Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының қалыптасу тарихы (1924-1930 жж)

КІРІСПЕ
Негізгі бөлім
Пайдаланылған әдебиеттер
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс 1924-1930 жылдар аралығында Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрамында болған Қарақалпақ Автономиялық облысының мәселелерін кеңінен қарауға негізделген. Орта Азия республикаларын ұлттық-аумақтық межелеу комиссиясының шешіміне сәйкес құрылған Автономиялық облыстың сипаттамасы қазақ-қарақалпақ қатынасының тарихымен сабақтасып, кеңестендіру жылдарындағы Алаш зиялыларының саяси көзқарасына ортақ болған ұстанымдармен байланыстырылды. Сонымен бірге, облыстың кейінгі жағдайының Одақ көлемінде және өзбектердің ұлттық-аумақтық межелеу комиссиясының мүддесінде шешілуіне негіз болған, ұжымдастырудың ақтаңдағына айналған Тақтакөпірдегі бас көтерудің ақиқаты, қарақалпақ жеріндегі қазақ босқындары, екі ұлтқа да ортақ бүгінгі күн әлпетіндегі мәселелер зерттеуде кеңінен қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ХХ ғасырдың 20-30 жылдары Кеңестік билікті тұрақтандырудың әр түрлі құрылымдарының жүзеге асқаны белгілі. Соның бірі Орта Азия республикаларын ұлттық-аумақтық межелеу, ұжымдастыру шараларымен байланысты болған халықтар тағдырының тарихи бұрмалануы болатын. Қазіргі уақытта Өзбекстан Республикасына қарасты Автономиялық Республика болып отырған Қарақалпақстанның да осы кездегі тарихи өткелдері кеңестендірудің бұралаң саясатымен сараланды. Межелеу қорытындыларына және қарақалпақтардың өз мүддесіне сай, Қазақ АКСР-і құрамында Автономиялық облыс болып құрылған 1924-1930 жылдар аралығының тым аз ғана болуы, олардың заман өзгерісінен күткен арман-үміттеріне демеу бола алмады.
Тарихтағы белгілі бір мемлекеттік құрылым ішіндегі аумақтық бөліністі құрайтын автономия ұғымы өлкелік, табиғи, экономикалық және әлеуметтік мүддесі ерекшеленетін белгілі бір ұлттың аумақтық ықшамдануын сипаттайды. Автономия үрдісінде дамып келе жатқан қарақалпақ халқы өз дамуында аймақтық интеграция, Орталық Азия елдерінің арасындағы қауымдастық құруды көздейтін тәуелсіз Қазақстанның көшбасшылығына сенім білдіреді. Қазақстанның халықаралық қатынастағы абыройы мен сыртқы саяси ұстанымдарындағы маңызды қадамдары, ішкі даму әл-ауқатының озық үлгілері өркениетті қоғам құрудың барлық талап-тілектерінен шығып отырғанын уақыт көрсетуде. Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың түркі тектес Орталық Азия мемлекеттерінің арасында аумақтық интеграция құрудағы идеялық ұстанымдары да бұл мәселеде негіз бола алады [1].
Кеңестік кезеңге дейінгі тарихы ортақ қазақ-қарақалпақ халықтарының да тегі бір түркілік негізінде жаңа Түркістан мемлекетін құрудың тетікті мақсаты М. Шоқай идеяларында дүниеге келуімен, ХХ ғасыр басындағы қазақ ұлты зиялыларының рухани үнін тудырған болатын.
Орта Азия аймағындағы Патшалы Ресей боданында болған халықтардың соңғы арман-үміті, кеңестік билік заманы туған сәттен-ақ, әлеуметтік теңдікпен астасқан
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан Халқына Жолдауы. -Алматы: Атамұра, 2005. -48 б.
2 Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры /Құрастырған Б. Серікбайұлы Қошым-Ноғай. -Алматы: Жалын, 1992. -184 б.
3 Шалекенов У.Х. Казахи низовьев Амударьи: (К истории взаимоотношений народов Каракалпакии в ХVІІІ-ХХ вв.). -Ташкент: Фан, 1966. -336 с.
4 Авезов Қ. Варламов П. Каракалпакия к 10-летию Казахстана. -Алма-Ата, 1930. -64 с.
5 Камалов С.К., Уббиниязов Ж.У., Кощанов А. Из истории взаимоотношении каракалпаков с другими народами Средней Азии и Казахстан в XVІІ -нач. XX вв. -Ташкент: Фан, 1988. -106 с.
6 Досумов Я.М. Очерки истории Каракалпакской АССР 1917-1927 гг. -Ташкент, 1960. -315 с.
7 Қосымбетов И. Қарақалпақстан Совет интеллигенциясы тарийхынан (1924-1937). -Нөкис: Каракалпакгиз, 1970. -178 б.
8 Қозыбаев М.Қ., Алдажұманов Қ.С., Әбілғожин Ж.Б. Қазақстандағы күштеп коллективтендіру: қорлық пен зорлық. -Алматы, 1992. -36 б.
9 Қойгелдиев М. Қ. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқайұлы. -Алматы: Қазақ университеті, 1997. -53 б.
10 Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? -Алматы: Ана тілі, 1993. -208 б.
11 Ауанасова А.М. Национальная интеллигенция Туркестана в первой четверти ХХ века. -Алматы: Қазақ университеті, 2001. -262 с.
12 Хасанаева Л.М. Ақпан революциясы және ұлттық автономия мәселесі //Қазақ тарихы. -1999. -№6. -38-42-бб.
13 Байниязов К. Аллаяр Досназаров. -Нөкис: Каракалпакстан, 1991. -103 б.
14 Жолдасов А.А. Демографические последствия коллективизации в Каракалпакии //Вестник Каракалпакского филиала Академии Наук Узбекской ССР. -1991. -№3. -С. 84-89.
15 Нуржанов С.У. Новые документы периода становления каракал-пакской государственности //Вестник ККО АН РУ. -1995. -№3. -С. 68-72.
16 Қарақалпақ Республикасының Жоғарғы Кеңес мұрағаты. 1-қ., 1-т., 22-іс. -1-2-пп.
17 Қарақалпақ Автономиялық Республикасының Мемлекеттік мұрағаты. 13-қ., 2-т., 41-іс. -1-4-пп.
18 Қазақстан Республикасы Президенттік мұрағаты. 139-қ., 1-т., 818-іс. -71-73, 156-159-пп.
19 Қазақстан Республикасы Президенттік мұрағаты. 141-қ., 1-т., 348-іс. -1-4, 47, 67-пп.
20 Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік мұрағаты. 350-қ., 1-т., 98-іс. -27-35-пп.
        
        Автореферат диссертации
Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының қалыптасу ... ... 94(574). 084 ... ... ... Аманжолұлы
Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының қалыптасу тарихы
(1924-1930 жж)
07.00.02 - Отан ... ... ... тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... ... ... ... ... және ... институтының Кеңес дәуіріндегі
Қазақстан тарихы бөлімінде орындалды.
Ғылыми жетекші: тарих ғылымдарының кандидаты
Қ.С. Алдажұманов
Ресми оппоненттер: тарих ... ... Ә.М. ... ғылымдарының кандидаты
Л.М. Хасанаева
Жетекші ұйым: ҚР БҒМ Р.Б. Сүлейменов ... ... 2008 жылы «___» ... ... Қазақстан Республикасы
Білім және ғылым министрлігі Ғылым комитетінің Ш.Ш. Уәлиханов атындағы
Тарих және этнология институтының ... ... ... (кандидаты)
ғылыми дәрежесін беру жөніндегі БД 53.33.01 Диссертациялық кеңестің
мәжілісінде қорғалады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ... ... ... ... ... ... ... 2008 жылы «___» ____________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым хатшысы, тарих
ғылымдарының докторы А.Т. Қапаева
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы ... ... ... ... ... ... Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрамында
болған Қарақалпақ Автономиялық ... ... ... қарауға
негізделген. Орта Азия республикаларын ұлттық-аумақтық межелеу
комиссиясының шешіміне ... ... ... ... сипаттамасы
қазақ-қарақалпақ қатынасының тарихымен сабақтасып, кеңестендіру
жылдарындағы Алаш зиялыларының саяси көзқарасына ортақ болған ұстанымдармен
байланыстырылды. ... ... ... ... ... Одақ ... өзбектердің ұлттық-аумақтық межелеу комиссиясының мүддесінде шешілуіне
негіз болған, ұжымдастырудың ақтаңдағына айналған Тақтакөпірдегі бас
көтерудің ақиқаты, қарақалпақ ... ... ... екі ... да
ортақ бүгінгі күн әлпетіндегі мәселелер зерттеуде кеңінен қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. ХХ ғасырдың 20-30 жылдары ... ... әр ... ... ... асқаны белгілі. Соның бірі
Орта Азия республикаларын ұлттық-аумақтық межелеу, ұжымдастыру ... ... ... ... ... бұрмалануы болатын. Қазіргі
уақытта Өзбекстан Республикасына қарасты Автономиялық Республика болып
отырған Қарақалпақстанның да осы кездегі тарихи өткелдері кеңестендірудің
бұралаң ... ... ... ... және ... мүддесіне сай, Қазақ АКСР-і құрамында Автономиялық облыс ... ... ... ... тым аз ғана ... ... ... өзгерісінен
күткен арман-үміттеріне демеу бола алмады.
Тарихтағы белгілі бір мемлекеттік құрылым ішіндегі аумақтық бөліністі
құрайтын автономия ұғымы өлкелік, табиғи, ... және ... ... белгілі бір ұлттың аумақтық ықшамдануын сипаттайды.
Автономия үрдісінде дамып келе ... ... ... өз ... ... ... Азия ... арасындағы қауымдастық құруды көздейтін
тәуелсіз Қазақстанның көшбасшылығына сенім білдіреді. Қазақстанның
халықаралық қатынастағы абыройы мен сыртқы саяси ұстанымдарындағы маңызды
қадамдары, ішкі даму әл-ауқатының озық ... ... ... ... ... шығып отырғанын уақыт көрсетуде. Қазақстан
Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың түркі тектес Орталық ... ... ... интеграция құрудағы идеялық ұстанымдары
да бұл мәселеде негіз бола алады [1].
Кеңестік кезеңге дейінгі тарихы ортақ қазақ-қарақалпақ халықтарының да тегі
бір түркілік ... жаңа ... ... ... ... мақсаты М.
Шоқай идеяларында дүниеге келуімен, ХХ ғасыр басындағы ... ... ... үнін ... ... Азия аймағындағы Патшалы Ресей боданында болған халықтардың соңғы
арман-үміті, кеңестік ... ... ... ... ... ... «лениндік ұлт саясатының» жүзеге асуына деген үлкен сенімге
ұласқан еді. Кеңестік биліктің аймақ халқына қатысты қайта құру ... ... ... ... тарихи бедері, мұнда өмір сүріп
жатқан халықтардың дәстүрлі-ғұрыптық, саяси, әлеуметтік-экономикалық және
шаруашылық құрылымдарын астарлы түрде өзгертуге негіз жасады. Орта Азия
республикаларын ұлттық-аумақтық ... ... ... ... ... ... ҚАО ... ақпараттары бойынша артқа сүйрер
факторға айналған, яғни қарақалпақтардың ... ... ... ... оның ... ... ... ауқымда шешіледі.
Тақтакөпірде орын алған Кеңес үкіметіне қарсы бас көтеру салдары оның басты
себебіне айналады.
Голощекиндік саясат лаңы тудырған қазақ жеріндегі жасанды жұт ... ... бас ... қазақтардың қарақалпақ жеріндегі тұрағы, бұл
жерде тарихи тағдыры ... ... ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздігімен қатар келген, нәубет жылдары шетел асқан
қазақтардың тарихи Отанға оралуы қарақалпақ жеріндегі қазақтарға оңтайлы
күн тудырды.
Қазақ АКСР-і құрамында құрылған ... ... ... 1924-1930
жылдар аралығындағы құрылымдық мәселесінің Қазақстан тарихында тұңғыш рет
ғылыми тақырыпта сараптан өтуі ... ... ... ... ... ... сабақтасқан кезеңдерін замана
мәселелерінен бөліп қарау мүмкін емес. Сондықтан да, ... ... ... ... ... Қазақ АКСР-і құрамында
болуы мәселесін саралау, кезең мәселесін ... ... ... ... ... бағамдау арқылы жүзеге асады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Зерттеу тақырыбының тарихнамалық сипаттамасы
кеңестік кезеңдегі және кеңестік кезеңнен кейінгі ... ... және өзге де ... ... республикалардың тарихшы
ғалымдарының бұл мәселедегі ғылыми ұстанымдарына қарай жіктелді.
М. Шоқай еңбектері негіз ... ... және өзге де ... ... ХХ ... 20-30 жылдарындағы зиялылар шығармалары мен олардың
саяси ұстанымдарын жарыққа шығарған еңбектер зерттеудің жеке тарихнамалық
топтамасын құрады [2]. Ә. Бөкейханов, С. ... А. ... ... Сәдуақасов сынды ұлт зиялыларының ұлттық негіздегі мемлекет құру,
Автономия мәселесіне қалам тартқан еңбектері де басты назарда болды.
Кеңестік кезең тұсындағы Отандық ... ... ... ... ... қатысты арнайы зерттеу еңбегі жарық көрмеді. Соған
қарамастан, Әмудария мен ... ... ... ... ... ... ... байланысының өткен кезеңдерден тарихи тамырлана
сабақтасқаны және екі елдің бірқатар саяси аймақтық мәселелердегі
ауызбірлігі, сондай-ақ өзара қарым-қатынас мәселелерінің ғұрыптық, тарихи-
этнологиялық ... У.Х. ... ... ... ... ... тарихи негізі, қарақалпақ жеріндегі
археологиялық-этнографиялық зерттеу экпедицияларының қорытындысы және Кіші
жүз қазақтарымен қатар ... ... ... ... да бодандануы П.П. Иванов, С.П. Толстов және В.Я. Басин
сынды орыс зерттеушілерінің еңбектерінен ... ... ... ... ... әлі де ... ... ғалымдарының кеңестік жүйе тұсында зерттеу мәселесіне арнаған
еңбектерінде, Орта ... ... ... ... мен ... асу ... ... құрылымы Қарақалпақ
Автономиялық облысының құрылу тарихының әлеуметтік-экономикалық сипаттағы
очеркі үрдісінде берілген. ҚАО-ның қалыптасуы қарақалпақ ұлтынан шыққан
тұлғалардың саяси белсендігімен ... Осы ... ... ... ... ... ... Қ. Авезов және П. Варламовтардың еңбегіне
талдау жасау жұмыстың саяси ... ... ашты ... және өзге де Орта Азия ... ... өзара қарым-
қатынас мәселелерін ХVІІ-ХХ ғасырлар ауқымында сабақтастыру С.К. Камалов,
Ж.У. Уббиниязов және А. ... ... ... ... [5].
Қарақалпақ жеріндегі кеңестендіру шараларының жүргізілу амалдары Я.М.
Досумовтың [6] және Кеңестік билікті жүзеге асырған жергілікті партия
өкілдерінің қызметі ... ... ... ... ... И.
Қосымбетов зерттеуінде бірізді баяндалады [7]. Ұстанымдарына кеңестік
стереотип ... ... ... Н. Безроднов, А. Гордиенко, С.
Татыбаев, Х.Т. Тұрсынов, И.И. Зарубин, Г.Н. Непесов, Л.Ф. Розенштейн және
Б. Алланиязов еңбектерінен компартияның Түркістан ... ... ұлт ... ... ... ... ... үрдісі, Автономиялық облыс құруға қатысты одақтық мәселелер,
межелеу талаптарының орындалу критерийлері сараланып алынды.
Зерттеу мәселесін ашуда мүмкіндігінше ... ... Н.В. ... және
В.П. Осиповтың еңбектерінде межелеу шаралары қарсаңындағы Автономиялық
республика және облыс ... ... ... саны мен ... ... ... беріледі.
Тәуелсіздікпен қатар келген Отандық тарихтағы мазмұндық және тақырыптық
өзгерістер, олардың тақырыптық ... ... ... ... ... жаңаша байқаудың мүмкіндігін туғызды. Әсіресе, тақырып мәселесін
жан-жақты ашуда ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ тарихының күрделі
тұстарын зерттеудің динамикалық құрылымын ... ... ... ... ... зор. Осы ... мәселелерінің тарихи шындығын жаңаша
ұстанымдармен зерделеуде М.Қ. Қозыбаев, Қ.С. Алдажұманов және Ж.Б.
Әбілғожиннің авторлық серіктестігімен жазылған еңбектің орыны ерекше [8].
Бұл ... ... ... ... ... ... ... отырып, осы кездегі қарақалпақ жерінде де Кеңес үкіметіне
қарсылық сипатында орын ... ... бас ... ... ... де ... ... салыстыра сипатталуы және
тоталитарлы социализмнің шындығын көрсету талданған. Сонымен қатар, К.
Нұрпейіс зерттеулеріне арқау болған Алашорда тарихына және ХХ ғасыр
басындағы ... ... ... уақытына қатысты қазақ шекараларын
түгендеу тұжырымдарының талдануынан да, қарақалпақтарға да ортақ болған
уақыт мәселесі назарға алынды. Қазақстан тарихындағы өткен ғасырдың
отызыншы жылдарының басындағы ... жұт» ... ауа ... ... ... мекен еткен қарақалпақ жерін паналауы бір
жағынан орайын тапқан шешім болғанына қарамастан, ... ... ... ықпал жасады. М.Х. Асылбековтің А.Б. Галиев және В.В.
Козиналармен бірлескен авторлығында жазылған еңбекте аталмыш мәселелер
кеңінен қаралады және ... ... ... ... тарихи сипатты жақтары зерделенеді.
Либералды бағыттың жетегіндегі дүние жүзі тарихының тарихи ойы ұлттық
реакцияшыл ұстанымда қалыптасқан ... ... ... да ел ... ... дара ... құру ... көре білді. Осы тұрғыда ХХ ғасырдың 20-30
жылдарындағы Алаш ... ... және ... ... ... тұтас
Түркістан мемлекетін құру мақсат-мүддесінен қарақалпақтарға да ортақтық
іздеуде М.Қ. Қойгелдиев зерттеулерінің маңызы кең болды [9]. Сонымен қатар,
М.Қ. Қойгелдиев және Т.О. ... ... ... ... ... да жергілікті басшылар тарапынан орын алған асыра сілтеу
амалдары өзіндік бағасын алады [10]. Қазақстан тарихының өзекті мәселелерін
аумақтық және ... ... ... ... ... ұласқан қасіреттер аясында қарастыру, оның ҚАО тағдырына әсерлі
тұстарын ажырату, сондай-ақ Тақтакөпірдегі Кеңес билігіне ... ... ... мазмұнын бағамдау Т.О. Омарбеков еңбектерінде жете
қаралған.
Түркістанның тұтастығы мен азаттығын қолдап, соның жолында адал еңбек еткен
қазақтың ұлт зиялысы Т. Рысқұловтың ... ... ... ... ... ... қарақалпақтардың да тарихи
тағдыры талданады. Ірі саяси тұлға Тұрар Рысқұловтың қоғамдық ... О. ... ... Орта ... ... арасындағы
мемлекеттілік туралы мәселенің шиеленіскен жағдайлары Т. Рысқұлов
көзқарастарында жіктелуі, ... ... ... ... ... ... ... тақырыбын ашудағы түркі тектес халықтардың ұлт
зияларының аумақтық мемлекет құру мәселелеріне қатысты көзқарастарын
қадағалауда А.М. Ауанасованың монографиялық еңбегі басшылыққа ... ... ... ... уақыт мәселелерін әлеуметтік-экономикалық
тұрғыда қарауда Ж.Б. Әбілғожиннің және кеңестендіру саясатының саяси
салдарынан туындаған шетелдегі қазақ диаспорасы, оның ішіндегі
Қарақалпақстандағы ... ... Г.М. ... ... ... 20-30 жылдарындағы ұлт зиялыларының мемлекеттілік құру
жолындағы саяси көзқарастары, кеңестік ұжымдастыру және оған ... ... ... ... ... қуғын-сүргін құрбаны болған тарихи тұлғалар
туралы зерттеулердің тәуелсіздікке қол жеткізгеннен бергі ... ... осы ... ... ... ... анағұрлым арттырды.
Әсіресе, Ж.Т. Таңатарова, Ш.Ә. Айдарова, Ә.Б. Пірманов және С.О.
Смағұловалар жүргізген зерттеу тақырыптарының мәселелері өткір. Сонымен
қатар, тақырып мәселесін ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... деп айыпталып қаралатын қозғалыстар
санатындағы «Шуро-И-Уламоның» саяси ұстанымы мен Түркістан (Қоқан)
Автономиясы мәселелерін көтерген Э. ... мен Ж. ... ... да ... ... зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін
күресі қарастырылған Л.М. Хасанаеваның ғылыми мақаласындағы мемлекет,
Автономия мәселелері зерттеу тақырыбының ауқымын ашуда ... ... ... ... ыдырауымен қатар келген одақтың бұрынғы халықтарының
ұлттық тарихын қайта қарауға деген жаңаша ұстаным қарақалпақтық
зерттеушілерге де тың әсер ... ... ... ... ұлты үшін озық ... ... сол үшін ... кертартпалығына
да ұшыраған Аллаяр Досназаровтың жаңаша саяси тұлғасы К. Байниязовтың
зерттеуінде қаралды [13]. Тәжіктердің де кеңестендіру ... ... ... ... ... ... ... одақтың саяси
шараларын саралау Р. Масовтың зерттеуінде қаралған. Зерттеу жұмысында
ғылыми басылым беттерінде жарық көрген ғылыми мақалалардың да қолданыстық
аясы кең болды. ... ... ... демографиялық салдары
А.А. Жолдасовтың [14], сонымен бірге аумақтағы мемлекеттіліктің қалыптасуы
кезеңіне қатысты жаңа құжаттардың талдануы С.У. Нұржановтың [15] ... ... ... кезеңдегі қарақалпақ ұлтының мүддесіндегі
озық тарихи көзқарастар қатарын жаңартты.
Бүгінгі қазақ пен қарақалпаққа ортақ болып отырған ... ... ... ... жатқан оралман қазақтар жағдайы, сондай-
ақ бос жұмыс күшін құрап отырған Өзбекстандағы қазақтардың әлеуметтік қал-
ақуалын көтерген жарияланым және ... ... ... ... ... ... енді. Бұл еңбектер
жұмыстың зерттелу деңгейін қанағаттандыра білді.
Зерттеу жұмысының деректік ... ... ... деректік
мазмұнын негізгі дені осыған дейін айналысқа енбеген мұрағат ... және ... ... бас ... ... зерттеу мәселесі
арқау болып отырған кезеңде шығып тұрған басылымдар, статистикалық
мәліметтер, КСРО заңдар жинағы, Қазақстан Республикасының Заңнамалары,
құжаттар мен ... ... ... ... ... Республикасының Жоғарғы Кеңес мұрағаты 1-қорының
[16], Қарақалпақ Автономиялық Республикасының Мемлекеттік мұрағаты құпия
болып келген 13, 30 және ... ... ... ... ... ... ... құралына айналған ұйымдардың құрылымдық
мәселесі әрекеттерін сипаттады [17].
Қазақстан Республикасы Президенттік мұрағатының 139 және 141- қорларындағы
Қарақалпақ Автономиялық облысының құрылуына қатысты ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылу мәселелері, Тақтакөпір оқиғасының
шынайы мазмұны сипатталған және облыстың республика қарамағынан шығарылуы
мәселесі көрсетілген құжаттардың партиялық қарарлары, стенограммалары және
Одақтық ақпараттары зерттеу нысанасына ... ... ... Орталық Мемлекеттік мұрағатының 350 қорындағы
Қарақалпақ Автономиялық облысын Ресей Федерациясына беру кезіндегі Қазақ
АКСР-і мен ҚАО ... ... ... екі тарапты да
қанағаттандырмауына байланысты құрылған комиссияның қорытындылары көтерілді
[20].
Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының және Өзбекстан
Республикасы Ғылым Академиясының ... ... ... ... ... қолжазбалар қорында жүйелі зерттеу жүргізілді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Қоғамда қалыптасқан жаңа рухани
сұраныстарға жауап бере отырып, кезінде еркін қалам ... ... ... тақырып, саяси билік үрке қараған Қарақалпақ Автономиялық ... мен оның ... ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбының мақсаты болып табылады.
Осы мақсаттан келіп туындайтын ... ... ... ... ... мазмұнына сәйкес деректер кешенін жіктеу;
- көрсетілген құжаттарға сипаттама беру және мәліметтердің әрбір тобына
талдау жасау;
- құжаттық мәліметтердің ... ... ... мүмкіндігін, ғылыми
талдаулар мен сараптау тәсілінің әрі қарай жүзеге ... ... ... ... ... ... ... құжаттар мазмұнын талдау негізінде ҚАО-ның тарихи даму кезеңіндегі ... ... ... тарихшылардың назарынан тыс қалған, әсіресе
кеңестік партия аппаратының қалыптасу үдерістері, оның әкімшіл-әміршіл
түрге ауысуы сәттерін байланыстыруды жария ету;
- Қарақалпақ Автономиялық ... ... ... ... ... ... рухани сұранысының динамикасын сипаттау;
- зерттеу кезеңіндегі Қарақалпақ Автономиялық облысындағы Кеңес ... ... ... ... ... реформаларына
даярлық және облыстың жеке шаруашылықтарын ұйымдастыру секілді шаралардың
барысы мен салдарын бағамдау;
- ... ... ... ғана ... ... ... ... спецификасын ажырату;
- сонымен бірге, мұрағаттардағы құпия болып келген қор құжаттары мазмұнының
тарихи шындығын жіктеу;
- Автономиялық облысты даулы Шурахан ауданына байланысты ... ... ... ... ... ... ... түпкі амалдарының, Ресейге берумен сабақтасатын тұстарынан оның
Қазақстаннан бөліну себебін анықтау;
- Тақтакөпір бас ... ... ... және қарақалпақ жеріндегі
қазақ босқындары тағдырының тарихи ақиқатын жасау;
- қазақ-қарақалпақ байланысының түркілік тектілік бірлігін, бүгінгі
аймақтық интеграция саясаты аясында ... және ... ... ... ... ... ... қазақтардың тұрақтану мәселелеріне ден қою.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы Қаракалпақ Автономиялық облысына ... ... ... ол ... тап ... және өзге де ... кезеңнің ортақ заңдылықтарын анықтауға
басымдықпен келген өтпелі көзқарастардың басшылыққа алынбай, жаңаша
адамзаттық құндылықтар тұрғысындағы ... ... ... болып
табылады.
Кеңестендіру жылдарындағы жаңа жүйеге енудің аумақтық ерекшелігін саяси
науқаншылық, реформалық ортақ өзгерістерден ғана ... сол ... ... сай ... ... ... ... ілгерлі құрылымын
жабдықтады.
Зерттеу тақырыбының Автономиялық облыс тарихының мәселесінде қойылуының өзі
Отандық тарихнамадағы жаңа ... ... ... ... ... ... ... ашуға негіз
болған құжаттарды кешенді зерттеу тарихи-қолданбалылық, сондай-ақ
деректанулық тәсілдер тұрғысында қаралуымен де ерекшеленді.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... ... ... комиссиясының ресми қорытындысына қарай Кеңестердің Қазақ
Орталық Атқару Комитетінің Кіші Төралқалығының 1924 ... 17 ... ... ... ... Автономиялық облысының құрылуы туралы
қабылдаған негізгі шешімінен басталған және ... ... ... ... ... ... мен пәні – Қазақ АКСР-і құрамында құрылған Қарақалпақ
Автономиялық облысы тарихының толық құрылымдық мәселелері мен оның тарихи
негізі, сонымен бірге қазіргі ... ... ... ... ... ... табылады.
Зерттеу объектісі. Қарақалпақ ұлтының Кеңес үкіметі тұсындағы Автономия
құру мәселесін көтеруі және оны түпкілікті шешу жолдары.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық негізі шынайы ... ... ... мен ... ... ... ел ... бұрынғы кеңестік тарих постулаттарынан дара
қарастырудың ғылыми ұстанымдары оны объективті тәсілде бағамдаудың
эволюциялық түзілімін қалыптастырды. Ғылыми ... ... тән ... ... ... ... ... қолданыс табуының тарихи шындық
құбылысымен анықталатыны бар. Ол алға қойған зерттеу мәселесімен,
мақсатының жүзеге асырылуы арқылы нығайып, өзінің жалпы ғылым жүйесіндегі
орнымен нақтыланды. Бұл ... өзге де ... ... ... мәселесінде қаралған тәсіл ұқсастығына да сүйенеді. Қарақалпақ
Автономиялық облысының Қазақ АКСР-іне қарасты болған кезеңіндегі кеңестік
жүйе жүргізген саяси шаралардың салдарлы жақтары мен ... ... ... ... ... ... өзара тарихи байланыс арқылы
сипатталады.
Зерттеу жұмысының барысында қазіргі тарих ғылымындағы жаңаша ойлаудың
шынайы стереотиптерін қалыптастыру және тақырып құрылымын бүгінгі тарих
бағасында қарау ... ... ... ... зерттеудегі кейбір тарихи
мәселелерді қарастыруда ұлттық мүдде тұрғысында тәсілдік ... ... ... ... салаларына қарай бағамдау да
жұмыстың теориялық құрылымын жасау үшін пайдаланылды.
Жалпы зерттеу жұмысының теориялық-методологиясы қоғам мен ... ... ... ... ғылымын жандандырудың өтпелі кезеңімен
тікелей байланысты. Сонымен бірге зерттеу жұмысының методологиялық
негізінде ғылыми-танымдық және ... ... ... айта ... дұрыс.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы. Зерттеу жұмысында жасалынған
қорытындылар мен тұжырымдар Қазақстанның қазіргі сыртқы саясаты тарихындағы
маңызды қадам ... Азия ... ... ... ... мемлекеттілік мәселесіне қатысты тақырыптарда және екі
мемлекеттің де Отандық тарихын оқытуға арналған монографиялардың ... ... ... ... берілген фактілік мәліметтер, қорытындылар Қарақалпақстан тарихын
жазудағы зерттеулер ауқымын толықтыруға да үлес қосарымен сипатталады.
Сонымен қатар, зерттеу мәліметтері қарастырылып отырған кезең ... ... ... ... бола ... және ... Автономиялық
Республикаға қарасты жоғары оқу орындарында Отандық тарих ... ... оқу ... ... ... ... жұмыстарына септігін
тигізе алады. Сондай-ақ диссертацияда жасалынған қорытындылар мен
тұжырымдар арнайы зерттеулерде, осы тұрғыда даярланған материалдар мен
басқа да ғылыми ... ... ... ену ... ... ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Қазақстан тарихының автономиялық
қоғамдық бірлестігінің болуына қатысты тарихи кезең мәселесін сол ... ... ... ... ... облысы тәжірбиесінің
қалыптасу барысына кешенді түрде талдау жасау арқылы күрделі зерттеу
жұмысын жүргізу нәтижесіне сәйкес мынадай тұжырымдар ұсынылады:
- Патшалы Ресейдің Орта Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... саясынан алшақтатудағы әрекеттерінің кеңестік билік
басқарған тұстағы жалғасын табуы жіктелді;
- ХХ ... ... ... ... және Орта ... ... жүргізген
өзге де ұлтшыл-саяси партиялық қозғалыстардың мемлекет мәселесіндегі
идеялары Кеңес үкіметіне қорқыныш тудырып ұлттық-межелеу науқанын жүргізуге
мәжбүр етті. Нәтижесінде қарақалпақтардың тарихта ... рет ... ... ... ... ... ... алды;
- Қарақалпақтардың жаңа одақтық жүйе жағдайында ҚазАКСР-і құрамында
аумақтық тұтастықта болуға ықылас танытуының ... ... және ... ... де ... ... Халық Республикасы құрамында Қазақ-
Қарақалпақ Автономиялық облысын құру туралы мәселе көтеріліп, нәтижесінде
Хорезм Республикасының Орталық Атқару комитеті өз аумағында Қазақ-
қарақалпақ бөлімінің құрылғандығын ... ... ... ... ... ... жаңадан құрылуы тұсындағы облыстың аумақтық бөлігін реттеуде
өзбектермен арада туындаған шекара мәселесі бар. Қазіргі тәжік
тарихнамасында ... ... ... ... ... ... ... тәжіктермен қатар, түркі тектес ұлттарға да, оның
ішінде қарақалпақтарға да ... ... ... ... ... ... ... сай, Шурахан аумағын қарақалпақтарға бөлумен
байланысты туған даудан ... ... оның ... ... саяси
жағдайлармен Ресейге қосып жіберу арқылы, одан соң өзбектерге мақта
шаруашылығы мүддесінде беру амалдарымен де анықталды;
- Голощекиннің қазақ даласындағы «кіші қазан» ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық,
мәдени дақпырты асыра сілтеу шараларымен жүзеге асқаны белгілі. Автономияға
қарасты Тақтакөпір ауданындағы орын алған Кеңес үкіметіне ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп берді.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Зерттеу жұмысы Ш. Уәлиханов атындағы Тарих
және этнология институтының Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы ... ... ... ... жұмысының нәтижелері 5 ғылыми
мақалада және 3 халықаралық, 1 республикалық конференциялар барысында
баяндалған.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Зерттеу ... ... екі ... ... ... ... ... НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспе бөлімінде тақырыптың өзектілігі негізделіп, мәселенің зерттелу
деңгейі сипатталады. Сонымен қатар, зерттеудің теориялық-методологиялық
негізі, мақсат-міндеттері, деректік негізі, ... ... ... мен ... аясы ... АКСР-і құрамында Қарақалпақ Автономиялық облысының құрылуы» атты
бірінші ... ... ... ... ... ... АКСР-
і құрамында Қарақалпақ Автономиялық облысының құрылуы мен аумақтағы ұлттық
межелеу шаралары және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... халқының тарихымен, салт-дәстүрімен тығыз байланыс
орнатқан қарақалпақ халқының оған ... ... ... ... ... екі елдің қоғамдық дамуындағы үндестік үрдісінде
жатыр. Ол қазақ тарихының белесті кезеңдерінен көрініс тауып, белгілі
жәйттерден сипат алады.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Н. ... 2005 ... ... ... ... Азия ... ... құру идеясын саралай
отырып, оның мазмұнынан бұл аймақты мекен ететін мемлекеттер ... ... ... ... ... бірқатар тарихи негізін заңды
құбылыс ретінде қабылдауға болады. Аймақтық Одақ құру ұсынысы, ... ... ... ... рөл ... ... ынтымақтастық
келісім негізінде белсенді саясат жүргізіп отырған жағрапиясы мен тегі
жағынан жақын елдер тәжірибесі көрсеткендей, тарихи құбылыс ретінде
сұранысқа ие. Осы бағытта Орталық Азия ... ... ... тектік
негізгі бірлігінің бүгінгі мүдделігін жүзеге асыруды, уақыт талабымен қарай
отырып, оны ... ... ... де, ... ... ... дініміз де, экологиялық проблемаларымыз да, керек десеңіз
сыртқы қатерлеріміз де ортақ», - делінетін Елбасы Жолдауын қарастыру
негізді сияқты [1, ... ... ... ... ... ... кезінде олардың тұтастығын
көздейтін мемлекеттік құру идеясын жасап кеткен ұлт зиялысы, Мұстафа Шоқай
өзінің 1936 ... ... ... Түркістан жастарына арнаған сөзінде:
«бүгін Қазақстан, Қырғызстан, Қарақалпақстан, Түркіменстан hәм Тәжікстан
деп, жат үкімет ... алты ... ... ... ...... бір өлке. Халқының қаны бір, тілі бір, діні бір. ... - ... ...... ... ... ... боп, өз алдына
бір үкімет болып тұру...» деп, өз мүддесінің ... ... ... [2, 64-б.]. ... ... ... кезеңде Түркістан – Ресей
империясының генерал-губернаторлығы ретінде 1857 жылы ... ... ... ... ... ... ... тәжік, қырғыз, түркімен
және қарақалпақ халықтары мекен еткен өлке еді.
Қарақалпақ Автономиясының большевиктік билік тұсындағы тарихы өте күрделі
де шытырман ... ... ХХ ... ... ... ... ... ақуал қалыптасады. Патша тақтан құлаған соң Түркістанда саяси және
мәдени дербестікті көздеген ұлттық қозғалыстар етек ... ... ... ... ... ... ... қарсы құрылған мұндай
қозғалыстарды, осы өлкеде құрылған «Шуран-Исламия», «Алашорда» және «Шура-И-
Улама», «Турк адам», «Марказияти» сияқты саяси ұйымдар басқарады.
Коммунистік жүйеге ... ... ... ... саяси ұйымдар
Түркістанның тарихи дамуына қатысты өз ұстанымдарында табанды болды. Орта
Азиялық аймақтың ауқымды бөліктері өршінген ... ... ... ... ... Бұл ... ... халықтарының бірлескен,
тәуелсіз мемлекеттік бірлікте дамуы, олардың негізгі ынтымағы бағытын
ұстанады. Қарақалпақ жерінде де аймақтың «большевиктендірілуі» саясатына
қарсы шаралар өзінің ... ... ... ... ... озаисіндегі ұлт-
азаттық қозғалыстарына жетекшілік еткен Құрбан Мамет (Жунайт хан),
Убайдулла Бахаведдинов (Мақсұм хан), ... би ... би) мен өзге ... ... ... ... ... мұсылман депутаттардың
жалпы ұлттық «Иттифак», «Шура-Исламия», секілді саяси ұйымдарының жұмысына
да үн қатуына қарамастан, сонымен бірге қарақалпақ ұлттық зиялыларының және
діни ... ... ... ... белсене араласпаса да
назардан тыс қалдырмауларының өзі де, олардың әлі де болса ... ... ... ... өз ... бел ... ... алмаудағы жалтақтықты
сипаттайтын.
Осы орайда, 1922 жылы Хорезм Кеңестік Халық Республикасы құрамында да Қазақ-
Қарақалпақ Автономиялық облысын құру туралы ... ... ... ... ... ... Орталық Атқару Комитеті өз аумағында
Қазақ-қарақалпақ бөлімінің (төрағасы – Таған Абдуллаев, кейіндері Сейілхан
Сарсенбаев болған) құрылғандығын ескерген жөн. Сол ... оң ... ... мүмкіндік жасаудың
мүддесінен туған Қазақ-қарақалпақ бөлімін облыстық басқарма құқығына ие
болып, қазақтар мен қарақалпақтардың мүддесі Хорезм заңдары келісімінде
қорғалады. 1924 жылдың мамырында ХКСР ... ... ... Комитеті
Хорезм КСР-нің құрамында Түркімен Автономиялық және сол аумақтағы
тұрғындардан Қырғыз ... ... ... ... ... Алайда, мұндағы экономикалық-әлеуметтік, саяси жаңарудағы
ұлттық мүдделер жоғарғы билік сатысындағылардың ұлттық мемлекеттік межелену
мәселесін туындатуымен ... ... ... ... 16 ... Орта ... ... ұлттық-аумақтық
межелеу науқаны тудырған Одақтың ұлттық-аумақтық межелеу комиссиясында «аз
ұлттар жөнінде (қырғыздар және қарақалпақтар)» мәселе қаралады.
Қарақалпақтардың ұлттық-аумақтық межелеу ... ... ... ... ... ... танытқан сол кездегі саяси
өкілдерінің бірі А.К. Досназаров РК(б)П Орталық Комитетінің Ортаазиаттық
бюросына «қарақалпақ ... өз ... ары ... түзуге еріктілік беру»
туралы мәселені көтеріп ресми хат жазады. Оның мазмұнында Кеңестік үкімет
орнағанға дейінгі кезеңде Орталық Азия ... ... ... ... ... басынан кешкен қарақалпақтар болғандығы айтылады.
Қарақалпақ ұлтының азшылығына байланысты құрылған ұлттық-аумақтық межелеу
комиссиясының құрамына Хорезм жағынан К. Сағадуллаев, Сұлтан-Қары
Жұманиязовтар, ал Амудария ... ... А. ... О. ... ... ... сынды коммунистер кіреді. Комиссия жұмысы бір апта ... Ф.Я. ... ... осы мерзімде Ташкентте
қайтадан бас қосуы тиістіленді. Ертеңінде, яғни 17 тамыз күні Орталық Азия
республикаларын межелеу ... ... ... комиссиясының
отырысы өтеді. Отырысқа ұсыныс жасаған А. Досназаров Қарақалпақ облысының
аумақтарына қатысты мәселені ашық ... ... ... ... Хорезм облысына қатысты бөліктері мен Түркімендермен
шекаралас бөліктерінде шекара дауы бар болатын. Ал, қазақтармен шекара
мәселесі ... А. ... ... ... Қарақалпақ
Автономиялық облысының шекара жоспарын нақты даярлау мүмкіндігін беру
ұлттық-межелеу комиссиясы тарапынан мақұлданып, құпталады. ... ... ... облыстарының аралығындағы шекараларға сәйкес сонымен
қатар, Қарақалпақ Автономиялық облысының өзбек тұрғындарымен ... ... ... 1924 ... 19 ... Ф.Я. ... ... Қарақалпақ мәселесіне қатысты бірінші ұйымдық отырыс
өткізіледі. Отырысқа Қарақалпақиядан А. Досназаров, Хорезмнен ... ... А. ... ... ... ... беру
жөніндегі баяндамасын жасайды. А. Досназаровтың баяндамасының негізінде
отырыс мынадай ... ... ... ... ... ... етуін назарға ала, бұрын Хорезм Халық Республикасының
құрамына кірген Ходжелі облысы мен Қоңырат қаласын қоса отырып, Қарақалпақ
облысын құрудың қажеттілігі ... ... А. ... болашақ
Қарақалпақ Автономиялық облысының шекарасы мен ұлттық-аумақтық межелеу
картасының жобасын әзірлеуге тапсырма береді. Ұлттық-аумақтық межелеу
комиссиясы межелеуге ... ... ... ... «Қарақалпақ тұрғындарының Хорезм КСР-і мен Әмудария облысынан бөлініп
шығуын қажет деп ... ... ... ... облысын құру
міндетті шара екендігі және қарақалпақ ішкі комиссиясына осы ... ... ... ... анықтауға тапсырма беру керектігі
анықталады. Сондықтан әзірленген мәліметтер Қарақалпақ Автономиялық ... ... ... ... бірге Ортаазбюро Орталық Атқару Комитеті мен
РК(б)П Орталық Комитетіне жөнелтілсін».
2. «Әмудария ... ... ... және ... КСР-лерінің шекараларын
белгілеу мәселесі Қарақалпақ Автономиялық облысы жөніндегі мәселе нақты
шешілгенге дейін ашық қалдырыла тұрсын».
3. «Шекараларды белгілеу ... ... ... бір ... ... мен ... арасындағы белгіленген шекаралар мөлшерімен және
екінші жағынан қарақалпақ жұртшылығының Автономиялық облысқа ... ... ... ... ... тапсыру көзделсін» [17, 1-4-
пп.].
Орта Азиялық және Орталық Комитет коммунистік партия ... ... ... жобаларында Қарақалпақ Автономиялық облысын құру туралы
үгіт-насихат жұмыстарының қорытындылары бойынша шешімдер екі жақты сипатта
болады. Олардың бірі ... ... ... құрамында қалуын сипаттаса,
екінші жағы Автономияның Қазақ АКСР-іне енуін жақтаған еді. 1924 жылы 12
маусымдағы РК(б)П ОК саяси бюросы «Орта Азия ... ... ... жарлығының мәтініндегі Қазақ АКСР-і құрамында Қарақалпақ
Автономиялық облысын құруды қарастыру мәселесі негізінде және 26 ... ... ... ... ... Хорезмдегі қарақалпақтарға
қатысты мәселені – Автономиялық облыс ретінде шешуде және кімге қосылатыны
жөніндегі ... ... ... ... ... ... облыс
құрудағы маңызды оқиғалар тізбесі басталады.
1924 жылдың 27 қыркүйегінде РК(б)П Қазақ (Қырғыз) ... ... ... ... делегациясы құрамында Наврузбаев, Бұқара
Орталық Атқару Комитеті Төралқасының мүшесі Худайбергенов, Бұқара ОАК-нің
мүшесі, Бұқара ОАК-нің Қаршы облысы бойынша Қырғыз ... ... ... ... ... қатысады. Осының нәтижесінде Қазақ РК(б)П
Комитетіне қарақалпақ делегациясы өздерін автономиялық республика құрамына
қабылдау туралы ... ... Бұл ... ... пікірлер О. Исаев,
С. Меңдешов, Ә. Жангелдин және өзге де басшылар тарапынан қолдау табады.
Олар бұл ұсыныстың ... ... ... үшін ... ... ... республикалары жерлерінен өздеріне тиесілі жер үлестерін
алуын талап етуге кеңес береді. Бұл ұсыныстар жан-жақты қаралып, Орталық
Комитетке жөнелтілген болатын [18, 158-159-пп.]. 1924 жылы 27 ... ... ... ... ... ... отырысында мынадай шешім
қабылданады: а) өтініш қызу қолдаумен мақұлдансын; ә) Хорезмнің қазақ-
қарақалпақ ... және ... ... облыстары жаңа облыс
құрамына толығымен енуі талап етілсін. Орта ... ... ОК ... ... ... Шурахан өңірін қосуды түбегейлі талап ету жөнінде
шешім қабылдансын; б) Автономиялық облысқа қызмет көрсету үшін Әмудария
облысын басқару ... ... в) ... ... мен ... КСР-і
мүліктері және байлығын тәркілеуде Қарақалпақ Автономиялық облысының
қатысуы да талап етілсін және теңдей үлес алу ... г) ... ... РК(б)П ОК назарына табыс етілсін [18, 158-159-пп.].
Кеңестердің Қазақ Орталық Атқару Комитетінің Кіші Төралқалығы 1924 ... ... ... АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысының құрылуы
туралы шешім қабылдайды [6, 252-б]. Қазақ АКСР-і құрамындағы Қарақалпақ
Автономиялық облысының құрылуы туралы бұл ... ... ... ... сұранысындағы әлеуметтік-экономикалық, рухани
мүдделерін ғана қанағаттаныдырып қойған жоқ. Сонымен бірге, бір орталыққа
бірігуіне негіз жасаған ... ... ... ... де ... бағаланады.
РК(б)П Қырғыз (Қазақ) Облыстық Комитетінің 1924 жылғы 25 қазандағы бюро
отырысының №5 хаттамасындағы күн тәртібінде Қарақалпақ Автономиялық облысы
үшін Ереже жасау ... ... құру ... мәселе көтеріледі. Онда,
Қарақалпақ Автономиялық облысының ұйымдық бюросы құрамына 13 ... ... 7 адам ... [18, ... ... А. ... ... К. Адинаев (ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі), Ж. Арзиев
(Агроөндіріс бөлімінің меңгерушісі), Ә. Құдабаев (Облыстық Революциялық
Комитеттің төрағасы), С. Лунин (Мемлекеттік саяси (ГПУ) ... ... ... Революциялық Комитет төрағасының орынбасары), К.
Сағдуллаев (Халықтық Қаржы Комитетінен), Б. Айтешев (Қосшы Одағынан), С.
Зечиев (Обкомехтан), О. Клишев ... ... Т. ... (қарақалпақ
өкілі), А. Құрбаниязов (өзбек өкілі), М. Теперешнийлер (Облыстық ... ... ... А. ... ... хатшы), К. Адинаев (ұйымдастыру бөлімінің
меңгерушісі), Ж. Арзиев (Агроөндіріс бөлімінің ... Ә. ... ... ... ... С. ... (Мемлекеттік саяси
(ГПУ) басқармасынан), И. Бекімбетов (Облыстық Революциялық Комитет
төрағасының орынбасары) және жетінші мүшесі М. Теперешний (Облыстық
Кәсіподақ Кеңесінің төрағасы) ... ... 23 ... ... ... V ... Хорезмдік Құрылтай Кеңесі
шешімін орындау мақсатында Ходжелі облысының Қыпшақ және ... ... ... ... ... облысына беруге шешім қабылдайды.
Ал, 27 қарашада Автономиялық облыстың Революциялық Комитеті барлық
жергілікті кеңестерге Орта Азиядағы ұлттық-аумақтық мемлекеттік межелеу
шараларының нәтижесімен өзінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... кейінгі Қарақалпақ Автономиялық
облысының аумағына Әмударияның екі жағы да, оған қоса оның оң жағалауындағы
болыстықтар: Дәуқара, Шымбай, Талдық, Көкөзек, ... Жаңа ... ... ... ... ... ... және Би-базар, Сара би, Төрткүл, Шаббаз,
Шурахан, Мың және Шурахан уезіндегі Тамды, сондай-ақ сол жағалаудағы
Ходжелі, Қоңырат және ірі елді мекендер Қытай және ... ... [17, ... ... ... ... жоқ. Бұл ... өзбектердің Қарақалпақия
тұрғындарының негізгі бөлігін өзбектер құрайтын Шурахан уезін өздеріне
қосуға байланысты туындаған еді. ... ... ... Орта ... арасында талас тудырған Шурахан уезі КСРО Орталық Атқару
Комитетінің 1925 жылғы 5 қыркүйегіндегі шешімімен Қарақалпақ Автономиялық
облысына тіркеледі. «Шурахан уезі ... ... ... ... ... ретінде шешілді. [6, 253-б.].
1925 жылдың 12-19 ақпанында Төрткүлде ... ... ... мен қызыл әскер депутаттары Кеңестерінің І Құрылтай съезі өтеді.
Қарақалпақ Автономиялық облысының ... ... ... ... ... ... ... ресімдеген съезд «Қарақалпақ Автономиялық облысының
құрылғаны жөніндегі Декларацияны» жариялайды [6, 253-б.]. 1925 ... ... ... ... саны 298 мың ... құрайды,
олардың 128 мыңы сол жағалаулық бөлікте, ал 170 мыңы оң жағалаулық бөлікте
тұрады [14, ... жылы 15-19 ... ... ... өткен Кеңестердің V
Бүкілқазақ съезі Қарақалпақ Автономиялық облысын Қазақ ... ... ... толық шешім қабылдайды. Сөйтіп, қарақалпақ халқының
тарихындағы маңызды кезеңдердің бірі тұтас ... ... ... ... ... ... жер ... 180 мың шаршы шақырым
болды. 1926 жылғы санақ бойынша облыс тұрғындарын 38,1% қарақалпақтар,
28,5% ... 27,6% ... 3,2% ... 2,7% өзге ... ... ... 1924-1925 жылдары Кеңес үкіметі іске асырған аумақтық әкімшілік
жіктелуден соң ... ... ... ... Түркістанның орынына
құрамында Қарақалпақстан Автономиясы бар Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан,
Түркіменстан және Тәжікстан аталатын бес республиканың өмірге ... ... ... ... ... ... ... Азия және Қазақстан»
республикалары атанып, Кеңес Одағының құрамдас бөлігін құрды. Халқының
құрамы жағынан әуелде Орта ... ... ... өзін ... ... деп атай ... ... бәрі өзбек, тәжік және
қарақалпақ халықтарының кеңестік ұлт мемлекеттілігінің құрылуы үшін
жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... соң осы өңірде іске асырыла бастаған негізгі
шараларының бірі – жер-су реформасы. Қазақстанның оңтүстік аймақтары
қатарында Қарақалпақ Автономиялық ... ... ... ... ...
мақта шаруашылығына бейім өлке болып есептеледі. Автономиялық ... ... ... мәселелер оның ұлттық межелеуден
кейінгі тағдырын реттеуге арналған Өлкелік Комитет ... ... ... ... оның тіпті жергілікті кадр саясатын
шешуге орайластырған қарарлармен қатарлана қаралуы да ... ... ... облыс ұжымдастыру жылдарында» атты жұмыстың екінші тарауында
аумақтағы ұжымдастыру шараларының саяси науқаншылығы және жүргізілу
үрдістері, кеңестік ұжымдастыруға қарсы наразылық Тақтакөпір бас ... ... ... ... ... ... ... және Қарақалпақстандағы қазақтардың тарихи тағдырына қатысты
кейбір мәселелері баяндалады.
Ұжымдастыру және отырықшыландыру ... ... ... ... ... кірген одақтас республикалардағы ұлттардың дәстүрлі шаруашылығын
күйрету, езуші ... мен ... ... ... ... ... тәуелсіздіктен үміт еткен халықтардың рухын сындыру, сөйтіп
жұрттың жартысына жуығын қолдан жасаған аштық арқылы ... ... ... ... тірі ... ... ішкі сенімі мен
жігерін құм етіп оның орынына тобырлық психология орнықтыру жүзеге ... ... ... ... ... ... ... қарақалпақ өлкесі ұжымдастыру көрсеткішінің «ақтаңдағына»
айналады. Бай-ишандар меншігінде болып келген шаруа иеліктерін кеңестендіру
ісі, партия қызметкерлеріне үлкен қарама-қайшылықтар алып келгені белгілі.
Автономиялық ... ... ... сіңіру ісін бақылау үшін
Қазақ Өлкелік Комитетінің бірінші ... Ф.И. ... ... ... ... тікелей өзі бастап барады.
БК(б)П Қазақ Өлкелік Комитетінің 1927 жылғы 22 қыркүйегіндегі бюро
отырысының №87 хаттамасымен Қарақалпақ ... ... ... ... ... үшін П.И. Варламовты жіберу жөнінде қаулы қабылданады.
Мақта шаруашылығы көрсеткіштері, бұрынғы бай меншігі – жер дауы, оларды
тәркілеу, жергілікті ... ... ... ... ұйымы арқылы
ұйымдастыру жекелей қарастырылады. Партия кеңес мекемелерін «жат
элементтерден тазарту», бұрынғы байлардың ... ... ... ... ... шаруашылықтарды қоныстандыру жұмыстары жүргізіледі. 1927
жылдан бастап 1932 жылға дейін жүзеге асқан облыстағы басқару аппараттарын
«тазарту», 1927/28 және 1929/32 жылдарға ... екі ... ... ... бір ғана ... ... ... 1000 адам, партиядан 200-
ге жуық, кеңестік және шаруашылық органдардан 100-ге жуық адам ... ... ... 300-ге жуық адам ... ... ... ұлттық кеңестік интелегенция өкілдері Ө. Бекімбетов, А. Адакаев,
Ф. Маткаримов, С. Ельтезеров, Дж. Мирманов және т.б. болды. Б.
Тоқмамбетовтың, Д. ... Е. ... ... ... ... «Нан тапшылығы» Автономиялық облысты да жанайды. Бидай дақылдарын
егуді қысқарту есебінен мақта егістігін ұлғайту дағдарыстың облыстағы
спецификасын сипаттады.
Қазақ Өлкелік Комитетінің отырысындағы өте ... ... ... ... қарар, 1930 жылдың 19 наурызындағы мәжіліске арқау
болған Қарақалпақ Автономиялық облысының оның құрамынан бөлінуі болатын.
Бұл мәселе Тақтакөпірдегі бас ... ... ... ... ... Хиуа ... Кеңес үкіметіне қарсы басмашылар қозғалысының етек
алуынан біршама алшақ болуы, сондай-ақ, қазақ ... ... ... ... асырылуы қарышты қадамының қарқынына Қарақалпақияның
жағрапиялық шалғай болуының «себептері кедергі келтіргені» секілді
талаптардан туындайды.
БК(б)П Орталық Комитеті Орта Азия Бюросының 1930 ... 3 ... ... «өте ... ... ... берілген көшірмесінде БК(б)П
Орталық Комитеті Орта Азия Бюросы Атқару Комиссиясының отырысы өтіп, онда
БК(б)П ... ... ... 1930 жылғы 19 наурызындағы «Қарақалпақ
Автономиялық облысын Ресей ... ... ... ... БК(б)П Орталық Комитетіне берген «өте құпия» №99 хаттамасымен
бекітілген мәлімдеме жазбасы талқыланып, ... ... ... ... 1930 ... 19 ... ... келісіледі. Кеңестік
тарихнамада ұжымдастыру жылдарының «кінәрәті» саналаған «шаруаларды
кооперациялаудың лениндік принципінің» жергілікті аудандардағы партиялық
ұйымдар ... ... ... ... ОК «колхоздастыру қозғалысының
партиялық бағытындағы түзетулер жөніндегі» 1930 жылдың 14 наурызындағы
жарлығын орындаудың да Қазақ Өлкелік Комитеті тарапынан жоспарланған шарасы
Автономиялық облыстан «құтылу» ... ... ... ... айында болған Қазақ Өлкелік Комитеті бюросының отырысында
облыстағы шаруашылықты ұжымдастыру жөніндегі шаралар есебін ... ... ... ... «өрескел қателіктерге» жол берілген деген айып
тағады. «Өрескел қателік» төменгі ... ... ... етек ... ... және ... шараларының 25 пайыздық ғана мүмкіндігінің
болуы оны жөндеуге қиыншылық тудырады деп бағалайды.
ҚАО-ның Қазақ АКСР-інен шығу мәселесі 1930 жылғы ... ... ... ... 1930 ... 20 ... ... облысының бұрынғы аумағын сақтай отырып, Қазақ АКСР-і
құрамынан шығару және оны ... ... ... тікелей қарамағына беру
жөнінде» қаулысымен орындалады.
Жергілікті ұжымдастыру науқанының солақай саясатына наразылықпен ұштасқан
Тақтакөпір бас көтеруі, мәселенің мазмұнын тереңдете ... ... ... ... ... қажет етті. Шаруалар көтерілісінің әлеуметтік
ауқымының кең болуына, оған ... өзі ...... отырған кедейлер
мен жалшылардың қатысуына үлкен себеп болған нәрсенің бірі ... ... ... ... саясаты еді. 1929 жылдың 2 қаңтарынан 1930 жылдың 7
қаңтарына дейінгі аралықтағы ... ... ... ... бас
көтерулер жөніндегі мәліметінде Тақтакөпірдегі бас көтеру жөнінде жалпы
деректер беріледі [19, 1-2-пп.].
1929 жылдың қыркүйек ... ... ... ... бірқатар адамдары мен
біршама беделді байларды және ишандарды біріктіретін дүрбелең қалыптасады.
Тақтакөпір бас көтеруіне шамамен 250-300 адам қатысады, олардың әлеуметтік
құрамы белгісіз. Көзбен ... ... ... ... ... 1929 ... 27 ... мөлшермен күндізгі сағат бірлер
шамасында аудандық қала Тақтакөпірдің оң ... ... деп ... ... адам ... мылтықпен қаруланған тобы анталай енеді. Бұл күн базар
күні, яғни жексенбі күн болатын. Базарға халықта көп жиналады. «Аллалап»
ентелегендер халықтың өздеріне қосылуына, ... ... ... ... ... ... кейбіреулер шоқпарлармен қаруланып
басмашыларға қосылады, ал көпшілік халық әр жаққа шашырап қаша бастайды,
атты басмашылар олардан да, топ құрап тірідей баррикада ұйымдастырып, ... ... ... мекемелер мен ұйымдарға қарай бет
түзейді. Ондағы қызметкерлер жан-жаққа үдере қашады. Ереуілшілер БК(б)П
аудандық комитетін, атқару комитетін, ... ... ... ... ... сот және тергеуші бөлімшелерін, сондай-ақ, өзге де
мекемелер мен қазыналық сөрелерді басып алады. Іс ... ... ... ... К. Маркс, Ф. Дзержинский, В.И. Ленин, А.И.
Рыковтың портреттерін жерге лақтырып, аяқпен таптайды.
Сондай-ақ солтүстік аудандардағы да ... ... ... белгісіз делінген құжаттарында да бас көтерушілер мәлімдемелерінде
өздерінің жойғызып алған «таптық мүдделерін» қайтарып алу ... ашық ... ... ... Убба «Иә, ... да ... ауданының аумағында
контрреволюциялық ұйым болды және оның белсенді ... бірі ... Ұйым өз ... ...... ... құлату мақсатын қойды», -
деп мәлімдейді. Әрі қарай, ол былай дейді: «бізді контрреволюциялық
әрекетке итермелеген ... ... ... негізгі себепті біздің өмір
сүріп отырған идеологиямен келіспеушілікке байланысты. Бұған
контрреволюциялық ұйымның жетекші құрамының бұрынғы әлеуметтік-саяси
жағдайы дәлел болады».
Әрі қарай тұтқындалған Қожахмет Ерназаровта ... ... «Иә ... ... және ... ... ... ұйымдар Кеңес
үкіметіне қарсы қарулы көтерілісті болдыруды соңғы мақсат етті. Ұйымға
кірген ... ... ... ұлдары мен атқамінерлері текті бай
ұрпақтары болатын. Олардың қолынан өтіп кеткен бұрынғы меншік шаруашылықтар
соңғы 2-3 жылдың көлемінде ауыл ... ... ... ... ... ... айналады».
Бас көтерудің ұрандары оның сипатын ашып көрсетеді. Оның негізгі ұрандары:
а) Кеңес үкіметімен ... ... ... ... ... ... ... келтіру;
в) ислам үшін күрес.
Бас көтерушілер тобы мен оларға қосылған ... ... И. ... ... ... атысуы 2 сағатқа созылады. Айта кететін бір
нәрсе ... ... ... бас көтерушілермен аяғына дейін
күрес адам құрбандықтарынсыз шешілмеді. Бұл мәліметтер ҚазАКСР ОГПУ
басқармасы бастығы А. ... ... ... [19, 3-4-пп.].
1929 жылы 26 қарашада ҚАО Комитеті атынан П. ... сол ... ... ... ... ... Ф.И. ... ҚАО-дағы
контрреволюциялық ұйымдар туралы «деректерді ашу барысындағы» мәліметтерін
жөнелтеді.
П.И. Варламов Тақтакөпір бас көтеруіне жете тоқталады. Оның ішінде бірінші
облыстың саяси жағдайына ... ... Онда ... әлі де ... ... бітпегендігі, себебі ҚАО-ның «басмашылардың», «ежелгі
ұясы» Түркімен КСР-нің Қарақұммен көршілес болуы және олардың Ташауыз,
Хорезмдегі өзі ... ... ғана ... ... ... де» ... ... айтылады. «Сондықтан, - Тақтакөпірдегі
оқиғалардан сабақ ала отырып, екінші рет ондай жағдайларды болдырмау
амалдарын ... ... П. ... Ол ... ... негізгі себебі жайлы айтқанда, оқиға «тап күресінің жоғарғы
формасы» және Өлкелік Комитеттің 2 қазандағы шешімі оған ... ... Осы ... ... ...... немесе «көтеріліс
деуге тұрарлықтай», немесе «бас көтеру» дейміз бе?»- ... ... ... ... ... осы ... болуының негізгі «біздің қызметіміздегі
шалағайлықтың орын алуынан», деп ашық айтады.
Қазақстандағы Мемлекеттік Біріккен Саяси Басқармасы Шығыс бөлімшесінің
Өкілетті өкілінің (ПП ОГПУ) 1930 ... 15 ... ... ... ... «бандылық бас көтерудің» ұйымдастырушысы және
басшысы Жалел Мақсұм Исматуллаевтың Қарақалпақ Облыстық барлау бөлімшесінің
күшімен ұсталып, Жаңа Үргеніштегі ... ... ... Автономиясының Қазақстан аумағына осы тарихи кезеңде қарамаған
болса, оқиғаның да осылайша ... ... ... ... ... да орын алар ... ауыл шаруашылығын күштеп ұжымдастыру кезінде орын алған өрескел
саясат нәтижесінде халықтың көпшілігі ашаршылық құрбаны ... енді ... ... ... Бұл ... ... ... қатарынан
орын алады.
Осы мәселеге байланысты 1991 жылы 12 қарашадан 1992 жылдың желтоқсанына
дейін Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... ... ... ... күштеп ұжымдастыру мен аштық науқаны
барысындағы ақиқатты айғақ етті. 1931 жылы ... ... ... барған 3 мыңға жуық шаруа қожалығының жағдайы аса ауыр ... ... ... Шалқар, Табын, Арал, Ойыл және Маңғыстау
аудандарынан ауып барғандар еді. Автономиялық облыстың басшылығына өтініш
жасағанмен ... ... ... ... болмады. Құжаттардың бірінде
жейтін тағамы, азық-түлігі жоқ жұтағандар ... ... ... отыр
делінген. Осындай жағдайға ұшырағандар өздерінің бар малын жергілікті
дехкандарға арзан бағаға сатып кетсе, екінші біреулері түгел сойып алуға
душар болды. Қазақ ... ... ... ... хатшысы А.
Асылбековтың босқындарды кейін қайтару жөніндегі өтінішіне БК(б)П
Қарақалпақ Обкомының бюросы 1931 жылғы 25 қарашада босқын қазақтарды жылы
киім, киіз үй, ... ... ету және мал ... қыс айында жеткізу
мүмкін болмай отырғандығын айтып, шешім қабылдағанын жеткізеді. 1932-33
жылдары ... ... ... ... жеріндегі босқын қазақтарды
елге қайтару әрі қарай созыла береді. ... ... ... ... Кеңесінің РСФСР үкіметіне берген мәлімдемесінде
Қарақалпақ жеріндегі қазақ босқындары 12830 ... ... 3060 ... көрсетілген. Бұл көрсеткіштер жоғарыда атаған 1931 жылдың мәліметінен
едәуір көп бола ... да ... ... ... тағы да тым ... Сейітқали Меңдешевтің оларды Қазақстанға қайтару үшін Қарақалпақ
жеріне барғанда берген мәліметтерінен де айқын байқауға болады. Меңдешев
бастаған уәкілдер Қоңырат ... ... 2644 ... бар 772 қазақ
шаруа қожалықтарын қайтарды. Қарақалпақ жеріндегі өкімет мекемелері көшіп
келгендердің қадамын уақытша нәрсе деп білсе керек, келгендерді арнайы
есепке ... да ... ... жоқ. ... ... ауа ... қазақ
босқындарға қарағанда Қарақалпаққа қоныстанған қазақтар төрт түлік мал
өсіруге өте қолайлы, негізінен тек мал шаруашылығымен жан сақтап,
күнелтетін аймақтардың тұрғындары еді. [10, ... ... яғни ... өз ... ... ... жұт
кесірінен санының күрт азайып кетуіне ықпалды болған ашаршылық салдарынан
сол жылдары 1030 мың адам республикадан тысқары жерлерге ... ... Оған ... ... оның ішінде әсіресе Ф.И. Голощекиннің
көзқарасы да қатты әсер етті. Ол қуғын-сүргінмен аштықтан босқын болып
кеткендерді «қазақтар ежелден көшіп-қонып жүруге әдеттеніп ... ... ... Ол мұны ... ... ... құрылып, өзгеріп
жатыр деп дәріптеді [8, 33-б.].
1933 жылы мамырда Автономиялық ... ... ... мен ... саяси басқарма) өкілдерінің анықтаулары бойынша қарақалпақ
жеріне 47 578 ... ... ... ... ... Олардың ішінде 2357
қараусыз балалар болады. Ұжымдастырудың алғашқы кезеңі жылдарында өзбек,
түркімен, қазақ жерлерінен ауа қашқан олар мұнда да қиыншылыққа тап ... жылы Арал ... ... ... ... әрекеттенеді. Алайда бұған
олардың шамасы келмейді. Қарақалпақ ғалымдарының зерттеуі бойынша 1934
жылдың 1 наурызында ... 48 мың ... 22 мың ғана ... Олардың 25 мыңы жұқпалы ауру, дерттен қаза болады. Тек Ходжелі
ауданы бойынша ғана аштықтан көшеде 200 ... бір айда ... ... бар [14, ... ... ... және көліктік қатынас жағынан Ресей мен Орта
Азияның саяси және экономикалық орталықтарынан алшақ жатуы Қарақалпақияны
даму жағынан кенже қалдырған еді. Алайда, ... да ... ... ... ... ... ... жылдарындағы сілкіністерден, азамат
соғысының қанды зардаптарынан, ұжымдастыру жылдарындағы зобалаңнан
Қарақалпақия, Қазақстанға қарағанда біршама жеңіл өтті. Бұл ... ... да, өзге ... ... және ... іздеген
ондаған мың адамдар көшіп келіп, осы жылдары бас сауғалағаны белгілі. 1933
жылы Өлкелік Комитет сұрауына орай, 8 қазан күні РСФСР Халық ... ... ... ... ... ... жөнінде»
атты қаулы қабылдайды. Онда Қарақалпақ АКСР-і Халық Комиссарлары Кеңесі
бекіткен жоспар бойынша ... ... ... ... 3358 ... ... ... 1215-ін ауыл шаруашылығына, 1243 шаруашылығын
жергілікті кәсіпшілік өндірісіне және өзге жұмыстарға, Қазақстанға қайтуға
ниет білдірген және қалған 900 отбасын ... ... ... ... ... орналастыруға біршама қаржы көздері қарастырылған.
1933 жылы қазан айында кезінде Қазақстанның ... ... ... ... ... және тағы басқа аумақтардан) қарақалпақ жеріне қоныс
аударған босқындармен Қазақ Өлкелік Комитеті және Халық ... ... ... ... ... ... ... С. Меңдешев
бірқатар жәйттердің басын ашады.
1933 жылы күзде Автономиялық облыстағы қазақтар қайтадан елге оралу қамына
кірісті. Бұған жергілікті басшылардың ұстанған ... да әсер ... ... Қарақалпақияның жергілікті ұйымдары Қазақстанға босқындардың
түгелдей кетуіне барлық күштерін салды. Арал теңізі арқылы 8000 адамы бар
2500 жанұя, және Қоңырат пен ... ... жаяу 257 ... 258 ... 320 ... 422 есегімен Қазақстан жеріне өтеді. Ал
сол жылдары Қарақалпақияда қалып қойған қазақ босқындарына С. ... ... ... етуі ... ... ... жасалып, кейінгі жылдары
олардың көпшілігі сонда түпкілікті тұрақтап қалды.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... ішкі және ... ... бір озық тармағы
шетелдерде тағдыры түзілген қазақтарды тарихи Отанына ... ... ... ... ... ... бағытталып отыр. Алдыңғы
тарауларда сараланған Қарақалпақиядағы қазақ жұрты тағдырының тарихи
кезеңдерде қалыптасуының айқын беттері бүгінгі уақытта да ізін қалдырған
жаңа кезеңнің ... ... де ... ... ... ... ... өлшемі өзбектік басқарудағы қарақалпақтар үшін дамудың
озық бедерін жасап бере алмады. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... арасында жасалған сұрақ-жауап
сараптамасы көрсеткендей, олардың бүгінгі уақыттағы да арман мүддесі
қайтадан ... ... түзу ... көз ... ... республика болып қалыптасқан Қарақалпақия кеңестік кезеңдерде
барлық кеңестік жүйе елдеріне тән тұрпатта өз дамуын саралағанымен,
аумақтың қазіргі дамуына кедергі келтірер ... ... ... ... мұра еді. ... ... Арал ... қатысты
экологиялық зардапты тағдыры тудырған мәселелер, оның геосаяси
потенциалының шектеулігі, халық санының аздығы және өзге де қордаланған
әлеуметтік-экономикалық ... оның ... ... ағымы сұранысын өтей
алмай отырған қоғамдық тұрпатын сипаттайды. Тұрғындарының негізгі дені
аумақтағы ... ... ... қазіргі уақытта елдің тыс аймақтарына,
әсіресе Қазақстанға маусымдық жалдамалы жұмыстарға әртүрлі жолмен ... үшін ... ... ... бүгінгі өмірдің тыныс-тіршілік тұрпатынан
көрініс алып отыр. Бүгінгі қазақ елі еріктілігінің таңы атқан тұстағы
жетістіктің бірі Қарақалпақстаннан қазақ бауырлардың ... ата ... Өзге ... тірліктің түзуін аңсап келген олар, игілікті істің кез-
келгеніне бейім. Осы ниетті ... ... ... өмір ... ... ... отырып, тегі бір жұртпен ел
қатарлы тұрмыс түзейтіндігіне уақыт төрешілігін де тарих тезіне салуға
болады.
Қорытынды бөлімде зерттеу жұмысында сараланған құжаттар мен еңбектерге
сүйенетін ... ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік жағдайы
мен тарихына қатысты шынайы мәліметтердің ақпараттық мазмұнындағы деректік
базаларды алдын-ала анықтап, зерттеп, зерделеу, оның жаңа ғылыми бағыт-
бағдарын ... ... ... Бұл ... бірқатар міндеттермен
байланыстырылған зерттеу нысанасы, өзінің сипаттылығымен Отандық тарихта
тұңғыш рет ғылыми ... ... ... ретіндегі ұстанымдарын толық
орындап шықты.
Қарақалпақ жеріндегі 1920-30-шы жылдардағы ерекшеліктер, Кеңес ... ... ... аспектілерін жан-жақты ойластыру үдерісінің
қызу жүріп жатқан тұстарын жария ету тарих ғылымын дамытудағы озық
тәсілдерге негізделді.
Тақырыптың ұстанымы Отандық тарихнамадағы кемшін тұстарды ... ... ... ... ... ... аумағындағы мәселелерді
қамтитын зерттеулерді жинақтаумен анықталды. Осыдан келіп, диссертация
жұмысының негізгі мәселесі Кеңестер съезі, БК(б)П Облыстық Комитеті
конференциясы материалдарының шешімін талқылап ұсыну, сондай-ақ ... ... ... ... ... қатысты мақалаларды жинақтаудың
маңыздылығы артты. Құрылымы бойынша олар өзіндік жан-жақты ақпараттарды
қорытындылайды. ... ... ... Қарақалпақстан тарихының
көптеген тарихи мәселелерін жарыққа шығарған, ұлттық мемлекеттік қалыптасу
кезеңіндегі маңызды жағдайлар қатарындағы келеңсіздіктері және ... ... ... ашуға зерттеушілер жұмысының ғылыми
қорытындылары да толықтай мүмкіндік берді. Зерттеу мәселесінің тарихи
негізін қазақ-қарақалпақ байланысының ... ... ... ... зерделеу арқылы ұлттық-межелеу шаралары барысында қабылданған
Автономиялық облысты Қазақ АКСР-і аумағында құрудың саяси-әлеуметтік
сұранысын жасау мүмкіндігі қолға алынды. Ұлттық-межелеу ... ... ... ... ... ... ... дауы
мәселелерінің болғандығы, оның мысалы өзбектермен арада туған даулы Шурахан
уезіне қатысты тұстары мен оның реттелуінің саяси жақтары ашылды.
Автономиялық облыстың ұлттық ... ... ... ... ... ... халық мүддесінде жүзеге асыруды көздеген Алаш
зиялыларының бүгінге дейін ... ... ... көзқарастары тақырып
мәселесін ашуда озық қырынан қаралды. Жалпы қазақ-қарақалпақ байланысының
тарихи негізінен бастау алатын Қарақалпақ Автономиялық облысының ... ... ... ... ... құрылуының қалыптасу тарихын
зерттеп, зерделеу уақыт ғылымы сұранысындағы барлық тарихи ұстанымдарда
бағамдалды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ... Н.Ә. ... ... әлеуметтік және саяси жедел жаңару
жолында. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың
Қазақстан Халқына ... ... ... 2005. -48 ... Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры /Құрастырған Б. Серікбайұлы Қошым-
Ноғай. -Алматы: Жалын, 1992. -184 ... ... У.Х. ... ... ...... ... Каракалпакии в ХVІІІ-ХХ вв.). -Ташкент: Фан, 1966. -336 ... ... Қ. ... П. ... к 10-летию Казахстана. -Алма-Ата,
1930. -64 с.
5 Камалов С.К., Уббиниязов Ж.У., Кощанов А. Из истории взаимоотношении
каракалпаков с другими народами Средней Азии и ... в XVІІ -нач. ... ... Фан, 1988. -106 ... Досумов Я.М. Очерки истории Каракалпакской АССР 1917-1927 гг. -Ташкент,
1960. -315 с.
7 Қосымбетов И. Қарақалпақстан Совет интеллигенциясы ... ... ... Каракалпакгиз, 1970. -178 б.
8 Қозыбаев М.Қ., Алдажұманов Қ.С., Әбілғожин Ж.Б. Қазақстандағы күштеп
коллективтендіру: қорлық пен зорлық. -Алматы, 1992. -36 ... ... М. Қ. ... ... ... және ... ... -Алматы:
Қазақ университеті, 1997. -53 б.
10 Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? -Алматы: Ана тілі,
1993. -208 ... ... А.М. ... ... ... в первой четверти
ХХ века. -Алматы: Қазақ университеті, 2001. -262 ... ... Л.М. ... ... және ... ... ... //Қазақ
тарихы. -1999. -№6. -38-42-бб.
13 Байниязов К. Аллаяр ... ... ... 1991. -103 ... ... А.А. ... ... коллективизации в Каракалпакии
//Вестник Каракалпакского филиала Академии Наук Узбекской ССР. -1991. -№3.
-С. 84-89.
15 Нуржанов С.У. Новые документы периода становления ... ... ККО АН РУ. -1995. -№3. -С. ... Қарақалпақ Республикасының Жоғарғы Кеңес мұрағаты. 1-қ., 1-т., 22-іс. -1-
2-пп.
17 ... ... ... ... ... 13-қ., 2-
т., 41-іс. -1-4-пп.
18 Қазақстан Республикасы Президенттік мұрағаты. 139-қ., 1-т., 818-іс. -71-
73, 156-159-пп.
19 Қазақстан Республикасы ... ... 141-қ., 1-т., ... ... 47, ... Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік мұрағаты. 350-қ., 1-т., 98-
іс. -27-35-пп.
ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ ... ... ... ... Қазақстан құрамындағы Қарақалпақ Автономиялық облысы (1924-1930) //Қазақ
тарихы. -2000. -№5. -59-65-бб.
2 Қазақ босқындарының ... ... ... ... /Қазақстан
тарихының мәселелері. Жас ғалымдардың зерттеулері. -Алматы: ҚР БҒМ Ш.Ш.
Уәлиханов атындағы Тарих және ... ... -2000. ... ... ... және ... Автономиялық облысының құрылуы /Қазақстан
тарихының мәселелері. Жас ғалымдардың зерттеулері. -Алматы: ҚР БҒМ Ш.Ш.
Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты. -2000. -34-38-бб.
4 ... ... ... ... ... ... ... дамуы (1925-1930 жж.) /Қазақстан және Еуразия
континентінің елдері (тарихы және даму перспективасы): ... ... ... ... -2002. -105-112-бб.
5 Тақтакөпір көтерілісі тарихының деректік негізі /Еуразия тарихы: ... және ... ... ... ... ... -2003. -336-342-бб.
6 Қарақалпақ жеріндегі Тақтакөпір бас көтеруінің тарихи айғақтары //ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы. -2004. -№2 (33). -69-73-бб.
7 Қазақ-қарақалпақ ... ... ... ... ...... ғылыми конференция материалдары -Алматы.
-2004. -127-130-бб.
8 Қазақстандағы қарақалпақ этникалық топ өкілдерінің әлеуметтік-тұрмыстық
жағдайына қатысты кейбір мәселелер /Национальные традиции здорового ... ... ... ... круглого стола -Алматы. -2004.
-129-134-бб.
9 Қарақалпақстандық қазақтардың тарихи отанға оралуының қазіргі кезеңдегі
кейбір мәселелері //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. -2006. -№4 (43). ... ... ... на соискание ученой степени кандидата
исторических наук по специальности 07.00.02 – Отечественная история
(История Республики Казахстан)
БАЙНАЗАРОВ ЖАРБОЛ ... ... ... Автономной области в составе Казахской
АССР (1924-1930 гг.)
Диссертация посвящена истории создания и становления Каракалпакской
Автономной области, находившейся в составе Казахской АССР в ... ... ... ... в ... ... ... не
изучена, что определяет актуальность и новизну рассматриваемой проблемы ... ... двух ... ... и задачи исследования – на основе анализа документальных источников и
материалов директивных органов ... ... ... Автономной области в составе Казахской АССР в контексте
истории национально-государственного строительства народов ... Азии ... ... того ... ... ... состоит в том, что, впервые в результате
всестороннего анализа различных многочисленных источников были рассмотрены
актуальные вопросы истории образования и становления Каракалпакской
Автономной области. В ней ... ... ... ... ... классовой борьбы, имевших место в регионе. В
диссертационном исследовании эти проблемы были ... не в ... ... ... а с ... новых научных подходов.
Структура диссертационного исследования состоит из введения, двух глав,
заключения и списка использованной ... ... ... ... следующие научные результаты. Проблемы,
связанные с образованием автономного объединения каракалпаков
проанализированы в контексте развития и трансформации советского общества,
на основе чего автором были ... ... ... была воссоздана история освобождения народов Средней Азии от колониализма
России и стремление ... ... ... национальную автономию в
условиях Советской власти;
- на основе впервые введенных в научный оборот новых архивных материалов,
ранее закрытых по ... ... ... ... власти в
области национально-государственного строительства, а также других
материалов, раскрыта история создания Каракалпакской Автономной области
(КАО).
- ... дана ... ... ... интеллигенции региона
начала ХХ века, которая много сделала для продвижения работ по размежеванию
национальных границ республик Средней Азии и созданию ... ... ... ... ... Шураханского района Автономной области к
каракалпакской территории в период присоединения области к Казахской АССР;
- на ... ... ... ... ... ... ... и выступлений против незаконных мер Советской власти, в том числе
Тахтакупырского восстания.
- на основе новых архивных данных ... ... ... ... ... ... на территорию Каракалпакии в годы коллективизации и
голода.
- рассмотрены проблемы социально-экономического развития Каракалпакской
Автономной области в составе Казахской АССР и их ... а ... и ... ее ... ... проанализированы причины передачи Автономии каракалпаков в состав РСФСР
20 июля 1930 г.
Основные положения, выносимые на защиту:
17 октября 1924 г. ... ... ... ... ... ... решение об образовании в составе Республики КАО. Данное
историческое решение создать в ... ... АССР КАО ... ... социально-экономическим и духовным интересам каракалпаков. Это
решение было исторически важным в судьбе этого народа.
Однако отсутствие соответствующей ... базы в ... ... ... также отдаленность КАО от центра СССР, все больше становились причиной
отставания области в своем развитии. И это в конечном ... ... к ... КАО была ... в состав Российской Федерации.
Summary
dissertation for the scientific degree of the
Candidate of ... Sciences on ... 07.00.02 – Native ... of the Republic ... ZHARBOL ... history of the of ... Karakalpaks Autonomous
region in Kazakh Autonomous Soviet Social Republic
(1924-1930)
The dissertation work is devoted to the history of ... and ... the ... ... region, which existed within the territory of
Kazakh Autonomous Soviet Social Republic in 1924-1930 years.
The theme of this research work has not been ... studied ... ... which defines the ... and newness ... problem on the aspect of ... between two fraternal
nations.
The aim and tasks of the research is to create the history of ... ... ... region as a part of Kazakh ... Soviet ... on the basis of analyzing documentary sources and materials of the
directive bodies. This task is researched on the context of national ... ... of Central Asian nations history and ... ... of that time.
The scientific newness of the dissertation work is that for the first ... a result of ... ... various sources the urgent ... ... of ... and formation of the Karakalpak Autonomous region
have been ... The problems of ... ... ... which took place in the ... this research work these problems are shown from the position of ... ... which differ considerably from previous dogmatic
postulates.
The structure of dissertation. The work is consists of introduction, two
chapters, conclusion, list of used ... this research work were reached the ... results. In the course ... analysis of the problems ... with the ... of ... unity in the context of soviet transformation period the author
came to the ... ... were defined the history of release of peoples of the Central Asia ... ... and attempts the ... nation to receive ... autonomy during the period of the Soviet power:
- on the basis new archival materials about history of foundation KAR,
which were closed so far as ... ... of the Soviet ... on the sphere of national ... building;
- for the first time was given an estimation of the activity of ... of the ... XX century which donated very much for ... achievement on the way of national delimitation process and
foundation KAR;
- were studied the reasons of passing the ... region from ... region to Kazakh ... Soviet Social Republic;
- on the basis unknown archival facts was defined the history ... against unlawful measures of Soviet power, for example ... using archival material were given more exact data about Kazakh ... the ... of Karakalpakia during the years of collectivization and
starvation;
- the problems of social and economic ... of ... ... as a part of Kazakh ... Soviet Social Republic, their
peculiarities, its administrative systems formation and developments have
been considered;
- the reasons of handing over ... Autonomy to the ... of ... 20 the of July in 1930 have been ... main terms ... a thesis putting under consideration.
17 october, 1924 – The Minor presidium of Central ... ... ... ... Soviet Social Republic made decision on the ... ... Republic of ... Autonomous region.
The given historical decision is to fort Karakalpak Autonomous region as ... of Kazakh ... Soviet Social Republic should ... ... and economic not only ... interests of Karakalpaks.
This decision was historically important in this nations fate.
However, the absence of suitable industrial base in the Kazakh ... of ... ... region and far from the centre of ... the reasons in its slow ... last became to that Karakalpak Autonomous region was handed over ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның астаналары3 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Қазақ зиялылары және Түркістан Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті жанындағы Қазақ бөлімінің қызметі (1920-1922 жылдар)16 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
1920-1930 жж Қазақстан мәдениеті8 бет
1920-1930 жж. Қазақстандағы мәдениеттің дамуы17 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь