Қазақ тілін оқыту әдістемесі

Кіріспе 3 бет
Негізгі бөлім 5 бет
1.1 Қазақ тілін оқыту әдістемесі 5 бет
1.2 Қазақ тілін қатысымдық әдісін оқыту принциптері, анықтамасы мен ерекшеліктері 9 бет
1.3 Қатысым әдісін қолданылу жолдары 24 бет
1.4 Қазақ тілі сабағында оқушылардың қатысымдық құзыреттілігін
дамыту
28 бет
1.5 Қазақ тілін қатысымдық негізде оқытудың тиімді жолдары 28 бет
Қорытынды 32 бет
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 34 бет
Қосымша
Курстық жұмыстың өзектілігі: Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы 47-бабының 3-ші тармақшасында білім алушылар мен тәрбиеленушілердің Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен білім беру ұйымдарында ақпараттық ресурстарды тегін пайдалануға, оқулықтармен, оқу-әдістемелік кешендермен және құралдармен қамтамасыз етілуге тиіс екендігі сараланып көрсетілген. Сонымен бірге «Қазақстан 2030» стратегиялық құжаттарындағы «Білім беру» бөлімінде [1], Қазақстан Республикасының білім туралы заңында [2] және «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасында» [3] Отанымыздың мектептеріндегі білім беру жүйесінің дамытушы жаңа бағытты таңдауы мен білім беруді жетілдіру мәселелері тек әлеуметтік қана емес, елдің экономикалық дамуы тұрғысынан ерекше маңыздылығы айтылған. Бұл мәселелерді жүйелі түрде жүзеге асырудың бастапқы іргетасы мектепте қаланады. Сондықтан Қазақстанда өмір сүретін әрбір азаматтың жан-жақты терең білім алуына, жеке тұлға ретінде қалыптасуына, еліміздің әлемдегі 50 өркениетті елдің қатарына қосылуына өз үлестерін қосуына жағдай жасалған.
Соңғы жылдары ана тілімізді оқытып үйрету мәселесі жаңа бір белеске көтерілді. Атап айтқанда, ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, оқытудың жаңа әдіс-тәсілдері жазылуда. Осыған орай педагогтардың, әдіскерлердің, психологтардың, ғылыми-педагогикалық зерттеу орталықтары қызметтерінің басты бағыттарының негізгі өзегі тілді оқыту әдістемесі мәселелерімен тығыз байланысты жүргізілуде. Бұл қатысым әдісі арқылы оқыту теориясымен етене жақын. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа білім беру жолында сан алуан оқыту құралдарының ішінде қатысым әдісі арқылы оқытудың алатын орны ерекше.
Оқыту – педагогиканың тиімді амалы. Мұнда әрі оқыту, әрі оқу, әрі тәрбиелеу үдерістері бірегей жүреді. Сол себепті соңғы кездері ғалымдардың назары бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқытудың жаңа ғылыми-әдістемелік негіздеріне, оны оқыту теориясына ерекше аударылып отыр. Сондықтан елімізде білім беру саласында жүріп жатқан реформаға сай ұлттық сананы жетілдіретін, жас ұрпаққа озық білім жетістіктерін беретін, төлтума салт-дәстүрде тәрбиелейтін жаңа педагогикалық технологиялар пайда болуда. Сондай жаңа әдістің бірі - оқушыларға қазақ тілін қатысым әдісі арқылы оқыту қолға алына бастады.
Әдіс тілдік қатысымға сай оқушылар үшін қазақ тілін меңгерту, оқыту үдерісін мейлінше жеңілдетуге, мазмұны мен формасы жағынан қызықты да тартымды, олармен сыныпта және сыныптан тыс уақытта үйде дайындалу үшін қолайлы әрі қарапайым болуға тиіс. Қазіргі әдістеме өзінің құрылымында оқушылардың белсенділігіне, саналылығына, қызығушылығына және оның оқу үдерісінде көрсетілуі үшін жағдай жасауына сүйенуі қажет.
Қатысым әдісі басқа әдістерден өзіндік ерекшеліктерімен айрықшаланады. Сонымен бірге ол басқа әдістердің бәріне тән ортақ қасиеттерді меңгереді, оларға толық жауап береді, қойылатын үстеме мақсатқа
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030. Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі және әл-қуатының артуы: Ел президентінің Қазақстан халқына жолдауы». – Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
2. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2004. – 132 б.
3. «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы» Егемен Қазақстан. – 2003, 26 желтоқсан. – № 332
4. Оразбаева Ф.Ш. «Тіл әлемі» – Алматы: Ан Арыс, 2009. – 367 б.
5. Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі». –Алматы: Өлке, 2003. – 144 б.
6. Жапбаров А. «Мектеп оқушыларының тілін дамыту әдістемесі». – Алматы-Шымкент: Жібек жолы, 1997. – 200 б.
7. Исабаев Ә. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері». – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 160 б.
8. «Қазақ тілі: фонетика, лексика, морфология, синтаксис». (М.Ермекбаев, Ы.Балқыбекова, К.Базарбаевалармен авторлық бірлестікте). – Шымкент: Мұрагер, 2004. – 336 б.
9. «Тіл дамыту» Бастауыш мектеп. (Б.Алдабергеновамен авторлық бірлестікте). – 1989. – № 2. – 7-9 б.
10. Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас пен қатысым әдісінің ғылыми-теориялық негіздері». Пед.ғыл.докт.дис.-Алматы, 1996ж.
11. Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас: теориясы мен әдістемесі». –Алматы, 2000 ж.
12. «Қазақстан мектебі» журналдары.
13. Қасбаева Г. С. Мемлекеттік тілді коммуникативтік бағытта оқыту жолдары «Қазақ тілі Қазақстан мектебінде» 2008, №5.
14. Рудик Г. А. «Ойлау еңбегінің мәдениеті немесе оқытудың 101 техникасы» құралы – Қостанай, 2010 ж.
15. Аханов К. «Тіл білімінің негіздері» Алматы: Мектеп, 1978 жыл.
16. Құлмағамбетова Б. «Қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы: Мектеп, 1988 жыл.
17. Қордабаев Т.Р. «Жалпы тіл білімі». Алматы: Мектеп, 1975 жыл.
18. Исабаев А. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері» Алматы: Қазақ университеті, 1993 жыл.
19. Әбілкаев А. Қазак тілін окыту әдістемесі. Алматы, 1995 жыл.
20. Әлімжанов Д., Маманов Ы. Қазак тілін окыту методикасы. Алматы, "Мектеп" 1965 жыл.
21. Әлімжанов Д. Қазак тілін окыту методикасының программасы. Алматы, 1980 жыл.
        
        Жоспар
|Кіріспе |3 бет |
| ... ... |5 бет |
| 1.1 ... ... ... ... |5 бет |
| 1.2 ... тілін қатысымдық әдісін оқыту принциптері, анықтамасы|9 бет |
|мен ерекшеліктері | |
| 1.3 ... ... ... ... |24 бет |
| 1.4 ... тілі ... оқушылардың қатысымдық құзыреттілігін | |
| |28 бет ... | |
| 1.5 ... ... ... негізде оқытудың тиімді жолдары |28 бет ... |32 бет ... ... ... |34 бет ... | ... ... өзектілігі: Қазақстан Республикасының «Білім туралы»
Заңы 47-бабының 3-ші ... ... ... мен ... Республикасының Үкіметі белгілеген тәртіппен ... ... ... ... ... ... оқулықтармен, оқу-
әдістемелік кешендермен және құралдармен қамтамасыз етілуге тиіс екендігі
сараланып көрсетілген. ... ... ... 2030» стратегиялық
құжаттарындағы «Білім беру» бөлімінде [1], ... ... ... ... [2] және «Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім
беруді ... ... [3] ... ... ... ... дамытушы жаңа бағытты таңдауы мен білім ... ... тек ... қана ... ... экономикалық дамуы тұрғысынан
ерекше маңыздылығы айтылған. Бұл мәселелерді жүйелі ... ... ... ... ... ... Сондықтан Қазақстанда өмір сүретін
әрбір азаматтың жан-жақты терең білім алуына, жеке ... ... ... әлемдегі 50 өркениетті елдің қатарына қосылуына өз
үлестерін қосуына жағдай жасалған.
Соңғы жылдары ана тілімізді оқытып үйрету мәселесі жаңа бір ... Атап ... ... ... ... оқытудың
жаңа әдіс-тәсілдері жазылуда. Осыған орай ... ... ... ... ... қызметтерінің
басты бағыттарының негізгі өзегі тілді оқыту әдістемесі ... ... ... Бұл ... ... ... оқыту теориясымен етене
жақын. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа ... беру ... сан ... ... ... ... ... арқылы оқытудың алатын орны ерекше.
Оқыту – педагогиканың тиімді амалы. Мұнда әрі ... әрі оқу, ... ... ... ... Сол ... ... кездері ғалымдардың
назары бастауыш сыныптарда қазақ тілін ... жаңа ... оны ... теориясына ерекше аударылып отыр. Сондықтан елімізде
білім беру саласында жүріп жатқан реформаға сай ... ... ... ұрпаққа озық білім жетістіктерін беретін, төлтума салт-дәстүрде
тәрбиелейтін жаңа ... ... ... болуда. Сондай жаңа
әдістің бірі - оқушыларға қазақ тілін қатысым әдісі арқылы оқыту ... ... ... ... сай оқушылар үшін қазақ тілін меңгерту, оқыту
үдерісін мейлінше жеңілдетуге, ... мен ... ... ... ... ... сыныпта және сыныптан тыс уақытта үйде дайындалу үшін
қолайлы әрі қарапайым болуға тиіс. ... ... ... ... ... саналылығына, қызығушылығына және оның оқу
үдерісінде көрсетілуі үшін жағдай жасауына ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерімен айрықшаланады.
Сонымен бірге ол басқа әдістердің бәріне тән ... ... ... толық жауап береді, қойылатын үстеме ... да ... ... ... ... ... мен ... біріншіден, тілдің
ғылыми негізін үйрету болса, екіншіден тілді меңгерту, сөйлетіп үйрету
[6,52].
Қазақстанның ... ... ... ... мен ... ... ... көпшілік жағдайда эмпирикалық болып келеді. Бұл мәселені
шешу жаңа буын «Қазақ тілі» оқулықтары шыққаннан ... ... ... қойылды.
Себебі бұрынғы оқулықтарда тіл ғылымының жетістіктері енгізілгенімен, оны
оқушыға қалай ... ... ... ... оны ... ... керек деген
мәселе жан-жақты қарастырылмады. Практикалық дағдының теориялық ... ... ... ... арқылы қалыптасатындығы айтылмады. Оның
үстіне жалпы білім беретін орта мектептің сыныптарында қазақ тілін қатысым
әдісі арқылы ... ... ... оқушылардың сөздік қорын молайтумен, өз
бетінше білім алу дағдыларын қалыптастырумен анықталады. Бұған қоса қазақ
тілін қатысым ... ... ... сынып оқушыларының ойлауы мен тілін
дамытуды теориялық білім ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Осының барлығы қазақ тілін
қатысым әдісі арқылы оқытудың ... және ... ... ... мақсаты – оқушыларға қазақ тілін қатысым әдісі
арқылы оқытудың ғылыми-теориялық негізін, ... ... ... ... ұстанымдарға негізделген ұтымды әдістеме ұсыну.
Осы мақсаттарды жүзеге ... ... ... ... ... ... қатысым әдісі арқылы оқытудың ғылыми-
теориялық негіздерін дәйектеу;
- қатысым ... ... ... ... ... негіздерін айқындау;
- қазақ тілін оқыту барысында қатысым әдісінің ... беру ... мәні мен ... ... ... ... сапалы оқытудың әдістемелік жүйесін ұсыну;
- қазақ тілін қатысым әдісі арқылы оқытудың басты ... ... ... ... тілін қатысым әдісі арқылы оқытудың жаңа технологиялық
жолдарын анықтау.
Негізгі ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі туралы сөз болғанда бұл ... ... ұлт ... ... тілін оқыту мәселесін жеке бөліп
қарастырмаса болмайды. Өйткені, ... ... көп ... ... ... ... отырған проблема – орыс сыныптарда ... ... ... ... ... бұл мәселе тілдік коммуникацияның тікелей
зерттеу объектісі бола келіп, қазіргі кезеңде өзекті мәселе ... ... ... үйретудің тиімді жолдарын табуға көмектеседі.
Орыс сыныптарда ... тілі ... ... ... ... ... тілшілер, ғалымдар көптеп саналады. Олардың әрқайсысы әр
түрлі мәселелерді қарастыра ... ... ... оқыту саласының дамып,
жетілуіне үлес қосуда. Бұл еңбектердің авторлары ... ... ... ... Ш.Бектуров, К.Сариева, А.Жүнісбеков,
Ф.Р.Ахметжанова, М.Жанпейісова, Ф.Оразбаева, Қ.Бітібаева ... ... ... тұрған мақсат - өзге тілді сыныптарда қазақ
тіліне үйрету ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... сезініп, оның алдындағы ұлт жауапкершілігін ұғынып, ол
үшін басын ... ... ... баруы болып саналады. Сол сияқты, барлық
отандастардың отанымен рухани және материалдық тығыз байланыста болуы, өзі
өсіп - ... ... ... ... ... қайнар көзі.
Бізідің облысымыздың 2005 – 2010 жылдырға арналған Білім ... даму ... ... бұл ... жөнінде былай делінген:
- Жоғары Қазақстандық ұлтжандылық, жоғары мәдениет, ымырашылдық және
адамдардың құқығы мен ... ... ... ... ... тіл ... дамытып, үштілділік принципін
іске асыру, мемлекеттік, орыс және шет тілдерін меңгеру.
Міне, бүгінгі біздің күн тәртібімізде тұрған өзекті ... ... ... іс ... ... үшін не ... ... аталып өткен авторлардың еңбегінің зор екендігін айта келе,
өзімнің жұмысымда Ә. ... ... заңы ... және Е.И.
Пассовтың және бұл әдісті қазақ тілін ... ... Ф. ... әдіс ... ... алып ... ... қазақ тілі сабақтарында қатысымдық әдісін қолданып,
аймақтық компонентін ... ... ... ... ... ... дұрыс ашу үшін ең бірінші қатысымдық әдістің негізін
құрайтын принциптерін көрсетейік. ... ... ұлт ... ... ... барысында қолданылатын қатысымдық әдісті өзіндік ... ... ... Тіке ... ... жеке қабілетін ескеру
3. Сөйлесуге үйретуде жүргізілетін жұмыстардың түрлерін айқындау
4. Сатылап даму
5. Динамикалық өзгеру
6. Өзектілік
Қатысымдық әдістің пайдаланудың тиімді жолы – оның тіке ... ...... тікелей қарым-қатынасы арқылы тілді үйретуді
жүзеге асыруында. Тілді оқытуда үйренуші мен ... ... ... көзбе-көз кездесу, ауызба-ауыз тілдесу, ... ... ... ... әрекеті де іске аспайды. Тілді үйретуге байланысты ... ... алу ... оған қатысты орындалатын жұмыстармен
тапсырмалар қандай, оны іске ... бұл ... ... ... орны ... ... ... анықтап белгілемей, алға қойған мақсатқа жету мүмкін
емес.
Отан – от басынан басталады десек, туған облысымыздың, ... ... ... ... оқиғаларын, айтулы адамдардың өмір жолдарын
білгізудің мәні зор. 3, 4, 7 ... ... ... ... ... ... ... «Менің отбасым», «Дүкенде»,
«Стадионда», «Дәрігерде», «Жыл мезгілдері» тағы сол ... ... ... ... болады. Аймақтық компоненттерді сабақта қолдануда
қандай шаралар арқылы жүзеге асыруға болатынын сызба бойынша ... осы ... ... ... ... ... үш ... жолмен немесе қалыппен іске асады:
1. Жұптық
2. Топтық
3. Ұжымдық
Жетінші сыныпта «Жалпы есім және жалқы есім» атты ... ... ... атты ... ... оқығанда карточкамен жұмыс екеу ара
сөйлесу тағы сол сияқты жұптық қалыппен жұмыс істедім. Карточкаларды әр
жұпқа ... І ... ... ... бір ... ... есімді екінші топқа
бөліп жаз: «Өскемен қаласында көшелер кең, ... Мен ... ... ... ... оқушы оқиды, екіншісі тапсырманы орындайды. ... ... ... ... алмасып, бірінші оқушы жазады, ал екінші
оқушы оқиды.
Үлгі: ІІ Екеу ара ... ... ... ... ... друг у ... куда ты пойдешь отдыхать в ... ... в ... и ... ... есім и жалқы есім.» Диалог мынадай
үлгіде болды: Бірінші жұп:
- Сен ... күні Сібе ... дем ... ... ... Жоқ, мен ... күні «Юбилейный» кинотетрына кино көруге барамын.
Өзің ... Мен ... күні ... ... ... ... ... топтық форма арқылы ... ... ... ... топтарды
қатысымдық әдістің қағидаларына бейімдеудің нәтижесінде жүреді. Топтық
қалып бойынша бір адам кем ... екі не одан да көп ... ...... ... Яғни ... ойын, пікірін, атқаратын жұмыстың
мақсатын бірнеше адамдарға қатар жеткізеді. Бұл қалып бойынша ... ... де, ... ... де іске асуы мүмкін.
5- сыныпта «Қазақстан қалалары» тақырыбын алайық. Нәтиже ... ... ... ... ... ... ... ауа-райын болжау»,
екінші топқа «Аялдамада ауа-райы туралы сөйлесу», ... ... ... ... ... ... ... төртінші топқа «Телефонмен
сөйлесу».
Бір қызығы осы топтық жұмыс барысында ... топ ... ... ... араласып, соңы ұжымдық қалыпқа ... ... ... ... үшін (тыңдап отырған) ситуациялық жағдаят
тудырдым: ... ... ... ... әр ... ... ... тұрған
қаладағы ауа-райын сұрауларыңа болады – деп едім, «Дикторлар» сөйлеп
болысымен: ... ... ... қандай болады, рахмет», «Өскеменде
ауа-рай ... ... - деп әр ... сұрақ қойып оқушылар сөйлесіп
кетті. ... ... ... жұптық және топтық қалыптарда өзара біріктіреді
деген Ф.Оразбаеваның ... ... осы ... өте ... ... қалам», «Туған жерім» модулі бойынша нәтиже сабағы тартымды
өтті. Әр топ ... ... ... өте ... ... ол туралы
сөйлей алатындарын көрсетті.
І- топ: Өскемен ... топ: ... ... топ: Өскемендегі мұражайлар
IV топ: Өскемендегі ескерткіштер
Әр топ ситуациялық жағдаят тудырып, тіпті шағын ... ... ... ... ... досым Миша Новосибирден келді. Біз ... ... ... ... – деп ... бір ... ... оқушының сұқбаты жалғастырды.
- Мынау этнографиялық мұражай. Ол Горький көшесінде ... Онда ... ... ... әр ... ... ыдыстары,тұрмыс салтқа байланысты
құрал – жабдықтар бар.
- Ол қандай ұлттардың киімдері?
- О, бізідің қалада көптеген ұлт ... ... ... ... немістер, кәрістер. Олар тату тұрады. Сен мұражайға барасың ба?
- Әрине, барамын. Қашан барамыз?
- ... ... сау ... Сау бол, ... сөйлесулерде оқушылардың өз Отанына, қаласына, көшесіне деген
сүйіспеншіліктері, мақтаныштары дауыс ырғағынан – ақ байқалып, қуантады.
Әрине, бұндай ... ... ... ... тартымды өтудің арқасында
ған жетуге болады.
Бұл жұмыстың ... ... ... ... ... мерекелік
шарадан көруге болады. «Бір шаңырақ аясында» атты пәндік шығармашылық
жұмыста ... ... ... атты ... ... ... көріністерді көрсетті, викториналық сұрақтар қойылып, достық,
ынтымақтастық туралы мақалдар айтылды. Әр ұлт ... әні, биі, ... Ал, ... «Қыз қуу», «Теңге алу» ойынын әр ... ... ... ... ... ... күзгі, көктемгі каникулға әр тақырыпқа байланысты тапсырмалар
беру практикамызға ... Бұл ... ... ...... ... ықпал етеді және тапсырманы шығармашылықпен, асықпай сапалы
орындауға көп пайдасы бар. Тақырыптың өзектілігі ... бір ... ... ... ... сабақта, тіптен сабақтар жүйесіне,
практикалық түрге де созылуы мүмкін. Мысалы жазғы ... ... ... бір ... ... ... «Менің қалам көктемде», «Жаздағы
Өскеменнің көшелері» атты ... осы ... ... ... қай ... демалғандарын айта келе Шығыс ... ... ... сипатта жазып, фотосуретке түсіріп қаттап алып келеді.
Бұл да сабаққа қызығушылығын арттыруға, ... ... ... ... ... ... бірге өз туған жеріне деген мақтаныш,
махаббат сезімдерін одан әрі ... ... ... ... ... кілті
– қазақ тілінде сөйлесе білу, өз ойын жеткізе білу. Ол әрбір ... ... ... ... ... тақырыбына тілдесе ... кез ... ... ... ... жетеді. Сондықтан оқытудағы әр
турлі жұмыстар орталық өзектен пайда ... ... ... ... ... ... керек.
Барлық жұмыс түрлері тілдік материалмен салаларды тізбектеп оқыта
берумен емес, олардың ішінен сөйлеуге қажетті ең ... ... ... ... ... танумен, оларды дұрыс қолданумен, сөйлеу
әрекетінде ... ... ... де ерекшеленеді.
Жұмыс барысында нәтижеге тек ... ... ... ... ... ... элементтерін қолданып, солардың жақсы
нәтижесін оқушыларымның ... ... ... ... ... ... жақсы меңгерген, яғни айтылым дағдылары
жоғары. Екіншіден, ауызекі сөйлеу дағдылары жоғары. Күнделікті ... ... ... ... оқушылар берілген тақырыпқа, соның ішінде
бүгінгі өзекті деген ... ... ... сұрақ қоя білу, жауап
беру дағдылары даму үстінде.
Оны 7 сынып ... ... ... ... жоба ... ... барысынан көруге болады. Тақырыптарын жан – ... ... ... қызу ... ... ... ... пәнге деген қызығушылығы арта түсуде. ... ... ... ... ... ... ... қуанышым шексіз, сонымен қатар, сабағым қызықты, ... ... ... ... күшімді аямаймын.
Төртіншіден, шәкірттерім Пчелинцева Света, Тарасова Анна жүлделі
үшінші, төртінші орынға ие болса, ... ... ... ... ... орыннан көрінуі аталған жұмыстардың кішкене ... ... бар деп ... ... ... ... ... одан әрі
жалғастыру басты міндетім. Қорыта келе, іздену, тиімді ... ... ... ... ... ... түрліше әдістерге сүйеніп отыру керек
екендігін қазіргі таңда әр оқытушы түсінеді.
Ұлы ғалым Ахмет Байтұрсынов былай деген екен «жақсы мұғалім деген ... ... ... ... ... ... білу ... ғана жетуге
болады. Сонымен қатар, бірнеше әдісті ... қана ... ... өзі
қажет әдісті тауып, пайдалана білу керек».
1.2 Қазақ тілін қатысымдық әдісін оқыту принциптері, анықтамасы ... ... ... ... туралы сөз болғанда, бұлардың ... ұлт ... ... ... оқыту мәселесін жеке ... ... ... қазіргі таңдағы жан-жақты қарастырылып отырған осы – орыс
сыныптарды қазақ тілін оқыту. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... қамти келіп, қазіргі кезеңде өзекті болып ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Орыс
сыныптарда қазақ тілі сабағын жүргізу ... ... ... ... ғалымдар көптеп саналады. Оладың әрқайсысы әртүрлі
мәселелерді қарастыра ... ... ... ... ... дамуына елеулі
үлес қосты. Қазақ тілінде тілдік қатынас туралы теория мен ... ... ... ... ұлт ... ... ... практикалық жағынан жүзеге асып келеді. Мұны соңғы жылдары
баспадан шыққан көптеген ... ... ... ... ... мен ... ... әдіс-тәсілдерін іздестіру тіл
білімі мен әдістеме ілімінде жаңа әдістің - қатысым ... ... ... ... ... ... ... құбылысына тікелей байланысты
мәселенің қатарына қатысымдық әдіс, оның ... мен ... әдіс – ... ... ... іс ... асырушы барлық
іс-әрекеттер мен тәжірибелердің жиынтығы. Қатысым әдісі – оқыту әдісінің
барлық ... ... ... де меңгереді. Сонымен қатар оның
өзіне тән ерекше белгілері де бар. ... ... оның ... ... артықшылығында немесе алатын орнының ерекше маңыздылығында емес,
өмірдегі тілді оқыту жүйесінің өзі қатысымдық әдіске сай ... ... Бұл ... ең басты айырмашылығы қатысымдық әдістің
екі үлкен ... ... ... пен ... ... ... отыруына байланысты. Әдістеме ілімінде ... ... рөл ... ... шүбә ... Сол ... тілдік
қатынастуралы мәселе соңғы жылдары тіл білімінде жеке сала ... ... ... ... бастады. Тілді үйрету мен оқытуда ... ... ... ... ... ... Қатысымдық әдіс оқыту процесінде кем дегенде екі адамның, ... адам мен ... бір топ пен ... ... ... тығыз қарым-
қатынастың, белсенді іс-әрекеттің жүзеге асуы нәтижесінде ... ... ... ... мен ... үйренуші мен үйретушінің
әрқайсысының өзіне тән міндеттері бөлек болуын, ал олардың алдарына қойған
мақсаттарының ортақ болуын талап ... ... әдіс ... мен ... ... пікір
алмасуын, тіл арқылы сөйлесуін қамтамасыз ете келіп, адам мен адамның, ... пен ... ... ... ... жол ашады.
4. Қатысымдық әдіс оқыту процесіндегі бірнеше тиімді тәсілдерді,
амалдарды біріктіреді. Олардың ... ... ... ... ие ... жетекші болып табылады.
5 Қатысымдық әдістің басты белгісінің бірі – оқыту ... ... ... асыру, сабақты практикалық жағынан жан-жақты
қамтамасыз ету. Мұнда оқу жүйесі сырттай ... ... ... іске
аспайды, адамдардың іс жүзіндегі іс-әрекеті үстінде ... ... ... ... Қатысымдық әдіс арқылы белгілі бір тіл туралы білім берілмейді,
белгілі бір тілдің өзін ... ... ... ... ... яғни сол
тілде сөйлеу мәнері үйретіледі. Сонымен, қатысымдық әдіс дегеніміз – оқушы
мен оқытушының тікелей қарым-қатынасы арқылы ... ... ... бір
тілде сөйлеу мәнерін қалыптастыратын, тілдік қатынас және әдістемелік
категорияларына тән ... ... мен ... ... ... ... ... жолдарын тоғыстыра келіп, бір өзекке бағындыратын оқыту
әдісінің түрі.
Қазақ тілін ... ... ... бастаған қатысым әдісінің
төмендегідей принциптерін атап өтуге болады:
1. Тіке байланыс.
2. Адамның жеке ... ... ... ... ... ... түрлерін айқындау.
4. Сатылап даму принципі.
5. Динамикалық өзгеру принципі.
6. Өзектілік принципі.
Жұмыста қатысымдық әдістің үш түрлі қолданылу формалары қарастырылады.
Олар: жұптық (тілді үйрету мен ... ... екі ... ... (оқытушы
мен оқушының немесе екі оқушының) жүреді), топтық (бір адам ... ... ... ... 3-5 оқушымен) немесе бір ... ... ... ... ... ... ... тілдік қарым-
қатынасқа түседі), ұжымдық (оқытушы мен оқушының жалпы ұжымдағы адамдардың
әрқайсысымен жеке ... ... ... ... ... үйретуі;
сөйтіп, оқушылардың бірінен екіншісінің, екіншісінен үшіншісінің ... ... ... әдіс ... ... тілін үйрету оқушылардың қазақша сөйлеу
дағдысын қалыптастыру ерекшеліктеріне байланысты. Қзақша сөйлеу ... үш ... ... ... ... ... - ... (тіл үйренушілерге қазақша дұрыс сөйлеу нормаларын үйрету, қазақ
тілін ... іс ... ... ... ... тілдесімді іс жүзіне асыру),
екіншіден - оқытудың мазмұны (тілді үйрету үшін ... ... ... ... ... нені ... керек (тілді үйрету керек пе, әлде сөз ... ... ... пе) ... ... ... - оқытудың кезеңдері
(тілді үйрету барыснда оқытушы мен ... ... ... ... мен ерекшеліктері). Қазақ тілін үйретуге қатысты сабақта
жүргізілетін кезеңдер: ... ... ... ... ... ... кезең, тұжырымдық кезең.
Қатысымдық әдісін зерттеушілер ... пен ... ... ... жаңа ... болуы мүмкін емес”
деген тұжырымдары өте орынды айтылған [2,7]. Себебі, тілді үйретуде қатысым
әдісінсіз тілді жылдам әрі ... ... оны ... ... еркін
тілдік қатынасқа түсе алатын дәрежеге жеткізу мүмкін емес.
Қатысымдық әдіс туралы А.Р. ... ... ... ... ... тілдік әрекет, оның мәні тіл үйренушілердің өзара
түсінісіп, ... ... үшін ... ... тұрады”,- деген
пікір айтады [3,23]. Бұл айтылғандардан, қатысым әдісі оқу ... ... ... теңестіріледі деген қорытынды жасауға
болады. Себебі, ... ... ... үрдісінің моделі болған жағдайда
қатысым әдісінің негізі қаланады.
Қатысымдық ... ... ... ... ... ... ... тілдерді сапалы меңгертуде қойылатын негізгі талаптардың бірі ... ... ... жасай білу. Егер оқушылар ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға үйреткіміз келсе, онда бүкіл сабак
барысы тікелей қарым-қатынасқа сай құрылуы тиіс. ... ... ... тек тілдік қарым-қатынасты іске асыратындай құрылып, ұйымдастырылуы
керек. Қатысымдық әдістің мәні де ... ... ... ... ... оқушылардың қажеттілігін өтейтіндей болуы тиіс. Әрине, бұл жердегі
қажеттілік дегеніміз қарым-қатынастың ... сай ... ... ... Сонда тілдік қарым-қатынас қажеттілікті қанағаттандыратын құрал
да бола алады.
Профессор Ф.Ш. ... ... ... жеке ... әдіскер Е.И.
Пассовтың қатысымдық әдістің негізгі мәні оның ... ... ... ... ... ... ... тілін оқыту барысында
қолданылатын қатысым әдісінің алты ... ... ... ең ... - тіке ... ұстанымы деп көрсетеді. Тіке байланыс болмаса,
сөйлесім әрекеті де іске аспайды деген қорытынды ... ... ... ... ... бір ... яғни ... үйренетін тіл
арқылы өзара бірігіп әрекет жасауы болып ... ... әдіс ... ... ... тіл ... алға қойған мақсатқа ... ... ... ... ... Белсенді тілдік қатынастың өзі
- тіке байланыс арқылы жүзеге асатын үрдіс. Тіке байланыс - тек ... ғана тән ... Тіке ... ... ... ... өз
ойларын жеткізеді, өз көзқарастарын білдіреді. Бір- бірінен ... ... ... Сол ... жаңа ... ... ... ой қорытындылайды. Тіке байланыс арқылы оқушылар ... ... ... жол ашылады. Тілдік қатынастың ары қарай өрбуі
үшін әрекет етіп, өзіндік ... ... Бұл ... ... ... болып табылады. Сонымен бірге, оқыту үрдісіне қойылатын жаңа
талапты - оқушылардың өз беттерімен білім ... ... ... ... деген
талапты - ескерсек, қатысымдық әдістің осы талапты іс ... ... әдіс ... дау жоқ. ... ... ... талабына сай
оқушы объект емес, субъект болуы тиіс ... ... ... ... іске ... да ... ... орны ерекше. Өйткені қатысымдық
әдіс - субъект-субъектінің бірлескен әрекеті. ... ... ... білімі, көзқарасы, белсенділігі арқылы ажыратыла отырып, бірде
субъектінің рөлінен объектінің рөліне ауысса, ... ... ... ... ауысады. Бұны қатысымдық әдістің екінші ерекшелігі деп
есептеуге болады.
Тілді үйретуге қатысты әдісті сөз ... ... ... ... бірі — ... ... отырған «коммуникативный метод» «коммуникация» сөзімен
байланысты шыққан. «Коммуникация» — «қатынас, байланыс» деп жоғарыда ... ... ... дегенді «қатынастық әдіс» дегеннен ... ... ... ... ... ... сөзін жаңғыртып,
«қатысым» деп алған ұғымды деп ... ... бұл — ... келе жатқан
түбір. Қазақ «бір-бірімізбен араласпай қалдық, байланыспай қалдық, арамызда
байланыс жоқ, қарым-қатынас үзілдің деген ұғымды ... ... ... ... ... Демек, «қатыс» — біріншіден, қазақтың байырғы ... ... ... дегеннің баламасы. Ал — «ым» — еңбекте
сөзболып отырған проблеманың ... ... ... ... сөз ... ... ... зерттеу орыс және шет тілдерін оқыту ... ... ... ... атап айту ... оқыту жүйесінде қатысымдық әдіс туралы мәселені арнайы
қарастырған тілші-әдіскер — ... Ол ... ... сөз ... жалпы оқыту әдісіне тән бірнеше белгілерді бөліп шығарды. Мұндай
белгілер мыналар:
1. Әрбір ... ... ... бір мақсатқа жетудің құралы ... ... ... негізгі мақсаты - сөйлеу әрекетінің түрлерін
(айтылым, ... ... ... тілдесім) меңгерте білу.
2. Әдіс оқыту процесіндегі тактиканы ... ... ... да ол ... шартына тәуелді болмайды.
Оқыту әдісінің аумағы өте кең, сондықтан сөйлеу әрекетінің қай ... ... ... ... ... ... ... басын біріктіретін ең басты, негізгі идея
болады. Басты идея методологиялық роль атқара ... ... ... ... ... ... ... біріктіреді.
Оқыту әдісіне қатысты осы ... ... ... ... ... ... ... немесе доминанттық идея деп атайды.
Сөз болып отырған әдіске қатысты негізгі ... ... өзек — ... ... ... оқыту методы дегенде көбінесе сөйлесім әрекетінің
белгілі бір түрін ... ... ... ... ... ... ... саяды.
Әдіс туралы анықтаманы тұжырымдағанда, басқа тілші ғалымдар, көбінесе
қарым-қатынаста қолданылатын ... ... ... әдіске қатысты
басты өлшем етіп әдістемелік принциптерді ... және әдіс ... ... ... ... ... ... деп қорытады.
Е.И.Пассовтың айтуынша, қатысымдық әдістің ішкі мәні, басты ... ... ... ... ... Ол мұндай принциптердің
бес түрін атап ... ... ... ... ... әдіс болып
табылатындығын айтады.
Сонымен Е.И.Пассовтың пікірі ... ... ... ... принциптер төмендегілер:
1. Сөйлеу бағытын анықтау.
2. Адамның жеке басының ерекшелікіерін ескеру.
3. Орта жағдайын ескеру.
4. Сөйлеу дағдысын жаңарту.
5. Функционалдық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін көрсетеді. Әдістемелік
қағидалардың жиынтығы бұл мәселенің күрделі екенін аңғарта келе,
барлық белгілер мен принциптерді бір-бірімен ұштастыра, тығыз
бірлікте жұмсамаса, ... ... ... ... ... тән жоғарыда атап өтілген принциптердін маңызын
жоққа шығаруға болмайды. Олар - шеттілін ... ... ... ... ... етек алған және соңғы жылдары көп сөз бола ... ... бұл сөз ... ... ... да орыс тілі мен ... ... тиімді болғанмен, генсологиялық түбірі бөлек қазақ тілін
үйретудің қзіндік ерекшеліктері бар.
Қазақ ... ... ұлт ... ... барысында қолданылатын
қатысымдық әдіс өзіндік принциптері арқылы ажыратылады.
Қазақ тілін қатысымдық ... ... ... ... бастаған
мынадай принциптерді атап өтуге болады.
1. Тіке ... ... жеке ... ескеру.
3. Сөйлеуге үйретуде жүргізілетін жұмыстардың түрлерін айқындау.
4. Сатылап даму.
5. Динамикалық өзгеру.
6. Өзектілік.
Қазақ тілін үйретуде қатысымдық ... ... ең ... жолы ... тіке ... негізделіп, адам мен адамның тікелей қарым- қатынасы
арқылы тілді үйретуді жүзеге асыруында.
Тілді оқытуда үйренуші мен ... ... ... көзбе- көз
кездесу, ауызба-ауыз тілдесу, яғни тікелей қатынас болмаса, сөйлесім
әрекеті де іске ... ... ... ... ... ... ... тек тікелей
жүздесуі, сөйлесуі, өзара қарым-қатынасы ... ... Бұл ... әдіс
арқылы ғана жүзеге ... ... ... ... ... ... ... тікелей қарым-қатынасына, пікірлесуіне, сөйлесуіне
негізделген. Сондықтан қатысымдық әдісті қолданудың ... ... - ... жүйесінің тікелей байланыс арқылы мүмкіндігінше жиі болуы.
Сонымен ... ... ... ... одан тыс ... және ... ... біржақты (тек оқушы арқылы, не оқытушының жеке өзі арқылы
болмайды) емес, тек екі жақтан ... ... ... мен ... мен ... ... іс-әрекеті арқылы) қатынас арқылы болады.
Рас, ... ол ... ... ... ... ... Мысалы, берілген
тапсырмалар арқылы, өз бетінше жұмыс істеу арқылы т.б. бірақ бәрібір ... ... ... нәтижесінде жүзеге асады.
Тіке байланыс принципі сабақ үстінде ғана емес, ... де ... Ол бір ұлт пен ... ұлттың адамы ортақ тілде сөйлесе ... өзі ... ... ... Сол ... ... оқытушы да, оқушы да тиімді пайдалана білу керек.
Тіке байланыс принципінің ерекшелігі - кез келген жағдайды, ... ... ... ... ойға ... пікірді сыртқа шығарып айта
білу және оған қатысты ... алу. ... ... мен ... жол ... жеке ... ескеру жөніндегі принцип тіке ... ... Бұл ... ... әдісінде тіл үйренушінің жеке
басына тән ... ... ... педагогикалық тұрғыдан
зерттеуге және ... ... ... ... негізделеді. Барлық оқыту
жүйесі оқушының зердесіне, ынтасына, қабілетіне қарай бейімделеді.
Мысалы тілге ... ... ... ... тапсырмалар беру, өз
бетінше белгілі бір тақырыпты меңгерудің бағыттарын ... ... ... ... ізденіс арқылы жаңарту т.б. осы сияқты жұмыстарды
орындатуға болады. Адамның жеке қабілетін ескеру оқушының ... ... не ... ... оның ... гөрі ... көбірек
көңіл бөліп отырғанды қажет етеді. Тіл үйренушінің ... ... атап өту ... ... оның ... ... ... деген
сенімділігін арттырады.
Бұл принцип - әдістемелік ... ... сөз ... ... ... ... орай оның өзіндік белгілері мен түрлері,
ерекшеліктері т.б. ... ... ... ... түрлерін айқындау принципі
қатысымдық әдістің сапалы болуын ... ... ... ... ... ... ... таңдап алу керек, оған қатысты орындалатын
жұмыстар мен тапсырмалар ... оны іске ... бұл ... ... орны мен ... қандай деген мәселелерді анықтап, белгілемей ғұрып,
алда ... ... жету де ... ... ... ... ... алдағы жексенбіні қалай өткізу
туралы әңгіме құрастыру ... ... ... ... ... ... сөздер алынып, бірден сөйлесім әрекеті іс ... ... ... ... ... ... ... істеуден басталады да, сабақ барысында ... ... ... ... ... суретпен жұмыс, өз бетінше жұмыс т.б. болып қатар-
қатар орындала береді. Ал ... өзі ... ... жіктеліп, әр
жұмыстың түрлері бірде сұхбат ... ... жұп ... ... ... ролі арқылы т.б. жолдармен қызықтырылады. Мәселен, ... ... жаңа ... ... ... мағынасын ашу, сөздерді
алфавит бойынша тізу, сөздерді ... ... ... ... ... т.б. ... ... берсе; жаттығу жұмысы: фонетикалық
жаттығу, ... ... ... ... деп ... үйретуде қайсысы осы сабақта ... ... ... осы ... ... ... енгізіледі т.б.
Сабақта жүргізілетін жұмыс түрлері ауызша және ... ... ... ... ... өткізілетін жұмыстың бірнеше түрлерін
қамти келіп, ... ... ... ... ... ерекшеленеді
Жұмыс түрлерін айқындау принципі мұғалімнің жан-жақты ізденуін, алдына
нақтылы ... қоя ... әр ... мақсатын айқындап алуын талап етеді
және тіл үйрету барысында мұғалімге еркіндік береді, ... бір ... ... жұмыстың түрлері мен талабын ... жеке ... сай ... не ... ... ... түрлерін айқындау туралы ... ... ... ... қызметі мен алатын орнын жан-жақты анықтауды қажет
етеді.
Осыдан келіп, ... даму ... ... тура келеді. Бұл қағида
бойынша адам мен адамның тіке байланысы да, оқушының жеке қабілетін ескеру
де, сөйлеуге ... де ... ... ... де ... ... ... күрделіге, аздан көпке т.б. ... ... болу ... оқытушы мәтінді оқи отырып, алдымен оқушыларға түсінікті
сөздерді ... ... ... жаңа сөз тіркестерін ойлап ... ... ... ... ... ... өз сөз байлықтары арқылы, яғни
өздері білетін сөздер арқылы тіркестер ... Енді ... ... ... іс жүзіне асырылады.
Келссі кезекте мәтінді қайталап оқып, одан оқушыларға түсініксіз
сөздерді тапқызады да, ... ... ... ... Бұл сөздердің
аудармасы беріліп, мағынасы түсіндірілген соң, бірнеше мысалдар айтылады.
Оқытушы таныс емес ... ... ... ... ... ... соң, оқушыларға бұл сөздермен өздеріне бұрыннан таныс
бірліктерді қосып, сөз тіркестерін ... ... ... ... ... бір сөз бен ... сөз, ... сөйлем мен екінші сөйлем, алғашқы
тіркес пен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... барлық сөздер тың байланысқа түсіп, мәтін әрі есте қалады,
әрі сөйлеуге үйретудің бір үлгісі болып сапалады. ... сөз ... ... сөйлемге қосылып; бейтаныс сөз таныс лексикаға ... ... ... бұл ... бәрі жаңаша, жаңа түрде болуы шарт емес, тек
бүкіл оқу жүйесі бір сатыда тоқтап қалмай, дамып ... ... Даму ... жаңаша пайдалану арқылы да, кейде бұрынғы жұмыстарды мақсатына сай
пайдалану арқылы да, ... ... ... арқылы да болуы мүмкін.
Сатылап даму принципінің нақтылы жолдары мен ... ... ... ... және әр ... ұсыныстардың арасынан қажеттісін іріктеп алып,
оларды жан-жақты толықтырып, тәжірибеден өткізіп, зерттеуді қажетсінеді.
Динамикалық өзгеру ... ... ... ... ... ... ... қолданылатын құралдар мен материалдардың -жалпы
қатысымдық әдістің іске асуы үшін қажет ... ... ... ... ... Ол ... жүйесінің бір орнында тұрып қалмай,
сан жағынан да, сапа жағынан да үнемі өзгеріп отыруын қажет етеді.
Бұл принцип ... тек ... ... ... мен мәтіндер,
тапсырмалар мен тақырыптар т.б. ғана өзгеріп қоймай, катысымдық әдіске әсер
етуші сыртқы және ішкі ... да, ... мәні мен ... да ... отыру керек. Сол арқылы адамдар қарым-қатынасындағы пікірлесу мен
сөйлесу де ... ... ... принципі барлық тіл үйрету мен оқыту ... ең ... - ... ... - ... ... ете ... сабақ беру
жолдарының әрқайсысы ортақ бір өзек болатын қағидаға сүйенуін ... ... ... ... ... ... істелетін жұмыстар, сөйлесу
жаттығулары мен тапсырмалар т.б. - бәрі сөйлесімді жүзеге ... ... ... ... ... басты түйіні, кілті - қазақ тілінде сөйлесе білу, өз
ойын ... ... Ол ... ... ... бір тақырыпта тілдесе білуден
басталып, кез келген ортада пікірлесуге дейін ... ... әр ... ... ... т.б. бір ... өзектен пайда бола
келіп, басты түйінге айналып соғып отыруы керек.
Мысалы: ... ... ... ... ... болса, барлық жұмыстың
түрлері де, сұрақ-жауап та, тексеру мен бақылау да, тындалым, оқылым,
жазылым, ... ... ... ... да - бәрі ... төңірегінде топталуы керек. Сөз де, тіркес те, сөйлем де, жаңа
сөздік те қонаққа барғанда қалай ... ... не ... ... ... ... дастарханда қалай өзінді ұстағаның жөн, ... не ... ... ... ас ... тәртібі, тамақ жеудің
мәдениеті, дастарханның мәзірі, үйге ... ... ... ... ... ... ... кештерге бару т.б. сол ... ... ... ... ... ... орындалатын
тапсырмалар, пікірлесулер, яғни жалпы қарым-қатынас осы ойға бағыну керек.
Сабақтың өзектілік негізі бір сабақта орындалуы да мүмкін, ... ... ... ... ... сөзылуы да ықтимал.
Оқыту жүйесіне қатысты практика мен теорияны, тәжірибе мен білімді
жинақтай келе ... әдіс ... ... сейлесім әрекетінің түрлерін
меңгеру мен әдістемелік ... ғана ... ... ... ... байланысты қолданылатын қатысымдық әдіс, біздің
пікірімізше, бірнеше басты ... ие ... Бұл ... ... ... өзіндік айырмашылығы бар.
Қазақ тілін практикалық жақтан үйретудің бұрыннан қалыптасқан әдістері
(талдау, жинақтау, салыстыру, ... ... ... ... дедукция, бақылау, бекіту т.б ) оқыту жүйесінде тұрақтала келіп,
мұғалімнің алдына қойған мақсатына орай дамытылып отырады.
Жалпы түрде ... ... бұл ... ... тән ... мақсат -
сөздің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналарын ... ... ... ... ауызекі сөйлеу тілінің сөздік ... Бұл ... ... ... оқушының сөз байлығы дамиды,
дұрыс сөйлеу қабілеті артады, тілдік бірліктерді дұрыс оқып-жазуды ... ... ... қалыптасады.
Мұғалім осы әдістерді тиімді пайдалану арқылы, ... ... ... ... әдіс оқыту әдісінің барлық түрлеріне қатысты ... де ... ... ... оның ... ... ... де жоқ емес. Бұндай өзгешілік оның басқа әдістің түрлерінен
артықшылығында ... ... ... ... ... ... ... үйрету мәселелерінің өзі қатысымдық әдіске сай қасиеттерді саралап
шығуында.
Бұл қасиеттердің ең басты ... ... ... ең ... басын біріктіріп отыруына байланысты. Оның бірі ... ... - ... ... Әдістеме ілімінде әдістің қаншалықты ... ... ... шүбә ... ... ... туралы мәселе
соңғы жылдары тіл білімінде жеке сала ретінде ... ... ... ... ... ... ... осының негізінде
қатысымдық лингвистика, қатысымдық әдістеме тәрізді ұғымдар да пайда болды.
Қатысымдық ... ... беру үшін ... ... ... тілдік қатынастың ерекшеліктерін де ескеруге тура келеді. Тілді
үйрету мен оқытуда жан-жақты ... ... ... ... ... Қатысымдық әдіс кем дегенде екі адамның немесе бір адам мен топтың,
бір топ пен ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін жүзеге асуы натижесінде болады.
2. Қатысымдық әдіс оқушы мен оқытушының әрқайсысының ... ... ... ... ал ... ... қойған мақсаттарының
ортақ болуын талап етеді.
3. Қатысымдық әдіс үйренуші мен ... ... ... тіл ... ... қамтамасыз ете келіп, адам ... бір ұлт пен ... ... ... ... жол ... ... әдіс оқыту жүйесіндегі бірнеше тиімді тәсілдерді және
амалдарды біріктіреді. Солардың ішінен ... ... ... ... ... ... ... жетекші кілт болады.
5. Қатысымдық әдістің басты белгісінің бірі — ... ... ... ... ... ... ... жағынан жан-
жақты қамтамасыз ету. Мұнда оқу сырттай немесе жеке дара күйде іске
аспайды, адамдардың іс жүзіндегі өзара іс- ... ... ... ... ... арқылы болады.
Қатысымдық әдіс арқылы белгілі бір тіл туралы ... ... ... ... ... өзін ... ... керек, сол жөнінде оқытылады, яғни
сол тілде сөйлеу үйретіледі.
Сонымен қатысымдық әдіс ...... мен ... ... ... ... жүзеге асатын; белгілі бір ... ... ... ... ... пен ... ... тән басты
белгілер мен қағидалардың жүйесінен тұратын; тіл үйрегудің ... ... ... ... ... ... ... іс жүзіне асыратын
әдістің түрі.
1.3 Қатысым әдісін қолданылу жолдары
Сабақта тілдік қатынас үш түрлі жолмен немесе қалыппен ... ... ... ... оқыту қалпында тіддік қатынас екі адамның арасында жүреді. Онда
негізгі мақсат екі оқушының өзара тілдесу ерекшелігіне, ... ... білу ... т.б. сүйене отырып іске асырылады.
Мұнда оқушылар екі-екіден жұпқа бөлініп, әр жұп жеке ... ... ... де, ... ... ... ... отырады.
Жұптық қалып бойынша, барлық жұмыс екі адамның арасына ... ... ... ... ... бір адам ... ... да
бір адам болады. Яғни, тілдік байланысқа тек екі адам ... ... екі ... ... ... ... тіл ... мен үйренуші екеу ара бір мәтінді талдаса;
бірі ... ... ... ... ... ... ... тағы сол
сияқты - бұл да оқытудың жұптық қалпына жатады.
Егер екі ... бір ... ... ... ... ... орындаса; бірі оқып, екіншісі аударса немесе жазса т.б. - ол да
жұптық ... ... ... түрі ... табылады.
Жұптық қалып әр оқушының өзіндік қабілетін дәл тануға және жетілдіруте
мүмкіндік ... ... ... тез тіл ... ... ... қалыппен тілді үйретудің ерекшелігі: ол диалог арқылы ... да, ... ... ауызша түрін дамытуға себін тигізеді. Бұл
қалып бойынша ... ... ... диалогын негізінде меңгеріледі.
Сондықтан сабақ өткізудің жұптық ... ... ... ... ... ... ... топтық форма арқылы оқыту арнайы құрылған шағын топтарды
қатысымдық әдістің қағидаларына бейімдеудің ... ... ... ... ... өтуге қолайлы шағын адамдар санынан (3-5
адам) тұрады және ... ... ... ... сай ... ... бойынша, бір адам кем дегенде екі не одан да көп (үш,
төрг, он, жиырма бес т.б.) ... ... ... ... ... ... ойын, пікірін, атқаратын жұмыстың мақсатын бірнеше
адамдарға қатар ... ... ... бір адам мен ... немесе бір топтың арасында жүреді. Мұнда топтағы ... кісі ... ... ... барысында: оқу, жазу, тыңдау, сөйлеу үстінде өздігінен
субъектінің, яғни сөйлеушінің (орындаушының) рөлін атқара ... ... ... ... ... қазіргі кездегі әбден тұрақталған үлгісі -
мұғалім мен оқушылар арасындағы ... ... бұл ... осы ... ... өз ... ... рөлін атқарушылар сайланып,
топтық қатынас оқушылардың арасында іске асады.
Топтық тіл үйрену процесінде бір адамды бірнеше адам ... ... не ... ... ... ... ... (3,5,7, т.б. адамдар
санынан құралған) жүргізеді, сөйлейді, тапсырманы орындайды, жауап ... ... ... қалып бойынша жүргізілетін жұмыс диалогтық (сұхбаттық) түрде
де, монологтық түрде де іске асуы ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасты жақсартады, дұрыс сөйлей білуге жағдай жасайды, оқушылардың
білімін жетілдіреді, бір-бірімен ... ... әр ... ... ... ... алмасуға үйретеді, топтар арасында оқушы өзін
жеке-дара ... ... ... ... алады т.б.
Оқытудың ұжымдық қалпы ... және ... ... өзара
біріктіреді, өйткені оқыту, сөйлесу процесі онда бүкіл топтағы адамдармен
де, жеке-дара екі ... ... да ... ... ұжымдық формасы дегеніміз - үйренуішнің бүкіл ... ... жеке ... ... ... екеу ара ... оқытуы, адамдардың бірінен-екіншісінің үйренуі, пікір алмасуы және
әр жұп сыңарларының ауысып отыруы нәтижесінде бүкіл ұжым мүшелерінің түгел
қамтылып, әрі ... әрі ... ... ... ... ... бір топ жеті ... құралса, белгілі біртақырыптағы мәтінді
меңгеру үшін бір оқушы осы тақырып бойынша қалған алты оқушымен ... ... ... ... ... оқытудың басты принципі мынада: ұжымдық
оқытуда мұғалімнен гөрі оқушыға түсетін жүктеме көбірек болу керек, мұғалім
көбінесе бақылаушы және ... роль ... ... ... мұғалім жаңа материалды ... ... ... сонан соң мұғалімнің қойған бір сұрағы барлық оқушыға бірдей
арналады да, осы бір ... ... ... ... беру ... ... ... оқытушы тарапынан да, оқушы жағынан да қолданылатын әдістемелік
тәсілдер барлығына бірдей ... ... ... ... ... оқытушы
бүкіл топтағы адамдармен жеке-жеке емес, бәрімен бір ... ... ... ... әр ... ... жұмыс ісгегісі келгенімен,
олардың орқайсысының қабілетін бөлек-бөлек ескеруге ғана ... ... ... ... ... бар.
Мұндай оқытуда мұғалім барлық оқушылармен бірге тұтас жұмыс атқаратын
болғандықтан, ұстаздың ... ... ... де біреу ... ол ... ... барлық оқушыға бірдей танымал, ... ... ... бейімделелі.
Ұжымдық оқытуда барлық оқушыға бірдей ... ... ... ... бұл ... өзі ... ... әдістемені іске
асырмай, шығарып тастайды. Мұнда әр жұп жұмыс істеу барысында біріне-бірі
бейімделіп, өзінше дербес әдістемелерді ... Ол ... ... не ... ... бола бермейді, өйткені екі ... ... мен ... білетін сұрақтарына орай кез келген уақытта тұрақталған
әдісті бұзып, өзіндік әдістемені ... ... ... ... ... не жаңаша жасалған әдіс-тәсіл деуге ... олар ... ... ... құрала келіп, ішінен ... ... ... түрлері сұрыпталып отырады.
Белгілі бір жағдайга және ортаға байланысты табақ астында орындалып
жатқандықтан, оқушылар сабақ үстіндегі әдістемелерін ... мән ... ... ... әр оқушымен дербес жұмыс барысында бірін-бірі
қайталамай, өзінің қалауынсыз-ақ, ізденбей-ақ, әр ... ... ... ... Оның үстіне, әр оқушының қабілеті, іскерлігі,
зеректігі әр түрлі болғандықтан, әр жұптың жұмыс тәсілі де әр ... ... ... ... ... өзінен-өзі сырт қалып, оның орнына әр
оқушының жекелік ... ... ... ... ... ең басты ерекшелігі - ... ... ... әр ... ... қолайлы болса, солай икемділігі,
оралымдылығы.
Ұжымдық ... ... ... ... оны ... ... ... мұғалім сабақтан тыс уақытта бір оқушыны өзінің сыңарымен
жұмыс жүргізуге үйретеді: жұмыстың әдістемесімен ... ол ... ... ... ... бейімдеуге болады, соларды ескертеді,
карточка мен жұмыс істеудің қағидаларын көрсетеді
Оқушы оны жете ... соң, ... ... ... ... айтылған
әдіс-тәсіл бойынша жұптық жұмыс жүргізеді Бұл мезетте оқытушы олардың
жұмысын ... ... өзі ... ... ... ... тәртіппен
сабаққа қатысатын топтың жартысынан астамы дайын ... ... ... ... ... ұстазга бір мезгілде бірнеше оқушыны оқытушылық рөльге дайындау
ұзақ уақытқа ... ... ... ... бірігіп, әр топтан
алғашқы кезеңде ... ... ... ... жұмыс жүргізу
тәсілін бірге үйретіп, кейіннен әрқайсысын жехе-жеке ... ... ... оқытуға қатысты екінші ерекшелік - арнайы карточкалармен ... ... ... ... ... не ... бойынша күні бұрын қанша жұп
болса, сонша карточка дайындайды. Карточкадағы тапсыр малар бір ... ... ... ... ... Яғни, берілген
сұрақтар, жаттығулар т.б. ... ... ... бола ... ... әр түрлі болады. Жұптың құрамына ... екі ... ... ... екі түрлі карточка беріледі де, олардың әрқайсысы ... ... ... ... ... соң ... ... оқушыны
тексеріп, жауап алады.
Егер жауап бере алмаса, басқа карточкамен алмасады. Сөйтіп, бірін-
бірі ... ... ... ... дұрыс нұсқасын тапқан соң,
дәптерлеріне жазып алады. Содан ... бір ... ... ... жұптың
сыңарымен орын ауыстырып, екінші карточкамен жұмыс істейді. ... ... ... да ... ... ... бір ... берілген бірнеше
варианттың бәрін түгел меңгеріп шығады.
Жұптың ... тез ... ... ... ... уақыт
мерзімінде тез жауап берген оқушы жеңімпаз атанып, басқа жұптарды бақылап,
бағалайды.
Карточкалардағы тапсырмалар ... ... ... және есте ... болуы керек.
Ұжымдық оқытудың жұптық жолымен екеуара диктанттар, сұхбаттар, ... ... ... мәтіндер, сұрақ-жауаптар т.б. - барлық жұмыстың
түрлерін өткізуге болады.
Мысалы, өтілетін грамматикалық ереже мен арнаулы лексикалық тақырыпқа
бейімделген ... ... ... оны бөлек-бөлек қағаздарға кілейлеп
жапсырамыз. Мәтіндердің тақырыбы ортақ, біреу ... ... мен ... ... ... ... ... келіп, мазмұны
әр түрлі болады. Мәтіндерге қатысты орындалатын тапсырмалар ... ... де ... ... ... ... барысында жұптағы сыңарлар тапсырмаларды
толықтырып, өз ... ... ... ... ... ... мына ... жүргізуі мүмкін:
1. Жұптың құрамына кіретін әр оқушы ... ... ... ... ... орындайды.
2. Жұптың бірінші сыңары екіншісінің тапсырмасын ... ... ... ... ... ... екінші сыңары біріншісін (оқушыны) дайындалған ... ... ... ... ... ... ... отырып, алған бірінішінің
мәтінін, содан ... ... ... ... ... ... өз мәтініне қатысты жіберген қателерін түзетіп, дәптеріне
жазады.
6. Оқушы-жұптар бір-бірінің дәптерін ... ... ... оқытушы
болған сыңарлар фамилияларын жазып, қол қойып, белгі соғады.
Осы тәртіппен оқушылардың сөздік қорын ... ... ... ... дәрежесін білуге т.б. болады.
Сабақтың тақырыбы мен өтетін материал өзгерген сайын мәтін ... да ... ... ... ... ... ... бүкіл жұмысты ауызша да жүргізуге
болады.
Жоғарыда сөз болған ұжымдық оқыту ... ... ... мәселелер
ғана. Сол сияқты түсінікті болу ... ... ... мен ... бірен-саран үлгілері ғана мысалға келтірілді. Тілді оқытуға
байланысты ... ... ... ... ұжымдық оқытудың формалары мен
тәсілдәрі жан-жақты зерттеуді талап ... ... ... ... ... ... ... пайда болған бірнеше
әдістерге қысқаша тоқтала кеткен жөн болар.
Мұндай әдісті түңғыш ... - ... ... ... ... ... ... мектеп оқушыларына орта дәрежедегі білім беру ... іске ...... ... ... мен ... бұл Корниндік әдіс деген атпен танымал.
А.Г.Ривин балаларды оқыту үшін ... ... ... ... инженерлік
жоғарғы білімін педагогтық жұмыспен ұштастырады. Ол балаларды әрі тез, әрі
сапалы оқыту үшін, оның әр түрлі жолдарын ... ... ... ... ... ... көз ... де, соны дамыта береді.
А.Г.Ривин оқушыларды оқытудың жұптық қалпын ұйымдастырылған диалог,
корниндік диалог, біріккен ... деп ... ... бұл ... ... ... ... оқыту әдісінің ерекшелігі жұппен жұмыс істеп отырып,
барлық оқушыларды кезекпе-кезек оқытып шығудан көрінеді. ... ... ... ... де, әр оқушы үйден ... ... ... ... бір параграфтың жеке ... ... ... ... ... соң, ол ... ... оны түсіндіреді, сосын екеуі
бірігіп мәтінді (абзацты) қайта ... ... ... тақырып
қояды. Тақырыбына, мазмұнына жауап бере алмаса, қайта ... ... ... ... ... тиімділігі мынада: оқушы қазіргі
оқығанын бірден іс жүзінде (практикада) қолданады және іске ... бір ... ... бе ... қызық информация естідің бе,
жаңа сөз үйрендің бе бірден ... ... ... ... оны ... бірге
үйретесің. Одан кейін үшінші, төртінші адаммен қосылып ... ... ал ... әр ... Осылай бір мәтінді, сөзді, не материалды
әбден меңгергеніңше, ол ... ... ... ... ... жаттайсың. Білген үстіне біле түсесің, оқыған сайын, есте сақтай
бересің т.б.
А.Г.Ривиннің қағидасы бойынша, оқушылар аз күш пен ... ... ... білуі керек.
Екіншіден, оқушы бір нәрсеге үйренді ме, ... ме, ... ... оқыған-түйгенін бірден іс жүзіне асырсын. Бұл - ең ... ... ... ... ... ... ... шығармауы тиіс. Сонда оқу
сапалы болады.
Г.Ривин ... ... ... ... ... ... ... емес, сонымен қатар әр оқушы өзі біреуге үйрете отырып, одан өзі де
үйреніп отыруы керек. Сол үшін де ... ... ... ... ... ... да. А.Г.Ривиннің пікірі бойынша, оқушылардың саны неғұрлым
көп болса, ... оқу ... ... да тез жүреді. Ал оқушылардың жасы
бірыңғай емес, бірі кіші, бірі ересек, яғни жастары әр түрлі болса, тіптен
жақсы. Кіші ... тез ... ... көп ... ... ... ... соңғы жылдары жаңаша қолданған автор -
В.Ф.Шаталов.
Ф.Шаталов бұл ... ... ... ... үшін пай-
даланған.
Ол емтиханның сұрақтарын оқушыларға берген соң, бірінші ... ... ... ... жауап беріп шығады. Келесі сабаққа оқушылардың
әр кім өз мүмкіндігінше, белгілі бір сұрақтарға ... ... ... ... ... ... жауап береді де, таблицада кім қандай
сұраққа жауап бергені белгіленеді. «Бес» деген бағаға жауап берген ... ... ... ... оқушылардан емтихан алуға құқықты. Бірнеше
сұрақтан бес алған оқушыға осы ... әр ... ... ... ... ... Мұның өзі оқушы өз қалауына қарай кімге жауап бергісі
келсе, соған баруына жағдай жасайды. Сонда кластағы барлық ... ... орай бәрі әрі ... ... әрі ... тапсырушы болып
шығады.
Бүкіл өткізіліп отырған жұмыс таблицадан белгілі болады. Мұғалім ... ... ... ... ... ... ... сұрақты
билет бойынша оқымай, көз келгеніне қатарынан жауап береді де ... ... ... есте ... ... ... алған балл саны бойынша анықталады
да, емтихан тапсыруда жеңілдікке ие болады.
Бұл процесте оқушылар нашар оқығандар, жақсы оқитындар деп ... ... ... ... ... ... ... т.б.
жақсы біледі. Әр оқушы көп балл алу үшін еңбек етеді. Ал барлық ... ... ... талдап, меңгеріп шығады.
Ұжымдық оқу үлгісін мәтіндерді меңгерту үшін пайдаланған ...... он ... 10 ... беріп, мынадай тапсырма- ларды
орындатқан: мәтінді оқып, мазмұнын түсіну, сұрақтарға жауап беру, қысқаша
әңгімелеп беру.
Әр оқушы он ... ... ... тапсырмаларды орындайды.
Мұғалім он оқушыдан он түрлі мәтінді сұрайды, сұрақ-жауап ... ... ... ... ... жете меңгертеді. Енді әр оқушы өзінің ... ... ... ... ... ... ал ... тоғыз мәтінді
ол тоғыз оқушыға тапсырады. Сонда бір ... бір ... ... ... ... басқаларынан сұрайды, ... ... ... ... ... ... ... зачет
ретінде тапсырып, өткізін, берілген тапсырмаларды орындайды.
Барлық жұмыс жұппен, екі-екіден жүреді, мәтіннің, сұрақтың жаңаруына
байланысты ... ... ... ... ... ... ... ұжыммен оқытудың үлгілері көп. Әр ұстаз өтетін материалға, оның
тақырыбына, жұмыстың ерекшелігіне т.б. ... ... ... ... ... болады. Бұл форма тіл ... ... ... кең етек алып ... ... ... ... болғандықтан, көпшілік қауымға
түсініксіз бола ма деген оймен, ... ... ... және кейбір
үлгілеріне қысқаша тоқталып өткенді жөн көрдік.
Ұжымдық қалып бойынша оқыту процесінде бір оқушы ... ... ... ... қарым-қағынасқа түседі де, әрбір оқушы ... ... ... жауап берушінің ролінде бола келіп, әрі үйренушінің,
әрі ... ... ... ... ... ... оқушыга бірден ортақ әдістеме жүзеге
аспайды, керісінше, бүкіл қауымға тиімді ... ... ... жеке ... ... ... дара ... көп жол беріледі.
Тіл үйретудің ұжымдық формасы - соңғы жылдары қолданылып келе ... ... ... ... ала қоймаған оқытудың үлгісі. Соған қарамастан,
көптеген мектептерде, топтарда жиі қолданылады, ... оның ... ... ... формада пайдаланылатын тәсілдерден пайдалы және өтімді болып
отыр.
Бұл форма арқылы оқытуда оқушының беделі өседі, ол ... ... ... ... ... алады, сөйлесім арқылы ойлау жүйссінің
терең қалыптасуына, әрбір оқушымен тілдесудің нәтижесінде онымен ... ... адам мен адам ... ... қатынас биік сатыға
көтеріледі, оның мән-мағынасы артады.
1.3 Қазақ тілі сабағында оқушылардың қатысымдық құзыреттілігін дамыту
Бәсекеге ... ... ... ... бағытталған қазақстандық
білім беру реформасының негізгі мақсаттарының бірі жаңаша оқытудың әдіс-
тәсілдері ... ... ... ... ... бастамашылықты
дамыта отырып, жеке тұлға тәрбиелеу болып отыр. Қазақстан Республикасының
білім беру ... ... ... ... ... ... ... беру арқылы олардың тұлғалық ерекшеліктері мен
қасиеттері ашылатын, шығармашылық ойлау, өз ... ... ... ... ... ... саясаттың басты
ұстанымдары айқындалған.
Қазіргі таңда білім беру саласында тұлғаның дамуына, ... баса ... ... ... ... ... сөзінің әдістемелік категориялар мен түсініктер
жүйесіндегі анықтамасы  әдіс-тәсілдер деңгейінде ... ... ... ... ... адамдармен, топпен қарым-
қатынас орнатуға, жалпы нәтижеге қол жеткізуде өзіндік ... ... ұлт ... ... ... түсе алуына мүмкіндік беретін
коммуникативтік құзыреттілік негізінен тіл мен әдебиет сабақтарын ... ... ... құзырлылықтарының бірі ретінде танылып отырған
коммуникативтік ... ... оның ... ... ... ... біліктілігін де жетілдіреді.
«Коммуникативтік құзыреттілік» (латынның «соmpetere» -қол жеткізу,
сәйкес келу, сөзінен шыққан) –оқушылар және қоғам үшін ... ... ... тіл ... шеше білу ... ... іске ... оқушының тіл және сөз ... ... ... ... сол ... сөйлеушілермен тікелей немесе аралық қарым-қатынас
барысында сол тілдің ... мен ... ... ... ... ... ... құзыреттілікті меңгергені.
Екінші тілді үйренуде сөз мағынасын қабылдауда, пайымдауда, түсінуде
танымдық ерекшеліктерін ескеру, ... ... ... жағдаятта өз ойын,
пікірін жеткізу, коммуникативтік міндеттерді шешу, қатысымдық мақсатты іске
асыруда ... ... мен ... ... пайдалана білу дағдыларын
қалыптастыру мәселелері алдыңғы орынға шығады. Ғалым Ф.Ш. ... ... ... ... ... «коммуникация» сөзінің
негізгі мазмұны жалпы қарым-қатынас, ... ... ... ... ... ... келіп, адамдардың тіл арқылы ... ... ... ... әлеуметтік мәні мен қоғамдық қызметін,
адамдар арасындағы қарым-қатынасты, өзара түсінушілікті көрсетеді.
Қатысымдық құзіреттілік- қазақ тілін ... ... ... ... құзіреттіліктің бірі.
Қатысымдық оқыту – тілді қарым – ... ... ... ... ... «адам қандайда бір ... ... ішкі және ... ... жатқан тілдің  грамматикалық ... ... мен ... ... ... ... ... тілін оқытудың  (қатысымдық) қарым-
қатынас  әдістемесін  зерттеген  әдіскер - ғалым  Ф.Оразбаева: «Қатысымда
сұрақ берудің ... зор, ... ойды ... ... ... ... ... қана  сұрау арқылы ғана ортаға шығады,
ақыл - ойын ... ... ... ... болады, тілді үйрену – ақыл
- ойдағы сұрақтарға  жауап табуға ... ... ... ... - дейді. Осы тұжырымдарға сүйене отырып  қатысымға  негіз болатын
екі  факторды  айтуға болады. Бірі ... өз ... ... ... ... ... беру). Тілді оқыту  барысында  қарым – қатынас
орнату, сөйлеу ... ... ... ... оқытушымен
сөйлесуіне, сұрақтарға жауап іздеуіне құлшынысын арттыратыны сөзсіз.
Сондықтан  тілді  оқытудың ... - ... ... ... ... ... диалог
түріндегі және ойындық әдістері басым қолданылады.
Коммуникативтік құзыреттілікті дамытуда диалогтік тіл- оқу үрдісіндегі
қарым-қатынаста алдыңғы орын алады: ол ... ... ... ... оның ... ... ... коммуникативтік құзырет деңгейіндегі диалогқа
қойылатын талаптар ... ... ... ... ... ... ... ойын жалғастыра алу;
˗ экология, тарих, өз қаласы, мәдениет тақырыптары, белгілі
адамдар туралы сөйлесе алу;
˗ ... ... ... ... ... ... кино туралы өз
ойын білдіру;
Күнделікті сабақта жаңа материалдарды оқытқанда және ... ... ... ... және ... ... ... әдісті қолданамын. Осының ... ... ... іске ... ... білу ... ... үйретуде соңғы нәтижеге жететін
біліктілік болып ... ... ... ... ... ... ... бұйыруды қолданып, бір-бірімен әңгімелесе білуге, мәліметтерді
нақтылауды ... ... ... ... ... көлемінде
өзара пікір алыса білуге дағдыландырамын. ... ... ... ... ... ... ... мен дамытуды
оқушылардың еркіндігін сақтау жолымен жүргіземін.
Коммуникативтік құзыреттілікті ... ... ... ... ... деп ... ... түрін коммуникативтік ойындар арқылы жүзеге
асыруға болады. Себебі осы ... ... ... ... ... өзара
әлеуметтік қарым-қатынасқа түседі. Коммуникативтік ойындар диагностика
жасау, ... ... ойды ... ... ... мен еске сақтау
қабілеттілігін арттыру, пәнге ... ... ... ... асырылуына ықпал етеді.
Аталмыш ойындарды ұйымдастыру үшін ... 5-6 ... ... ... ... ... аламыз. Әрқайсысына жүктелетін
міндеттер айқындап, тапсырмаларды орындау барысын түсіндіреміз. ... ... ... ... эмоционалдық ахуалын қалыптастыруға
тырысамыз. Мысалы, ... ойын ... ... ... ... ... ... Газет материалының тақырыбы ... ... 20 ... ... ... алдық. Топ әрқайсының өз
міндеттері бар ... ... ... ... ... ... журналистер, бөлім қызметкерлері. Бөлім отырысында газеттің
макеті ... ... ... мен ... ... ... өзара байланысы барлық кезеңдерде байқалды, яғни әрбір
қатысушы ... ... ... бір-бірімен тығыз қарым-қатынасқа
түсті. Сөйтіп, рольдік немесе ... ... ... ... ... ... тілі сабақтары коммуникативтік іскерлікті
арттыруға бағытталады.
Коммуникативтік шеберлікті дамытудың маңызды құралы ретінде ... ... ... ролі зор деп ... ... ... тыңдарманға алдын-ала осы мәтіннің негізгі ойын ... ... ... ... ... ... ойы
анықталады; егер мәтін (әңгіме) аяқталмаған болса, оны өзіндік ... ... ... ... ... өзіне ғана қажетті
ақпаратты меңгеруіне мүмкіндік береді т.б.
Монологтық сөйлеуді оқыту үрдісінде біз ... ... ... байланысты өз ойын қалыптастыруға, білдіруге мүмкіндік
береміз. Мысалы: Сен өз Отаныңызды мақтан тұтасың ба? Қазақ тілі туралы ... ... ... халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері ... ... ... ... ... ... дамытуға бағытталған бұл
тапсырмалар барысында басты қиындық ... ... ... өз ... ... ... Яғни, тыңдарман тақырып аясынан шығып, өз
ойын білідіруде көп уақыт пен ... ... ... ... да ... сөйлеу дағдысын дамыту жолында біз ... мен ... ... ... ... ... құрыңыз. Монолог құру барысында
біз ұсынған ... ... ... ... мысалдары келтіріліп, қорытындысы
жасалған монолог құраңыз.
-         Сөйлеу барысында әңгімелесушінің ойымен келісіңіз немесе оны
жоққа шығарыңыз. ... ойға ... ... немесе
сенімділігіңізді аңғартыңыз.
Тәжірибеміз көрсетіп отырғандай, оқушылардың қатысымдық құзіреттілігін
қалыптастыру  үшін  жоғарыда   ... ... ... біз ... өз шәкірттеріміздің бойында
жоғарғы дәрежелі білім, біліктілік пен дағдыны қалыптастыруды ... ... ... ... өздерінің алған білім,
біліктілік, дағдыларды ... ... ... ... ... біздің ұстаздық
міндетіміз.
Демек, қазақ тілін оқыту барысында өзіндік ... ... ... ... адаммен тілдік қарым- қатынасқа түсе алатын, коммуникабельді,
іскер азамат тәрбиелеп ... ... ... ... ... атқарар еңбектері әлі де алда деп есептеймін.
1.5 Қазақ тілін қатысымдық негізде оқытудың тиімді жолдары
Тіл – ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты іс жүзіне ... ... осы ... сөйлеу құралы болып табылатын тілді әр түрлі ерекшеліктеріне қарай
жан-жақты зерттеп келеді.
Бұл ғылыми мәселенің тіл ... ... ... ... ... әдісін (коммуникативный метод) туғызды. Қазір халықаралық қатынас
жан-жақты дамыған уақытта тілді оқыту мен үйретуге айрықша ... ... ... ... ... ... іздестіру ғылымда қатысым әдісін алға
шығарды.
«Коммуникация» сөзінің негізгі мазмұны жалпы ... ... ... ... ... ... білдіре келіп, адамдардың тіл
арқылы сөйлесу процесін, ... ... ... ... мәні мен
қоғамдық қызметін, адамдар арасындағы қарым-қатынасты, өзара түсінушілікті
көрсетеді.
Сонымен, «коммуникация» - ... ... ... ... ... ... үйретуге қатысты әдісті сөз еткенде, арнайы қарастырған
тілші-әдіскер – Е.И.Пассов.
Ол қатысымдық әдісті сөз етпестен ... ... ... ... ... ... ... шығарды.
Мұндай белгілер мыналар:
1. Әрбір оқыту әдісі белгілі бір ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты – сөйлеу әрекетінің түрлерін
(айтылым, жазылым, тыңдалым, оқылым, тілдесім) ... ... Әдіс ... ... тактиканы емес, стратегияны анықтайды,
сондықтан да ол (әдіс) оқытудың шартына тәуелді болмайды.
3. Оқыту ... ... өте кең, ... ... ... қай
түрінде болсын оқытудың барлық жақтары қамтылады.
4. Әдісте барлық қағидалардың басын біріктіретін ең ... ... ... ... идея методологиялық рөл атқара келіп, ... ... үшін ... ... ... ... болып отырған әдіске қатысты негізгі идея, басты өзек – қатысым
болып табылады.
Тілдерді үйрету әдісі үнемі ... ... ... ... қарай
өзгеріп, дамып, жетіліп отырады.
Орыс тілді мектептегі қазақ тілі пәнінің мақсаты оқушылардың қарым-
қатынас біліктілігін, яғни ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының жалпы білім берудің мемлекеттік
стандартында көрсетілген.
Қазақ тілі – оқушыға ... күні ... ... ... оның
қоғамдағы қызметіне көмегін тигізетін, жұмысында, күнделікті ... ... ... бере ... аса ... ... бірі. Осы
үлкен міндетті жүзеге асыру мектептің, оқытушылардың қызметіне тікелей
байланысты және ... ... ... ... ... ... жүзінде емес, іс жүзінде орындалуына да байланысты. Қазақ тілін ... ... ... ... ... сөйлеу, жазбаша сауатты ... өзге ... ... қарым-қатынас жасау, яғни әрбір адамға
керекті коммуникмтивтік ... ... ... ... ... ... мағынасыз меңгеру мүмкін емес. Тіл арқылы
қазақ халқының тарихы, әдебиеті, ... ... ... ... болмысы танылады. Осы мақсатқа жетсек қана ... ... ... Ғасырлар тоғысындағы қоғамдағы күрделі өзгерістер,
білім беру сапасына жаңа көзқарас, жаңа ... жаңа ... ... іс-әрекет әкелгені – заңды құбылыс.
Осыған байланысты менің ...... ... ... ... ... ... тіл ретінде мәртебесін көтеру, осы
мақсатқа жететіндей тиімді жол арқылы жүзеге ... мен ... ... ... әдісі, оның ерекшеліктері мен
негізгі қағидалары, тіл үйренудегі осы әдістің ұтымдылығы оны ... сай ... ... етіп ... ... сөйлеуге үйрету сапалы болу үшін басты-басты мынадай
жағдайларды ескеру қажет.
1. Үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік.
2. Қоршаған орта, жағдайдың әсері.
3. Жеке ... ... ... ... ... мақсатын айқындау.
Үйренетін тілде сөйлеуге деген қажеттілік болмаса, сөйлеудің қаншама
жолдарын ... ол ... рөл ... да, ... ... ... Сөйлесімге деген қажеттілік оқытушы тарапынан да, оқушы
тарапынан да ... болу ... ... оқушыны сөзге тару үшін сөйлесуге түрліше қадам жасау
керек. Ол:
Кешке үйде боласың ба? – десе ... ... ... ... үзе ... ... ... не істейсің? Мен сенің кешке уақытыңның қалай болатынын білгім
келеді,- десеңіз, ол:
Мен үйде боламын. Сізге менің қажетім бар ма? ... ... ... ... болса, бірге барайық, егер баратын болсаңыз маған телефон
соғыңыз.
Жарайды, рахмет, көріскенше! – деуі ... ... ... ... ... сөйлесудің үлгілері пайда
болады.
Демек, сөйлеуге үйренудің ... ... ... ... ішкі ... ... ... де маңызды рөл атқарады.
Сөйлеуге үйретуде қоршаған орта мен ... ... ... ... ... өмірмен жалғастырады. Сол себепті ситуациялық көрініс
өмірде болып жатқан құбылыстарды бірден түсініп, ... тіл ... ... жол ... ... ... барлық формалары (монолог, диалог (
қосымша 1) т.б) сөйлеушілердің ыңғайына қарай атқарыла береді.
Сабақта диалог ... ... ... схеманы пайдалану барысында
оқушылар білімдерін ... ... ... дамытып қана қоймай,
сонымен қатар коммуникативтік іскерліктері мен дағдылары жетіледі.
Сабақ барысында әр ... ... ... соң, белсенді қатысқан
оқушыларды, қатарды атап көрсетіп, мадақтап, әрқайсысының ... баға ... ... мұғалімге оқушының жеке басына тән ... ... мен ... ... ... ... ... Мұның өзі
әр оқушымен жеке-дара жұмыс істеуге, әрқайсысымен қарым-қатынаста болуға
мәжбүр етеді. ... ғана тіл ... ... ... ... ... ... нәтижесі де, қазақ тілінің іс жүзінде
қолданылу аясы да, ең ... сол ... ... ... ... ... тікелей байланысты.
Бағдарлама – бүкіл оқыту процесіне ғана емес, әрбір оқушы үшін ... ... ... тапсырманың және жаттығудың басты мақсатқа жету талабы
айқын болса, оқушының да оны ... тез ... іс ... ... өмірде қолдана білуге үйретудің жолы деп,
жаңа буын ... ... ... ... ... ... жиі ... келеді. Мысалы, «Отбасы», «Менің демалыс күнім»,
«Қонақта», «Мен ... ... т.б. ... арқылы сөйлеуге үйрету,
біріншіден, тіл үйренушілерге не ... айту ... ... ... қалай айту керек, қандай сөздерді білу ... ... ... ... басты белгі ретінде алып, сол тақырыптың
төңірегінде ... ... оған ... ... ... ... ... Бұл ретте тақырыппен қатар сөздік, грамматика, дыбыстардың
айтылуы, ... ... мен ... – бәрі ... түрде бірге
жүргізіледі.
«Шет тілін меңгертудегі негізгі әрекет – қарым-қатынас үрдісі, ... ... ... ... ... ... екендігі белгілі. Сол
себепті де мемлекеттік тілімізді ... ұлт ... ... ... әдістеме ғылымында үлкен жетістіктерге қол жеткізіп жүрген
қатысымдық бағытты ұстану бүгінгі ... аса ... ... бірі.
Қазақ тіл білімінде қатысымдық әдістің негізін ... ... ... ... жүгінсек, «Қатысымдық әдіс дегеніміз – оқушы
мен оқытушының тікелей қарым-қатынасы арқылы жүзеге асатын; белгілі ... ... ... ... ... ... пен қағидалардың
жүйесінен тұратын; тіл үйретудің тиімді жолдарын ... ... ... ... ... іс ... асыратын әдістің түрі».
Сөйлеу үшін оқушы тілдік көрсеткіштер мен ... ... ... заңдылықтарын білуі, тілдік құралдарды қолданудың амал-
тәсілдерін меңгеруі қажет.
Сөйлеу кезінде тілдік ... ... ... тұлғаларға, әсіресе
олардың байланысу, қолданылу жолдарына, амалдарына ерекше назар аударылады.
Мұнда тілдің кіші, ... ... ... ... бәрі бір ... – сөйлей білуге, айтар ойды ... ... ... тілдік қарым-қатынасы жүзеге асады, сөйлесім, тілдесім өз
нәтижесін береді.
Сөйлеуді үйрету ... ... ... ... ... ... ... мен сөздік материалдар алынады.
Олардың барлығы сөйлеуді меңгеруге тікелей ... бар ... ... ... ... оқу ... ... бағытталады;
ә) оқушы тұлғасына бағытталады;
б) оқытушы мен оқушының ынтымақтастығына бағытталады, сол арқылы оқу
мақсаты жүзеге асырылады.
Қорытынды
Соңғы жылдары қазақ ... ... ... жаңа бір белеске көтерілді.
Атап айтқанда, түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, оқытудың жаңа
әдіс-тәсілдері ... ... орай ... ... ... зерттеу орталықтары қызметкерлерінің
басты бағыттарының өзегі ... ... ... ... ... ... байланысты жүргізуде. Сондай әдістердің бірі – бастауыш
мектептерде қазақ тілін қатысым әдісі арқылы ... ... ... қолданылған тілдік және қатысымдық
бірліктерді өзара байланыстыра оқыту ... ... ... осы әдіс ... ... ... оның ... мен бастауыш мектепте меңгерілетін
құзіреттіліктер; ... ... ... сөйлемді және мәтінді ... тіл ... ... ... ... ... жеке ... ретінде
қалыптастыру жұмыстарында айрықша маңызды орын алады.
Қатысым әдісі арқылы оқыту дегеніміз – теориялық және ... ... іске ... ... ... ... ... мен жүйелі білімді
қалыптастыратын, шығармашылық амал-тәсілдерді ... ... де ... ... ... өз ойын ... дұрыс жеткізуге баулитын оқытудың түрі.
Оқушыларының теориялық білім мен ... ... ... ... ... ... ... отырып, ... ... ... қатысым әдісі арқылы оқыту теориялық біліммен қатар
сөздік қорды молайтып, оқушылардың дұрыс сөйлеу дағдыларын ... ... ... ... түсудің басты көрсеткіші бола алады.
2. Оқушылардың білім сапасын арттыру бастауыш мектепте игерген білімін
іс жүзінде пайдалана білуімен ... ... ... ... ... қатысым әдісі арқылы оқыту кезінде берілетін теориялық білім мен тіл
дамыту ... ... ... ... ... ... ... тілін қатысым әдісі оқытудың әдіснамалық негіздерін қарастыру
оқушылардың танымы мен ойлау қабілетін арттыру, сөздік қорын молайту, тілін
дамыту, шығармашылыққа ... тіл ... ... ... тілінің
лексикасын меңгерту арқылы іске ... ... ... ... ... тапсырмалардың: сөздің
мағынасын түсіндіруге арналған тапсырмалар, мағынасы қарама-қарсы сөздердің
мағынасын анықтауға арналған тапсырмалар, мағынасы жуық ... ... ... ... әр ... сөздердің мағынасын анықтауға
арналған тапсырмалар болып жіктелуі оқушыларды біліммен қаруландырып, алған
білімін практикада қолдануына мүмкіндік жасайды.
5. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... және танымдық тапсырмалар оқушыларды сауатты жазуға баулу,
еркін сөйлетуге, ... ... ... сөз ... мен
сөйлемдерді дұрыс құра алуға машықтандырады.
6. Оқушыларды ... ... ... ... арқылы оқытуға арналған
жаттығулар төмендегідей топтарға бөлінді: ... ... ... бекіту жаттығулары. Осы жаттығу түрлері оқушылардың
логикалық ойлау қабілетін арттырып, тілін дамытады, білімін жүйелейді.
7. Қатысым әдісі арқылы сөйлемдерді ... үшін ... ... ... ... ... ... тапсырмалар мен жаттығуларды
сараптау ережелерін меңгеруге, оқушылардың білімі мен ... ... ... Мәтінді оқыту арқылы тіл дамытуды жүзеге асыру мақсатында арнайы
жасалынған жұмыс жүйесі ... ... ... ... ... ... Оқулық мәтіндерінің лексика-грамматикалық ерекшеліктерін айқындау,
оны қатысым әдісі арқылы оқыту оқушылардың білімін ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
10. Оқулықтарда қолданылған қатысымдық ... ... ... ... ... ... сөздік қорын молайтады;
лексика-семантикалық жүйе балаларда ... ... ... ... ... ... білім мен практикалық әрекеттерді
өзара ұштастырады; оқушылардың ... ... ... ... ықпал
етеді.
Қорыта келгенде, оқыту әдісінің мақсаты, мазмұны, кезеңдері – бәрі бір
ортақ мәселеге келіп тіреледі: ол – тілдік ... мен ... ... ... ... білу үшін ... Ең басты тілдік
материалдар – тілдесімдік ... ... ... ... және грамматикалық тұлғалар мен олардың сөйлеуде ... ... ... ... ... ... қолданылу амалдары.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан – 2030. ... ... ... және ... артуы: Ел президентінің Қазақстан халқына
жолдауы». – Алматы: Білім, 1997. – 256 б.
2. ... ... ... ... ... – Астана, 2004. – 132
б.
3. «Қазақстан ... 2015 ... ... білім беруді дамыту
тұжырымдамасы» ... ... – 2003, 26 ... – № ... ... Ф.Ш. «Тіл ...... Ан Арыс, 2009. – 367 б.
5. Рахметова С. «Қазақ тілін оқыту әдістемесі». –Алматы: Өлке, 2003. ... ... ... А. ... ... ... ... әдістемесі». – Алматы-
Шымкент: Жібек жолы, 1997. – 200 б.
7. Исабаев Ә. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері». – ... ... 1993. – 160 ... ... тілі: фонетика, лексика, морфология, синтаксис». (М.Ермекбаев,
Ы.Балқыбекова, К.Базарбаевалармен авторлық бірлестікте). – Шымкент:
Мұрагер, 2004. – 336 б.
9. «Тіл ... ... ... (Б.Алдабергеновамен авторлық
бірлестікте). – 1989. – № 2. – 7-9 б.
10. Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас пен ... ... ... ... ... Оразбаева Ф. «Тілдік қатынас: теориясы мен әдістемесі». –Алматы, 2000
ж.
12. «Қазақстан мектебі» журналдары.
13. Қасбаева Г. С. ... ... ... ... ... ... тілі ... мектебінде» 2008, №5.
14. Рудик Г. А. «Ойлау еңбегінің мәдениеті немесе ... 101 ...... 2010 ... ... К. «Тіл ... ... Алматы: Мектеп, 1978 жыл.
16. Құлмағамбетова Б. «Қазақ тілін оқыту методикасы» Алматы: Мектеп, 1988
жыл.
17. ... Т.Р. ... тіл ... ... ... 1975 жыл.
18. Исабаев А. «Қазақ тілін оқытудың дидактикалық негіздері» Алматы: Қазақ
университеті, 1993 жыл.
19. Әбілкаев А. Қазак тілін ... ... ... 1995 ... ... Д., ... Ы. Қазак тілін окыту методикасы. Алматы,
"Мектеп" 1965 ... ... Д. ... ... ... методикасының программасы. Алматы, 1980
жыл.
Қосымша 1
Сұрақ
Жауап
Қосымша сұрақ
Жауап
Өтініш
Ақыл-кеңес
Өтініш
Қайталау
Алғыс
Диалог жүргізуге арналған тірек сызбанұсқа

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілін оқыту әдістемесі21 бет
Қазақ тілін оқыту әдістемесіне үлес қосқан жалпы қазақ ғалымдар еңбектерінің сипаттамасы34 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
Мархабат томановтың қазақ тілін оқыту әдістемесіне арналған еңбектерінің әдістемеде алатын орны34 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды оқытудың әдістері мен тәсілдері36 бет
Шет тілін оқытуда жаңа технологияларды пайдаланудың тиімділігін теориялық тұрғыдан негіздеу және оны тәжірибеде тексеру34 бет
Қазақ тілі сабақтарында бастауыш сынып оқушыларының ауызша тілін дамыту әдістемесі64 бет
Pascal және Си тілінде бағдарламалау29 бет
Turbo pascal6 бет
Turbo Pascal программалау жүйесі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь