ХХ ғасыр басындағы әдеби үдеріс

Кіріспе 3.5
1 Түркі халықтары әдебиеттерінің типологиялық ұқсастықтары 6.31
1.1 Көне мәдени мұралардағы ортақ сипаттар 6.18
1.2 Шығыс.түркі шайырларының әлемдік әдебиеттегі
орны мен ықпалы
18.31
2 ХХ ғасыр басындағы әдеби үдеріс және қазақ.өзбек байланысы 32.55
2.1 Алаш және өзбек әдебиет өкілдері шығармашылық үндестігі 32.47
2.2 Қос халық қаламгерлерінің шығармашылығындағы
көркемдік ізденістер
47.55
Қорытынды 56.57
Пайдаланылған әдебиеттер 58.59
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Көркем өнер қайраткерлерінің шығармашылықтарын қазақ-өзбек әдеби байланыстары негізінде тұтас алып қарастырған әрі нақты зерттеу жұмыстарын жүргізген еңбек жоқтың қасы. Болған күнде де ол еңбектер кеңестік идеялогия ықпалынан аспай, шығыстық-түркілік сипаттағы шығармалардың үйлестігіне, ұқсастығына теріс баға беруімен шектелді.
Уақыт талабына сәйкес туындаған, генетикалық, типологиялық үндестіктер мен дәстүр сабақтастығы негізінде жазылған туындылардың тақырыптық, жанрлық ұқсастықтары мен сюжет, идеялық мотив сарындастығын ашып көрсету өте-мөте қажет. Осы орайда, қазақ қаламгерлерінің өзбек ақын-жазушыларымен шығармашылық үндестігі, кей тұста әсер-ықпалы негізінде төл әдебиетімізге әкелген құбылыстық сипаттары тектес, тамырлас таным-түсінік, ағымдас ой-сана, концепция тұрғысынан байқалды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Жұмыс қазақ және өзбек, қаламгерлердің шығармашылықтарын тұтас салыстыра қарастырып, олардың үндестігін, үйлесімін жан-жақты көрсетуге талпынған шағын алғашқы еңбек.
Осы тұрғыдан келгенде ұлттық әдебиетіміздің тарихында аса бір күрделі кезең – ХХ ғасыр басындағы әдеби процесте қазақ пен басқа түркі ұлыстарының түп, тіл, дін негізіндегі тектес, тамырлас және діни-рухани алмасуларға ерекше көңіл аударылды. Сөйтіп түгел түркіге тән көне мұралар мен қисса-дастандардың тарихи-генетикалық, типологиялық ұқсастықтарын айқындауға тырыстық.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Зерттеу обьектісі етіп отырған қазақ және өзбек халықтарының өзара қарым-қатынастары 50- жылдардан бері біршама сөз болып келеді. Бұл тақырып аясында М.О.Әуезов, С.Мұқанов, Ә.Тәжібаев, Қ.Жұмалиев, М.Қаратаев, Ы.Дүйсенбаев, З.Ахметов, С.Қирабаев Ә.Дербісалин, Ә.Жиреншин, Р.Нұрғали, С.Сейітов, М.Базарбаев, З.Қабдолов, Т.Кәкішев сынды белгілі әдебиетші ғалым, сыншылармен қатар өзбек ғалымдары А.Алиев, Н.Каримов, И.Ганиев, Т.Турдиев, Х.Болтабоевтар да ой толғап, қалам тербеді. Сондай-ақ, Е.Ысмайылов, М.Дүйсенов , Р.Бердібаев, Ш.Сәтбаева, Б.Тілегенов, Д.Қамзабекұлы, С.Сүтжанов, т.б. қазақ әдебиетінің басқа туысқан елдер әдебиетімен өзара қарым-қатынастарын сөз етіп, ғылыми мақала, монография тарауларын жазды.
Аталмыш тақырып төңірегінде, әсіресе, жекелеген халықтар арасындағы, атап айтқанда, қазақ- өзбек әдеби байланысы арнайы зерттеу нысанасына алынып, А.Алиев, Қ. Сұлтановтардың еңбектеріне арқау болды. Қазақ пен өзбек әдебиеттері туралы және оның типологиялық ұқсастығы жайлы Р.Бердібайдың «Байқалдан Балқанға дейін», «Түбі бір түрік», Ә.Қанафиннің «Түркі халықтарының әдебиеті», Б.Дәрімбеттің «50 мақала», Д.Қамзабекұлы «Алаш және әдебиет», С.Сүтжанның «Қазақ-түркі әдеби байланыстары» т.б. ғалымдардың еңбектерінде және ұжымдық зерттеулерде арнайы сөз болды.
Зерттеу нысаны. Жұмыста ғасырлар тоғысындағы қазақ-қырғыз
1. Гринцер П.А. Эпохи взаимодействия литератур Востока и Запада. – Москва: Рос. гос. гум. университет, 1997. – 51 с.
2. Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. Соч.т. 2. – Москва: Наука, 1963.
3. Бердібай Р. Түркі әдебиеті әлеміндегі ортақ сарындар // Жұлдыз. – №8. – 1993. – Б.186-195
4. Жирмунский В.М. Сказание об Алпамыше и богатырская сказка. – Москва: Наука, 1960; Бұрынғы татар әдебиеті. – Қазан, 1963; Об эпосе «Алпамыш». Сборник статей. –Ташкент, 1959; Башқұрт халық эпосы. –Өфі, 1977
5. Барласұлы Т. Сөз атасы – ертегі, Құраннан сыр шертеді//Қазақ әдебиеті. – 6 қазан. – 2000. – №40
6. Қасқабасов С. Түгел түркі толғаған толағай жыр// Қазақ әдебиеті. 21 маусым. – 2006
7. Бердібай Р. Байқалдан Балқанға дейін. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 256 б.
8. Тойшыбаева С. Қазақ-қарақалпақ әдебиеттерінің байланысы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 88 б.
9. Егеубай А. Құлабыз. –Алматы: Санат, 1999. – 262 б.
10. Нұрғали Р. Сырлы сөз. Әдеби сын, зерттеу. Т.1. – Алматы: Жазушы, 2000. – 400 б.
11. Каримов Н. Узбекская литература начало ХХ века. – Тошкент: А.Навоий номидаги Узбекистон Миллий кутубхоноси нашриёти, 2007. – 286 б.
12. Хади-заде Р. Туркестан в начале ХХ века: К истории истоков национальной независимости. – Ташкент: Шарк, 2000. – 672 с.
13. Сүтжан С. Алаш және түркі руханияты. – Алматы: ЭКО, 2008. – 326 б.
14. Қамзабекұлы Д. Алаш және әдебиет. – Астана: Фолиант, 2002. – 474 б.
15. Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1986. 1-том. – 266 б.
16. Шарқ юлдузи. – №8. – 1991. – Б.7-39
17. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 380 б.
18. Каримов Н. Абдулла Авлоний ва Ҳамза //Маърифат. – 11.06.2003
19. Турдыев Ш. Берегите мудрецов. Судьба и смерть М.Бехбуди//«Звезда Востока». – №5. – 1991. – C.83-86
20. Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. (Құраст.: Г.Дулатова, С.Иманбаева). 1-том. – Алматы: Мектеп, 2002. –368 б.
21. Жұмабаев М. Сүй, жан сәулем. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Атамұра, 2002. – 256 б.
22. Торайғыров С. "Алаш ұраны". – Алматы: Жазушы, 2002. – 121 б.
23. Чулпон. Яна олдим созимин. – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги Адабиет ва санъат нашриети, 1991. – 576 б.
24. Байтұрсынов А. Шығармалары: өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
25. Болтабоев Ҳ. Фитрат ва жадидчилик. – Тошкент: А.Навоий номидаги Узбекистон Миллий кутубхоноси нашриёти, 2007. – 286 б.
26. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б.
27. Авлоний А. Танланган асарлар (құраст. Б.Қосимов). 2 жилдлик. 1-жилд. –Тошкент: «Маънавият», 2006. – 270 м.
28. Брюсов В. Собрание сочинений в 7-и томах, т.6. – Москва: 1975. –278 стр.
29. Туркестан в начале ХХ век: К истории истоков национальной независимости//Колектив авт.: Р. М. Абдуллаев, С. С. Агзамходжаев, И. А. Алимов и др. – Ташкент: Шарк, 2000. – 672 с.
30. Каримов Н. Абдулла Авлоний ва Ҳамза. //Маърифат. – №6. – 2003. – Б.7-15
31. Елеукенов Ш. Мағжан (Өмірі мен шығармагерлігі) Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1995. – 384 б.
        
        Мазмұны
|Кіріспе |3-5 |
|1 ... ... ... типологиялық ұқсастықтары |6-31 ... Көне ... ... ... ... |6-18 ... ... ... ... ... | ... мен ықпалы |18-31 |
|2 ХХ ... ... ... ... және ... ... |32-55 ... Алаш және ... ... ... ... ... |32-47 ... Қос халық қаламгерлерінің шығармашылығындағы | ... ... |47-55 ... |56-57 ... әдебиеттер |58-59 ... ... ... ... өнер қайраткерлерінің
шығармашылықтарын қазақ-өзбек әдеби байланыстары негізінде тұтас ... әрі ... ... ... ... еңбек жоқтың қасы.
Болған күнде де ол еңбектер ... ... ... ... ... сипаттағы шығармалардың үйлестігіне, ұқсастығына теріс баға
беруімен шектелді.
Уақыт талабына сәйкес туындаған, ... ... ... ... ... ... жазылған туындылардың тақырыптық, жанрлық
ұқсастықтары мен сюжет, идеялық мотив сарындастығын ашып көрсету өте-мөте
қажет. Осы ... ... ... өзбек ақын-жазушыларымен
шығармашылық үндестігі, кей тұста әсер-ықпалы негізінде төл ... ... ... ... ... ... ... ой-
сана, концепция тұрғысынан байқалды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. ... ... және ... ... ... салыстыра қарастырып, олардың
үндестігін, үйлесімін жан-жақты көрсетуге талпынған шағын алғашқы еңбек.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... аса бір ... – ХХ ... басындағы әдеби процесте қазақ пен басқа түркі ұлыстарының
түп, тіл, дін ... ... ... және ... алмасуларға
ерекше көңіл аударылды. Сөйтіп түгел түркіге тән көне мұралар мен ... ... ... ... ... ... ... Зерттеу обьектісі етіп отырған қазақ және
өзбек халықтарының өзара қарым-қатынастары 50- жылдардан бері біршама ... ... Бұл ... ... М.О.Әуезов, С.Мұқанов, Ә.Тәжібаев,
Қ.Жұмалиев, М.Қаратаев, Ы.Дүйсенбаев, З.Ахметов, С.Қирабаев Ә.Дербісалин,
Ә.Жиреншин, Р.Нұрғали, С.Сейітов, М.Базарбаев, ... ... ... ... ... ... қатар өзбек ғалымдары А.Алиев,
Н.Каримов, И.Ганиев, ... ... да ой ... ... ... ... ... , Р.Бердібаев, Ш.Сәтбаева, Б.Тілегенов,
Д.Қамзабекұлы, ... т.б. ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарын сөз етіп, ғылыми мақала, монография
тарауларын жазды.
Аталмыш тақырып ... ... ... ... ... ... ... өзбек әдеби байланысы арнайы зерттеу нысанасына
алынып, А.Алиев, Қ. ... ... ... ... Қазақ пен өзбек
әдебиеттері туралы және оның типологиялық ұқсастығы жайлы ... ... ... ... бір түрік», Ә.Қанафиннің «Түркі
халықтарының әдебиеті», Б.Дәрімбеттің «50 мақала», Д.Қамзабекұлы «Алаш ... ... ... ... байланыстары» т.б. ғалымдардың
еңбектерінде және ұжымдық зерттеулерде арнайы сөз болды.
Зерттеу нысаны. Жұмыста ... ... ... шығармалары зерттеу обьектісінің нысанына айналды және
ақтаңдақ әдебиет өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... салыстырулар жүргізу арқасында қазақ,
өзбек ақындарының (А.Байтұрсынов, М.Дулатов, С.Торайғыров, ... пен ... ... А.Авлони, А.Чолпан) туындылары түпнұсқа
түрінде әрі дәйектеме ретінде берілді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... – ХХ ... ... және ... ... ... байланыстарының дамуын,
бағыт-бағдарларын айқындау және алмасу тұрғысында байқалған ... ... ... көріністерін бағамдау, сөйтіп
төл сөз өнеріміздің ... ... және ... ... ... мақсатты орындау барысында мына төмендегідей ... ... ... ... ... ... тән ... типологиялық және
аймақтық ұқсастықтарды ашып көрсету;
▪ өткен ... ... қос ... ... ... өзара
әдеби-мәдени қарым-қатынастарын айқындау;
▪ қазақ, өзбек басылымдарына ортақ бағыт-бағдарды анықтау;
▪ жәдитшілдік, түрікшілдік негізде ... ... ... ... ... жекелеген туысқан халық қаламгерлерінің өзара ықпал-әсер көрістерін
дәйіктеу;
... ... ... ... ... ... пен ... А.Фитрат, А.Авлони, А.Чолпан) ақын-
жазушыларының ... ... мен ... ... әдістері. Ғылыми жұмысты әзірлеу барысында тарихи-типологиялық
және салыстырмалы-компаравистикалық әдістер пайдаланылды. Қазақ және өзбек
ақындарының (А.Байтұрсынов, ... ... ... пен ... А.Фитрат, А.Авлони, А.Чолпан шығармашылықтары
негізінде) шығармашылығындағы ұқсастықтар мен ... ... ... ... ... ... ... Ғылыми жұмысқа арқау
болған мәселелерді зерттеу барысында әдебиеттану ғылымындағы ... ... мен ... ... ұстанымдар негізге алынды.
Дипломдық жұмыста А.Байтұрсынұлы, ... ... ... ... ... Т.Жұртбай, Ө.Әбдиманұлы,
Б.Дәрімбет, Д.Қамзабекұлы, Ж.Смағұлов, С.Сүтжанов т.б. ... ... мен ... ... ... алынды.
Зерттеудің ғылыми-теориялық мәні. Зерттеу нәтижесін ХХ ... ... ... ... тарихына арналған оқулықты толықтыруда
пайдалануға ... ... ... жасалған тұжырымдар мен қорытындыларды
ЖОО қазақ әдебиеті бойынша жүргізілетін арнайы курстар мен ... ... оқу ... ... ... ... ... жобасы. Жұмыс кіріспе, қорытындыдан басқа іштей
тараушаларға жіктелген екі үлкен тараудан ... ... ... ... ... ... халықтары әдебиеттерінің типологиялық ұқсастықтары
1. Көне мәдени мұралардағы ... ... ... ... ... ... б.з.д. ҮІІ ғасырдан бастап,
Алтын Орда империясы құлап, ХҮ ... ... ... ... ... ... әр ... ұлттық әдебиеті дербес даму жолына түскен
кезеңге дейінгі тарихи мерзімді қамтиды. Өйткені осы ... өмір ... ... ... ... ... ... рухани тұтастықта тұрған түрік халықтары ХҮ ғасырдан бастап
ішкі қайшылықтар мен сыртқа отаршыл ... ... ... ... ... Бұрындары бәрін бауырға тартып, рухани жағынан біртұтас
танымдығы көзқарасқа ... ... әр ... ... және ... - әлеуметтік
жағдайға бейімделіп, тар шеңберіндегі өз ұлтының өмір сүру ... ... де ... ... ... ұстанып өзіндік ерекшелігі бар даму
жолына түсті. Енді бұрынғыдай ортақ ... ие ... ... ... ... өзбек, қырғыз, түрік, әзірбайжан, татар, қарақалпақ,
т.б. ұлттық әдебиеттер пайда бола бастады.
ХҮ ғасырға ... өмір ... ... ... (сақ, ғұн, ... т.б.) әр ... ... саяси - әлеуметтік құрылымда болса да,
оларға тән ... ... ... тұтастық мызғымай берік болып келді. ... ұзақ ... ... қалыптасқан рухани тұтастық заманында жазылып, бізге
жеткен әдеби аңыздар, жазба дерек ескерткіштері мен Әл – ... ... М. ... шығармалары мен Алтын Орда кезінде жазылған қисса
дастандар бөліп жаруға келмейтін рухани ... ... ... ... ... ... бұл дәуір әдебиеті мен рухани ... ... ... ... ... тән ... әдебиет ретінде
қарастырамыз.
Түркі халықтарының ұлттық санасы жанданып, өткенге ... ... ... шет ... ... да ... тұрғыдан қарап танып білуге ұмтылу
әрекеті 60-жылдардан бергі тұста белгі бере ... ... осы ... ... ғалымдары осы ортақ мұраны өздеріне қарай бейімдеп тартуға ... жазу ... мен ... заманындағы әдеби туындылары
өзбек, ұйғыр, қырғыз, татар, әзірбайжан әдебиеті тарихына ендіріп, өзіне
қарай меншіктей бастаған ... ... ... Яссауиді қазақ
әдебиеті арнасында қаратып, талас ... туа ... да рас. ... ... ... ... ... өзіне қарай тартқылап, бір халықтың өкілі
етуге тырысқанда, оның туып өскен атамекеніне де қарамай ... мұра ... ... ... ... ... ... яғни кейінгі кезеңде басталып, 70
жылдар ішінде өршіп, күшейе түсті. Бірақ өткендегі әдеби мұра мен оның жеке
өкілдері әркім ... ... ... ... гөрі ... ... түркі
халықтарының орталық мұрасы ретінде қарай таныту қажет деген деген ... ... де ... ... атындағы ХҚТУ Ғылыми Орталығының Түркология ҒЗИ бастауымен
2002 жылы Түркістан қаласында халықаралық теориялық ғылыми ...... әр ... шақырылған ғылымдар өзара пікір алысты. Күн
тәртібінде қойылған мәселе – Түркі халықтар ... ... ... ... ... бір ... ХҮ ... дейінгі түрік халықтарына
тән бірыңғай рухани тұтастықты негізге ала отырып, ... ... ... ортақ мұра ретінде танып білуге, енді ... осы ... ... ... осы ... яғни ... негізде танып білуге ұмтылудан
ертедегі әдеби мұраны бүкіл ... ... ... мұра ретінде танып
қарап танытуды әрі болашақта жоғары оқу орындарындағы барлық ... пән ... ... ... ... әдебиеті тарихы» оқулығына
ендіріп, түрік халықтары жас әулиетінің санасына ... ... ... ... бұл ... таным келешекте, бүгінде шашылып ... ... ... ... ... ... болса келешекте оларды
бірыңғай рухани тұтастыққа бастан қалыптастыратын күшке айналмақ.
Қай ұлттың әдебиеті болмасын, өз алдына жеке дара дербес дами ... Ол ... ... ... ... әсер ету ... ғана өсіп өркендемек. Ұлттық ... ... ... бірі ... оның ... ... ... байланысын, өзара
қарым-қатынасқа түсуін, атайтынымыз да сондықтан.
Қазақ пен Шығыстың басқа ... ... ... ... ... тым ... жатқандығы аян. Осы тамырластықтың
төркінін түптің, тілдің, діннің ... ... жөн. Осы үш ... оның ... ... ... ... тығыз қарым-қатынас жасауына
негізгі тірек болды және болып та келеді. ... ... көне ... ... ... ... қызу қарым-қатынаста бола отырып,
ортақтаса әлем халқы рухани нәр алар талай тамаша дүниелерді өмірге әкелді.
Қазақ ... ... ... әсер еткен бүкіл әлем жұртшылығына
кеңінен мәлім «Мың бір ... ... ... мен ... ... ... «Хұсрау-Шырын» және т.б. дастан, хикая
іспеттес ... ... ... ... ... ... төл ... тұрмыс-тіршілігіне етене жақын, таным-түсінігіне лайық үлгілі
туындыларды біреулері сол қалпында өзгеріссіз, енді біреулері аздап өңдеп,
қырлап, ... ... ... ... ... ... яғни ... мен өлең өрнегі, бояу-нақышы негізінде төл сөз өнеріміздің
көкжиегі көркейді.
Әрине, әр ... ... ... қарым-қатынасында сол елдердің
ғұламалары мен сөз зергерлерінің атқарар рөлі ... ... пен ... ұлт ұлдары мен ой алыптары.
Осы орайда, алдымен әлемге ... ... ... ... ... Руми, Қожа Хафиз, Омар Һаям, Сағди, Жәми, ... ... алып ... ... ... ... В.В.Бартольдтың айтуынша,
Фирдаусидің еңбегі Шығыс халықтары ... ... ... ... ... ... Және «Шахнамадағы» негізгі мотив, идея парсы жұртының
ерлігін, елдігін паш ету ... оның ... ... ... ... ... ... әлем жұртшылығына үлгі ретінде ұсынылды. Ал, Рудаки, Руми,
Сағди, Хаям, ... Жәми ... ХІХ ... ... ... тілдеріне, әсіресе, неміс, орыс, ағылшын, француз тілдеріне
аударылуы олардың есімдерін әйгілеп, атақ-даңқын аспандатты.
Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ие болғаны тарихтан белгілі. Атақты «Меснауи» кітабының авторы ... сопы ақын ... ... ... ... соншалықты оны жерлеуге
шет жерлерден арнайы келген басқа дін өкілдері де қатысқан. Олар ... ... ... беріп, тек Шығысты ғана ... ... да ... Және ... пен ... ... ... жасауына көпір іспетті
еңбек етті. Екі алып ... ... ... қай деңгейді және қайсынікі
басым екені туралы пікірлер тоғысы бір ... ... ... Ол ... ... Батысқа еткен әсері басым деген ой. Оған – ауызын айға ... ...... ... Л.Гумилев, В.Жирмунский,
Н.Конрад, И.С.Брагинский, И.В.Стеблева, И.М.Фильштинский, ... т.б. ... ... дәлел бола алады.
Олардың пікірінше, Батыстың Шығысқа ой-пікір, идея тұрғысынан қарыздар
екендігі еуропалық санада бар нәрсе. Атақты грек ... ... ... ... ... т.б.) парсы ғұламаларынан үйреніп,
білім, ғылым түзегені рас. Сондай-ақ, Жаңа ... көне ... ... ... ... ортағасырлық Еуропаға ұласқан мәдениет жалғастығы
концепциясы қалыптасты. Тіпті Гегельдің өзі ... ... ... әлем
тарихының бастауы ретінде қабылдады. Ақырында неміс романтиктері адамзат
ақыл-ойының, діні мен ... ...... ... ... ... ... Шығыс пен Батыс арасындағы ортағасырлық мәдени
байланыстар жөніндегі өз ойын былай деп жалғастырады: ... с ... ... а ... и помимо них, в Еуропу мигрировали многие сказочные
сюжеты, которые можно обнаружить и в европейском ... в ... и ... ... и французских фабльо, и произведениях Сакса, Боккаччо,
Чосера, Маргариты Наварской, ... ... ... и др.» [1, ...... ... мен өнерінің Еуропа халықтарына, басқа да
халықтарға тигізген әсері ... ... ... да ... ... Бүгінде,
Батыс елдерінде еуроцентризм идеясы өрістеп, үстемдік құрып тұрғанда,
мұндай пікірлердің ... өте ... ... ... ... мен мәдениетінің тарихы
мыңдаған ... ... Әлем ... ... ... ... ... Ұлықбек сынды даналарды дүниеге әкелген түркі жұртының
жазу-сызуы, ғылымы мен мәдениеті еуропалықтардан көп ... ... ... ... ... із қалдырғаны – ғылыми айналымға түсіп дәлелденген
нәрсе.
Жоғарыда аты ... ... ... ойын ... ... ... аңызынан, қисса-хикаятынан тараған көшпелі сюжеттердің біразы
қазақ, қырғыз, қарақалпақ, өзбек, түрікпен фольклорына арқау болды. ... бері ... ... ... түркі ұлыстарының ортақ ауыз әдебиеті
нұсқалары мен асыл мұралары жетіп ... ... ... ... бірігіп
ұзақ ғұмыр кешкен түркі тайпаларының тұтасып, үлкен мемлекет құрған тұсында
бүгінгі көне жәдігерлер олардың ... ... ... ... ... ... көрінеді. Түркі жұртына ортақ қай фольклор туындысы мен ... ... ... өн ... ... ... аңдайсыз. Осындай асыл қасиеттер дарыған түркі түлектері
Алтайдан Дунайға дейінгі ел ... ... ... ... зерттеу объектісі аумағынан ауытқымай, түркі халықтары-ның
рухани ... ... ой ... ... ... ... өзара жақындығына олардың көршілес қоныстануы ғана себепші
емес. Сондай-ақ олардың әлеуметтік өмір ... мен ... ... ... ... ... ... да қатты ықпал етті. Ал, ... ... ... ... ... түрік, әзірбайжан, башқұрт, өзбек, қырғыз,
түрікмен және т.б. ел-жұрттың ... ... мен көне ... ... ... мен ... құжаттары нақты дәлел бола алады.
Түркі ұлыстарының терең тамырластықтан ... ... оның ... байланыстары Қожанасыр, Жиренше шешен, Алдар көселерге қатысты аңыз-
әңгімелер мен ... ... ... т.б. ... ... ... – Баян ... эпикалық дастандары көрініс табуы ол нұсқалардың
бастау көзі бір екендігін айқындайды. Түгел түркіге тиесілі мәдени мұралар
– Орхон-Енисей ... ... ... ... лұғат-ат түрік», «Дивани
Хикмет», «Кодекс куманикус», тағы басқалары біздің ұлттардың ... ... ... ... та, ... та жүр. ... ... ғалымдар – В.Бартольд, В.Радлов, С.Малов, Ш.Уәлиханов,
Ә.Диваев, Н.Баскаков, А.Кононов, ... ... ... [2] тағы
басқалардың еңбектері дәлел болмақ. Мәселен, түрколог ғалым Н.А.Баскаков
түркі ұлыстарын тілдік ұқсастығы мен ... орай ... ... ... ... ... В.Жирмунский, Х.Көрұғлы, Г.Араслы, Ә.
Марғұлан сынды ... ауыз ... ... жиі ... ... туыстығына, тектестігіне, тіл, дәстүр сәйкестігіне орай
көрінетін тарихи-генетикалық ұқсастықты ... ... бір ... ... ... ... ... мынандай ой түйіндейді: «Ауыз әдебиеті
шығармаларының түбірлестігі мен туыстығын кез ... ... ... ... ... ашу үшін ... де ... қажет болады. Сондай себептер мен ... ... ... ... ... ... үш ... екшеп көрсетеді. Олар
– тарихи-генетикалық, тарихи-мәдени және тарихи-типоло-гиялық ... ... [3, 54]. ... ... ... ... әдеби
ескерткіштер мен көне мұраларды дәйек ... да, ... ... ... ... ... ... әзірбайжан, т.б. халықтардың фольклор үлгілерінің қазақ халқының
ауыз әдебиеті нұсқаларымен ұқсастықтары бары айтылып та, жазылып та ... ... ... ... ... мен композициялық
құрылысынан, кейіпкерлер бейнесінен айқын ... ... ... жыры қарақалпақ, башқұрт, татар, ... ... ... ... ... ертегілер мен аңыздарды еске түсіреді.
Түркі халықтарының фольклорындағы мұндай ұқсастықтарды эпос әлемінде
ғана ... ... ауыз ... ... де ... ... сонау ерте замандарда бірігіп жасаған ертегі-аңыздар, тұрмыс-салт
жырлары, мақал-мәтелдер, жұмбақ, жаңылтпаштар ... өте ... ... ... ... ... зерттеушілер сол халықтардың
өткендегі тарихи ... ... деп ... ... идеялық мазмұны,
көркемдік формасы жағынан жақын фольклорлық шығармалар бір ... ... [4, ... тарапымыздан біздің оған қосарымыз мынау. Бажайлап қарасақ, ауыз
әдебиеті үлгілері діни таным-түсініктен бастау ... ... ... ... тарихының ерте кезеңінде дүниеге келіп, мистикалық ойлау
жүйесі басым тұста қалыптасты. Сондықтан да болар, шығыс-түркі ...... ... ... ... т.б.
Құран мен Хадиске иек артатыны анық. Бұл жөнінде ... ... ... деп ... ... «Мұхаммедке (с.ғ.с.) дейінгі келген
Пайғамбарлардың ... ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелерге, қарапайым ертегілерге тоғысады, бір жағы
келіп Құранға ұласады. Өмірде тек ... ... ... ... ... ... жыр, күй, т.б.) ғана ... болады, ал
қалған дүниенің барлығы да өшіп, уақыт өтуінен жоғалып отырады. ... ... ... ... ал ... ... ... біреу ғана, ол –
Алланың дидары. Барлық ... ... бір ... ол ... ... беріліп отырады. Халық әндері мен ... ұзақ ... ... ... ... [5, 42].
Шынында да, фольклор жанрының бірі – ертегінің қайсы ... ... та, оның ... ... қоса ... ... ... сыр бар.
Жеті қабат жер мен көкті түгел кезуші кейіпкерлері бар «Ер ... ... ... ... «Ай астындағы Айбарша сұлу», «Қырық қарақшы» т.с.с.
ертегілерде аспан шырақтарының қозғалысы, ... ... т.б. ... ... секілді фольклор жанрларының рухани мазмұнын жете ... ... үшін ... аят, ... ... рас. Сонымен қатар, түгел
түркіге тән фольклорлық туындылар біздің ата-бабаларымыздың шығу ... ... де ... ... аңғарамыз.
Бұл ретте, фольклоршы ғалым С.Қасқабасовтың түркі халықтарына ортақ
көне ... ... ... ... ... Егер ... әр ... және әр алуан көлемде қазақта, өзбекте, ... ... ... «Қорқыт» туралы әңгіме-жырау қазақта, ... ... ... бар. Ал, ... ... ... қазақта, башқұртта, татарда, ... ... ... ... ... бір ... ... әрине, тегін емес.
«Алпамыс» та, «Қорқыт» та, «Қозы Көрпеш» те ең алғаш сол ... ... ... ... әлбетте, осы күнгі қалпында емес, шағын аңыздама
түрінде пайда болғаны анық деп ойлаймыз», - дей ... ... ... ... ... ... «Демек, Түркі қағанаты ресми айтып жүрген VІ
ғасырдан көп ... ... да, он ... ... өмір ... деп айта аламыз.
Ендеше, осы күнгі түркілердің өз атауымен атап құрған мемлекеті осыдан 2
мың жыл бұрын ... ... дау ... ... [6, ... ... түркі халықтарының көне заманнан бері бірігіп жасаған
сөз өнері мен әдеби қазынасында ... ... ... ... ... эпостық жыры «Қырымның қырық батыры» құрылымы жағынан қырғыздың
«Манас» ... ... ... ... ... көршілес, жақын
болғандықтан, туысқан халықтар ауыз әдебиетінің басқа жанрлары да өзара
сарындас. Мысалы, «Өнерді үйрен, үйрен де ... «Ел ... – ескі ... шырағы – екі көз», «Ат арыса – тулақ, ер арыса – аруақ», «Айырылған ел
азар, қосылған ел ... ... ... ... негізгі идеясы
үндес, өзектес болып келеді.
Тұрмыс-тірлігі мен тарихы бір-біріне ... әрі ... ... ... тығыз байланыс жасауы заңды. Олардың шығу тегінің, сенер
дінінің бір болуы тарихы мен тағдырларын ... ... ... ... ... қызу қарым-қатынаста бола отырып, ортақтаса әлем
халқы рухани нәр алар талай тамаша дүниелер әкелді.
Қазақ пен шығыстың ... ... ... ... ... ... тым ... жатқандығы әлемге аян. Осы тамырластықтың
төркінін түптің, тілдің, діннің ... ... жөн. Осы үш ... оның ... ... ... өзара тығыз қарым-қатынас жасауына
негізгі ... ... және ... та ... ... ең ... ... әлем жұртшылығы тамсана оқитын
«Мың бір ... ... ... ... ... мен ... «Хұсрау-Шырын» және т.б. дастан, хикая іспеттес
туындылар ... ... ... ... ... ... сол елдердің
ғұламалары мен сөз зергерлерінің атқарар ролі ерекше. Өйткені халық ... ... ұлт ... мен ой ... ... ... ... алдымен, әлемге әйгілі Шығыстың шамшырақтары атанған
Рудаки, Фирдауси, Руми, Хафиз, Омар ... ... ... ... ... алыптар мен таланттар ауызға ілігеді. Мәселен, шығыстанушы ... ... ... ... ... ... ... арасына VІ-
VІІ ғасырларда кеңінен тарап мәлім болған. Және ... ... ... ... ерлігін, елдігін паш ету болса, оның ұлттық сана-
сезімге ықпалы шығыс-түркі ғана емес, бүкіл әлем жұртшылығына үлгі ... Ал, ... ... Сағди, Хаям, Хафиз, Жәми шығармаларының ... ... әлем ... ... әсіресе, неміс, орыс, ағылшын,
француз тілдеріне аударылуы олардың есімдерін әйгілеп, ... ... ... шайырларының кейбірі көздерінің тірісінде-ақ
үлкен беделге ие болғаны тарихтан белгілі. Атақты «Меснауи» ... шейх әрі сопы ақын ... ... ... ... ... ... шет жерлерден арнайы келген басқа дін өкілдері де қатысқан.
Әлбетте, шығыс халықтарының өзара рухани алмасулары ... ... Оған ... ... жағдайлар, алмағайып, қиын-қыстау
кезеңдер біршама әсер етті. Атап айтқанда, 13-15 ... ... хан, ... Темір бастаған жойқын жорық, қырғын соғыстар зардабы
рухани құндылықтардың кеңінен таралуына көп ... ... Ал ... ... ... ... ... қақтығыс-
тартыстардың әсерінен белгілі бір жағдайда ... ... ... ... ... тоқырап, қазақ-шығыс, қазақ-түркі әдеби байланыстарына
біршама бөгет жасалды.
Ал, шығыс, оның ішінде түркі ... ... ... құбылыстарды қарастыруда өзара байланыстар арнасын арнайы сөз
еткен жөн. Түркі халықтарының әдебиеттерінде жиі кездесетін тамырластық пен
аймақтық алмасулар ... ... ... ... ... Бір ... ... өнерінің екі түрлі қарым-қатынасы ... ... мен ... ... ... бірлікте болады, яғни байланыстар міндетті
түрде әдеби дамудың жалпы ... ... Олар ... дамытады, ал өзара ортақ типологиялық қатарда болу олардың
байланыстарын жеңілдетеді.
Әдебиеттердің жанаса жалғасуы ... ...... ... әрі ... құбылыс. Олар өзара қарым-қатынастың түрлі
фактілерін қамтиды. Бірқатар әдебиеттердің жалғасты ... ... ... ... жүреді және ол сан ғасырларға созылады.
Бұл ретте, қазақ пен ... ... ... ... ... тарайтын генетикалық байланыстары ойға оралады.
Зерделей қарасақ, түркі ... ... ... ... мен орта ... мұра ... ... біркелкі тарамады және ол
мұралардың сақталу жайлары да ... ... ... ... ... ... бар жыр, ... хикая екіншісінде кездесе бермейді.
Не болмаса, ол әдеби мұралардың әр ұлтта ... ... ... ... Бұл ... әр ... тарихи даму жолына, әлеуметтік жағдайына,
соған орай ... ... мен ... ерекшелігіне байланысты.
Қазақ және басқа түркі халықтарының туыстық шынайы қарым-қатынасының
негізі сонау көне ... ... ... ... ... бұған олардың
шыққан тегінің, тілінің, дінінің бір болуы әрі ... ... ... болды. Ал бұл елдердің ХІХ ғасырдан бастап бір мемлекет, яғни, ... ... өмір ... ... ... ... түркі
халықтарынң туыстық қарым-қатынасы мен рухани байланысын одан ... ... Осы бір ... ... ... ... тамырластық,
діни тұтастық бұл елдердің саяси-экономикалық және ... ... оның ... ... де ... ықпалын тигізіп, олардың
өзара рухани байланыс жасауына тірек болды.
Түркі халықтары әдебиеттері фольклор үлгілерінің тақырып, идея, сюжет,
образ бейнелеу тұрғысынан ... ... ... мен ... ... халықтардың өткендегі тұрмыс-тіршілігінің бірлігі ... ... бұл ... ... бүкпесіз шындыққа саяды.
Тарихи фактілер мен мәліметтер түркі халықтарының этногенезіне, ... ... ... ... ... ... ортақ фольклорлық шығармалардың дүниеге келгендігін растайды.
Мысалы, «Алпамыс», «Қобыланды», «Ер ... ... т.б. ... ... ... ... ... болмаса да, бірқатарында
кездесуі осыны білдірсе керек.
Әлбетте, бұл ұқсастықтардың себебін түркілік түп ... бен ... ... жөн. ... әсіресе, эпостық шығармалардың мазмұнынан,
баяндау мен суреттеу тәсілінен, т.т. аңғару қиын ... Осы ... ... ... ... ... ... бөлген жөн: «Бауырлас елдердің
сөз өнеріндегі тамырластық пен үндестіктің молдығы ... ... ... ... «қазақ пен башқұрттың халық әдебиетіндегі етене
бірдейліктің ... сыры бұл ... ... ... ... Мұны ғылым тілінде тарихи-генетикалық белгілер деп атайды» [7,
86].
Демек, бұл түркі халықтарының бәрінде дерлік кездесетін әдеби байланыс
түрлері-типологиялық, ... және ... ... ... ... ... Р. Бердібай қазақ арасына кең тараған
«Шора батыр», «Едіге», «Ер Тарғын», башқұрттарға да ертеден танымал ... ... ... ... ... ... ... нұсқасы осы елде
барын тілге тиек етеді [8, 92].
Осы түбі бір туыстық, көне көршілік, тарихи тағдырластық түркі ... ... және ... ... өзіндік әсерін
тигізіп, олардың өзара байланыс жасап, жақындасуына тірек болды. Бұл-тектес
халықтардың ... келе ... ескі ауыз ... үлгілері мен ежелгі
әдебиет нұсқаларынан айқын аңғарылады.
Міне, сондықтан да ... ... ... ... ... жасауы
- заңды құбылыс. Мысалы, қазақ, өзбек, ... ... ... сөз ... ... ... ... сияқты
фольклорлық эпостардың, Қорқыт, Алдар көсе, Қожанасыр ... ... және ... әр түрлі варианттары кездеседі. Бұл жөнінде
ғалым С. Тойшыбаева мынандай дәйектемелер келтіреді: «Орта Азия ... ... ... парсы, түрік, үнді аңыз-ертегілеріндегі
сюжеттермен ұқсас келуі бұл халықтардың ... келе ... ... ... ... ... жайынан екені анық» [9, 26]. Сөйтіп,
ғалым «қарақалпақтың «Шадьяр» дастанының кей жерлері ... «Қыз ... ... ... «Ер ... «Ер ... т.б. эпостары да
біздің төл фольклор мұраларымызға өте-мөте ұқсас келетіндігін дәлелдейді.
Ал, осы аталған дастандардың кейбірі ... ... ауыз ... ... ... ... ... қырғыздағы «Эр Төшлүк» эпосы
қазақ, татарда ертегі түрінде ұшырасады.
Сондай-ақ, түрколог ғалымдар Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... ... ... ... халықтар
эпостарының мотив, образ, идея ұқсастығы түркі ... түп ... ... жалпы эпос әлемінің типологиясына тән сипаттамасынан екендігін
айтып дәлелдейді. Сондай-ақ, академик ... ... ... ... ... эпостық шығармаларындағы бірқатар мотивтердің бірдей
болуымен қатар, өзіндік ерекшеліктері де бар. ... ... ... ... тууы, оның ерте есеюі, өзіне лайық ат таңдауы, құрал-жабдық сайлап,
жекпе-жекте ... ... ... не өзі ... ... ... қызына
үйленуі, қызға таласушы батырлар яки дәулермен ұрысы, т.т. Осы секілді
мотив, образ ерекшеліктері ... ... жиі ... ... ... қазақ, қарақалпақ, қырғыз, башқұрт т.б. ұлттарға тиесілі
эпостардың өзіндік ерекшеліктері ... ... ... ... сол халықтың тіршілігін, салт-дәстүрін,
сондай-ақ оның тарихи өмірі мен мәдениетін және ... ... ... арқылы өзіндік ұлттық ерекшеліктерін де айқындайды.
Сонымен қатар, фольклорлық үлгілердің ... ... ... кеңінен
жайылуы өзара этникалық, аймақтық жақындығын, тарихи тағдырларының бірлігін
көрсетумен қатар, өзара ... ... ... ... да
аңғартады.
Тұтастай алғанда, жекелеген түркі халықтарының арасындағы, ... ... ... ... ... ... ұлттар арасындағы әдеби шығармашылық байланыстар әлі де
түбегейлі, кешенді түрде зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... кеңестік дәуірдегі тоталитарлық жүйе тосқауыл болып келсе,
бүгінгі таңда бұл іске кең жол ашылды. ... ... ... ... ... ... ... түркітануға қатысты соны тұжырым,
концепциялар, ғалым Р. Бердібай айтқандай, ... ... ... ұрпақ санасын серпілтіп, ұлттық рухты ұлғайтатыны сөзсіз.
Бұл ретте сөз басы ... ... ... ... ... ... ... басталса керек, яғни түркі ұлыстарының ... ... көне жазу ... ... ... дәуірінің асыл мұралары ойға ... ... ... ... ... ... ... лұғат-ит-түрік», «Диуани хикмет», «Хибатул
хақайық» және «Махаббат нама», «Қисса Жүсіп», «Қиссас-ул әнбиа», «Хұсрау уа
Шырын» ... ... атар ... қатар, түркі жұртына ортақ «Қорқыт ата» кітабындағы жырларда
кездесетін дүниетанымдық, көркемдік-эстетикалық пайымдар ... ... ... ... ... Бұл ... ғалым А. Егеубай былай
дейді: «бертін келе түрлі аймаққа, ұлт-ұлыстарға дараланып кетсе де, ... ... ... ... көркемдік, танымдық үрдістер жалғаса
түскен. Оны жалпы түркі халықтарының ... ... ... ... ... ... желі ... әдеби үрдіс өзегін ежелгі
асыл ... ... ... ... [10, 45]. ... түркі
әдеби мұраларының поэтикасын, эстетикалық-көркемдік жүйесін тыңғылықты
зерттеп жүрген ғалым түркі өркениетіне ... ... ... ... лұғат-ит-түрік», «Диуани хикмет», «Хибатул хақайық» секілді
классикалық шығармаларды әдеби байланыстың ... ... ... ... сайып: «Аталы сөздер, даналық талғам, мақал-мәтел, қанатты сөздерге
келгенде де қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, татар, ноғай жұртының құнарлы ... ... ... ... ... ... тектестігі, табиғат-
жаратылыс ортақтығы, содан барып қалыптасатын салт-дәстүр, мінез-қылық, жан
жаратылысының ... ... ... сөздіктерден аса нанымды көрініс
тапқан» [11, 66],-дейді.
Шынында, түркі тектес халықтарға ... ... ... бар ел, ... сөз орамдары түркі жұртының тағдыр-талайы мен ... ... Оған ... ... ... ... ... әдеби
ескерткіштерінде жеткілікті.
Міне, сондықтан болар, бір тектес халықтардың бірлігін емес, алауыз
тіршілігін ... ... ... мен ... ... тұсында бүкіл түркі
жұртына ортақ мұралар бөлшектеліп, олар әр ұлттың меншікті ... ... ... келді. Мәселен, «Қорқыт ата кітабын» әзірбайжан,
өзбектер «бізге тиесілі» деп иемденсе, ... ... ... ... ... ... зерттеуге тырысты. «Диуани лұғат –ит-түрк», «Құдатғу
білік», «Кодекс Куманикус» сияқты басқа түркі ескерткіштері туралы да ... ... бұл «сен ... да, мен ... ... ... меншікті мұра
ретінде терең талдауға жол ашқанмен, көне жәдігерлердің ... ... ... ... ... аша ... анық. Оған
себеп-зерттеу объектісінің бір ғана ұлттық шеңберде ... ... ... тән тыныс-тіршілік, таным-түсінік аясынан тыс қалуы. Сөйтіп,
шығарма тарихи ... ... ... Бұл сияқты талғам-
тұжырымдар мәдени-әдеби мұраларды түбегейлі, терең зерттеуге тежеу ... осы ... В.В. ... В.В. ... ... ... ... А.Н.Кононов,
А.М.Щербак,Г.П.Постелов, И.В.Стеблева, ... ... ... ... ... ... Р.Арат, т.б. әлемдік,
одақтық деңгей-дегі ғалымдардың тыңғылықты да байсалды ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде алға апарғанын да
айтпай ... ... бұл ... ... ... Ә.Марғұлан,
Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев, З.Қабдолов, З.Ахметов, Р.Бердібай,
Р.Сыздықова, Қ. Өмірәлиев, Ә. Құрышжанов, М. ... Р. ... ... ... ... Ө.Күмісбаев,
М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітов, С. ... Н. ... ... ... да ... ... ... үзеңгілесе, біршама еңбек сіңірді.
Аталмыш ғалымдардың зерттеулерінде түркі халықтарының әдебиет-тері
стильдік, поэтикалық, тілдік тұрғыда көне ... ... ... жалғасып жатқандығы ғылыми тұрғыдан дәлелденді. ... ... яғни ... ... ... ... ... қоғамдық құбылысқа,
рухани өмірге өзгерістер ... ... ... ... бір-лігін
айғақтайтын еңбектердің үлес-салмағы да өзгеше бола түсті. Атап айт-қанда,
Ш. Ыбыраев, А. ... Ж. ... Д. ... А.Қыраубаева, Б.
Әбілқасымов, Б.Майтанов, Т.Жұртбай, ... ... ... Д. ... ... ... ғалымдардың жазғандарынан жаңа
заман лебін сезінуге болады. Бұл еңбектердің бірінде батырлық жырлардың
поэтикасы, кезеңдік ... ... ... көне ... ... ... ... арасындағы байланыс белгілері, көркемдік ... ... Енді ... ... «түркі өркениеті»
туындыларының жалпы поэтикасын, ...... ... және ... ... ... ... ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... академик Р. Нұрғалидің мына бір пікіріне құлақ асқан жөн:
«Қазақ ... көне ... және ... ... ... ... үшін ол тарихи-мәдени ескерткіштердің өзін жан-жақты
қарастыру қажет. Айтылмыш ... ... ... ... стиль және бағыттары бойынша қарастыруға ... бар» ... ... ... ... сөз өнерінің түркітану
саласы енді-енді жөнге қойылып, уақыт талабына орай, соны ... ие ... ... ... ХVІІІ ғасырлардағы замана ауыртпалығын ... ... ... ... да ... ... ... Туысқан әрі
көрші бұл түркі ұлыстарының ... ... ... қарап күреске бірге аттанған тұстары болды. Сол себепті бұл
халықтар әдебиеттерінде сол ауыр ... ... ... ... ... ... «Елім-ай», «Шаңды жорық» секілді халық өлеңдерімен қатар,
қарақалпақтың «Не жаман», т.б. жырларынан ... ... Сол ... ... ... осы кезеңдерде пайда болған түркі
халықтарының ... ... ... ... ... ... ... ұқсастықтар қоғамдық, саяси-әлеуметтік
жағдайлардың бірлігімен де тығыз байланысты.
Әлбетте, ... ... ... ... башқұрт, әзірбайжан, қарақалпақ,
түрікпен ұлттары өткен ғасырларда бірдей адамгершілік нормаларды басшылыққа
алды. Ол әуелде-тәңірлік, кейін Құдайшылдыққа ... ... ... ... жалғасып жатты. Сөйтіп, Хақ ... ... ... Омар Һаям, Қожа Хафиз, Руми, Жәми,
Физули, ... ... ... ... рухани-эстетикалық жақтан
қуаттанды. Демек, бұл ел мен елді ... ... ... жарық жұлдыздай болған ой алыптары мен қалам ... ... тағы ... ... ... ... ... шығыс шамшырақтары тек
шығыс-түркі ғана емес, ... әлем ... ... ... ... игі ... ... қана қоймай, Батыстың өркениетке ұмтылысын
тездетті. Мысалы, Әл-Фараби, ... ... ... ... ... ... негізін қалап, аспанын жарқыратты.
Сонымен бірге қазақ, үнді, араб, парсы сияқты шығыс елдерінің ертегі ... ... кең ... ... ... арб халқының белгілі
«Мың бір түн», үнді елінің «Тоты-нанамасы» ... ... ... ... ... өте-мөте иол жайылған ... ... ... ... Орта Азия ... арқылы, Фердоуси, Навои, Низами және басқа
ақындардың шығыстық сюжетке поэма, дастан етіп ... ... ... ... айта кету керек.
Қазақ ішінде осы осы жолмен келіп ... ... ... ... «Ләйлі-Мәжнүн», «Тахир-Зуһра» ... ... ... ... мен Орта ... татар мен әзірбайжан халықтарының және
басқа шығыс елдерінің әдебиетімен байланысы ХІХ ғасырдаң ... ... кең өріс ... ... ... көрнекті қайраткерлерінің Абай,
Ыбырай, Шоқай Орта Азия ... ... ... ... ... әдеби нұсқауларының халық арасына тарату, олардың ... ... қосу ... ... мән береді, Шоқанның «Манасты» орыс
тіліне аудару ісін ... рет ... ... ... ... тақырыптарына
«Масғұт», «Әзім», «Ескендір» сияқты әнгіме - өлең, поэмаларын ... ... ... парсы халықтары ертегі - әңгімелерінің ... ... ...... ... ... ... шығыс
әдебиетінің шынайы халықтық үлгілерін жлғары ... ... ... Абай ... ... ... – аңыздары, әңгімелері, ... мен ... ... ... мол ... ... Орта ... әдебиеті нұсқаларын, Фирдоуси, Науаи, ... ... да ... зер ... ... сюжетке шығарамалар жазғанда,
Абай олардың оқиға желісін ... ... ... нысанасын өзінше
түсініп, ғибрат үшін айтуға жарарлық нәр іздеді. ... ... ... өткізіп, ағартушылық, демократтық ой-пікірлермен
ұштастырады. Сондықтан олар бастапқы түп нұсқасын өзгертіп, басқа бір реңк,
қалыпта ... ... ... ... тек ... сарындас желісі
қанағаттандыра бермейді. Қисса, хиқая ... ... ... толы ... ... ... ... қиялды үстелеп,
қосарлан, адам нанғысыз етіп жібереті де ... ... ... ... ... Низами поэмасынан сусындап, олардың
озық туындыларын ... ... ... ... ... сюжет пен образ парсы – тәжік және өзбек әдебиеттерін
жетік ... ... ...... ... ... «Ескендір –
Зұлқарнайын» сияқты дастандар жазды. Бұл шығармаларының сюжеті Фирдоуси,
Науаи, ... ... ... ... қазақи қалыпқа бейімделді.
2. Шығыс-түркі шайырларының әлемдік әдебиеттегі орны мен ықпалы
Өзбек әдебиетінің ежелгі дәуірден басталатын ұзақ та ... ... ... ... ауыз ... мейлінше бай, әрі түрлі жанрлы болып
келеді.
Ауыз әдебиетінде өзбек халқының ... ... ... ... ... ... ... үйлену салтына, көктемде егін салу, күзде егін
жинау ... ... ... ... ...... лиро – ... және батырлар жыры кең орын алған.
Орта Азия мен ... ... ... ... да ... тектес халықтар
әдебиетінде де кездесетін ... ... ... ... ... ... дастан түрінде жырланған. Олар: біздің ... ҮІ ... Орта Азия ... ... ... қарсы
күресін басқарған, әйелдер акрасынан ... ... ... ... ... Дари І (521–485ж) патшаның барса келмес шөлде адастырып
жіберіп, өз елін басқыншылардан ... ... ... жігіт Шырақтың
ғажайып ерлігін жырлаған «Шырақ» ... ... пен ... ... ... және «Старапангия» датаны, т.б.
Өзбек әдебиеттану ғылымы халық дастандарын: ерлік ... ... ... ...... ... пен ... «Әлібек
пен Бәлібек» т.б.) тарихи дастандар ... ... ... ... палуан», «Жизақ көтерілісі», т.б.) ... ... ... ... «Ералы мен Шералы», т.б.) кітаби
дастандар ... мен ... Үмик пен ... ... мен ... «Малика
Дилорам»т.б.) деп жіктеп қарастырды.
Өзбек халқының жазба әдебиеті ХҮ ғасырдың алғашқы ... ... ... ... ... ... ғазалдарынан бастау алды.
Өз дәуірінің атақты шайырлары Ахмадидің «Музыка аспаптарының ... ... мен ... ... Лутфидің «Гүл мен Наурыз» дастаны өзбек
әдебиетінің қалыптасуында да ... зор рол ... ... ... ... ... болатын.
Өзбек көркем сөз өнерінің әлемдік әдебиет арнасынан тиісті орын алуға
Лутфи ұстаздан озған шәкірті Әлішер Науаи мол үлес қосқаны мәлім.
Міне, осы ұлы ... ... игі ... ХҮІ ... ... ад-уин Мұхаммед Бабыр болды.
Өзбек әдебиетінің алтын қорына ()ХҮІІ-ХІХ) ғасырда өмір сүрген Хорезми
(1778 – 1829, ... (1809 – 1874), ... (1791 – 1842), ... (1780 –
1850), Муками (1850 – 1903), Фуркат (1853 – 1909), Дильшад (1800 – 1905),
т.б. ақындар ... үлес ... ... әсіресе, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас
кезінде өмір сүріп, өз ... ... ... ... ... ... Фуркат (Зәкіржан Халмұхамедов) сияқты ақындар өзбек
әдебиетіне жаңа леп ала келген еді [13].
Әлішер ...... ... ұлы ... ... ... ... есімі
әлемдік әдебиет пен мәдениет ... ... мен ... ... ... Низами мен Шота Руставели, Сағди мен Жәми, Шекспир мен ... мен ... ... ұлы сөз зергерлерінің есімімен қатар тұрады.
Науаи есімі – ұлы гуманист, кемеңгер мемлекет қайраткері, өзбек ... ... ... сөз ... ... ... әдебиетін бұрын-соңды
болмаған биік дәрежеге көтерген ақын ретінде әлемге мәшһүр.
Науаи он-он екі жасында-ақ ғажайып лирикалық жырлар жаза ... ... ... ... ... ... өз жырларын парсы тілінде жазатын
болған. Орта Азиялық түркі тілі, яғни ескі ... тілі (оны ... ... те айтады, поэзиялық шығармалар жазуға жарамсыз тіл деп саналып келіп
еді.
Әлішер Науаи түркі тілі ... осы ... ... ... ... шығарды. Ол түркі халықтарынан шыққан ақында ішінде бірінші болып
түркі тілінде ғажайып өлеңдер жазды. Науаи ... ... ... ... ол өзі ғазалдарымды «түрікше жазды» дейді.
Науаи өз дәуірінің ... ... ... ... ... ... де ... Сол себепті оның «Зулли сонайын» (екі тілдің иесі) ... ... ... Ақын ... ... ... жазған өлеңдерінде «Науаи»,
ал парсы тілінде жазған жырлары «Фани» деп қол қоятын болған.
Науаи түркі тілі әдеби тіл бола ... із ... ... үшін,
ескі өзбек тілінде көлемді еңбектер жазған. Ол өте ... ... ... жыл ... (1483 – 1485) «Хамса» («Бес кітап») тобына жататын
«Хайратулаброр» («Жақсылардың таңдануы»), ... пен ... ... ... ... Сайяр» (« жеті әлемі») «Сауди Искандарий» («Ескендір
Қорғаны») ... ... ... Жәми ... ... ұлы ... өз ... араб яки парсы тілінде жазған еді. Ал, ... ... ... – ол өз ... ... ... тілінде жазды. Сөйтіп, Науаи
тарихта тұңғыш рет түркі тілінде көлемдік ... ... ... ... ... ... шықты.
1488–1501 жылдар аралығы Науаи үшін аса жемісті еңбек жылдары болды.
Бұл кезеңде ақын өзінің әдеби, саяси-қоғамдық, философиялық, ... зор ... ... ... ... «Ажәм патшаларының тарихы»
(1488) «Саид Хасан Ардамердің өмірі» (1489ж), ... ... ... Осы ... ... Науаи өзінен бұрын
өмір сүрген және өз замандастары болған 450 ақынның өмірі мен шығармашылығы
жайында ... ... ... әрі ... өлеңдерінен үзінділер
келтіріп отырды.
Сондай-ақ, Науаи өлең құрылысы, аруз әуезі ... ...... ... 1492ж.) деп ... ... мәні зор ... Науаиды лирик ақын ретінде есімін әлемге мәшһүр еткен кітабы –
«Хайзонул маониға» («Ойлар қазынасы») ... ... ақын ... ... ... берген. Сол себепті бұл еңбегі «Чар диуан» («Төрт кітап») ... ... ... ... ... – «Балалық базары», екіншісі - «Жастық
жарасымы», үшіншісі – «Орта жастың қызығы» деп ... ... ... тілі ... ... мен салт-санасы бір-
біріне көбіне ұқсас болып келетін түркі халықтары да әлемдік әдебиет ... ... ... өзіндік үлес қосқаны мәлім.
«Төңкеріске дейінгі тәжік әдебиеті тарихындағы дамудың ең биік ... ... ХІХ ... ... Орта ... ... ... әдебиетіндегі реализм – аталмыш ... ... ... ... ... әдіске ұласты» [13, 65]. Мұндай
пікірмен келісуге толық ... бар: ... ... ... көп ғасырлық
тарихы мен байлығына қарамастан, оның сыншыл ... ... ... ... ... ХІХғ. соңы – ХХ ғ.басына қарай ... ... даму ... жетпеген еді. Ал енді ағартушылық қозғалыс
туралы сөз ... ... ол енді ғана ... қаз тұра ... және ... қоғамының Батыстан шетқақпайлау болып, реакциялық діни және ... ... етуі ... ... ... ... қалды. Бұған А.Доништің тағдыры, кейінірек С.Айни және ... ... ... ... ... әдебиетіндегі ағартушылық
реализм мәселесі, сөз жоқ, терең әрі ... ... ... ... әдебиеттану ғылымында реализм мәселесінің зерттелу жайы әрі
күрделі, әрі ... ... ... Ең ... ... түсетіні –
терминологиялық тұрғыдан әр қилы анықтамалардың берілуі. ... ... әрі ... әрі ... әрі ... әрі сыншыл
реализмді табады. Аталмыш мәселені ... ... ... және ... ... ... көптеген құнды жұмыстар атқарған Г.Каримов
мынандай пікір түйеді: ... ... бұл ... ... да
шындыққа жанасымды. Себебі ХІХ ғ.екінші жартысы – ХХ ғ. ... ... ... да, осы ... түрлердің барлығының да элементтері
кездеседі» [13, 70]. ... ... ... тұжырымдауынша, «осы кезеңдегі
өзбек әдебиетінде бірнеше көркемдің әдістердің элементтері қатарласа
дамығанымен, ... өзі нақ осы ... ғана тән ең ... және ... ... ... шығармайды. Нақты бір тарихи жағдайға орай туындаған
және сол тұстағы ... ... ... талаптарына сәйкес
келетін мұндай жетекші, негізгі көркемдік әдіс – сыншыл реализм ... ... ... ... ... ... белгісі – сын және
қоғамдық әлеуметтік жүйені теріске шығару» деп есептейді. Және де ... ... ... «Мукими, Фуркат, Завки, Аваз, Утар және
т.б. демократ ... ... ... ... ... [13, ... ... төмендегідей заңды сұрақ туады: ғалымның «барлық ... ... нені ... ... ... емес» шығармаларды
сыншыл реализмге жатқызуға болмай ма? Егер ... ... ... – «сын және ... ... жүйені теріске шығару» болса, онда
ғалымдар атап көрсеткен ... де ... ... ... ... ... ... реализмнің белгісі ше, оның да негізгі
міндеті – сынау және теріске шығару емес пе.
Бұл тұста зерттеуші ... ... деп ... ... жылдардағы
өзбек әдебиетінің тематикасы мен проблематикасы ... ... ... ол реализмге осындай атау берді» [13, 82]. Ғалым ХХ ғ.басындағы ... ... осы ... реализммен жақындастыратын белгілер бар
екенін мойындауға әзір; алайда ол (реализм) негізінен ағартушылық ... ... ... соңғы жылдары реализмнің ... көп ... ... ... ... өткен конференцияны іліп
әкетуге келіскендері кездейсоқ емес. Зерттеушілер А.Қадыри, Х.Ниязи, Фитрат
және т.б. көрнекті ... ... ... социалистік
реализмге өту кезеңіндегі орны мен ролі ... ... ... өте ... пікірталас ұйымдастырды. Дегенмен, жалпы алғанда,
реализм мен ... ... « ... ... реализм»
концепциясына байланысты кейбір ескірген ... ... ... ... процесі өте баяу жүрді. Әдебиеттану ғылымының
басқа салаларына қарағанда (мысалы, әдебиет тарихы немесе әдебиет ... ... ... ... ... ... бірақ
кез-келген пікірталаста шынайы ғалымның ... ... ... ... Орта Азия әдебиеттерінің ішінде өзбек әдебиеті – реализм тұрғысынан
алғанда ең бай әдебиет және де ... ... ... әдіс қана өзбек
реализмнің ғана емес, сондай-ақ аймақтық деңгейдегі реализмнің ... ... ... түрткі болатын жемісті нәтижелерге қол жеткізуге
мүмкіндік ... бір ... ... ... ... реализм – сыншыл
реализм, төңкерістен кейінгі реализм – социалистік реализм деп ... ... ... ... ... ... болады: аймақтық әдебиеттердегі
реализм, біріншіден, орыс әдебиетімен байланыстардың ... ғана ... ... ... ал екіншіден, аталмыш байланыстар сыншыл реализм
саласында болғандықтан, аймақтық әдебиеттердегі реализм де ... ... ... ... ... өз ... ... мен Ахундовтың, Некрасов
пен Абайдың, Салтыков-Щедрин мен ... ... ... ... ... итермелейді. Бірақ бұл неге апарып соқтыруы мүмкін?
Яғни, аймақтық әдебиеттердегі реализм – былайша айтқанда, «сырттан ... оның ... да ... ... ... ... жоқ дегенге
сояды.
Егер шығыс ұлттық әдебиеттердің тарихына, аталмыш әдебиеттерді
зерттеушілердің ... ... ... аударсақ, мүлдем өзгеше және
неғұрлым дәйекті дерекке кез боламыз: ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. ... ... ... әдебиеттегі реализм ұлт тарихының терең қойнауынан нәр алады.
Бұл процестің қыр-сырларын ... ... да ... еді, бірақ
өзге ғалымдардың пікірлеріне құлақ ассақ та ... деп ... ... ... ... реализм – «орта азиялық классикалық
әдебиеттерге тән болып келетін реалистік ... ... ... ... [14, 124]. – деп жазады Р.Хади-заде.
ХІХ ғ. реализміне берілген анықтамалардың әр ... ... ... ... ... Г.Каримов және т.б.)
өзбек реализмінің дәстүрлері Әлішер Науаи, Гурды, Гүлхани, Махмур және ... ғғ. ... да ... ... ... ... ... алатыны туралы бірауыздан пікір ... ауыз ... оның ... ... ақындық, дала
поэзиясындағы өмірді реалистік түрде бейнелеудің ... ... ... өте ... ... ...... белгілі бір талапқа бағынуы
тиіс» деген қағида ұстанатын теоретик үшін аса ... ...... ... шегінен шықпайтын қатып қалған заңдылық емес, ол әрдайым
қозғалмалы, ... ... ... ... ... ... көп ... күрделілігін ескеруі қажет.
ХІХ-ХХғғ. басындағы реализмнің даму тарихына көз жіберсек, реализмнің
жеке ұлттық ерекшеліктерін, сайып келгенде – аймақтық ... ... үшін үш ... ... ... естен шығамауымыз керек: біріншісі –
барлық әдебиеттерде, әсіресе әзірбайжан, ... ... ... ... ... ... дамыған сатиралық поэзияның дәстүрлері; екіншісі –
романтикалық поэзиядағы ... ... бұл – ... өзбек және
әзірбайжан әдебиеттерінде айқынырақ байқалды; үшіншісі – ... ... ... ... ... ... көркемдік
дәстүрлері) тығыз байланысты ауызша поэзиядағы реалистік ... ... ғғ. ... ... ... ... – ұлттық
әдебиеттердегі реалистік тенденциялардың заңды жалғасы болып табылады.
Аталмыш ... ... ... ... ... Ресей құрамына ену
кезеңіне қарай осы ұлттық-тарихи тенденциялар ... ... ... ... ... ... ... әкеп соқты.
Дидактизм дегеніміз кең мағынасында алғанда – ... ... бірі және де ол ... ... дәуірдегі, «қараңғы
ортағасырлық» дәуірдегі, «таза буржуазиялық» дәуірдегі, социалистік ... ... де ... кездеседі. Алайда тарих көрсеткендей,
дидактизм әлеуметтік ойлау жүйесі мен дүниетанымның белгілі бір ... ... ... Бұл ... ... ... тән
құбылыс, мұны ғылыми немесе көркем әдебиеттің барлық түрлері дәлелдейді.
Монотеистік діни ... ... ... ислам), шіркеулік-клерикалды,
діни-еретикалық, ортағасырлық халық ауыз әдебиеті, қалалық, ... ... ... басым болып келеді. Ортағасырлық әдебиеттегі
дидактика – тек дүниетанымдық, ... ... қана ... қатар көркемдік-эстетикалық категория. Сол себебті ортағасырлық
дидактика туралы сөз қозғау – ... ... ... ... жеке ... және әлем мен қоғам арасындағы қарым-
қатынастың өзіндік ... ... ... ой ... ... ... ... мен дүниетанымның дидактикалық типі ортағасырлық
феодалдық-діни қоғамның көркем әдебиетінде көрінуге тиіс еді және ... ... ... ... ... – бұл тек ... ... тәлім-
тәрбие беру ғана емес. Бұл – суреткердің даналығы, өмірлік ... ... ... ... ... дәлелді, ақын өмір
сүрген феодалдық қоғамға тән «детальдардың шынайлығынан» ... ... ... эпикалық туындының (мәсмәуи, дастан және ... ... ... және ... ... ... ... түрінде сатиралық өлеңдердің образдық
жүйесінде жиі ұшырасады. Ертедегі ортағасырлық ... ... ... бір ұлт ... немесе соның жолында алғашқы
қадам жасай бастаған көшпелі өмір салтын ұстанған ... ... ... ... тән. ... қазіргі ғылым биігінен қарасақ,
романтикалық жәен реалистік бастаулардың ... ... ... ... бір ... бір ... ... өмір сүруін айтамыз.
Бірақ тарихи-әдеби деректер реалистік бастаудың жеке ... ... ... ие бола бастағанын айғақтайды. Бұның өзі қоғамдық көркемдік сананың
даму процесіне, әдеби өмірдің ағысына әсер етті. Реалистік ... ... арту ... ... ... ... ... және поэзияның эпикалық баяндау жанрларында анық ... ... ... әр қилы қарқынмен жүріп жатқан бұл процестер белгілі бір
әлеуметтік жағдайлар мен ... ... бай ... ... ... сияқты шығармашылықтың реалистік типінің тарихи
формасын бірінші кезекке ... ... ... ...... ... даму ... нәтижесі ретінде «еуропалық емес» шығыс «әдеби-
мәдени ортамен» тікелей байланыс пен қарым-қатынас барысында ... ... ...... ... Ол өз өмірі туралы, бірге тұратын
адамдар туралы айтады. Ол – шын мәнінде ... ... ... Кемине
қарапайым халықтың арман-мүддесін жырлап, қоғамдық қайшылықтарды шынайы
қалпында ... ... Ақын ... ... ... көрсе, халқы да өз ақынын
әспеттейді.
Озық реалистік ...... ... ... көзқарас
тұрғысынан жырлау, әлеуметтік жүйені сынау және ...... және т.б. ... ақындарына тән нәрсе. Мұның барлығы түрікмен
реализмінің даму мәселелерінің өте қомақты ... ... және ... ... ... ...... ұлттық сипаттағы реалистік поэзия
жөніндегі білімімізді едәуір ... ... ... ... қарастырсақ, түрікмен реализмі – дидактикалық реализмнің жарқын
үлгілерінің бірі және де ... ... ... ада білікті
зерттеуші реализмнің көркемдік-эстетикалық сипатын, әлеуметтік мазмұнын
жоққа шығара алмайды.
Мукими – дидактикалық ... ... ... ... Мукими
заманы – Өзбекстанда феодалдық өмір салты біртіндеп ыдырап, буржуазиялық
қарым-қатынастар енді ғана пайда болып, ... келе ... ... ... оның ... ... сонымен қатар буржузия көпестерінің
мүдделерін жақтаған жандарға қарсылығы ... ... ... де, ақын ретінде де Мукими феодалдық-патриархалдық
күштер үстем болған заманда жалпы демократияшыл ... ... жоқ, ... ... ... ... Орта Азия өміріне ене бастаған
әлеуметтік экономикалық өзгерістер адамдардың психологиясына, бір-бірімен
қарым-қатынастарына тікелей ықпал етті. ... осы ... ... ... ... жіті ... көре ... Өзінің ұлы сатиралық
шығармаларында «мәскеулік көпеске қыруар ақша берешек» ... ... ... («Жаңа бай»); қарым-қатынастың жаңа түрі – құнды қағазға
тәуелді болып қалған иманның «зауыт та сала алмай, өзі ... ... ... қарасақ, феодалдық қарым-қатынастарды және жаңа буржуазиялық
қоғамдық құрылыс кезінде пайда бола бастаған көпестердің алғашқы қадамдарын
реалистілікпен сынауы – ... ... ... ... ... сыншыл
реализм тұрғысынан қарастыруға негіз болатын сияқты. ... ... ... ... ... жағынан «батысшыл»
болмағанын естен шығармауымыз керек (тек осы ... ғана ... ... ... ... ... – сыншыл реализмнің өкілі деп
есептеуге келмес, себебі сыншыл реализм – ағартушылардың тарихи жағдайларды
қайта қарауының нәтижесінде ... ... ... ... Мукимидің
реализмі өзбек әдебиетінде дидактикалық реализмнің белгілі бір, нақтырақ
айтқанда, қорытынды кезеңі болып табылады.
Феодалдық-діни дүниетанымның негізі – ... ... ... оны ... тек ... ... ... қағидаға саяды. Дүние әрдайым ... ... ... ... ... шеңбер бойынша дамиды. Табиғат – жыл
мезгілдерінің ауысуы, ал адам өмірі – ... ... ашуы мен ... ... ... ... – қарама-қайшылықтардың бірлігі.
Жақсылық пен зұлымдық, кедейлік пен байлық, ... пен ... пен ... ... пен жек ... және оған ұқсас әлеуметтік,
адамгершілік құбылыстар, процестер мен қасиеттер. Бірақ олардың ... ... ... жеңісімен аяқталуы қаншалықты мүмкін болмаса, қоғамда
да зұлымдық атулының мүлдем жоғалып, тек ... ... ... теңдік орнауы мүмкін емес. Дегенмен мұндай өмірлік философия
тығырыққа тірейді деген сөз емес.
М.Ш.Вазехтің жоғарыдағы өлеңін дидактикалық реализмнің ... ... ... ... еді. ... ... ... тәрізді
дидактикалық реализм де белгілі бір кезеңнің әлеуметтік шындығын бейнелеп,
әлеуметтік психологияның көркем суретін береді. ... ... ... ... ... қоғамдық жүйенің негіздеріне қарсы шықпайды –
түбегейлі өзгерістерді қолдай отырып, ... орын ... ... ... ... ... Ол қоғамды бай мен
кедейге бөлуге қарсы емес, жекелеген ... бай, ... бек, ... ... ... ... қарсы емес, әділ заңды бұзатын жекелеген
адамдарға қарсы. Дінге қарсы емес, дінге адал қызмет етпейтіндерге ... ... ... ... ... ... осындай. Сыншылдық юморлық әзілден бастап сатиралық
әшкерелеуге дейін ... ... ... ... ... оны өз ... ойын,
құштарлығын, мінез-құлық, іс-әрекетін діни қажеттіліктермен, ... және т.б. ... ... ... ... ... әлеуметтік теңсіздікті анық түсінді. Бұл тұста олар барлығын да
демократиялық, халықтық көзқарас тұрғысынан бағалады, дегенмен өз ... ... ... мен ... ... ... шыға алмады (бұл
мүмкін емес те еді).
Көркем дидактикалық реализмнің өзіндік ерекшелігі – ... ... ... ... ... ... өмір ... еткен дәуірдегі сөз ...... ... сөз ... реализм де осы дәстүрлі поэзияда дамыды. Реализмнің белгілі бір
поэзия жанрларында – мәселен, темсил, хекайе, ... ... және т.б. ... ... Реализмнің жалпы теориясы мәселелерінің бірі – дидактикалық
реализм жанрларының поэтикасы – өте қызғылықты, ... ... орай ... тың ... ... тілі – ... ... философиялық
толғамдардың, адамгершілік толғаныстардың «поэтикалық тілі». ... ... ол ... болып келеді. Оның (дидактикалық
реализмнің) лексикасы тұрпайы сөздерге толы. Бұл ... ... ... ... ... ақындарға, атап
айтқанда, Закир, Сатылганов, Кемине, Мукимилерге тән. ... ... ... ... ... ... құлаққа жағымсыз тиетін
сөздердің орнына көп ... ... ... болған тұстары аз емес.
Дидактикалық ... ... ... даму ... ... ... ... мәселен, Бакиханов, Фуркат, Абай ... ... ... ... ... Бұл ... еді: ағартушылық
дөрекілікке, тұрпайылылыққа үзілді-кесілді қарсы шықты.
Дидактикалық ... ... ... ... ... өздеріне жақын таныс немесе кездейсоқта ұшырасқан адамдар туралы,
өздері ... ... ... ... болған оқиғалар туралы жазды.
Олардың шығармаларындағы кейіпкерлер әлемі – «шығармашылық қиялдың ... ... ... ... мінез-құлық, іс-әрекеті негіз болған (тек
мысал, аңыз ... ... ... және ... ... белгілі бір
ауыл, эмират, хандықтың көлемінде жүзеге асады. Мұның өзі – заңды құбылыс,
өйткені феодалдық-патриархалдық дәуірде ... ... ... жартылай
көшпелі тайпаларға, хандықтарға бөлінген еді, олардың арасында тақ, ... ... ... ... ... ... әлі де экономикалық, саяси
тұрғыдан бірікпеген уақыт еді. Міне сондықтан да белгілі бір ақын-жазушының
ағартушылық жолға түсу ... бірі – оның ... ... жалпы
халық, ұлт туралы ой-толғамдарының қандай деңгейге ... ... ... ... ... ... ... нұсқалары әр түрлі, мұны сол
тұста белгілі бір халықтың тарихи дамудың әр түрлі сатысында тұрғандығымен,
сол кезеңдегі нақты ... ... ... ... ... ... ... аймақтық дидактикалық реализмнің ұлттық-тарихи
формаларын төмендегі ретпен ... ... ... ... ... ... ... ауызша поэзиядан жазба әдебиетке, романтикалық
көркемдік ойлаудан реалистік суреттеуге дейінгі аралықтағы даму ... ... Ол ... ... көркемдік, әлеуметтік,
эстетикалық дүниетанымның ортағасырлық типінің қорытындысы іспетті болды.
Сондықтан дидактикалық реализм ... ... ... ... мен ... дәстүрлері әлі де мығым болды. Олардың
шығармашылығында «шығыс-классикалық» тақырыптық, образдық, ... ... ... ... ... ... ... Закир немесе
Молдо шығармашылығында. Міне сондықтан да реализм ... өлең ... ... ... ие ... келді. дүниетанымдық
көзқарас тұрғысынан ақындар адамгершілік ... ... ... ... ... әлі де ... ... қоймады.
Сонымен қатар дидактикалық реализм – феодалдық-ортағасырлық көркемдік сана
мен «жаңа заманның» көркемдік ... ... ... рөл ... ... реализмнің) қойнауында жаңа ... ... ... ... «жолжазбалары», Бакихановтың «еуропалық» тақырыптарға
арналған шығармалары, Абайдың прозасы) «пісіп жетілді» [16, 58].
Орыс (еуропалық) мемлекетінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлер шегінен
шығуы, орыс ғылыми ойымен, көркем мәдениетімен танысуы салыстырулар жасауға
және өмір, уақыт, заман, қоғам, халық ... ... ... ... ... шешу ... ... табуға мүмкіндік берді. Сөйтіп
дидактикалық ... өз ... ... бір ... форма –
ағартушылық реализм жетіліп, дидактикалық реализмнің ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық жүйесі, ... ... ... ... ... қоғам алдындағы міндеттердің ... және ... ... көрініс табуының нақты формаларын, аймақтық
көркем әдебиеттің даму өзгешелігін ескерсек, ... ... ... ... ... атап ... ... феодалдық-діни үстемдікке қарсы ымырасыз күрес (мемлекетті басқару
формаларынан бастап жеке ... ... ... 2) ... ... ... 3) ұлттық сананың оянуы мен нығаюының тарихи процесін
көрсету.
Дидактикалық реализмді ... ... ... ислам әлемін
феодалдық-діни, әлеуметтік-этикалық тұрғыдан сынға алды. Ағартушылық ... ... ... Н.Везиров, Н.Нариманов, А.Құнанбаев,
Ш.Уәлиханов, ... ... және т.б.) ... сынды жеткіліксіз деп
есептеді. Еуропалық (ең алдымен ... ... ... ... келе олар ... әлем ... ... енді
«еуропалық өмір салтын» насихаттау қажет ... ... ... астарында – прогрессивті, демократияшыл деген мағына
жатыр. ... ... ... бір дәрежеде «батысшыл» болып, төңкеріске
дейінгі Ресейдегі «мұсылман әлемінің» «еуропалық-орысша» саяси, мәдени,
әдеби бағыталуын жақтады.
Әскери, ... ... ... саладағы қызмет оларға еуропа
мәдениетімен, «орыс өмір салтымен» жақынырақ танысуға мүмкіндік берді. Олар
орыс қоғамының, орыс әдебиетініңғ ... ... ... ... ... ... әдебиет әлемінде дос, қоғамдық күресте серіктес
болды. Шығыс тілдерін білетін ... енді орыс ... ... ... де ... меңгере бастады, мұның өзі еуропа сахнасына шығуға кең
жол ашты. Олар «шығысқа» ғана ... ... да ... ... өздері үшін
жаңа әлемнің есігін ашып, этикалық ... ... және ... ... ... ... өз ... болашағы, ұлттық
мәдениеттің даму жолдары туралы ойланды.
Еуропалық білім мен ағарту жолына ... ... ... ... ... қайраткерлері осындай бағытты таңдады. «Орыстардың
мәдениеті мен өнерін үйрен. Бұл - ... ... Егер оны ... ... ... көзің ашылады» [17, 182]. - дейді Абай ... ... ... ... сапар Ахмет Донишке үлкен әсер ... ... ... ... ... ... ол өз өмірін жаңаша бағалап,
өзі өмір сүрген қоғамды еуропамен салыстырды. Еуропаның ең ірі ... бірі – ... ... ақын ... ... это не земля - седьмое небо это.
Что ни здание -звезда или комета!
Не знают ... ... и ночи ... ... ... в ... проезды освещают,
А люди от светил себя не отличают,
Столь дивны и чарующи они... [18, ... ... акт ... ... ... туралы»,
Ташкенттегі көрмелер туралы өлеңдерінде Фуркат ... ... ... ... ... ... ... «орыстарда» бар
ғаламат нәрселерді тамсана жырлайды. Ақынның ойынша, өзбектер де осыған бет
түзеуі қажет.
Как жаль, что наши ... беки ... ... ... ... достойных гнали от себя,
С невеждою дружили и глупцом,
Ученых, не умели уважать,
Им не хотели следовать ни в чем [18, ... ... ... ... ... ... бұрынғы феодалдық-
патриархалдық қоғамда мүмкін болмаған мәдени құндылықтардың ... ... ... ... ... ... ... бұл
тұста прогрессивті, демократияшыл Ресейдің мәдени рөлін айтуымыз керек.
Әзірбайжан және қазақ, ... және ... т.б. ... ... ... ... ... іргелі ойлы азаматтарымен бірге патша үкіметіне,
зұлымдыққа, отарлау саясатына қарсы күресті. ... ... ... деп ... ...... тамаша адам, ол тек
орыстардың ғана өмірін жақсы білмейді, сондай-ақ ... . ... ... ... [19, ... ... ... оны ... – патша үкіметінің отарлау
саясатын жүргізушілердің қалағанындай орыстандыру да, ассимиляция да ... ... ... ... ... жол ... жаңа ... көкжиегін
кеңейтті; тұйықтық, ұлттық шектеулікті жойды. Тарихи ... ... ... ағартушылық қозғалыс ұлттық сана-сезім, ұлттық
характердің қалыптасып, ... ... ... ... ... Сондықтан
ағартушылықтың негізгі ұстанымы – тек қана адамгершілік, имандылық
идеяларын ... емес (бұл – ... ... ... ... және ең ...... жерлестерін азамат болуға, ұлттың
белсенді өкілдері болуға, ұлттық ... ізгі ... ... паш етуге шақыру. Әрине, ХІХ-ХХ ғғ. басындағы аймақтағы әрбір
халықта ... ... даму ... әр ... ... ... ... себебтері мен жағдайлары бар, атап айтқанда: орталық Ресейден
тым жырақта болу (тіпті географиялық мағынада алсақ та); ... бір ... ... ... ... икемділігі; феодалдық қатынастардың
іргесі сөгіліп, ... бір ... ... ... ... ену ... мен формалары және т.б.
Аймақтық ағартушылық, ағартушылық реализмнің тарихи даму ... сөз ... ... ... ... тарихи бірізділікті қажет
етеді, ал ол өз кезегінде хронологиялық бірізділікпен үйлеспейді. Мысалы,
М.Ф.Ахундовтың ағартушылық ... ХІХ ғ. 50 ... доп ... ... ... – ХІХ ғ. 90 ... тұспа-тұс келеді,
ал идеялық-эстетикалық ұстанымдары ... Абай ... ... ... ... ... ... ағартушылығының тарихи
дамуында 40 жылдарынға тиеселібұл кезең қазақ әдебиетінде ХІХ ғ. ... ... ... Әрине бұл тұста мына жағдайды естен шығармау
қажет: Абай реализмінің қазақ топырағында даму ерекшеліктерін назарда ... ... ... реализмнен ағартушылық реализмге өту барысындағы
тарихи-типологиялық процесте Абайдың шығармашылығын ерекше құбылыс ... ... ... мен ... ... ... алынып отыр) поэзиясы – фольклордан ауызша ... ... ... ... ... ... (бұның өзі реализм
табиғатына да әсер етті) алғашқы кезең болса, ал Абай – ауызша-индивидуалды
поэтикалық шығармашылықтан көркем ... ... ... ... көркем ойлаудың, яғни реалистік шығармашылықтың тарихи
дамуындағы екінші кезең жүзеге асты (себебі Абай ... ... ... Мұндай деңгейге көтерілу үшін Абай ... және ... ... ... ... ... классикалық поэзиясы, ХІХ ғ.
орыс әдебиетінің озық тәжірибесін де игеруі қажет болды. ... ... ... ... және ... зерттелді. Бізді қызықтыратыны –
«Абай реализмі – ағартушылық реализм бе» деген сауалға жауап ... ... ең бір ... ... бірі – ... ... ... да,
дұшпаннан да» өлеңі. Өлеңде әлеуметтік сыни ... ... мұны ... «сыншыл реалистен» де таба алмайиыз. Абай бейнелеген қоғам суреті –
реалды, «көз алдаушы» ... ... ... ... ... ... ақын жалғыздығы анық сезіледі. «Бірі – басыңды
күн ... ғана дос, ал ...... ... жалт ... ...
парақор, ұры. Таза ниетің ол үшін – құр әурешілік», «байлар мал-мүлкі үшін
қалтырайды ... , жан-жағың ... ... ... ... ... ... ... асы жоқ, дәрменсіз»; «төрелер заңды белден басып, пара
берген зұлымдар мен ұры-қарыға бүйрегі бұрып тұрады»; «бір-бірін қызғанып,
ешкім ... ... әке де, бала да, ... да». Міне – ақын ... ... қан ... ... қайғысы – ақын қайғысы.
Абайдың көркемдік-эстетикалық ойлау жүйесі – дидактикалық әдебиетке
тән болып келетін «романтикалық-реалистік» синкреттіліктен мүлдем көз ... жоқ. ... ... тән көркемдік поэтикалық жалпылау
принципі Абайда да байқалады; Абай ...... ... портреттері. Сонымен қатар, жеке қасиеттері де ... ... ... ... – жай ғана «ата ... ... ол ең
алдымен идеялық қарсмыласы. Абай субъективтік сезімдерден ада, ақынның
сезімі, ... ... ... ... алады. Жеке басының
жан жарасына қарағанда ... жан ... ... ауыр. Ақынды қазақ
халқының басқа елдермен салыстырғанда мәдениет жағынан ... ... ... ... ... ... елеңдетеді. Бұл – дидактикалық
реализмнен ағартушылыққа кол созған кез-келген жазушының жолы.
«Үш миллионнан халқы артық дүниеде бір қала да бар, ... ... ... ... кісі ... ... жер ... жұрттың қоры болып, бірімізді-біріміз аңдып
өтеміз бе? Жоқ, қазақ ортасында да ... ... ... қастық қалып,
өнерді, малды түзден, бөтен жақтан түзу жолмен іздеп, өрістерлік күн болар
ма екен» [17, 57]. - ... Абай ... ... қара ... ... тек ... халық қамын ойлайтын ағартушы ақын ғана айта алады.
Проза мен драматургияның жаңа ... ... ... қазақ
әдебиетінен кейінгі орында – XX ғасыр басындағы өзбек ағартушылық ... ... ... ... аспектіде Г. ... жан – ... ... ... біз мына ... ... келеді; өзбек әдебиетінің тарихы, « шығыс ағартушылығы» - шығыс
халықтарының орыс мемлекеті құрамына ... ... орыс – ... ... ... даму ... ... салдары екенін
дәлелдейді.
Сонымен, Қазан төңкерісі қарсаңында аймақтық ... жаңа ... ... түскенде социалистік реализмге бет бұру « сыншыл ... ... ... дидактикалық реализмнен социалистік реализмге
(түрікмен және қырғыз әдебиеттерінде), ағартушылық реализмнен ... ... ... ... әдебиеттерінде), ағартушылық және сыншыл
реализмнен социалистік ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы әдеби үдеріс және қазақ-өзбек байланысы
2.1 Алаш және өзбек әдебиет өкілдері шығармашылық үндестігі
Түркі халықтары ғасырлар бойы ... ... ... күн ... ... ... қатар ұлттық езгі мен діни кемсітуді бастан
кешті. Осы тұрғыда патша әкімшілігі ... ... мен ... отарлау саясаты жүргізілді. Сондықтан жәдитшілдердің ... ... ... ... мен ... жағдайын қалыптастыру
мақсаты болды.
Олардың мәдени-ағартушылық ... ... ... ... ... мен ... ... ажырауды алға міндеттеді.
Жәдитшілдер түркі халықтарының басқа ұлттармен, атап айтқанда, орыс
халқымен саяси, экономикалық және ... ... тең ... қалады.
Сондай-ақ, шет аймақты мекендеуші ұлттардың әлемдік мәдениет жетістіктерін
орыс халқымен бірдей тең ... ... ... ... ... етті.
«Өндіріс пен кәсіптегі, ғылым мен білімдегі прогресс- алдыңғы қатарлы ... бай, ... ... ... ... ... мен ықпалын жүргізуге
итермеледі. Біз осы ... үлгі ... ... [[13, ... қатар, жәдитшілдер исламият аясынан алшақтамай іс-әрекет
қылды. Олар мұсылмандық құндылықтарды ... және ... ... ... орындауды қалады. Жаңаруды жақтаушылар ретінде олар
құдайшыл қасаңдық пен діни әдет-ғұрыпты сынады әрі уақыт талабына орай ... ... ... шариғат заңдарына жаңа тұрғыдан ... , ... ... Азияда усул-жәдит үлгісіндегі алғашқы ... 1903 ... ... Оның ... мұрындық болған көрнекті Бұхар ғалымы –
Ахмет Доништің (1827-1897) шәкірті – Абдулкадыр Шакури. Ал өз ... ... ... ... еді. Ол ... болып ескі әдістегі
оқу үлгісін сынайды және оған ... ... өз ... ... пәндер
сабағын енгізеді.
Бұхардағы жәдит қозғалысы басшылырының бірі – Махмудқожа Бехбуди
болды. ... ... ... ... ол 1900 жылы ... ... барады. Шетелде, Ыстамбул мен Каирда ... ... ... жаңа мектептерді, қайта құрылған медреселерді көреді. Ағартушылық
идеялары қызықтырған ол Мәскеу, ... ... ... ... шегеді.
Әсіресе, Ресей мұсылмандарының жаңа ағартушылық кезеңін туғызып, жәдит
қозғалысының басшысы – Ысмаил Гаспринскиймен ... ... оған ... ... ... ... сабақ бере жүріп, Махмудқожа «Ресейдің қысқаша
жағрапиясы», «Балаларға оқулық» деген оқулықтар жазады және оларды арнайы
дүнияуи пәндерде қолданады [21. ... ... ... ... ... ... ... Бехбуди өзі шығарған «Самарқанд» газеті мен «Ойина» («Айна»)
жорналына осы ... ... ... Бұл ... ... ел ... туындаған саяси-әлеуметтік және ағартушылық
мәселелеріне арналды. ... ол ... ... бір ... ... тек ... ... тілеуші мұсылман жазды. Барлық мұсылман
елдерінде еуропалық – неміс, ағылшын, ... ... ... . Орыс
тілін үйреніңдер. Әйтпесе, қараңғылықта қаласыңдар!» - деп жазады.
Зерделей қарасақ, М.Бехбудидің бұл ойы ... ...... ... ... ұштасып жатыр. Сондықтан Сұлтанмахмұт
Торайғыров «Өмірімнің уәдесі»: «Орыс тілін білемін һәм хатымен» деп ... ант ... ... яғни орыс тілін білу арқылы ... ... ... ... ... ... Бехбуди өз отандасы әрі тұстасы Фуркатпен
(1858-1909) пікірлес болды. Фуркат та өз бауырластарын ... ... ... шақырды: « думаю, что в этом нет греха. Наоборот, мы,
мусульмане, ... ... с ... и ... ей». Это ... ... высказывание в той обстановке, когда вся ... ... была ... на ... ... ... жоғарыда айтылғаннан мынадай қорытынды шығарамыз.Біріншідіен,
Түркістан өңірі ақындарының жәдитшілдікке ...... еді, ... ... ... ... тарихи құбылыс болып, бүкіл ұлт
зиялыларын біріктіруі кездейсоқтық емес. Екіншіден, жәдитшілдіктің ... ... ... ... оның шындығын бүгінгі өмір
шындығы дәлелдеуде. Тек ағартушылық, демократия, ... қана төл ... ... ... ... ал ... өркендеуі толық жетілген ұлт
пен мемлекетті құрайды, қалыптастырады [21, 83-86].
Ұлт зиялылары тарихи процеске үлкен ... ... Атап ... төңкеріс тұсында түркілік түлектер ... ... ... қалады; болашақтың бағдарламасын жасады. Ұлт зиялыларының құрамында
әдебиет пен мәдениет қайраткерлері де ... Бұл іске олар ... ... халықтың мүдде-мұратын, арман-аңсарын тап басып,
айта ... ... ... саясаты патша билігімен бірге ... ... ... деп ... ... да Түркістан әдебиеті жаңа
дәуірге тәтті үміт пен үлкен сенім тудырған бостандық ... ... ... ... ... Дулатұлы:
Бүгін халықтың қуанышты кең күні.
Күн менен түн – таразының тең ... ... екен кем ... -
Деп тілейік, қолың жай, ау, Алашым! [22, 165] -
деп барша азатшыл ақындар мен ... ... ... кезеңдегі көңіл-күйін аңғартты. Мағжан да «Бостандық» өлеңінде:
Көк есігі ашылды,
Жұмақ нұры шашылды
Келді ұшып ... [23, ... ұлт ... ... ... ... үн ... Түрік
мұхтарияттары шаңырақ көтерген соң болашаққа деген зор сеніммен таза ... ... туы ... сөнгенше сөнбейміз.
Енді Алашты ешкімні
Қорлығына бермейміз!
Өлер жерден кеттік біз,
Бұл заманға жеттік біз.
Жасайды Алаш, өлмейміз,
Жасасын Алаш, жасасын! (С.Торайғырұлы) [24, 8].
Хамзаның «Түркістан ... ... ... ... және ... ... (Азат түрік мерекесі) өлеңдері де ... ... ... Сол ... әнұран ретінде айтылған «Озод турк байрами»
өлеңіндегі мына сөздер:
Азаттық – байрағымыз,
Әділдік – жолдасымыз.
Шаттыққа ... ... ...... – шеніміз.
Отан – біздің жанымыз,
Құрбан болсын қанымыз [25, 87].
Бірақ түркістандық қаламгерлердің ... ... ... ... Түрік мұхтарияттары қарулы басқыншылықпен таратылғанан кейін
жеңіс жырының орнын қасіретке толы ... ... ... ... бостандық» деп жар салған Мағжан ақын мынадай қайғылы жолдарды жазуға
мәжбүр болды:
Ескі шаһар – таң дүние,
Салар болсаң назарың, не ...... ... мазарын .
Көресің – мөлиген мешіт ажарын[23, 94].
Осы сарынмен шайыр Чулпан да «Күз» атты өлеңінде:
Жап-жасыл еді ... ... ... ... ... жүзіндей.
Ал боранның көзі ойнақтап тұр,
Жеңімпаз Батыстың қанды көзіндей [25, 77].
деп, Түркістанның ауыр күндерінен сыр шертеді.
Мұхтарияттың күйреуінен кейін ... өзі ... ... ... бес ай бойы ... ... ... атпен мансур өлеңдері
(қара сөзбен жазылған өлеңдер) басылды:
Әй, ұлы ... ... ... не ... ... ... күндерде қалдың? [25, 87].
Бұл кезде жазылған өлеңдерде Түркістанда белең алған көңіл-күй, ... ... ... ... ... ... аңғарылады. Әдебиет
тарихында бұрын-соңды кездеспеген саяси шиеленіс белең алды. Бұл ... ... ... ... қозғалып, саясат арқылы әдеби ... ... ... бір ... де, ел ... ... ұлт
көшбасшылары санатының өздері әдебиетшілер қауымынан шығуы еді. ... ... ... ... ... алып, өздерінің саяси мүдделері
үшін пайдалануды көздеді. Кеңестің қасаң саясатының салқынынан сөз өнерінде
таптық көзқарасқа ... ... ... ... ... ... ... билік орнаған алғашқы жылдарда Түркістан әдебиеті
негізінен екі бағытта дамыды: бірінші ... ... ... ... ... жалғастырса, екінші бағыт өкілдері
кеңестік биліктің теңдік уәделеріне иланып, ұлтшылдығын кеңестік шындықпен
жалғады. ... ... ... ... патшалық кездегі
отаршылдықты ... ... ... ... ... ... ... айналады.
Сонымен қатар екі бағыттағы азатшыл әдебиетшілер ел қамы үшін ұлттық
мүдде қағидатымен 1918-1919 жылдары ... ... ... ... ... әдебиетінің ұлтшыл бағытынан танбаған өкілдерінің ... ... ... легі ... ... ... ... ұстанымы
тұрғысында, жоғарыда айтылғандай, ... ... ... ... ... ... жолдарда оңтайлысын іздеген ізденістері
ретінде бағалағанымыз жөн.
Бастапқы беталысын өзгертпей, ұлтшылдығын ашық жалғастырған бірінші
бағыттағы ... ... ... ... ... ... Фитрат, Мағжан Жұмабай тақтылес тұлғалар орын алады. Ал кеңестік
биліктің теңдік уәделеріне иланып, ұлтшылдығын кеңестік шындықпен ... ... ... қатарында Абдулла Авлони, Абдулхамид Сүләймани
(Чулпан), Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгірұлы т.б. ... ... ... ... ... ... ... әдебиетін сипаттауда оның
осы кезеңде ... ... ... өкілдерін жеке-жеке талдайтын
боламыз.
А.Байтұрсынұлы – ХХ ғасыр басындағы Түркістанның әдеби әрі ... ... ... ... дара ... бірі. Ол 1915-1917 жылдары
ұлттық Алаш қозғалысын жандандыруға ... Алаш ... ... І
жалпықазақ съезінің де, Алаш автономиясы жариялаған ІІ жалпықазақ съезінің
де ұйымдастыру және өткізу ... ... ... І ... негізгі
мәселелер бойынша хатшы болса, ІІ съезің шақыру комиссиясына енді. 1917
жылы 14 ... ... Алаш ... ... ... ... ол ... (Ә.Бөкейхан) орынбасары болып сайланды. Ұлт кеңесі құрған
ІІ ... ... ... ... Ақын ... ... үшін барған «ымыраласу» саясатымен 1919 жылы ... ... ... әскери төңкеріс комитетінің мүшесі болды. Ол осы комитеттің
бір жылдай ғана мүшесі болды. Онан соң ... ... 1923 ... ... да ... ел ... біржолата аластатылды.
Кеңестік кездегі А.Байтұрсынұлы қаламынан туған дүниелердің дені
ғылыми еңбектер, оқулықтар және ... ... ... ... Оның ... ... ... толқынынан»
туған «қызыл» шумақтар мен таптық көзқарасқа негізделген туындыларды мүлде
кездестірмейміз. Азатшыл тұлға тіпті партия ... ... соң ... ... ... ... ... күрескердің «Ер
Сайын» (Мәскеу, 1923), «Әліпби» (1924), «23 жоқтау» (Мәскеу, ... ... ... 1926), ... (1926), «Оқу ... 1926-1927), «Жаңа әліппе» (1926-1928) т.б. кітаптары мен «Қазақ
арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу ... ... ... 1923.
№14), «Түрікшелер құрылтайы» («Жаңа мектеп», 1926. №7-8) т.б. мақалалары
бастапқы ұлттық реңкпен қалыптасқан шығармашылығының ... ... ... ағартушының жалаң ұраншылдыққа бой алдыртпағанын көреміз.
А.Байтұрсынұлы қаламдастарына ... ... ... бағыттан таймаңдар, жалаң ұранға ... ... мен ... ... байытуға, тереңдетуге тырысыңдар, қаламмен халықтың
мәдениет теңдігін әперіңдер, қазіргі жағдайда ұлтты ағартып һәм ... қана ... ... азат ете ... ... [26, 368].
Міржақып Дулатұлы да «Оян, қазақ!» деп көтерген ... ... ... ... енді ... ... көзіңді, болма баяу, Алашым! [22, 87].
деп ояту миссиясын ... ... ... ... ... ... «Өз ... ойлан өзің ел болсаң, Ел ... ... дер ... ... өлең ... ... қай ... ізденгенін
айқындайды.
М. Дулатұлы да Алаш көсемдері Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлылармен қазақ
ұлттық мұхтариятын құру жұмыстарының бас-қасында жүрді. ХХ ... ... ... шоғырланған Ташкент қаласындағы түрікшілдер арасынан да
табылды (1920), азатшылдардың екінші орталығы Орынбордағы ... ... ... ... етті. Ол 1922-1926 ... ... ... білім беру институтында (КИНО) ұстаздық етті. ... ... ... ... осы төрт жыл, одан кейін Қазақстан мемлекеттік
баспасында бөлім бастығы болып ... ...... ... ... ... жұмыс істеген табысты жылдары болды. Ол екі бөлімнен
тұратын «Есеп ... ... ... ... ... ... ... «Балқия» атты төрт перделі драмалық шығарма жазды. Күрескердің осы
трагедиялық пьесасы ... ... ... ... ... ... ... ұлттық театрының шаңырақ көтеруін тездеткен шығармалардың
бірі болды. 1924 жылы ... ... ... атты хрестоматиялық
оқулығы жарық көрді.
Кеңестік кезеңдегі ... да ... ... ... Дулатұлының да шығармаларында саяси үн ... ... Ол ... ... әбден төселді. М. Дулатұлы көсемсөздерінде ... ... ... өмірі, мәдениет, әдебиет, экономика,
тарих, дін мен тіл ... ... ... оқиғалар да
қарастырылды. «Газет ... ... ... ... ... ең ... де, ең шетіні де – отарлау мәселесі, қазақ жеріне қоныстандырылған
шаруалар мен жергілікті ... ... ... ... ... [22,
13]. Мысалы ол «Октябрь төңкерісінің үшінші жылы» атты мақаласында: «Құл
болды, қор болды. Жайылып, ... бас ... ... ... ... билік
кетті. Жер мен судан айырылды. Жігері қатты ... Қоян ... ... ... ... пәлеге жолықты. Бұл кім? Бұл да – қазақ» деп ... ... ... қоғамындағы көп мән-жайды аңғартып тұр. Міржақып
Дулатұлының мұхтарияттықтан кейінгі шығармашылығының салмақты ... ... ... ... ... жоғын жоқтаған Кеңес
үкіметіне деген ... ... ... ... ... «Баянды болсын
Октябрь төңкерісі!» деген сөздерді ... тиек ... ... ... ... әбден тоздырған қарапайым халықтың мұқтаждығына
сеп іздегендігі және малы тоналып, жерінен айрылған, аштықтан қырылып, ... ... ... теңдік уәде еткен кеңесшілердің сөздегі
әрекеттеріне нанғандығынан болар. Ол ... ... ... В.И. ... да ... ... үнем ... «1905 жылғы төңкеріс»).
Сол кезде жүріп жатқан «ымыраласу» саясатына Фитрат та тартылды, яғни
ол 1919 жылы ... ... ... ... туындылары арасынан да
партия нұсқауымен жазылған шығармалар кездеспейді. Ақын еш ... мен ... ... ... үрдіспен Отаны Тұранды
асыл анаға балаған лирикалық кейіпкерінің жалғыз мұраты бастапқыдай Отан
ананы құтқару болып ... ... ғана емес ... ... қаптаса да,
Аяғымды темір тұсау ғана емес, тозақ жыландары матаса да,
Тағы да ... ... ... ... бар ... ... ... зұлымдықтың темір тікендері кірсе де,
Тағы сені құтқарамын.
Мен сен үшін тірілдім,
Сен деп өмір сүрем,
Сен үшін өлемін, уа, түріктің қасиетті ошағы! [27, ... ... ... ... ... ... Темір құзырына отарланған
елі үшін медет сұрап барады (бұл «елу жылдан бері езілдік.» деген сияқты
Фитрат мансурларынан бірі):
Анашым, сені ... үшін ... ... ... ... ... ... пе?
Тамырымда Темір мен Шыңғыстың қаны тасыды,
Айтшы, сені құтқару үшін ... ... ... ... ... ... сұққалы,
Кеудемді тұт алдыңа қалқан керек пе?
Қарашы, түрік теңізіне толқындап тұр,
Тұран жауын ... ... ... ... жігіттеріңе қара, бәрі аяқта,
Жұрт күзетіне арыстан керек пе?.. [27, 83].
Түркістан автономиясы басқыншылар қолына өткеннен соң ... ұлт ... ... ... Азаттық күресті жұмыла
жалғастыру ниетінде Алаш азаматтары да осы ... бас ... ... пен ... да ... ... ... осы тұста танысса керек.
Фитраттың Ташкенттегі атқарған ең үлкен істерінің бірі – 1918 жылы ... ... ... ... ... еді. ... құлдықтан құтылуды мақсат
еткен ұйым мүшелері күрес жолында ... ... ... ... да осы ... он үш мүшесінің бірі болды. «Чиғатой гурунги»
тарихы әлі күнге дейін жүйелі түрде зерттелген жоқ, десе де оның ... мен ... ... ... ... зерттеп, халыққа танытудағы игі
істері белгілі. Ұйым 1918 жылдың ... ... 1921 ... ... ... небәрі үш жылда тек өзбек әдебиетінің ғана емес түрік әлемі мен
мәдениетін зерттеудің жаңа бастамаларын ... ... ... өте
жемісті жұмыстар атқарды. Топты басқара ... ... ... ... да көне ... ... әр қырынан, жүйелі де кешенді зерттеудің көзін
ашып берді.
Фитрат 1920 жылы Бұхараға қайта оралды. Ол мұнда әуелі ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезде
Бұхара өлкесі Файзулла Хужаев ... ... ... ортақ
әрекетімен өлкедегі білім беру саласы алға басты. Олар сол жылы ... жуық ... ... Абдурауф Чулпан мен Мунаввар Қари ... де ... ... шақырды. Осылайша жәдитшілдер Бұхарада ... ... ... ұсынысымен үкімет Бұхара көтерілісінің тарихын
жазу туралы қаулы қабылдады. Бір ... ... ... бұхаралық
түрікшілдердің табанды әрекеті нәтижесінде елде 1921 жылдың наурыз айында
түрік тілі мемлекеттік тіл болып бекітілді. Көп ... ... ... да ... ... ... бастады. Әрине жергілікті халық ішіндегі
мұндай игі өзгерістер Турккомиссияға ұнай ... 1923 жылы ... ... ... ... лауазымын атқарып жүрген Фитрат
орнынан босатылды, ал 1924 жылы ... ... ... оны Бұхарадан
аластату туралы қаулы бекітті. Бұл кезде күрескер Мәскеуде ... ... ... ... ... ... жүргізетін.
Ақын Мәскеудегі жемісті үш жылды ... ... ... ... ... ... шайыр Самарқандағы Жоғары педагогика институтында
дәріс бере жүріп, елін көркейту мен халқын ... ... ... ... (Мұнда әзербайжандық профессор Бекир ... да ... ... ХХ ... ... ... негізінен ғылыми жұмыстармен
шұғылданған көрінеді. Бұл кез - Абдурауфтың ғалым ретінде әбден төселген
шағы еді. ... тек ... ... ... ғана ... ... ... тарихы және оның көптеген мәселелерімен айналысып,
Афрасияб – Алып ... ... ... дейін жазды. Оның ғылыми
мұрасының жетістіктерін қазіргі әдебиеттану ғылымына пайдалансақ, көптеген
мәселелердің басы ашылып, біраз жаңалықтарға қол ... ... ... бастап көптеген басылымдарда, әсіресе таралымы кең «Қизил
Узбекистон» ... ... ... кертартпа жәдитшілділігін,
«халық жауы» екендігін әшкерелеуге арналған мақалалар қаптап ... ... «Ең ескі ... ... үлгілері. Әдебиет тарихы
үшін материалдар» (Уздавнашр, Самарқан-Ташкент, 1927) және ... ... ... 1928) кітаптарын тілге тиек етті. 1937 жылы
жиырма төртінші сәуірде Мемлекеттік ... ... ... қамауға
алынып, коммунистердің жауы «Миллий иттиход» ұйымының мүшесі ... ... де ... ... ... ... ... кеңеске қарсы дәрістер
жүргізгені үшін, ұлтшыл рухтағы (түрікшіл) ... ... ... Сот үдерісі жылдан аса ... ... ... ... ... тағы жаңа-жаңа айыптаулар да қосылды. Фитрат соттан
бір күн бұрын 1938 жылы 4 қазанда, әлі НКВД үкімі ... ... ... ... ... атылып, оның ертесіне үштік үкімі шығарылды. Міне, осылай
Түркістан тағы бір азатшыл перзентінен айырылды.
Абдурауф Фитрат ... ... ... да өте ... жазды. Оның
бүгінге дейінгі құрастырылған төрт томдық шығармалар ... үш томы ... ... келген туындылар. Мысалы азатшылдың кеңес отаршылдығына қарсы
«Мұсылмандар, қапы қалмаңдар» («Хуррият», 1917. №33), ... ... ... 1917. №36), ... ... ... ... «Шығыс саясаты» («Иштирокиюн», 1919) т.б. көсемсөздері, түріктік
сананың оянуына қызмет ететін «Құтадғу біліг» («Маориф ва уқитғучи», ... ... ... ... шығармашылығы һәм оның парсы девоны турасынды»
(«Маориф ва ... 1925. №12), ... ... ... ва уқитғучи»,
1927. №6), «Өзбек ақыны Тұрды» («Маориф ва уқитғучи», 1928. №1), ... ... ... 1929), ... ... («Аланга», 1929. №10)
т.б. ғылыми еңбектері және «Қиямат» әңгімесі (1923), Түркістан әдебиетінің
сахналық ... биік ... ... ... ... барлығы
кеңестік отарлауға қарсы туған дүниелер еді.
Фитраттың сахналық шығармалары Түркістан театрының дамуына орасан ... ... ... ... жәдит драматургиясының іргетасы М.Бехбудидің
«Падаркуш» пьесасымен қаланып еді. Драмадан алғаш 1914 жылы сахналанғаннан
кейін Түркістан әдебиетінде ... ... ... туа ... жеке ... ... аса драмалық туындылар шықты. Санамалап
шықсақ, жанама тақырыппен ... ... баян ... пьесалары «Чин
севиш» (1920), «Хинд эхтилолчилари» (1923) немесе қанды қылыш билеушілер
саясатын ... ... ... ... еркіндікті аңсайтын «Уғизхон»,
тарихи мазмұнда жазылған өзбек әдебиетіндегі бірінші драма болып табылатын
«Абулфайз хон» (Мәскеу, 1924), ... ... ... ... 1924), «Арыстан» (1926 Самарқан-Ташкент), «Темір сағанасы»
(1918), ... (1919), ... (1920), ... ... ... ең
алғашқы сахналық шығарма саналатын «Восеъ қузғолони» немесе «Шуриши Восеъ»
(1927) ... ... ... ... өз ... кейіпкерлерінің
тілімен беру арқылы асқан шеберлікпен азатшыл ... ... ... ... пьесасының кейіпкері Сарвархон ойымен мынадай тұжырымдарды
оқырман талқысына тастайды: «Еуропада ... бар ... жоқ. ... ... тісі, тырнағы сияқты нәрсе. Күшсіздерді жыртып жеуді іс ... ... ... ... қажет. Еуропада білім алу еуропалықтарды
ынсапты, әділетті деп мақтау үшін емес, Олардан ... ... ... ... ... үшін ... Мен көп ... Еуропадан үйрендім.
Еуропаның ынсапсыздығын да өзінен үйренгем. Еуропаның ... ... ... ... ... күшсіздерді алдап, қандарын ішу
ғой…» [27, 196].. Берілген үзіндіде ... ... ... бетпердесіз
көрініп тұр, бірақ қорғанатын нысанды нақты жазбаған. Сөйтсе де автордың
назарға алып отырған ойы ... оңай ... ... ... ... әдісі осылай амалға асып тұр.
Ұлттық болмысты, оның қадір-қасиетін жоққа шығарып, тек партия
мүддесіне ... ... ... ... ... ... ондағы
түрікшілдік ұраны үлкен қауіп төндірді. Оның кеңестік отаршылдыққа қарсы
түріктерді бірігуге үндеуі кеңесшілер идеясына ... ... әсер ... идея ... ақын ... халық арасына таралмауының алдын
алып, баспаларға қайта жіберілуіне тыйым салды, ал басылған ... ... ... ... – тұтас Түркістан бірлігін қалыптастыру мен
мұхтарияттыққа жету жолында қызмет еткен азатшылдардың ... Ол ... ... ... ... ... ... ерекше көзге
түскендей, кеңестік отаршылдық тұсында да ұлттық құндылықтарды ... ... ... тұлғаланды. 1917 жылы патша тақтан құлап,
елде еркіндік лебі сезіле ... ... ... Омбыдағы “Бірлік” атты
қазақ жастарының алғашқы ... ... ... ... Бұл ... - “Қазақ халқын мəдени һəм əдеби жағынан ... ... ... ... ... ... һəм ... сақтау. Бұл айтылған
мақсаттарға жету үшін ... ... ... сүю ... ... ... Ол 1917 жылы Омбыдағы мұғалімдер даярлайтын семинарияны ойдағыдай
тәмамдап, Алаш ... ... Бұл ... ... шебер ақын ретінде
танымал Мағжан 25 сәуір – 17 мамыр аралығында Омбы қаласында ... ... ... ... ... ... ... қазақ комитетінің
мүшелігіне сайланды. Сондай-ақ ақын 1917 жылдың ... ... ... ... ... де қатысқан. Бұл съезге Еділ бойы ... ... ... өлкесі мен дала облыстарынан, Бұхара мен Хиуа
хандықтарынан, Кавказ бен Сібір өңірі мұсылмандарынан 830 ... ... ... ... ... ... Қызылжарда «Бостандық туы», «Кедей сөзі»
газеттерінде және мұғалімдер курсында қызмет етті.
Мағжан 1922 жылы Ташкентке ... 1923 ... ... ... ... ... ... «Ақ жол» газетінде және
«Талап» мәдени-ағарту ұйымында қызмет атқарды және орыс-қазақ тілдері ... ... ... ... ... 1922 жылы Қазанда
Бернияз Күлеевтің алғы сөзімен екінші өлеңдер жинағы жарық көрді. 1923 ... ... ... ... ... ... Қожанұлының алғы сөзімен
жарыққа шықты және осы жылы «Шолпанның күнəсі» атты ... ... ... ... ... ... ... басылды. Дəл осы кезде
қалың қауымға таныс поэмасы “Батыр Баян” ... Ақын ... ... ... ... ... ... оқыды. 1924 жылдың соңында Мағжан ақын бір топ ... ... ... ... ... ... ... ат
салысады. «Алқа» – ХХ ғасыр басындағы ұлтжанды қазақ қаламгерлерінің ... ... ... ... ... ... сүйенген, қадым
заманнан жеткен руханияттағы ... ... ... ... ... болған таза шығармашылық ұйым еді. ... ...... ... ... ... әдеби-эстетикалық
тұжырымдама болатын [16, 399].
Мағжан Бекенұлы да басқа азатшылдар сияқты жәдитшілдерден бастау алған
ағарту саласына бас сұқпай өтпеді. Оның ... ... 1922), ... ... мектепке» (Ташкент, 1923), «Бастауыш ... ана ... ... (1925) т.б. ... ... рухани дамуына өзіндік үлес
қосқан еңбектер болып тбылады.
Мағжан Жұмабайдың қаламынан ... ... ... - ... ... ... жарық көрген «Әртел» атты пъеса. Азатшыл қаламгердің
1931 ... 1938 ... ... он ... ... ... бізге
беймəлəм түрінде қалып отыр. Өмірінің соңғы жеті жылында ақын ... ... ма ... ... әлі күнге дейін көпшілікті ойға салып келеді.
1929 жылы “Алқа” атты жасырын ұйым ... ... ... ... ... сотталды. Елге қайта оралғасын екінші рет қайта ұсталып, ұлт ... жылы 19 ... ... атылды. Ол ғибратты ғұмырының соңына дейін
азатшыл рухтан айырылмады:
Ұлт дегенде көпіріп,
Жарайсың қаным қайнадың!
Ұлтымнан мен ... ... ... ... ... ... қарсы пікірлері ең алғаш “От”
деген өлеңінде байқалады. Ол өлеңінде қараңғылықтың дұшпаны – отты ... ... ... ... маған тіл келді,
Күнбатыстан жел келді.
Қараңғылық қаптады.
Ұяттан əсер қалмады [27, 196].
Мағжан үзіндіде кеңестіктердің қазақ қоғамына ... алып ... ... ... Ақын ... ... ... табанды қарсылық көрсетсе,
кеңестік отаршылдыққа да ашық қарсы шықты. Оны кеңестердің ... ... ... ... ... жəне “Жолдасқа” деген өлеңдерінде де оның
коммунистік идеологияға деген ... ... шу ... қан ту ... ... түн ... көзді, сары шаш,
Бəрі тырдай жалаңаш,
Жан-жағымды жын басты [27, 196].
Коммунистер көтерген қанды жалаумен жердің жүзін түн басты. Ақын ... ... ... әкелушілер ретінде танытпақ болған отарлаушылар
мұрагерлерінің жалғандығын терістеді. М. Жұмабай поэзиясында «сұр жылан»,
«қарашекпенділер», ... ... ... ... ... ... аталған үзіндіде «шегір көзді», «сары шаш» сияқты жаңа
баламалармен толығып отыр.
Мағжан кеңесшілердің таптық идеологиясына түбегейлі ... ... ... тапқа бөлу арқылы бір-біріне ... қою ... ... ... Олар түрлі айла-шарғылармен туыс түрік халықтарының ара
жігін айырумен ғана ... ... ... ... ... ... ... бірлігінен айрылған ұлтты бағындыру да, ... ... ... еді. ... ... ... ... мақсаты – ұлттың басын
қоспау, оның бірлігіне сызат түсіру ... ... басы ... ... ... де сезе білген. Сол үшін де ол “тапсыз бүтін бір
елмін”, “бұзылмаған ... - ... [15, ... ... кезінде қоғамда үлкен оқиға ретінде қабылданды. 1927
жылдың 19 тамызында ... ... ... ... соң осы ... үлкен айтыс туды. Пікір айтушылар екіге ... ... ... ... ... ... ... деп түсінсе,
екіншілері “Мағжан бізді алдап отыр, оның беті бұрылмайды, əдейі ... ... ... ... ... Бұл толғаудың сол кездегі
қоғамдық ойға əсері сонша, Қазақ өлкелік коммунистік ... ... Ф. ... ... ... ... жүргендер де
жоқ емес. Бірақ оған алдануға болмайды. Бұл ... ... ... ... бірдеме” деген пікір де айтты [16, 165].
Мағжанның “Шойын жол”, “Тұранның бір бауында”, “Еділдің сағасында”
деген өлеңдерінде коммунистердің ... ... ел ... ... ... анық көрінеді. “Шойын жолда” кеңес заманында азып-тозған
елдің, қымыз орнына арақ ... ... ... ... ... қасиетінен айрыла бастаған қазақтың шойын жолды ... ... ... əркімге сүзіп жүрген суреті де көзалдыңа келеді. Дархан далада
еркін көшіп-қонған қазақтың қашан да ... ... ... ... ... атты ... орыспен араласа бастаған батыс
қазақтарының сүреңсіз кейпі сөз болады. ... ... де ... өздері де өзгеріске түскен, қазақы болмыстан қол үзіп бара ... ... ... саға өлкесін.
Қазақты көрдім қуарған
Жүк тасып, тескен желкесін
...Мұжықтың аңдып бөлкесін...
...Орыстың «Совсем...» «Толькесін.»...
...Дүркіресіп жөнелді,
Селенге – ... ... [23, ... ... ... ... ... өлеңдерінің негізгі
айтары – кеңестер патшалық жүргізген ... ... ... ... ... ... оның жер бетінде сақталып қалуына
қарсы. Яғни коммунистік идеология ... ... ... ұлт ... асты ... ұлт жойылады, ұлттық ерекшеліктер мен ұлттық мұраттар
ұмытылады. Ақын ... ... ... ... қазақ
болмысына жат, адамгершілік қағидасына теріс, рухани тамыры жоқ ... ... ... ... де Алаш үшін ... атақ ... үшін өлгенім!
Мен өлсем де, Алаш өлмес, көркейер,
Істей берсін ... ... ... ... қара ағашым,
Қайраты мол, айбынды ер, Алашым!
Өзі-ақ құлар, сырың берме, сабыр қыл,
Ақымақтар байқамаған ... [23, ... ... осы екі шумақтың өзі-ақ ақын жүрегіндегі
сенімнің ... ... ... ... ... әдебиетшілер ішінен қашан да жаңалыққа жаны құмар
Авлониді көреміз. Оны коммунистердің «баршаға ... ... ... жаңа ... ... зор қуанышпен қарсы алды. 1917 жылы ақпан
оқиғасынан кейін ... ... ... деген ұранмен «Тұран» газетін
жариялай бастады. Біздің пайымымызша, Авлонидің газет ... ... ... оның кеңестік идеяның өзін ұлттық таныммен байланыста түсінгендігін
аңғартады. Демек, азатшылдар көкейіндегі халық ... ... ... мүлдем басқа тілек болатын. Авлони да 1918 жылы ... ... ... ... ... іс-әрекеті қоғамдық
қызметінің шарықтауын көрсетеді. Осы жылы-ақ өлке мұғалімдерінің басын
біріктіріп, «Оқытушылар кеңесін» саптайды. ... ... ... ... ... ... партиясының ІІ съезі Авлониді Орталық
комитеттің мүшелігіне қабыл етті. ... ... оның ... ... ... біршама өлеңдер мен мақалалар пайда болды.
Мұндай туындыларының көпшілігі «Иштирокиюн» газетінде жарияланды. ... ... үміт ... ... ... «Қизил байроқ», «Фирқамиз
олойларина», «Ишчиларга тортиқ», «Суз замони дагил иш ... ... т.б. ... ... ... Кеңеске үмітпен қарау Ресейлік
ешбір ұлттарды жанамалап ... жоқ. Мұны ... ... ... ... де байқаймыз, мысалы бұл құбылыс М.Жұмабай, Ж.Аймауытұлы,
М.Әуезов шығармашылығында да кездеседі («Шолпанның күнәсі», ... ... ... бұл үміт ... ... ... ерекшеліктермен
санасатын жағдайында ғана сенімге ұласуы мүмкін еді.
А. Авлони 1919 жылы шілде ... ... бір ... ... ... ... ... ретінде қызмет етті. Осы қызметі барысында
өздерін ақиқатшылар деп жар салған орыс ... ... ... ... ... ... ... қалыспайтынына көз
жеткізді. Мұны ол «Ауған саяхаты» атты естеліктерінде былай жазды: «Аһ, ... не ... не ... не ұлт таңдамайтын
интернационалисттер ... ма ... ... табылар, бірақ олардың кеудесі
қуыс екенін Ауған ... ... ... [28, 69]. ... басы ... ... ... теңдік пен азаттық алып келеріне
сенген Авлони кеңесшілер саясатының ақ патша отарлауының формасын өзгерткен
басқа түрі ... көз ... ... ... ... ... ... жырлау емес зарлау деген дөп келер. «Дауасыз адам
ұлдарының» «әлемін бітпес дау» орап алып, «пенделіктің ... ... ... қанды жас» ағып, «дүниені қаралы күн» ... ... ... ... «топан ба, пәле ме» ... ... мұң. Әр ... құрбан етілген адамдар:
Хайвон каби хар ерда инсон қилинур қурбон,
Фиръавна бу кунларда тақлид эдиюр инсон.
Авлонидің бұл жолдары Мағжанның ... ... ... Ақын
келесі «Хасратлик холларимиз» (Қасіреттік халіміз) өлеңінде:
Булди бизларға ватан бойқуш каби ... ... ... булбули хушеримиз [28, 118].
Мағынасы: Байғұс Отанымыз ойран ... ... ұшты ... ұққаннан кейін ақынның қаламы мұқалды. Оның бұл ... ... ... ... ... өлеңдері мен «Партугалия
көтерілісі» атты пьесасынан басқа туындылары көзге ілінбейді. «Тұран» ... ... мол ... осы ... туралы айтар болсақ:
«Пуртугалия инқиноби», 1910 жылдың ... ... ... ... ... ... қарсы халық көтерілісі болды. Көтеріліске
республикашылар басшылық етті. Оларды ... ... ... ... ... ... ... Патша Мануэл елден қашып кетеді. Португалия
Республика болып жарияланып, ... ... ... Брога тағайындалды.
«Пуртугалия инқилоби» драмасы осы нақты тарихи оқиғаны баян ... мен ... тап ... ...... ... тартысы.
Негізгі кейіпкерлері Долкарие, Брога, ... ... ... ... Олар бір ... ...... карольдікті құлатып,
Республика орнату үшін ... және ... ... Шығарма
көтерісшілердің «Марсельеза» ұранымен сахнаға қызыл ту көтеріп кірулерімен
аяқталады. «Бес перде, он ... бұл ... ... ... ... ... деп ... өзі баға берген.
1917-20 жылдардағы аласапыран, қым-қиғаш уақыт кезеңі ... жаңа ... ... ... үміткер адам
ұмтылысын сездірсе, екіншіден, бұл – жас ақынның идеялық қана емес, сонымен
қатар, ... ... ... ... ... де көрсетеді. Бұл
ретте «Ұста» өлеңі оның шығармашылық ізденісінің нәтижесі болып ... ... ... көрініс үлгісі ақын поэтикасында маңызды орын алды.
Осы ағымның негізін қалаушылардың бірі – В.Брюсовтың ... ... ... ... ... Ал ... поэзия, ең алдымен, идеялық поэзия
[29] тұспалмен, символмен жеткізуге тырысатын.
Бұл қарама-қайшылық өте-мөте ... ... ... ... қоғамдық-саяси жағдай тек өзбек ақын-жазушыларының жаңа бой
көтере бастаған тоталитаризммен «эстетикалық ... ... қана ... ... ... ... қаламгерлерінің де ішкі толғаныстарын,
нанымдарын тың ... ... ... итермеледі. Егер «Ұста» өлеңінің ішкі
мазмұнына қарасақ, Түркістандағы азамат соғысына ақынның айрықша поэтикалық
қатыстың бары ... ... ... ... ... ағайын-туыстың, бүкіл елдің
өзара қырқыс-қырғынының куәсі ақынның ішкі сезімін ... ... мен ... ... ... ... беш йилдир қонларға беланган,
Отаси уғлини «душман» деб буғадир.
Сунг бурда нони хам қолмасдан ... ... ... «Бир ... нон» дейдир.
Очлик хам хар куни «Курбанлик» сурайдир,
Хар куни унга хам юзларча курбонлар
Кирилиб тугалиш дахшати урайдир,
Янами бехуда, гуноксиз, соф қонлар?
(Бар ... бес жыл ... ... ұлын ... деп буындырады.
Дорбада соңғы нан қалмастан таланған,
Аш құрсақ баласы: «Түйір нан бер» дейді де.
Аштық әр күн «құрбандық» сұрайды.
Әр күні онда жүз адам ... ... ... ... ... жазықсыз саф қандар) [25, 38].
Осындай қайғы-қасірет сарыны Чолпанның «Махмудқожа Бехбудиді еске алу»
өлеңінен естіледі. Мұнда ... ... ... ... ... да
зиялы тұлғаның өлімі ортақ трагедиялық символ деңгейінде көрсетіледі.
Чулпан төңкерістен кейін де өзінің ... ... ... ... ... Ол ... әдебиеттің түрлі
мәселелері, белгілі қаламгерлер не олардың шығармалары туралы әр ... ... ... ... ... пен ... бейнет, өмірлік
пен көркемдік шындық, мәтінмен ... ... ... ... ... әр қырлылығы, табиғат суреттері мен психологизм сияқты мәселелер орын
алған. Чулпан мақалаларының өзегі – ... яғни ... ... Ол әдебиеттің тұйықталуына жол бермеуді талап етті. ... ... ... ұлт тілі мен әдебиетіне әдеби емес
сөздердің араласып ... ... бұл ... әдебиеттің сол
тұйықталуға шалдықпауының алдын алуы деп санаймыз. Өйткені ғалымның
ұстанымы ... өмір ... – ұлт өмір ... ал әдебиеттің тұйықталуы
ұлт тіршілігінің тұйықталуы деген сөз.
2.2 Қос ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы Ресейдің құлдық бұғауында күн ... ... ... қатар ұлттық езгі мен діни кемсітуді бастан
кешті. Осы тұрғыда патша әкімшілігі ... ... мен ... ... ... жүргізілді. Сондықтан жәдитшілдердің іс-
әрекеттерінде ... ... ... мен ... ... қалыптастыру
мақсаты болды.
Олардың мәдени-ағартушылық саладағы тынымсыз еңбектері ұлттық ... мен ... ... ... алға міндеттеді. Жәдитшілдер түркі
халықтарының басқа ... атап ... орыс ... ... және құқықтық қатынастарда тең тұруын қалады. Сондай-ақ, шет
аймақты мекендеуші ұлттардың әлемдік мәдениет жетістіктерін орыс ... тең ... ... ... ... ... ... «Өндіріс пен
кәсіптегі, ғылым мен білімдегі прогресс- алдыңғы қатарлы ұлт өкілдерін бай,
қуатты болуға, бүкіл ... ... мен ... ... ... ... ... үлгі алуға тиіспіз» [13].
Сонымен қатар, жәдитшілдер исламият аясынан алшақтамай іс-әрекет
қылды. Олар мұсылмандық құндылықтарды ... және ... ... ... ... ... ... жақтаушылар ретінде олар
құдайшыл қасаңдық пен діни әдет-ғұрыпты сынады әрі уақыт талабына орай дін
қызметін ... ... ... ... жаңа ... келуді , т.б.
мәселелерді көтерді.
Ғалымдардың пайымдауынша, жәдитшілдік бар болмысында ағартушылық ағым
саналады. Атап көрсеткеніміздей, ол ХІХ ... ... ... Оның өкілдері тарихи аренадан өздеріне дейін басталған ағартушылық
дәстүрді жалғастырушылар ретінде көрінді. Сондықтан ... ... ... ағартушылығының дамуындағы жаңа кезең деп қарастырады.
Оның ойынша, ... ... ... ... ... ... [15]. Ал ... қоғамындағы бір ағым бүкіл түркі
жұртшылығының рухани даму ... ... ... ... ... ... ... аясындағы жаңа ағартушылық арнаның көкжиегін ... ... ... лебі қазақ даласына да ... Сол ... ... бел ... ... ... ... Сұлтанмахмұт
Торайғыров, Міржақып Дулатов, Ғ.Қараш, Мақыш ... т.б. осы жаңа ... ... ... қана қоймай, оны кеңінен таралуына қолғабыс қылды.
А.Байтұрсыновтың: «Услу жәдит», яғни «төте оқу» ... ... бар ... ... бұл жол ... арасында аз тараған соң, біздің ... ... ... ... ... жаю» ... бұл ... нақтылайды.
Жәдітшілдік қоғамды қайта құру жөніндегі Қазақстан мен Орта Азия
ұлттары өкілдерінің эстетикалық ... да әсер ... ... ... ... («Әдебиет деген не?») [25] ... ақын ... зор ... сеніммен қарап, әдебиет
заманның құбылмалы себеп-салдарын түсіндіретін құрал ғана емес, ... жаны мен ... қара ... ... қиын тағдырдың қатпарынан
сақтайтын құдыретті күш.Осындай сеніммен жігерленген, күшпен қаруланған
Чолпан бар ... ... пен ... ... құтылуға
жұмсады.Оның сол кезеңде (1914-1915 жылдары) жарияланған мақала, фельетон,
очерктері «Доктор Мұхаммадияр», «Ош», т.б. ... ... ... азаттық-ағартушылық бағытынан таймай, қос төңкерілістен кейін
«бостандық алған» тұста, ... ... ... ... ... ... өлеңінде:
Қишлоқда фақирлар кутадур-
Кегада, кундузда, сахарда!
Билгилким, хаëтинг, томиринг,
Узбегим, камбағал ... ... ... ... тошлоқда.
(Қыстақта пақырлар күтеді,
Кешкіде, күндіз, таңертең.
Өткізіп өмірін, тамырлап,
Өзбегім, кедей қыстақта.
Қыстақта ... ... ... ... [25, 125] ... ... ... таласудан «ақтар» мен «қызылдардың» соғысынан
зардап кешкен халықтың ауыр жағдайын көзге ... ... ... ... саналатын – Абдурауф Фитраттың
(1886-1938) шығармашылығы да ... ... ... Ол Түркістан
өңірінде етек жайған, М.Бехбуди басшылық еткен сол ... ... ... ат ... Фитрат өзбек және Шығыс ... ... ... ... жарыққа шығарды. Олар «Фархад-Шырын» дастаны турасында
(1920), «Ахмед Яссауи» (1927), «Түрік ... ... ... ... ... ... Салық», «Шағатай әдебиеті»
(1929) секілді аса қымбат дүниелер еді.
Сонымен қатар, Абдурауф Фитрат - өзбек ... ... ... ... ... бірі. Ол 1916-1934 жылдар аралығында 14
драмалық шығарма жазып қалдырды. Атап айтқанда, «Абу Муслим» (1916), «Темір
сағанасы» (1918), ... (1919), ... (1920), «Шын ... ... (1921), ... ... ... (1921), «Бедил» (1923),
«Абулфаизхан» (1924) ... ... ... оның осы ... ... ... ... және драмалық шығармалары «пантүрікшіл»,
«панисламшыл», «пилләтшіл» пиғылда жазылған деп ... ... ... Ал, шындыққа жүгінсек, Фитрат «асарлари» (шығармалары – ... ... жаңа ... ... ... іспетті еді. Әсіресе,
оның өз кезінде өзбек театры сахнасынан жиі көрінген «Темір сағанасы», «Шын
махаббат», «Абулфаизхан» пьесалары зиялы ... мен ... ... ... ... ... биік драмалар ретінде жоғары бағаланды.
Төл әдебиетіміздің тарихына көз жіберсек, қазақ ... ... ... алғашқы туындылары дүниеге келіп, қазақ театрының босағасы
нығая бастағанын бажайлаймыз. Батыс Еуропа үлгісінде ... бұл ... ... Ж.Аймауытов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, Ж.Шанин,
Қ.Кемеңгеров, Б.Майлин, ... ... ... ... ... ... жариялап жазған тұңғыш туындылары жатады. [15. 88-93].
Егер ... ... ... ... отырып, хронологиялық
тәртіппен тізсек, саны мен сапасын былай қойғанда, қазақ драматургиясы
түрік, ... ... ... ... ... ... тұрмақ-ты.
Демек, қазақ драматургиясы барынша сауатты әрі талантты ... ... ... ... ... ... ... әдебиетке өзіндік үлес қосты.
Осы орайда, сол кезең ақындарының көңіл-күй, сезім иірімдерін жеткізу
тәсіліне, әдеби амалына тоқталған жөн. Олай ... ... ... ... ... орыс ... сусындай отырып, үлгілі туындыларынан
үйренді, кейбір ақын-жазушыларының жазу ... ... ... де. ... сол ... орыс әдебиетінде көрініп, көршілес елдердің
сөз өнеріне ептеп енген символизм туралы осыны ... ... ... аласапыран, қым-қиғаш уақыт кезеңі Чолпанның
шығармашылық жаңа ... ... ... ... ... ... ... бұл – жас ақынның идеялық қана емес, сонымен
қатар, өзіндік стилін аңғартатын эстетикалық ... де ... ... ... ... оның шығармашылық ізденісінің нәтижесі болып ... ... ... ... ... ақын ... ... орын алды.
Осы ағымның негізін қалаушылардың бірі – В.Брюсовтың айтуында, символизм –
тұспал, ишара поэзиясы. Ал ... ... ең ... ... ... ... символмен жеткізуге тырысатын.
Бұл қарама-қайшылық өте-мөте ... ... ... ... ... ... тек ... ақын-жазушыларының жаңа бой
көтере бастаған тоталитаризммен «эстетикалық күресін» тудырып қана ... ... ... халықтары қаламгерлерінің де ішкі толғаныстарын,
нанымдарын тың әдеби тәсілмен беруге ... Егер ... ... ... ... ... ... соғысына ақынның айрықша поэтикалық
қатыстың бары байқалады.
Тап күресінің нәтижесінен пайда болған ... ... ... ... ... ... ішкі сезімін оятып, көңіл-күй
күйзелісі мен жауапсыз сұрақтар туғызды:
Бар юртким, беш ... ... ... уғлини «душман» деб буғадир.
Сунг бурда нони хам қолмасдан таланган
Еш пудак боласи: «Бир бурда нон» ... хам хар куни ... ... куни унга хам ... курбонлар
Кирилиб тугалиш дахшати урайдир,
Янами бехуда, гуноксиз, соф қонлар?
(Бар жұртым бес жыл қанға боялған,
Әкесі ұлын «дұшпан» деп ... ... нан ... ... ... ... «Түйір нан бер» дейді де.
Аштық әр күн «құрбандық» сұрайды.
Әр күні онда жүз адам ... ... ... ... ... ... саф қандар.) [ 25, 38]
Осындай қайғы-қасірет сарыны ... ... ... еске алу»
өлеңінен естіледі. Мұнда жәдит ... ... ... ... ... ... өлімі ортақ трагедиялық символ деңгейінде көрсетіледі.
ХХ ғасыр басында Ресейдегі рухани өмір сипаттары негізгі ... ... Бұл ... ... ... А.Блок, А.Белый,
Д.Мережковский есімдерімен қатар татардың С.Валиев, ... ... да ... айту ... Әлемдік тарихи процестер тұрғысындағы
пәлсапалық пайымдар мен ... ... ... оларға жақын
онжылдықтағы жағдайларды көруге ғана емес, ... ... ... маңдайға жазды.
Әдемілік және оның дәйектемесі – бұл орыс символистері – ... ... ... ... ... ... сарын емес, өмірге деген көзқарас ... ... ... ... «бұл ... ... ... түсінігі ретінде
қарастырып, оған екі дәуір аралығы бірінде өткен ... ... ... енді бірінде жаңа күннің шуағы рухтандырады» дейді. Мұндай дүниетаным
түсінігі негізінде ... ... ... ұғым ... ... ... –символиста есть переживаемое сознание, что
человечество стоит на роковом рубеже, что раздвоенность ... ... ... ... и ... ... до конца»,- деп жазады
А.Белый [32].
Символизмде ақын өз ойын образды бейне арқылы жеткізеді. Сөйтіп жүрек
сөзі әуенге ... ... ... ... ... мүмкіншілік туды.
Мәселен, Мағжанның «Күншығыс» өлеңінде Батыстан келген топалаңға, төңкеріс
әкелген «қызыл алаңға» қарсылық, наразылық ретінде кезінде ... ... ... ... Ғұн ... еске түсіріп, мына бүгінгі
былықты, жан түншігерлік жауыздықты басу үшін символ-бейне «Күншығысты»
шақырады:
Гүл ... ... ... ... ... ашалық.
Мұндарларды адасқан,
Айрылып естен шатасқан,
Күншығыстың жолына.
Салайық, шетсің демейік,
Аямайық, көмейік,
Күншығыстың нұрына. [23, 42]
Мағжан орыстың символист ақындарына еліктеп, өлеңдер жазғаны ... бірі – ... ... ... ... ... ... туындағаны рас. Бірақ Мағжан В.Брюсов бейнелеген батысты қырып,
жоятын символды емес, «нұр-шапағат» әкелетін ... ... ... бұл ойды былайша жалғастырады: « ... Мағжан ... ... ... бір ғана ... ... Ол – ... ... пейілін жаңалау, көркейту. Осы тұрғыдан келгенде, Мағжан «өзін,
ұлтын ғана ... ... ... адамзаттың мүддесін көздейтін жан.
[31,198].
Аталмыш ғалым «Мағжанның символикалық сипатта жазылған туындыларын»
бес топқа бөліп, ... ... оның осы ... ... ... «От», «Пайғамбар», «Күншығыс», «Мені де, ... ... ... Оның символдық сарындағы туындылары ұлты үшін күйзеліс ... ... Ол ұлт ... өз басының трагедиясына айналдырды. Мағжан
поэзиясының эстетикалық басты ерекшелігі – дүниені түйсіну, сезіну ... ... ... ... ... жатады.
Ежелгі Тұран жерінде ғасырлар бойында жасалған ұлы ... ... ... ... ... ... өзара байланысымыздың жаңа
сипатқа ие бола бастауы ... ... ... ... ... ... ... Өзбекстан да, Қазақстан да ұлттық даму мақсатын көздеп,
бірінде бар ... ... ... ... ... үлкен мұраттар көздеп
тізе қосып қимылдай алған жоқ. Сондықтан оқта-төкте өтетін ... ... ... ... ... туралы айтылатын сөздердің шындығы да
жарты кеш ... ... да, ... де ішкі сыры мен ... тұйық
қалпында қалып, тосырқаушылық пен жатырқаушылық ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі әдебиетті екінші тұпнұсқадан
оқи алмайтындай халге жеткен еді. Өзбек тіліндегі ... ... ... ... ... тіліне көбінесе орыс тілі арқылы
аударылып келді. Ал қазан ... ... ... ... ... ... мен қолжазбаларды қазақтың да, өзбектің де, түркменнің
де, татардың да қара ... ... оқып ... ... ... тілде жасалған мол қазына әлі күнге дейіе «жабық» күйінде жатыр.
Ертеде ұлы ғылымдар мұрасы жөнінде де кең көзқарас ... ... ... туып, ғылым ғарышына самғағы ... ... ... шеңберінде алып қарау аздық етер еді. Кезінде әлемнің екінші ұстазы
атанған ғұламаны Орта Азияның барлық ... ... ұлы ... санауында
ешбір ерсілік жоқ. Фараби заманында Тұранның жұрты бүгінгідей өзбек, қазақ,
қырғыз, ... ... ... ... аталмай, тұтас бір ... еді. Осы ... алып ... ұлы ... ... де ... ... әлемімен шектеп қою ақылға ... ... ... ... барша түркістандықтар мұрагер деп есептеу керек.
Келешекте түрік ... ... ... ... кең насихаттайтын
болуымыз керек. Мәселен, «Алпамыс», «Манас», «Қабыланды батыр», «Қозы
Көрпеш – Баян сұлу», «Едіге ... ... ... ... ... ... оқу ... мен оқуық, хрестоматияларына енгізуі орынды
болар еді. ... – ақ, ... ... ... ... ... өзбек, әзірбайжан, түркімен, қазақ жекедара «иеленбай», ортақ
қазынамыз деп қараса игі.
1994 жылы әлем ... ұлы ... ... ... 600 жыл ... ... атап өтті. Бұл оның ... ... ... ... нышаны. Ұлықбек есімі мен еңбегі қазақтарға ерекше жақын болатын
себептер жеткілікті. Туысы жағынан барлас тайпасынан таралған ұлы ... ... де, ... ... де ... ... зыялалары жақсы білген.
Самархан ... ... ... руларының бауырластық жан-жақты
байланыстары болғаны белгілі. Сол себепті Әмір ... де, оның ... де аты мен заты ... ... тым ... ... Олар жөнінде
ел арасында сақталған аңыз, әпсаналар да ... ... ... да аз
емес.
Аса көрнекті ақын Ғафур Ғұлам қазақ пен өзбектің бауырластығын бейнелі
түрде «бір кітаптың екі беті» деп сипаттаған еді.
Әмір ... ... ... ... куәліктері де елеулі орын алады. Тұран
әмірінің ұлылығын аса күшті жырлаған ақындардың бірі Мағжан Жұмабаев деуге
лайық. Оның ... ... ... ... ... өлеңі терең мағыналығымен және
бейнелілігімен ерекшеленеді. Әмір ... ... ... берілген
шумақтар қорғасындай салмақ
– ЖиҺан деген не нәрсе?
– Алақанның ... ... көп ... тіпті жоқ сәні.
Тәңірі – көктің тәңірісі,
Күңіренсін, көгін билесін!
Жер тәңірісі – ... ... ... тәңірісі – тәңірінің,
Тұқымы жоқ, заты жоқ.
Жер тәңірісі Темірдің,
Тұқымы – түрік, заты – от! [23, 85]
Қазақтың аса көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлин ... ... ... ... Әмір ... өмір жолы мен ... бейнесін кең де
келісті әңгімелеген. Мұндай мысалдарды келтіре беруге болар еді.
Ұлықбек тақырыбы да ... ... ... бері орын алып ... ... Ол ... жазба әдебиеттегі жақсы өлеңді түрік даңқының
жаршысы, ұлы ақын Мағжан Жұмабаев кітаптарынан табамыз. Атап ... ... – сол ... ақын ... ... ... ... атын әлемге
танытқан қайраткерлер қатарында ... Ақын ... ... » деген
өлеңін:
Түркістан – екі дүние есігі ... – ер ... ... ... ... ... ... тәңірі берген несібі ғой [23, 85]– деп бастайды да, Тұранның
ұлы адамдарын көкке көтере ... ... ... ... ұстазы
атанған Әбунасыр әл-Фарабиді құрметпен еске алады:
Түріктің кім кеміткен ... ... ... домбырасын.
Шерткенде тоқсан тоғыз түрлендіріп,
Жұбанып, кім тыймаған көздің жасын?! [23, 85]
Мағжан Жұмабаев Ұлықбекті заманында теңдесі жоқ ғұлама деп ... ... ... ... Тұран тыныс талай шетке.
Сырласқан үйде отырып аспан-көкпен,
Білгіш аз ... ... ... ... ... ... шығармаларды екі топқа бөліп
қарауға болады. Оның бірі – ұлы ... ... ... өлеңдер
болса, екіншісі – ғылыми зерттеу еңбектер. ... ... ... Қазақ ақындарының туысқан өзбек халқының ұлы астроном ... ... шын ... ... ... ... ... Олар Ұлықбекті
ортақ мақтаныш көреді, дарындылығын, мақсаттылығын үлгі ... ... ... ... ... ... ғалым өмірінің надандықпен
күреске толы ... тақ пен ... ... ... ... ... еңбек еткені, сол арқылы ел-жұртының алғысына бөленгені кең
айтылады:
О, ... ... ... ... ... өз ... басыңа.
Неше ғасыр, неше жылдар өткенін,
Бір өнерпаз жазған екен тасыңа.
О, Ұлықбек! ... ... ... екі ... киіпсің [ 32, 115]
Осы жолдарда Ұлықбектің патшалық тәж бен ғалымдық ... ... ... ... мерт ... ... ұлылығы оны
мәңгілік тұғырға қондырғаны әдемі бейнеленген.
Көрнекті ... ... Әділ ... «Ұлықбек қазынасы» деген
талантты романында осы ... кең ... ... ... ... ... жол-жөнекей айта кетейік. Ә. Якубов романында Әмір ... ұлы ... әрі ... ... өмірінің фанатик діншілдер
қастандығы мен өз баласы Әбдулятиптің қара жүрек жауыздық ... ... ... ... ... өлтірілген ақырғы кезеңі, туған
әкесінің қаным мойынына арқалап, биік ... қолы ... ... ... ... да ... билеушілік «дәурені» сөз етілген.
Осы сарын қазақ қаламгерлерінің Ұлықбекке арналған туындыларында
тұрақты желі тартып ... екі ... ... дәстүр туыстығын
дәлелдей түскендей.
Бұл келтірілген мысалдар қазақ арасында Ұлықбек еңбегі мен атағы
ертеден бері ... ... ... ... ... Бір ... – бұл
тақырыпқа қалам тартқандардың бәрі де ұлы ... нақ өз ... ... сөйлейді. Бұлай болуы кездейсоқ емес. Өйткені Түркістан
халықтарының әдебиет, мәдениет, ғылым, өнер тарихы көп ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... ортақ
тарихын жасау міндеті қойылып отыр.
Қорытынды
Туысқан халықтар әдебиетіндегі шығармашылық үндестік ең алдымен сол
ұлыс ... ... ... ... оның өзіндік себеп-салдары
бар. Ендеше үндестік үніне дәйек болар туындыларды ізерлеп ... ... ... ... ... бір ... қиын ... көш бастап, түркі жұртының тұтасуын
көздеген талай боздақтарға нақақтан жала жабылып, айдалды, асылды; кейбірі
шетел асып ... Ұлт ... ... ... ... ... әкелді.
Атап айтқанда, қос төңкеріс тұсында түркілік түлектер ... ... ... қалады; болашақтың бағдарламасын жасады. Ұлт
зиялыларының ... ... пен ... қайраткерлері де болды. Бұл
іске олар таза ... ... ... мүдде-мұратын, арман-
аңсарын тап басып, айта білді.
Түркі түлектері өз ... ... ... ... ... ой жібере отырып, әр алуан проблемалар жөнінде пікір
бөлісті. Олар ... ... ... ... ... ... ... жариялап отырды. Ол ... өз ... ... сананың өрістеуіне, тіл мен дін және т.б. дамуына айрықша ... ... ... ... ... ұлттық идеялар
негізінде құрылған, ... ... ... болған сол кездегі
әдебиет өкілдерінің шығармаларына қазіргі жаңарған көзқарас тұрғысынан баға
беріп, зерделесек еді.
Шығыс-түркі халықтарының әдебиетінде ... бар, кең ... ... ... әдебиетінде қалыптасуы, жалпы ... ... ... ... тақырыптық, жанрлық сипаты сөз етіледі.
Заңында, қай ... ... ... сол замандағы
қоғамдық оймен, халықтық мүддемен ұласып жатады. ... ақын ойы, жыры ... ... ... сол арқылы бүкіл қауымның
идеялық-эстетикалық мұрат-аңсарымен ұштасып, жалғасары хақ.
Біз зерттеу ... ... және ... әдебиеттерінің ХХ ғасыр
басындағы даму ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... ... қарастыруда, әуелі көптеген ғалымдардың тұжырымдарын саралай
келе, әдеби байланыс мағынасын айқындадық.
Отаршылдыққа қарсы түрікшіл, азатшыл ... ... ашып ... оның көрнекті өкілдерінің шығармаларын мысал ретінде алдық. ... ... ... ... ... ... ... ұлттың азатшыл рухынан тұғырланған әдебиетті
мүмкіндігімізше ... ... ... әдебиеттер өкілдерінің
отаршылдыққа ... ... ... жаңашылдық анықталды. Жәдитшілдік
туралы ғалымдар тұжырымы мен жаңа ... ... бұл ... ... тарихи орны бажайланды. Түркістан (және түрік
әлемі) зиялыларының отаршылдыққа ... ... мен ... ... ... байланыстағы жәдитшілдік ағымын тудырды. Жәдитшілдер араласқан
әрбір іс, мысалы, діни танымды тазалау, ... ашу, ... ... ... ... шығару, саяси күрес ұлтқа қызмет етудің
жолы болды.
Түркістан зиялыларының негізгі мақсаты Ресейдің ... ... ... ... және ... ұлт ... ... қалу еді.
Көсемсөздер мен тарихи-деректік жазбаларды негізінге ала ... ... ... Түркістан әдебиетінде түрік бірлігі мен ұлттық мүддеге
сай бес бағыттағы күрес жолы айқындалды. Әдебиеттің ... ... ... әлеуметтік, идеологиялық әрі эстетикалық ой-талғамына тәуелді
болғандықтан, кеңес ... ... ... ... ... бес бағытқа сәйкес дамыды. Түркістан әдебиеті өкілдерін олардың
шығармашылық көзқарастары мен ... ... ... екі ... ... ... ... беталысын өзгертпей, елшілдігін ашық
жалғастырған ақын-жазушылар деп, олардың қатарын Ахмет Байтұрсынұлы,
Міржақып ... ... ... Мағжан Жұмабай тақтылес тұлғалармен
көрсеттік. Ал кеңестік биліктің теңдік ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлер қатарында Абдулла
Авлони, Абдулхамид Сүләймани (Чулпан), Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгірұлы
т.б. сияқты азатшылдарды айттық. Кеңестік ... ... ... ... оның осы ... қаламы мұқалмаған азатшыл өкілдері шығармаларын
жеке-жеке талдадық.
Түркі ... ... ... ... ... ... етсе, отаршылдыққа қарсы қазақ-өзбек рухани ояну ... ... ... ... ... ... керек. ... ... ... ... ... ... ... Әдебиеттегі түрікшілдік ағымының табиғаты ашылып, осы ағым
тудырған түрік жаһаттастығы ... ... ... ... ... ... халықтарының үнін үндестіріп, мазмұндас мадақ
өлеңдерді өмірге әкелді. ... ... ... ... ұлт рухын
көтеретiн тарихи тұлғалар көркем шығармаларға арқау болды.
Пайдаланылған әдебиеттер
|1. |Гринцер П.А. Эпохи ... ... ... и ...... |
| |Рос. гос. гум. ... 1997. – 51 с. ... ... В.В. ... ... ... ... Соч.т. 2. – Москва: |
| ... 1963. ... ... Р. ... ... ... ... сарындар // Жұлдыз. – №8. – |
| |1993. – ... ... ... В.М. ... об ... и ... ... – Москва: |
| |Наука, 1960; Бұрынғы татар әдебиеті. – Қазан, 1963; Об ... ... |
| ... ... ... 1959; ... халық эпосы. –Өфі, 1977 |
|5. ... Т. Сөз ...... ... сыр ... ... – |
| |6 ... – 2000. – №40 ... ... С. ... ... ... ... жыр// ... әдебиеті. 21 |
| |маусым. – 2006 ... ... Р. ... ... ...... ... 1996. – 256 б.|
|8. |Тойшыбаева С. Қазақ-қарақалпақ әдебиеттерінің байланысы. – ... ... |1977. – 88 б. ... ... А. ... –Алматы: Санат, 1999. – 262 б. ... ... Р. ... сөз. ... сын, зерттеу. Т.1. – Алматы: Жазушы, 2000. – |
| |400 б. ... ... Н. ... ... начало ХХ века. – Тошкент: А.Навоий |
| |номидаги Узбекистон Миллий ... ... 2007. – 286 б. ... ... Р. ... в ... ХХ века: К истории истоков национальной |
| |независимости. – ... ... 2000. – 672 с. ... ... С. Алаш және ... ... – Алматы: ЭКО, 2008. – 326 б. ... ... Д. Алаш және ...... Фолиант, 2002. – 474 б. |
|15. |Құнанбаев А. Екі томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1986. ... |– 266 б. ... ... ... – №8. – 1991. – Б.7-39 ... |Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 380 б. ... ... Н. ... ... ва Ҳамза //Маърифат. – 11.06.2003 |
|19. |Турдыев Ш. ... ... ... и ... ... |
| ... – №5. – 1991. – C.83-86 ... ... М. Бес томдық шығармалар жинағы. (Құраст.: Г.Дулатова, |
| ... ...... ... 2002. –368 б. ... |Жұмабаев М. Сүй, жан сәулем. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Атамұра, |
| |2002. – 256 б. ... ... С. ... ...... ... 2002. – 121 б. ... |Чулпон. Яна олдим созимин. – Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги Адабиет ва санъат|
| |нашриети, 1991. – 576 б. ... ... А. ... ... ... ... – Алматы: |
| |Жазушы, 1989. – 320 б. ... ... Ҳ. ... ва ...... ... ... |
| |Узбекистон ... ... ... 2007. – 286 б. ... |Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1995. – 368 б. ... ... А. ... ... ... ... 2 жилдлик. 1-жилд. |
| |–Тошкент: ... 2006. – 270 м. ... ... В. ... ... в 7-и ... т.6. – Москва: 1975. –278 стр. |
|29. |Туркестан в начале ХХ век: К истории истоков национальной |
| ... авт.: Р. М. ... С. С. ... И. А. |
| |Алимов и др. – ... ... 2000. – 672 с. ... |Каримов Н. Абдулла Авлоний ва Ҳамза. //Маърифат. – №6. – 2003. – Б.7-15 |
|31. |Елеукенов Ш. Мағжан ... мен ... Оқу ... – Алматы: |
| |Санат, 1995. – 384 б. |

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің дамуы21 бет
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі80 бет
SCADA жүйесіне түсініктеме6 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері5 бет
Микробиология16 бет
Орындаушы механизмдердің құрылымының принциптері5 бет
Оқу үдерісін автоматтандырудың теориялық негізі27 бет
Оқу үдерісін басқарудағы автоматтандырудың тапсырмалар қойылымы3 бет
Оқытудың заңдылықтарымен принциптері37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь