Сөйлем ортасында және сөйлем соңында қойылатын тыныс белгілер

1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім
2.1. Пунктуация
2.2. Нүкте
2.3. Көп нүкте
2.4. Сұрау белгісі
2.5. Лепті белгі
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Тыныс белгілері (не пунктуация) - тіл білімінде жазуға тән шартты белгілер жүйесі.
Тыныс белгілері айтайын деген ойды нақтылы, дәл түсінікті етіп жеткізу үшін, сондай-ақ баяндалмақшы пікірді ала-құла етпей, айқын білдіру үшін қолданылады. Бұл - тыныс белгілерінің басты қасиеті.
Тыныс белгілері сөздер тіркесі мен сөйлемдерді айтқанда, немесе оқығанда тілде байқалатын кідірісті де, дауыста аңғарылатын әркелкі құбылысты да білдіреді. Бұл - тыныс белгілерінің қосымша қасиеті.
Жазба тілде болсын, сондай-ақ ауызекі тілде болсын тыныс белгілерін дұрыс қолдана білудің үлкен мәні бар. Тыныс белгілері мүлде қойылмаған, немесе дұрыс қойылмаған мәтінді сөйлемді түсінікті етіп оқу да, мағынасын түсіне білу де қиын. Тыныс белгілері дұрыс қойылмайтын сөйлемдерде ой күңгірттеніп, екі ұшты болып, тіпті сөйлем құрамындағы сөздер синтаксистік қызметі жағынан (бастауыш, баяндауыш, анықтауыш т. б.) өзгеріске түсуі мүмкін.
Мысалы: Бұл келген - сол Есіл бойындағы Қарасарт ауылының жиені, Жүсіп баласы Қожаш (С. Көбеев)
Бұл сөйлемде есімше тұлғалы келген соң сызықша қойылмаса, келген сөзі бастауыш қызметін емес өзге мүше қызметін атқарған болар еді де, нәтижесінде сөйлемде берілетін ойға нұқсан келер еді.
Сөйлемдегі орналасуы
Тыныс белгілерді қою үшін үш түрлі белгі негізге алынады:
• сөйлемнің синтаксистік ерекшелігі
• сөйлемнің мағынасы
• сөйлемнің интонациясы
1. Оралбаева Нұржамал, Аблақов Әбжаппар, Қазақ тілі, Алматы, 1992
2. Мұсабекова Ф., Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясы негіздері, А., 1973 Оралбаева Н., Аблақов Ә., Қазақ тілі, А., 1992
3. Сыздық Р., Қазақ тілінің анықтағышы, Аст., 2000
4. Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 ж., 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3
        
        Сөйлем ортасында және сөйлем соңында қойылатын тыныс белгілер
Мазмұны
* Кіріспе
* Негізгі бөлім
+ Пунктуация
+ Нүкте
+ Көп ... ... ... ... ...
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
Тыныс белгілері (не пунктуация) - тіл білімінде жазуға тән шартты белгілер ... ... ... ... ойды ... дәл түсінікті етіп жеткізу үшін, сондай-ақ баяндалмақшы пікірді ала-құла етпей, айқын білдіру үшін қолданылады. Бұл - тыныс ... ... ... ... ... тіркесі мен сөйлемдерді айтқанда, немесе оқығанда тілде байқалатын кідірісті де, дауыста ... ... ... да ... Бұл - ... ... ... қасиеті.
Жазба тілде болсын, сондай-ақ ауызекі тілде болсын тыныс белгілерін дұрыс қолдана ... ... мәні бар. ... ... ... ... ... дұрыс қойылмаған мәтінді сөйлемді түсінікті етіп оқу да, мағынасын түсіне білу де қиын. Тыныс белгілері дұрыс қойылмайтын ... ой ... екі ұшты ... тіпті сөйлем құрамындағы сөздер синтаксистік қызметі жағынан ... ... ... т. б.) өзгеріске түсуі мүмкін.
Мысалы: Бұл келген - сол Есіл ... ... ... жиені, Жүсіп баласы Қожаш (С. Көбеев)
Бұл сөйлемде есімше ... ... соң ... ... келген сөзі бастауыш қызметін емес өзге мүше қызметін атқарған болар еді де, нәтижесінде ... ... ойға ... ... ... орналасуы
Тыныс белгілерді қою үшін үш түрлі белгі негізге алынады:
* сөйлемнің синтаксистік ерекшелігі
* сөйлемнің мағынасы
* сөйлемнің интонациясы
Пунктуация
Тыныс белгісінің сөйлемнің құрылысына, ... ... ... орай қойылуы сөйлемнің синтаксистік ерекшелігіне байаланысты қойылу деп аталады.
Құрамына ... ... ... ... ... жай ... құрмалас сөйлем. Бұлардың өзі бірнеше түрге бөлініп, алуан ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне орай, қолдану сипатына қарай әр түрлі тыныс белгілер қойылады. Мәселен, хабарлы ... соң ... ... ... ... сөйлемнең соң сұрау белгісі, лепті сөйлемнен соң леп белгісі қойылады.
Сөйлем құрамында кездесетін оңашаланған мүшелер, оқшау сөздер деп ... ... ... ... - ... ... ... өзге мүшелерден тиісті тыныс белгілері арқылы ажыратылады. Сондай-ақ, жалпылауыш сөз сөйлемнің бірыңғай мүшелерінен бұрын келсе, жалпылауыш сөзден соң қос нүкте ... да, ал ... ... ... ... ... ... сызықша қойылады.
Сөйлемнің мағынасына орай
Тыныс белгісінің дұрыс қойылуы сөйлемдегі кейбір сөздердің мағынасына, сондай-ақ бүкіл сөйлемнің ... ... ... Мен оның ... байқаймын деген сөйлемді Мәлғұн шалдың сөздері, байқаймын, Пугачевті ойландырған ... (А. С. ... ... ... ... мұндағы байқаймын сөзі екі түрлі мағынада жұмсалған. Бірінші сөйлемдегі байқаймын сөзі аңғарамын, ... ... ... ... ... бір ... ... болып тұр (баяндауыш), сондқтан да оған сөйлем мүшесіне тән сұрақ қойылады. Ал екінші сөйлемдегі байқаймын сөзінде ... ... жоқ. Бұл - ... ... ... мәнде қолданылып, жұмсалып тұр. Осыған орай қыстырма сөз сөйлем ортасында келгендіктен, оның екі жағынан бірдей үтір ... ... көп ... ... ... ... леп белгілері сөйлемнің мағынасына негізделініп қойылады.
Сөйлемнің интонациясына орай
Тыныс белгілерін дұрыс қою ... ... ... ... ... ... ... соң кідіріс болады да, соған орай нүкте қойылады. Құрмалас сөйлемдерді оқығанда, құрмалас құрамындағы ... жай ... соң, ... бірыңғай мүшелердің әрбір сұлуларынан соң кідіріс болып, олар үтір белгісімен ажыратылады. Ал сұраулы, лепті ... ... ... ... ... да, тиісті тыныс белгісі қойылады.
Бастауыштан кейін қойылатын сызықшада интонацияның ролі айрықша көрінеді.
Мысалы: Еменнің ... - ... ... ісі - көл ... ... ... сызықшалар бастауыш та, баяндауыш та зат есімнен немесе заттанған есімшеден болғандықтан қойылып тұр. Бұл ... ... ... ... Сонымен қатар сызықша қойылып тұрған жерге кідіріс жасаймыз, әйтепесе сөлемнің синтаксистік қызметі бұзылады.
Алайда ... ... ... мен сөз ... айтылу интонациясы тыныс белгілерімен сәйкес келе бермейді.
Мысалы: Балықшы балықшыны ұзақтан көреді (мақал)
дегенде, балықшы дегеннен соң, сондай-ақ, балықшыны деген соң ... ... ... ... қарай үтір қойсақ, дұрыс болмас еді, өйткені бұл сауатты жазу ... ... (.) - ... ... ... белгілерінің бірі. Нүкте белгілі бір ойдың аяқталуына байланысты қойылады. Нүкте дұрыс ... ... ... ... ... ... не ... қойылмауынан екінші бір мағына туындауы мүмкін.[1] Нүкте - аяқталған ойды білдіретін ... ... ... 1) ... ... кейін. Мұндай сөйлемдер құрамына қарай жай, құрмалас сөйлем, сондай-ақ толымды, толымсыз, жақты, жақсыз сөйлемдер болып келеді (Жирен мұртты, аласа ақ сары ... ... ... Ғ. М.). ... ... ... (С. Е.);
* 2) басқы әріптерінен қысқарған кісі, газет-журнал аттарынан кейін.(Әуезов - қазақ халқының данышпан жазушысы. Ғ. М.). ... тілі - ... тіл ("С. ... 3) ... ... ... кейіпкердің есімінен кейін.(Жомарт. Жақаң кем өлшеп, қанағат қылады (Ғ. Мүст.)
* 4) сандар арқылы таңбаланатын реттік нөмірлерден соң. ... екі ... ... 1. ... 2. ... 5) тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы басқа сөздерін қысқартқанда.(Қазақстанда мынадай ұлттар тұрады: қазақ, орыс, украин, неміс, татар, ұйғыр т. ... 6) ... ... ... ... ... сөйлемдерден кейін.(Ренжімесең, осы айтқанымды орындашы. Ғ. Мүст.);
* 7) атаулы сөйлемдерден кейін.(Түн. Жарқыраған жұлдыз бен тыныштыққа ... дала ... ... ... баулап алғандай. A. Т.);
* 8) кейіпкер атынан соң автордың түсіндірме сөзі келсе, ол ... ... ... соңынан нүкте қойылады.(Аманкелді (атып тұрып). Кешігіп қалыпсыз мырза! Ғ. М.)..[2] [3][4]
Қойылу жағдайлары
Нүкте мынадай орындарда қойылады:
* Нүкте аяқталған ойды ... ... ... соң қойылады.
* Басқы әріптерінен қысақарған кісі аттарынан, газет-журнал аттарынан соң нүкте қойылады.
* Пьесаларда әрбір кейіпкердің есімінен соң ... ... ... ... ... санамалы нөмірлерден кейін нүкте қойылады.
* Тағысын тағы, тағы сондайлар, тағы басқа деген сөздер ... ... ... соң ... ... ... ... бұйрық, тілек мәнді сөйлемдерден соң нүкте қойылады.
Көп нүкте
Көп нүкте - белгілі бір ... ... ... ... ... ... пікірдің толық айтылмағандығын білдіру үшін қойылатын тыныс белгі. Көп нүкте - мағынаға байланысты ... ... Ол, ... мынадай жағдайларда қойылады:
* Өлең немесе прозалық текстен кейбір сөз, я кейбір тармақ түсіп қапса: - ... ... тағы ... бар ма? - Бар, ол ... ... Ақсақалдармен мақұл десіп тізімге кірген жігіттердің бірі... (X. Е.). Бірақ секіріп шығам ... ... ... ... ... цитаттан сөз немесе сөйлем қалдырылған жағдайда: "Әуелі еңбек, ал онан соң және сонымен бірге... сөз ең басты екі стимул болды, - деп ... Ф. ... - осы екі ... ... ... ... адам ... айналды" (К. Маркс, Ф. Энгельс, Таңд. шығ., А., 1956).
* Айтылмақшы ой желісі әр ... ... ... сөйлей алмау, ой бөлініп кету, сөйлеушінің сөзін аяқтатпай бөліп жіберу т. б.): Жоқ, ешкім де ұрған жоқ, кейін айтам... Aнa, ... ... ... ... (М. Ә.).
* Бір сөз бірнеше рет қайталанған жағдайда болмаса ... ... келе ... сезінің арасында айтарлықтай кідіріс жасаса, оның ар жағында бірдеңенің айтылмай қалғандығы аңғарылып жатса, бірнеше рет ... ... ... ... ... соң ... - He болды? - Мені қара басты!... Құлаттым... - Нені құлаттың? - Баланы... (Б. М.).
* Көп нүкте ... ... ... не ... ... ... әуелі сұрау, леп белгісі одан соң қатарынан екі нүкте қойылады: Сонау Шоғанға машинаның басы барғанда не ... - Ах, ... ... ... ит ... ... (Ғ. ... Кісі сөйлеп келе жатып айтайын деген сөзі есіне түспей, ұмытып қалса, соны ... еске ... - ... ... ... ... ... деген дәрігер келіп еді ғой, әкесінің аты... емес пе? (X. ... ... ... жататын кейбір пікірлердің барлығын айта бермей, олардың ... ... ... артық екендігін білдіру үшін: Қызылорда өңірінде арпа, күріш, тары... есіріледі (С. М.).
Сұрау белгісі
Сұрау белгісі (?) - жазуда ... ... ... ... Әдетте сұраулы сөйлемнің соңында қойылады.
Қойылу жағдайлары
Сұрақ белгісі жауап алу мақсатында қойылады. Сұрау белгісі мынадай жолдармен жасалған сұраулы сөйлемдерден соң ... Ма, ме, ба, бе, па, пе, ша ... ... ... арқылы жасалған сұраулы сөйлемдерден соң сұрау белгісі қойылады.
* Сұрау есімдіктері арқылы жасалған ... ... соң ... Болар, шығар көмекші етістіктерінің қатысуы арқылы жасалған сөйлемдерден соң қойылады.
* Ғой ... мен ә ... ... ... ... ... ... соң қойылады.
* Сұрау интонациясымен айтылған сұраулы сөйлемдерден соң қойылады.
* Құрмалас сөйлем құрамында ... ... жай ... ... ... ... ... ең соңынан қойылады.
Лепті белгісі
Лепті белгісі (!) - жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Әдетте лепті сөйлемнің соңында қойылады.
Қойылу жағдайлары
Леп белгісі ... ... ... Бұйрық, ұран, үндеу мәнді сөйлемдерден соң әр уақытта леп белгісі қойылады.
* Сүйсінгендікті , таңғалғандықты, ренішті, ... ... ... ... соң леп белгісі қойылады.
* Ерекше дауыспен айтылған одағай сөздерден немесе ... ... соң леп ... ... ... математикада факториал операциясы[1] белгіленеді:
Қос леп белгілер қос факториалды білдіреді:
көбейінді тақ сандар үшін 1-мен аяқталады, жұптар үшін 2-мен ... болу ... леп ... ... ( ) ... ... ... -- сөйлемнің құрылысына, синтаксистік ерекшелігіне, мағынасына байланысты ең көп ... ... ... Үтір ... сөйлем құрамындағы жай сөйлемдерді, оңашаланған мүшелерді, оқшау сөздерді, бірыңғай мүшелерді, төл ... т. б. ... білу үшін ... ... сөз ... ... ... үтір оның соңынан, ортасында тұрса екі жағынан, соңында ... одан ... ... ... ... ойын арзан, күлкі қымбат. Сөз түзелді, тыңдаушы, сенде түзел. (Абай) Мен ғой, апа... Қыстырмалар жалаң сөз, ... сөз, сөз ... ... ... ... ... та ... Қаратпалар сияқты қыстырмалар да сөйлемнің басында, ортасында, аяғында келуіне ... үтір ... ... соңынан, екі жағынан, алдынан қойылады. Мысалы, Мүмкін, сәл кідіре тұрарсыз. Түнеукүні, әлі есімде, ауылдағы құс фермасына бардық. Сол ... ... неге ... кім ... мені ... адам жоқ. ... жай қалыпты дауыспен айтылса, үтір арқылы ажыратылады. Ал ... ... ... ... ... ... леп ... қойылады. Мысалы, Апырау, сіздің ауыл Майқұдыққа қонбаушы еді ғой? Сен өзің ... ... ... да ... кәрі ... екенсің ғой! Жалғаулықсыз келген бірыңғай мүшелердің араларына үтір қойылады. Бірыңғай мүшелердің ... үтір ... ... кем ... ... Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ -- бес дұшпаның. (Абай). Бірыңғай мүшелердің арасында қайталамайтын мен, және ... ... ... үтір қойылмайды. Оңашаланған айқындауыш мүшелер сөйлемнің басқа мүшелерінен үтір арқылы ажыратылады. Оңашаланған айқындауыш мүше болатындар: а) өзінен ... ... ... ... ... ... және ... септік жалғаулары жағынан тұлғалас келетін бір сөз не сөз ... ... ол ... ... ... осы ... барған болар. Жексен қыстыгүні, Құлжаның жетісі болған күні, Қодар айтқан бір сөзді дәлел қылды. ә) яғни, әсіресе, ... яки, ... т.б. ... ... ... ... алдындағы сөздің мағынасын дәлелдеп тұрса, оңашаланған мүшелер бола алады. Жоғарыдағы сөздердің өзі жеке ... ... Үтір ... жағдайда тұтас тіркестің екі жағынан қойылады. Мысалы, ... ... ... ... деп ... бұл әйелге енді ғана көз тартып байқасам, түрі де, тұлғасы да аса көрікті адам екен. Құрмаласқа енген жай ... ... ... үтір ... Құрмалас сөйлемнің сабақтас түрінің құрамындағы жай сөйлемдердің арасына үтір қойылады. Мысалы, Жүргіншілер әбден көзден таса болғанға шейін, бұлар арттарынан қарап ... ... ... ... үшін, біз жыраның ішімен еңбектеп кеттік. Жаңа ғана талып ... Әбіш ... ... ... ... ... Ал ... құрмаласқа енген жай сөйлемдердің арасына үтір, қос нүкте, ... ... үтір ... ... ... ... жай ... үтір қойылатындары: а) жалғаулық шылаулар арқылы құрмаласқан салаластың барлық ... ... әр ... ... ... үтір ... (Егер салаластағы жай сөйлемдер және шылауы арқылы құрмаласса, үтір қойылмайды.); ә) жалғаулықсыз ыңғайлас салалас үтірмен бөлінеді; б) жалғаулықсыз себеп-салдар салаластың ... ... жай ... бұрын орналасса, соңынан үтір қойылады. Мысалы, Бимендінің әкесінің аты Сыздық еді, ... ... ... ... Төл ... сөйлемдегі үтір қо-йылатын орындар: 1) әуелі төл сөз, одан ... ... сөзі ... төл сөз ... ... сөз ... ... үтір мен сызықшадан кейін автор сөзі жазылады. ... ... біле бер", -- деді ... Құдайбердіұлы; 2) автор сөзі төл сөз болып тұрған тұтас сөйлемді екіге бөліп тұрса, автор сөзінің екі ... да үтір мен ... ... -- ... -- деді ... ... ... Асқарға, -- губернатор шақырған екен.
Қорытынды
Тыныс белгілері айтайын деген ойды нақтылы, дәл ... етіп ... ... ... баяндалмақшы пікірді ала-құла етпей, айқын білдіру үшін қолданылады. Бұл - тыныс белгілерінің басты қасиеті.
Тыныс белгілері сөздер тіркесі мен ... ... ... ... ... ... кідірісті де, дауыста аңғарылатын әркелкі құбылысты да білдіреді. Бұл - ... ... ... ... тілде болсын, сондай-ақ ауызекі тілде болсын тыныс белгілерін дұрыс қолдана білудің үлкен мәні бар. ... ... ... ... ... ... ... мәтінді сөйлемді түсінікті етіп оқу да, мағынасын түсіне білу де қиын. Тыныс белгілері ... ... ... ой ... екі ұшты болып, тіпті сөйлем құрамындағы сөздер синтаксистік ... ... ... ... ... т. б.) ... ... мүмкін.
Тыныс белгісінің сөйлемнің құрылысына, түріне, жасалу жолдарына орай қойылуы сөйлемнің синтаксистік ерекшелігіне байаланысты қойылу деп ... ... ... ... ... ... жай сөйлем, құрмалас сөйлем. Бұлардың өзі бірнеше түрге бөлініп, алуан түрлі жолдармен ... ... ... ... сөйлемнің ерекшеліктеріне орай, қолдану сипатына қарай әр түрлі ... ... ... ... хабарлы сөйлемнен соң нүкте қойылады, сондай-ақ, сұраулы сөйлемнең соң сұрау белгісі, лепті сөйлемнен соң леп белгісі ... ... ... ... мүшелер, оқшау сөздер деп аталатын қаратпа, қыстырма сөздер - бұлар ... ... өзге ... ... тыныс белгілері арқылы ажыратылады. Сондай-ақ, жалпылауыш сөз сөйлемнің ... ... ... келсе, жалпылауыш сөзден соң қос нүкте қойылады да, ал керісінше келетін болса, жалпылауыш сөздің ... ... ... ... ... ... Нұржамал, Аблақов Әбжаппар, Қазақ тілі, Алматы, 1992
* Мұсабекова Ф., Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясы негіздері, А., 1973 ... Н., ... Ә., ... ... А., ... ... Р., Қазақ тілінің анықтағышы, Аст., 2000
* Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, ... және ... ... ... ... даму ... 1998 ж., 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абайдың қоғамдық қызметі22 бет
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Ақпараттық анықтамалық жүйе Әуежай384 бет
Ерітінділер теориясы пәніне кіріспе12 бет
Оғыз мемлекеті6 бет
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары және Қазақстан Президентінің әлеуметтік-саяси бастамалары5 бет
Экологияның қалыптасу тарихы мен кезеңдері.Қазіргі таңдағы экология ғылымының құрылымы. Қоршаған ортаны қорғаумен айналысатын халықаралық ұйымдар8 бет
Қазанғап күйші11 бет
Қазақстан статистикасының қалыптасуы мен дамуы тарихынан11 бет
Құрманғазы - ұлы күйші5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь