Еуразиядағы халықтардың Ұлы қоныс аударуы

Кіріспе
1. Еділ патшаның жойқын жорықтары
2. Ғұндар қалыптастырған батыстағы мәдениет
3. Адамзат тарихындағы ғұндардың орны мен рөлі
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Еуразиядағы халықтардың Ұлы қоныс аударуына қуатты серпін берген ғұндар тарихы Шығыс пен Батыс тарихында өте маңызды орын алады. Барлық Еуропа континентін іс жүзінде қамтыған және оның саяси, этникалық, мәдени тұлғасын түбегейлі өзгерткен қоныс аудару процестерінің шыңы IV-VII ғасырларға дәл келеді.
Ғұндар Еуропаға Орталық Азиядан келді. Б.з.д. IV ғасыр қытайлықтар оларды өздерінің қауіпті қарсыластары ретінде көрсетеді. Ғұндардың әскери көсемдері -Хань империясымен соғыста бірталай жетістіктерге жетті. Б.з. ІІ ғ. бірінші жартысында ғұн тайпаларының Шығыс Қазақстанға және Жетісуға, кейін Батыс Сібір, Орал, Каспий жағалауларына және Волганың арғы жағындағы далаларға көшіп-қонуы басталды.
Бұл аймақтарда ғұндардың жергілікті тайпа ұйымдарымен ассимиляция процесі жүрді. IV ғ. ортасында олар Волга мен Дон аймағына енді. Азов аймағы және Солтүстік Кавказдағы аландарды, Босфор патшалығын жаулап алып, Доннан өтіп, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы остгот патшасы Эрманарихтың көп тайпалы державасын 375 жылы жеңіліске ұшыратты.
375 жылы халықтардың Ұлы қоныс аударуына алып келген бастама болды. Қазіргі таңда қазақстандық жалпы тарих ғылымында бұл оқиғаларды орта ғасырлар тарихы дәуірі мен өркениетінің бастамасы ретінде қарастырады.
Сол уақыттың жылнамашыларының көрсеткеніндей ғұндар ерекше жауынгер болды, алыстан найза лақтырып соғысса, жекпе-жекте өздерін қанжардың жүзінен қорғай отырып, жауларын арқаннан жасалған тұзаққа түсіретін. Әскерде садақшыларға ерекше орын берілді, садақ пайдалануда ғұндар жоғарғы жетістіктерге жетті. Ерекше ассиметриялық түрдегі садақ, майысқақ ағаштан жасалып, мүйіз пластинкалары, сіңір, сүйек жапсырылып қуатына жететін де, алыстан жауын жайрататын. Бұл жерде ғұндардың әскери өнерінің жан-жақты жетілгендігін көрсете кетуіміз керек. Мұны Азия мен Еуропаның біршама бөлігіндегі археология мәліметтері де даусыз дәлелдейді.
1. Асылбеков М.Х., Байпақов К.М. “Қазақстан тарихы І том” Алматы. Атамұра. 1996. 245-272 б.
2. Жұмақаева Б.Д. “Қазақстан тарихы” Алматы. 2010. 31-36 б.
3. Жұмаханов Т., Шаңбай Т., Жұматаев Б., Теченко Л.И. “Ежелгі Қазақстан” энциклопедия: арийлер, сақтар, ғұндар, түркілер. Аруна. 2004. 81-113 б.
4. Алдажұманов Қ.С., Балақаев Т.Б., Қозыбаев М.Қ., Нұрпейісов К.Н. “Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін” Алматы. 1994. 54-62 б.
5. Чапай М. “Қазақстан тарихы” Алматы. 2003. 25-36 б.
6. Тілеубаев Ш.Б., Смағұлов С., Қаражан Қ.С., Әбсеметова Ж.
“Қазақстан тарихы” Алматы. NURPRESS.2011. 25-32 б.
7. Маданов М. “Ұлы дала тарихы” Алматы. Санат. 1994. 112-143 б.
8. Байғұнақов Д. “Орталық Азия ғұндары туралы не білеміз?” Ақиқат. 2008. №4. 7 б.
9. Жұмағұлов Қ. “Ғұндар алғашқы Еуразиялықтар еді” Тарих. 2002. №15. 1 б.
10. Өтениязов С. “Ғұн дәуірі және Еділ патша” Ана тілі. 2013. №9. 2 б.
        
        Кіріспе
Еуразиядағы халықтардың Ұлы қоныс аударуына қуатты серпін берген ғұндар тарихы Шығыс пен Батыс тарихында өте маңызды орын алады. Барлық ... ... іс ... қамтыған және оның саяси, этникалық, мәдени тұлғасын түбегейлі өзгерткен қоныс аудару процестерінің шыңы IV-VII ... дәл ... ... ... ... ... ... IV ғасыр қытайлықтар оларды өздерінің қауіпті қарсыластары ретінде көрсетеді. Ғұндардың әскери көсемдері -Хань империясымен ... ... ... ... Б.з. ІІ ғ. ... жартысында ғұн тайпаларының Шығыс Қазақстанға және Жетісуға, кейін Батыс Сібір, Орал, Каспий жағалауларына және Волганың арғы жағындағы ... ... ... ... ... жергілікті тайпа ұйымдарымен ассимиляция процесі жүрді. IV ғ. ортасында олар Волга мен Дон аймағына енді. Азов аймағы және ... ... ... ... ... ... алып, Доннан өтіп, Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы остгот патшасы Эрманарихтың көп тайпалы державасын 375 жылы жеңіліске ... жылы ... Ұлы ... ... алып ... ... ... Қазіргі таңда қазақстандық жалпы тарих ғылымында бұл оқиғаларды орта ... ... ... мен ... ... ... қарастырады.
Сол уақыттың жылнамашыларының көрсеткеніндей ғұндар ерекше жауынгер болды, алыстан найза лақтырып соғысса, жекпе-жекте өздерін қанжардың жүзінен ... ... ... ... ... тұзаққа түсіретін. Әскерде садақшыларға ерекше орын берілді, садақ пайдалануда ғұндар жоғарғы жетістіктерге жетті. Ерекше ассиметриялық түрдегі садақ, майысқақ ... ... ... пластинкалары, сіңір, сүйек жапсырылып қуатына жететін де, алыстан жауын жайрататын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кетуіміз керек. Мұны Азия мен Еуропаның біршама бөлігіндегі археология ... де ... ... ... ... ... жорықтары
Ол билеген 434-453 ж.ж. аралығында Ғұн мемлекеті барынша үлкен аймақтық кеңеюді басынан өткізіп, ... ие ... Грек және Рим ... ... ... ... бойы ... билеген патша руынан шыққанын көрсетеді. 434 ж. қаған ... (Руа) ... ... кейін ғұндарға ағасы Мундузуктың балалары Аттила мен Бледа басшылық етті (кейбір ... ... ... мен ... ... ... емес, туыстас аға-інілер). 444 ж. Бледаның өлімінен ... ... ... ... ... ... 435-436 ж.ж. ... басқарған ғұндар Римге бағынышты болған Майн мен Рейн аралығындағы бургундар патшалығын қосып алады.
Бұл оқиғалар ... ... ... бір ... шығармасы болып табылатын, Гомердің туындыларымен және "Ролланд туралы жыр", "Игорь полкі туралы сөз" сияқты ... ... ... орын ... ... ... жырдың" көрінісіне негіз болады. Осы және өзге де герман эпосының шығармаларымен, Скандинавия сағаларында Аттила (Этцель, Атли) Рим империясының ... ... азат ... ... ... атақты жылнамашысы, V ғ. тарихшысы және мәмілегері, ғұн патшасына 448 ж. жіберілген Византия елшілігінің мүшесі грек Приск Панийский, жеке ... ... ... ... "Византия тарихында" Аттиланы ірі мемлекет тұлғасы, ұлы істермен айналысқан дана билеуші, талантты мәмілегер және әділетті сарапшы ретінде, Аттила мемлекетін ... ... ... ретінде суреттей отырып, шындықты бейнелеген.
Ол Батыс Рим және Шығыс Рим империясының қуатты ғұн патшасымен одақтасуға ұмтылысын ... Екі ... ұлы ... ... ... ... ... Паннониядағы Аттила сарайында Приск, ғұндарды батысқа жасалатын жорықтан аластатуды көздеген ... ... ІІІ ... елшілерін кездестірді.
Әсіресе, Византия Аттиламен бейбітшілік қатынаста болуға барынша күш салды. "Шығыс ромейліктер,-деп жазады Приск, - кез келген ... ... оның ... ... ... ... бұйрығы ретінде қарады". Ғұн мемлекетімен одақтастыққа ұмтылған тек Батыс пен Шығыс империясы ғана емес. V ғ. 40-50 ж.ж. Аттиланың ұлы ... ... ... танымалдығы соншалық, өзге халықтардың көсемдері мен патшалары одан ... ... ... ... ... ... Батыс пен Шығыс мемлекеттерінің елшілері болды.
Ғұндар мен Батыс Рим империясының арасындағы қақтығыстар барысында рипуар франктерінің тақ үшін болған күресіне ... ... айта ... ... ... ... кейін, оның ұлдарының арасындағы күрес басталды: үлкен ұлы Аттилаға, кішісі Римге ұмтылды. ... галл ... ... 448 ж. ... багаудтардың халықтық қозғалысын рим әскерлері тұншықтырған кезде, ғұн патшасы көтерілістің белсенді қатысушысы, белгілі ... ... пана ... ... ... ... ... "заңды негізін тапты". Бауыры ІІІ Валентинианның бақталастықтан туындаған қысымынан шығуды көздеген және осы орайда ... ... де ... Гонорияның 450 жылы сұраған көмегін де ұлы әмірші осы мақсатта пайдаланғысы келді.
Сонымен қатар Рим империясымен күрес барысында Аттила Римнің билеуші ... өз ... ... ... Жіберген елшісі арқылы Аттила Гонориямен бірге оның әкесінің байлығының жартысын, сонымен бірге Галлияны (Францияның ескі атауы) ... ... ... қызы ... ... ... тиесілі деп есептеді. Римдітер Аттиланың бұл талабынан бас тартқандықтан, ол ... ... ... ... бір аласапыран дәуірдің замандасы жылнамашы Проспер Тиро (Аквитанияда туған, біраз уақыт Рим папасы І ... ... ... ... ... Батысқа жорығын сол уақыттың негізгі оқиғасы ретінде көрсете келе, төмендегідей суреттеді: "Ол Рейннен өтісімен ... галл ... ... биледі. Римдіктер мен готтар әскерлерін біріктіріп, жауды қарсы алуды шешті..." . Осы кезеңнің маңызды куәгерлеріне патша хаттарының материалдары мен ... ... ... орай ... әлі де өз деңгейінде тиесілі сұрыптауларға ұшырамаған, бұл кеңестік кезеңнің тарихнамасына да қатысты. Өзінің негізгі тұрғысынан бұл латын тіліндегі ерекше ... сол ... ... ... күрделі түйіндерін қайта қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Мысалы, 451 жылы папа І Лев ... Рим ... ... ... ... ... пен Шығыс Рим императорларының келісімі варварларға қарсы тұруға қажет екенін анық білдіреді. Император Валентиниан да өз ... ... мен ... ... ... ... Галлия мен Испания елшілерін жіберіп, ғұндарға қарсы бірлесе соғысуды талап етті. Ғұндармен күрес Рим империясы мен ... ... ... басқа да кельт және герман тайпаларының одақтарын өз мақсаттарына жұмылдыра алды. Аэций бұдан ертерек кезде Римдегі билік үшін ... ... ... ... ... ... қолдау көріп, ғұн әскерлерімен Италияға қайтып келіп, қарулы күштерді басқаруды қайта ... ... ... ... Аэцийдің ғұндардың жалдамалы топтарын пайдаланғаны және оларды басқара алғандығы белгілі.
451 жылдың басында Аттила жорығын бастады. Ғұндармен ... ... ... герман тайпалары да болды. Рейннен өткен әскер Трирге бағыт алып, екі топпен Галлияның солтүстік-шығысына бет ... ... ... ... ... ... (лат. Campi ... болды. Каталун даласындағы ұрыс Ганнибалдың тұсындағы (б.з.д. 216 ж.) Канн, Напалеонның тұсындағы Ватерлоомен (1815 ж.) ... тұра ... ... және ... ... ... шайқастардың қатарына жатады. Шайқас 451 жылы маусым айының жиырмасына таман басталады. Вестгот королі ... сол ... ... оң ... ... ... одақтастар орын алды. Қарама-қарсы тұстадағы әскердің негізін құраған орталық позицияны ғұндар мен Аттила иеленді, ол ... ... ... ... кеткендей, "ешкім мұндай керемет оқиғаларды басынан өткермеген, бұл оқиғаларды жан-жақты жеткізу үшін ... ... ... болу қажет". Вестготтардың патшасы Теодерих дротик тигеннен кейін құлап, оның денесі тау болып жатқан өліктердің арасында жоғалып, тек ... күні ғана ... Ұрыс ... ... ... ... ... рим-вестгот әскерлері Аттиланың лагерін атқылаудан ғұн садағының оғынан қорқып, тұрақтарына қайтып келді.
Бұл жерде ғұндардың ... ... ... ... ... ... керек. Мұны Азия мен Еуропаның біршама бөлігіндегі археология мәліметтері де даусыз дәлелдейді. Бірақ Азияның тамырында өмір сүрген ғұндар мыңдаған ... ... ... ... сол ... ... Еуразия мен Еуропаның біршама территорияларын қалай жаулап ала алды.
Ғұндар қалыптастырған батыстағы мәдениет
Бағындырылған аймақтардағы халықтар мен елдердің ландшафттық, климаттық, тілдік, тұрмыстық, ... ... ... сіңіп кетуі таңдандырады. Осының барлығын, ең алдымен, мықты салт атты әскермен түсіндіруге болады. ... ... ... аттың үстіне отыруға үйретілетін, кейінгі антикалық авторлар Аммиан Марцеллин, Апполинарий ... және т.б. ... ... олар ... қағылып қойғандай отыратын.
Тағы да айта кететін жайт, ер-тоқым мен аттың ер-тұрманын Батыс әлемі ғұндармен кездескенге ... ... жоқ. Ғұн ... ағаштан жасап, алтын мен күміс металдармен сәнденген ер-тоқымдарының көріністерін археологтар Алтай аймағы мен ... ... ... ... (Тянь-Шань), Бурабай өзенінен т.б. жерлерден тапқан. Ғұн салт аттысының қажетсінгенде ауыстырып мінетін 2-3 ... ... ... ... ... көрсеткеніндей ғұндар ерекше жауынгер болды, алыстан найза ... ... ... ... ... ... қорғай отырып, жауларын арқаннан жасалған тұзаққа түсіретін. Әскерде садақшыларға ерекше орын берілді, садаұты пайдалануда ғұндар жоғарғы жетістіктерге жетті. ... ... ... ... ... ... ... мүйіз пластинкалары, сіңір, сүйек жапсырылып қуатына жететін де, алыстан жауын ... ... ... ... ... ... өз патшасының өлімі үшін кек қайтарғылары келді. Дегенмен, Теодерихтің баласы Торисмунд "ғұндар қайтар жолында оның корольдігін іздейді-ау" деген үреймен ... ... Ал ... ... ... байқап, мұны жау тарапынан жасалып отырған қулыққа балап, лагерьде біршама ұзақ болды.
Дегенмен, біріккен "Еуропа" ... ... ол ... яғни айла ... жөн ... ... арқылы Аттила әскерімен Паннонияға қайтып келді. Проспер Тиро жазғандай, Каталаун даласындағы шайқаста "бірде-бір жақ ... ... жоқ. Өлім саны ... ... ... Аттила жорығының ерекше кең аумағымен түсіндіруге болады және шексіз үлкен ... ... мен ... бір ... ... аса ... ... Шындығында 451 жылғы "халықтар шайқасынан" кейін ғұндардың күші әлі де ... еді. ... бұл ... тән ... ... да, бірақ жеңіліске де мүлдем жатпайды.
Бұл пікірдің дәлелі ретінде келесі жылы Аттиланың Рим империясының жүрегі - ... ... жаңа ... айтуға болады. Бұл, менің ойымша, ғұн қолбасшысының галл соғысының барысында пайда болған стратегиясының мәні болар. Галл жорығынан қайтып ... ... ... Рим ... ... төлеу талабын қайта жандандырды.
Мұнда ғұндардың күшін, жалынын әлі де ғұн билеушісінің екі Рим ... мен ... ... ... ... ... 452 ... көктемнің соңына қарай ол Италияға жаңа жорық ұйымдастыра бастайды, бұл ғұндардың екінші еуропалық соғысына алып ... ... - ... ... Ғұндар Аквилея, Конкордия, Альтин, Патавий (қазіргі Падуя), Вицетия (қазіргі Виченца), Верона, Бриксия (қазіргі Брешия), Бергамо, Милан, Тицин ... ... ... ... ... өз ... ... император сарайына орналастырды.
Бүкіл Солтүстік Италия ғұндардың қолына өткеннен кейін, олардың Римге жолы ұзақ емес еді. ... ... ... ... ... күші болмағандықтан, Аттила әлемдік үстемдікке жақын болған.
Төрт бөліктен тұратын держава, солтүстік аймақтарында Скифия (ғұн патшалығы) Германияға дейін, ... ... ... ... екі Рим ... ... Өз территориясы мен ықпалы бойынша ол әлемнің 4 бөлігін де қамтиды: шығыстан ... ... ... ... ... ... ... жерлеу жыры жоқтау мәтіні түрік дәстүрлеріне ұқсас, сондықтан Орталық ... ... ғұн ... байланысын байқауға болады.
Демек, қаған Күлтегін құрметіне жазылған Орхон-Енисей руналық жазбаларында шығыс түрік қағаны өз иелігінде әлемнің 4 бөлігін иеленген халықтардың ... ... ... ... ... ... ... бұл - "дүниенің төрт бұрышы" деген мағына береді. Осылайша ғұндар мен Аттила және шығыс түрік қағаны туралы көрсетілген ... ... ... ... ... болады. Ғұн империясы шығыстан батысқа қарай - ... ... ... және ... ... мен Рейнге дейін созылды.
Аттиланың жағдайын 447 жылы ... ... ... ... ... ... Сол ... де эпидемия болған, бірақ оның әскерінің негізгі бөлігіне әсер еткен жоқ. ... ... ... ... жеткен болатын. Император ІІ Феодосий ғұндарға бір рет 6000 пұт ... жыл ... 2100 пұт ... ... ... ... міндетін мойнына ала отырып бейбітшілік сұрады. Енді жеңімпаз әскердің басындағы Аттила Италияда еді.
Империя үшін осындай қиын ... ІІІ ... ... ... ... ... де ... болды. Рим әскері ғұн тегеурініне бұдан былай ... тұра ... Ақыр ... ... ... ... ... Аттилаға елшілер тобын жіберу тәсілі қолданылды. Оны кейіннен Ұлы атанған папа І Лев өзі бастап барды. Проспер Тиро ... ... ... ... қабылданып, патша шіркеудің жоғары басшысының қатысуына ерекше ризашылығын білдіріп, соғысты одан әрі жүргізуден бас ... ... ... ... арғы ... ... уәде берді".
Егер Аттила Рим қабырғасының түбінде тұрып, папаның сөзіне тоқтап, мағынасыз қиратулар мен ... бас ... сол ... тағы бір ... ... патшасы Гейзерих туралы бұны айта алмаймын. Үш жылдан кейін, 455 жылы І Лев оны ... ... жоқ. ... ... ... ... халқын ақырғы жібіне дейін тонап алды, осыдан ... ... ... ... байлықтарды жаппай құрту және хайуандық пен мағынасыз қатыгездіктің баламасы ретінде қолданылады.
Кейіннен орта ғасырлардың жазбалары ... ... ... ... dei", яғни ... ... сөзбе-сөз аударсақ: "Құдайдың азабы" мағынасын беретін балама есімі бар ғұн ... ... ... ... ... бейнелейді. Бұл жерде біз осы атауға көбірек көңіл бөліп тоқтала кетуіміз керек, себебі, осы уақытқа дейін патшалардың патшасы Аттиланы еске ... ... ... кейбір басылымдарда бұл есім ғұн билеушісінің "бет-бейнесі" болып кеткен.
"Flagellum dei (Бич ... ... ... ... ... кейпін" көрсететінін баса айту керек. Бір аңызда "Қасиетті апостолдар Петр мен ... Рим ... ... тұрғандықтан бойын жиған Аттила райынан қайтты" деп көрсетеді. Кейінгі орта ғасырлардың басында бұл ... ... ... ... ... де болды. Осылайша шіркеу рухында Аттиланы Рим шекарасында тоқтатқан папа Левтің "Батырлық" ... ... ... ... ... және ... ... христиандық Рим империясын қарсы қойып, хроникаларда патриций Аэций қорғаушы ретінде бейнеленеді. 451 ж. ... ... ... ... сын ... ... қайшылықтар мен қақтығыстарды ұмытып христиандықты ертеректе қабылдаған галл-рим, испан-роман тұрғындарын айтпағанның өзінде дәл осы ... ... ... мен ... ... ... ... болу уақытын анықтадым. Шындығында, баламасының алғашқы мағынасы ең алдымен христиандықтың дінсіздікпен діни конфронтациясына байланысты еді. Ал бұл Аттила "Құдайдың" ... ... ... ... қатал тиран бейнесіне өзгеше сипат береді.
Сонымен бірге, маман ретінде ең алғаш рет "flagellum dei" түсінігін гот патшасы Аларихқа және 410 ж. ... ... ... ... ... ... ... және "шіркеу әкесі" Аврелий Августин (354-430 ж.ж.) қолданғанын ерекше айта кеткім келеді. "Мәңгі қаланың" сол ... ... ... ... әсер ... ... ... ақыры" жақындағандай сезінді.
Бірнеше себеп ғұндарды Паннонияға қайтуға итермеледі. Олар азық-түліктің жетіспеуі, эпидемияның таралуы. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер жетті. Өз өмірінің ақырғы айларын ғұн державасының билеушісі ... ... ... ... ... ... империясымен жаңа соғыстың болуын Құдай жазбаған еді. 453 жылы ... ... ... болды.
Жерлеу кезеңіндегі жоқтауда ғұндар өз билеушісінің істері мен ... ... еске ... (бұл ... ... латын тілінен қазақшаға аударылған). Ғұндардың ұлы патшасы Аттила әкесі Мундзуктан туып, Күшті тайпаның қожайыны болды ең ақыры:
"Сен ... ... ... ... ... патшалықтарын жалғыз иелендің, қалаларды алып екі рим империясының әлемін қорқынышқа ... одан әрі ... ... үшін ... ... жылдық салықты қабылдадың. Осының барлығын бақытты аяқтап, жау жарасынан емес, өз ішінен шыққан ... ... ... пен көңілділікте, тайпаның амандығы мен бірлігінде жаныңа батқан ауырлықты сезінбей қайтыс болдың. Кім бұны өлім ретінде қабылдайды. Егер ешкім кек ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің бірде-біреуі осы Аттила жоқтауының мазмұнымен салыстыруға келмейді. Аттила өлімінен кейін, Батыстағы ғұн державасы оның мұрагерлері ... ... ... ... бір ... ... Дунайдың солтүстігінде қалды. Үлкен бөлігі Қара теңізге кетіп, ары қарай шығысқа Орал және Арал теңізі бағытына, яғни кең ... ғұн ... ... ... ... келді.
Еуразия тарихының жаңа дәуірге өту кезеңі мен ортағасырлық өркениет барысында ... ... ұлы ... ... ... ... жуық өмір сүрген ғұн державасы үлкен ықпал етті. Рим империясы құлағаннан кейін ... ... ... енді ... ... ... ... Шығыс Еуропа аймағында өз дамуын жалғастырды. Ескі Рим империясын ауыстырған "Еуропаның" маңызы өсті. Ғұн шапқыншылығынан кейін пайда болған "вакуумді" герман, ... және тағы да ... ... ... ... және оның дәуірі тарихта өшпес із қалдырды, белгілерін тек тарихи шығармалар, жылнамалар және эпикалық шығармалар ғана сақтап қалған жоқ. ... ... ... ... 18 ... ... мен оның патшасының ұлы істері көрініс тапқанын айтсақ та жеткілікті. Аттила ... ... ... өте келе ... ... ... өзгерістеріне қарамастан орта ғасырлардан бері Германия топонимикасында сақталған.
Мысалы, "Hetzelistal" ("Hetzelinstall") атауының сөзбе-сөз аудармасы "Этцель даласы", бұл Оффенбург жерінде, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Atzelbach ("Этцель бұлағы") Оттенхефенде, "Attlisberg" ("Аттли тауы"). Қасиетті Блазиендажәне т.б. ғұндардың Еуропада болғанына куә бола алатын ғұн жолдарының ... ... Unkel (Hunkel, Hunkele, ... Рейннен өткендегі "ғұн жолы" деген мағына береді; ... ... ... ... Маастан өткендегі "ғұн көпірі"; Hennegau / Gau der Hunnen / (Геннегау) "ғұн ... ... және т.б. ... есімі қазір түркі тектес халықтарда (қазақша - "Еділ") кең тараған.
Азияның тамырында өмір сүрген ғұндар мыңдаған шақырымға созылған ... ... сол ... ... ... мен ... біршама территорияларын қалай жаулап ала алды. Бағындырылған аймақтардағы халықтар мен елдердің ландшафттық, климаттық, тілдік, тұрмыстық, салт-дәстүрлік ерекшелігіне қарамастан сіңіп кетуі ... ... ... ... ... "magister militum" әскердің жоғарғы қолбасшысы құрметті атағын алған ғұн билеушісі Аттила (Еділ, ... 395 ж. ... 453 ж. ... болған) Батыс Рим империясына байланысты тәуелсіз саясат ... ... Ол ... 434-453 ж.ж. аралығында Ғұн мемлекеті барынша үлкен аймақтық кеңеюді ... ... ... ие болды.
Адамзат тарихындағы ғұндардың орны мен рөлі
Адамзат тарихындағы ғұндардың орны мен рөлі және Еділ патша (Аттила) тарихы көп ... бері ... ... ... бұл ... ... ... және көркем шығармалар да жазған. Көлемді зерттеулер XVIII ғасырда пайда бола бастады. Алғаш рет көлемді еңбек жазған ... ... ... ... ... Оның 1748 жылы ... ... "Memoire sur I origene de Huns et Turcs" (Paris.1748) деп аталады. Ал 1756-1758 жылдары оның осы тақырыпқа арналған көлемді ... тек ... мен ... ғана емес, моңғолдар проблемасы да қосылды (Histoire des Huns, des Turcs, et des autres Tartares occidentaaux. 4 tom. Paris. ... Бұл ... 1768 жылы ... ... ... ғасырдағы зерттеулердің ең үлкені әрі көлемдісі осы Дегиннің еңбектері ... XIX ... ең ... ... ... ... "Аттила және оның ізбасарларының тарихы" атты кітабы екі том болып Парижде 1856 жылы жарық ... Бұл ... ... ... мен Еділдің адамзат тарихындағы рөліне ерекше баға бергендіктен және көптеген тарихи ... дәл ... үшін ... ... ... ... (төңкеріс) жасады деуге болады.
Ал XX ғасырда тарих ғылымының осы бір көкейкесті ... ... жаңа тобы ... келді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында бұл тақырыпты зерттеушілердің ең көрнектілері ... ... Мак ... Мэншен-Хэлфэн, Руденко, Томпсон, Толстов, Бернштам болса, екінші жартысында Гордон, Артамонов, Гумилев, Вернер, Такат, Мандельштам, Серебренников, Сиротенко, Марғұлан, Засецкая, ... ... ... ... аталған проблема бойынша революция жасаған А.Н.Бернштам ғана еді. Ол шын мәнінде аттилатану мен ғұнтану ... ... ... ... оған ... ... ... бақыт әкелген жоқ, керісінше "Пантюркист" деп айыпталды және көп ұзамай 1956 жылы бар-жоғы 46 жасында дүниеден өтеді.
Ғұндардың адамзат тарихындағы алатын ... ... баға ... Кейбір А.Н. Бернштам сияқты ғалымдар ғұндардың Еуропаға келуінің тарихи және прогрессивтік маңызы болғанын дәлелдейді. Әрине, бұған Еуропа ... көп ... ... ... Олар Еуропадағы ғұндар тек жойқын шабуылшы, басқыншы, күйретуші ғана болды деп шындыққа көз ... ... және ... ... Ғұн ... мен оның ... патшасы Еділ туралы осы уақытқа дейін, жоғарыда айтқанымыздай, көптеген зерттеулер жазылды. Олардың ұзын саны жүзден асады. Осы тақырыпқа ... ... әлі ... ... ... ... ... қанша көп болғанымен, олардың көбі христиан дінінің әсерімен жазылған дүниелер. Алайда сол әйгілі зерттеушілердің ішінде нағыз демократтық және реалистік көзқараста ... ... ... ... ... атап өтіп, біздің бас иетін ғалымдарымыз ХІХ ғасырдағы Амедей Тьиерри, ХХ ғасырдағы А.Н.Бернштам, Ф.Альтхэйм, Л.Н.Гумилев, Ә.Х.Марғұлан, И.П.Засецкая, З.В.Удальцова және ... атап ... ... ... Еділ мен ... ... ... зерттеп, ғылымның осы саласында төңкеріс жасаған ғалым. 1856 жылы Парижде жарық көрген "Аттила және оның ізбасарларының тарихы" атты екі ... ... ... рет ... соң ... өмір ... ... (Арғын) қағанаты туралы аса құнды зерттеулер бар.
Сонымен қатар, ол ғұндардың және Еділдің тарихта алатын орнын дәл көрсетіп, әділ бағасын берген еді. ... ... ... ... ол ... ... ... тарихындағы ұлы адамдар А.Македонский мен Ю.Цезарь қатарынан орын ... деп ой ... ... ... тұжырым, әрине, христиан дінінің әсерімен жазылған басқа зерттеулердің бәрін жоққа шығарып, олар нақақтан ... ... ... ... ... ... болатын.
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Ғұндар проблемасымен Ресей ғалымдары да жан-жақты айналыса ... ... ... ... ... ... ... Солардың ішінде М.Стасюлевич, В.В.Латышев сынды ғалымдарды ерекше атауға болады. Айта кететін бір жайт ... ... ... ... ... ... алғаш қолданған А.Н.Бернштамның орны ерекше. Оның "Очерки истории гуннов" атты кітабының 1951 жылы жарыққа шығуы шын мәнінде тарихи ... ... ... ... Кеңес өкіметінің тарихшылары Батыс Еуропадан шыққан ғалымдардың еңбектерін әрқашан басшылыққа ала отырып, сараптап, ... ... ... жазды. Сондықтан олардың еңбектері көбіне Еуропа ғалымдарының еңбектерінен құндырақ болды. Оның үстіне олар кең ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты пайдалана білді.
Ғұндар проблемасын бұрыннан зерттеп жүрген талантты ғалым, археолог А.Н.Бернштамның әйгілі "Очерки истории гуннов" ... ... ... 1951 ... 3-ші ширегінде Ленинград университетінде жарық көрді. Жауапты редакторы М.М.Дьяконов.
Көп жыл ... ... ... мен Еділ ... ... ... қандай еңбек жазылса соның бәрін сараптап, адамзат тарихындағы олардың рөлі мен ... ... ... ... "...в этом заключается всемирно-историческое значение гуннского похода на Запад, в этом заключается всемирно-историческая роль Аттилы" (162 бет) деп әділ ... ... ... ... ... ұлы қоныс аударуында басты рөл атқарған ғұндар жайлы көптеген дерек көздері мен іргелі зерттеулер бар ... ... ... ... тарихының мәселелеріне қалам тартқан кейбір ғлымдардың бірлі-жарымды еңбектерін есептемегенде, отандық тарих ғылымында ғұндарды зерттеу әлі күнге дейін кенжелеп келеді.
Азияның тамырында өмір ... ... ... ... ... ... игеріп, сол кезеңдегі жағдайларда Еуразия мен Еуропаның біршама территорияларын жаулап ала алды. Бағындырылған аймақтардағы халықтар мен елдердің ... ... ... ... ... ерекшелігіне қарамастан сіңіп кетуі таңдандырады. Осының барлығын ең алдымен мықты салт атты ... ... ... ... ... ... ... үстіне отыруға үйретілген, кейінгі антикалық авторлар А.Марцеллин, А.Сидоний және т.б. көрсетуі бойынша олар ер-тоқымға қағылып қойғандай отыратын.
Ғұн ... ... ... ... ат басын тіреген бұлардың ағайындары Баламір, Қодан, Ұлдостар болыпты. Ел көрсін, жер танысын, қанатын қақсын, ... ... ... ... ... толыссын деген ізгі мақсатпен атасы Монжық Оттылыны Батыс Рим империясының императоры Гонорийдің қолына "аманатқа" аттандырған. "Мың шақырымдық жол бір ... ... ... ... ... ... ... қарына алмас семсер ілген ұлы қолбасшының даңқы осылайша өрілген.
Ғұн мемлекетімен одақтастыққа ұмтылған тек Батыс пен Шығыс империясы ғана ... V ... 40-50 ... Аттиланың ұлы билеуші ретіндегі атағының танымал болғандағы соншалық, өзге халықтардың көсемдері мен патшалары одан үнемі көмек ... ... ... ... ... ... тарихында" Аттиланы ірі мемлекет тұлғасы, ұлы істердің ортасындағы дана билеуші, ... ... және ... ... ... Аттила мемлекетін Римнің қауіпті бақталасы ретінде суреттей отырып, шындықты бейнелеген.
Пайдаланылған әдебиеттер
* Асылбеков М.Х., Байпақов К.М. ... ... І том" ... Атамұра. 1996. 245-272 б.
* Жұмақаева Б.Д. "Қазақстан тарихы" Алматы. 2010. 31-36 ... ... Т., ... Т., ... Б., Теченко Л.И. "Ежелгі Қазақстан" энциклопедия: арийлер, сақтар, ғұндар, түркілер. Аруна. 2004. 81-113 б.
* Алдажұманов Қ.С., Балақаев Т.Б., Қозыбаев М.Қ., ... К.Н. ... ... көне ... ... дейін" Алматы. 1994. 54-62 б.
* Чапай М. "Қазақстан тарихы" Алматы. 2003. 25-36 б.
* Тілеубаев Ш.Б., Смағұлов С., Қаражан Қ.С., ... Ж. ... ... ... ... 25-32 ... ... М. "Ұлы дала тарихы" Алматы. Санат. 1994. 112-143 б.
* Байғұнақов Д. "Орталық Азия ғұндары туралы не ... ... 2008. №4. 7 ... Жұмағұлов Қ. "Ғұндар алғашқы Еуразиялықтар еді" Тарих. 2002. №15. 1 б.
* ... С. "Ғұн ... және Еділ ... Ана тілі. 2013. №9. 2 б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еуразия климаты13 бет
Жапония жайлы9 бет
Халықтың ұлы қоныс аудару6 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
«Қоныс аударушы» дамыған капиталистік елдер5 бет
Адамның америка мен австралияны қоныстануы8 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
Жер шары бойынша халықтардың қоныстану ерекшеліктерінің негіздері мен халық санының өсу динамикасы58 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет
Орал, Торғай облыстарына қоныстандырудың қорытындысы69 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь