай өте ұзақ және күрделi мүйiз консервiлеу орындалатын болса, мүйiз ... ... ... ... ... әр түрлi биологиялық белсендi заттар жиналмайды.
Мүйiздердi алу әдiстерi мынаған ... тiрi ... ... ... ... Өлген маралдан алынған бассљйегiмен бiрге.Сондай мүйiздер сатылғанда бас сүйектiң ... ... ... бұғы ... олардың сапасына қарай ГОСТ 4227 -76 стандарты бойынша 4 сортқа ... ... ... оның ... ... ... ... бағаланады: мүйiздiң алғашқы алынғандағы түрi сақталуы, мүйiз шеттерiнiң доғалығы, жүнiнiң және терi қабаттарының сақталуы және жаман иiстiң болмауы.
Тіркеме
1.Бұғылар
2. Жаз ... бұғы ... әр үш күн ... ... ... Кесу ... әлсіреген маралдар күннің астында қалмау үшін, таң сәріде ерте ... Бұғы қаны қою және жылы ... . ... ... ... ... Оның негізінде жасалған дәрі-дәрмектер адамға күш-қуат беріп, ... ... ... ... және зәр ... ... тастарды ерітіп, сүйектердегі іріңді жараларды емдеп, ашуланшақтықты жояды деп саналады.
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
Менің курстық жұмысымның тақырыбы . Осы ... жазу ... ... ... түрімен танысып,одан әр түрлі өнім және адам денсаулығын жақсартатын,иммунитетің жоғарылататын панта препараты туралы мол көптеген мағлұмат алдым. Сонымен ... ... ... Катон-қарағай ауданы бұғы шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтардың , бұғыны қалай өсіру және ... ... ... ... алу және дайындау технологияларымен таныстым.
Осыған орай өзімнің ұсынысым - бар негізгі бұғы шаруашылығымен айналысатын жеке меншік серіктестіктердегі ветеринариялық ... ... жаңа ... ... ... дені сау мал ... қамту арқылы ветеринария саласындағы мамандардың ветеринариялық істі жоғарлатуға және профилактикалық ... ... дер ... өткізілуіне мүмкіндік беру қажет.Соның нәтижесінде жұқпалы емес ... ... жол ... дені сау мал ... мол және ... ... ... зиян келтірмейтін өнім аламыз.
Бұғы шаруашылығымен айналысатын жеке меншік серіктестіктердегі бұғы шаруашылығын нәтижелi дамыту үшін бұл саланы толығымен қарқынды ... ... ... әрi әр жобаның саласын жақсарту, сұрыптау және жұп тандау тәсiлдерiн молынан қолдану, бұғы-марал пантысын молайту және оның ... ... ... деп ... ... ... М. ... Алматы - 2008ж.
* Наурызбаев И. Б., Асылбеков Б.А., Қосбақов Ж. Қ. Мал және мал ... ... ... ... М .Садуақасов Ауыл шаруашылық малдары мен құстардың гигиенасы. ... К.Т ... Б.Р. ... ... - ... ... 2013 жыл 31 ... 4-5 бет
* Интернет желісі , ,
* ... Б.Е. ... - 2010ж.
* ... Н.

Пән: Ветеринария
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Аңдар биологиясы туралы4 бет
Аңдар биологиясы туралы ақпарат8 бет
Аңшылық-шаруашылықтағы құрал-жабдықтар19 бет
Бұғы, еліктің тәуліктік белсенділігі19 бет
Бұғы, еліктің тәуліктік белсенділігі.миграция. түлеу. реттелген миграция23 бет
Дәндібай-Беғазы мәдениеті7 бет
Жануарларды есепке алу түрлері мен әдістері11 бет
Зиянды жәндіктер (зиянкестер)10 бет
Малшаруашылығы өнімдеріне шығарудың экономикасы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь