Қазақстандағы ғылыми кітаптар басылымының тарихы (ХХ ғ. 20–40 жж.)

Кіріспе
1. ХХ ғ. 20.40 жж. Қазақстандағы баспа ісінің дамуы
2. Қазақстандағы 20.30 жж. баспа өнімдерінің негізгі бағыттары, түрлер
3. Баспа ісі және қазақ зиялылары
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
Тақырыптың өзектілігі. Кітап мұрасы дүние жүзі халықтарының көпғасырлық мәдениеті мен тарихын, тілі, дәстүрі мен әдет-ғұрпын бейнелеп қана қоймай, ұжымдық естеліктің басты бөлігі болып есептеледі. Осы асыл мұраларға байланысты біз бүгін көп қырлы көп ғасырлық дүние жүзілік өркениеттің даму тарихын терең зерттеп, барлық адамзаттың пайдаланған таптырмас тәжірибесін пайдалана аламыз.
Диссертациялық жұмыста ХХ ғ. 20-40-жж. Қазақстандағы ғылыми кітаптар басылымының тарихы зерттелген. Қазақстандағы ғылыми кітаптардың тарихы отандық тарихымыздың ақтаңдақ беттерін ашуға көмектеседі, өйткені ол еңбектердің көпшілігіне кезінде оқуға тиым салынған. Қазіргі кезде «құлыпталған» ғылыми мұраларды зерттеп, талдауға қол жеткізілгендіктен, сол кездегі баспа ісінің ғылыми бағыттарын айқындауға да мүмкіндік туғаны көрсетіледі. Бұған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы және басқа да шаралар куә.
ХХІ ғасырда білімі мен ғылымын дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Ұлттық тарихымыз қайта өрлеп, өркениетті елдердің қатарына жетуге бетбұрыс жасап, экономикада сындарлы жылдарда әр түрлі сатылардан өткен соң, ғылымның бір міндеті Қазақстан тарихын белгілі бір жүйеге келтіру. Қазақстанның қазіргі кездегі әлемдік бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру Стратегиясында бәсекеге қабілетті болу үшін елдің ғылымы мен білімі жоғары деңгейде болу қажеттігі көрсетілген. Ғылымның негізі – кітапта. Сондықтан ғылыми кітаптардың тарихын зерттеу арқылы біз еліміздегі ғылымға қалай көңіл бөлінетінін, қандай деңгейде болғанын анықтаймыз.
Танымның, рухани өндіріс пен әлеуметтік институттың ерекше түрі ретінде ғылым Еуропада ХVI-XVII ғғ. пайда болып, дербес дами бастайды. Ғылым – табиғат, қоғам және танымның өзі туралы білімді жасайтын адамдардың рухани қызметінің формасы. Оның тікелей мақсаты шындыққа қол жеткізу және объективті заңдарды ашу. Классикалық дәуірге дейінгі ғылымның негіздері Ежелгі Шығыста, Греция, Римде қалыптасты. Қазақ даласында әлемге әйгілі Шығыс ғұламалары әл-Фараби, Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Иүгінеки т. б. өмір сүріп, мәңгі өшпес рухани мұра қалдырды. Олардың қолжазбалары, шыққан кітаптары осы заманға дейін жетті. Кітаптың құдіреті де осында.
Баспа өндірісі, соның ішінде кітап басу ісі экономика айналымының елге қызметін жақсартуға өз тарапынан үлес қосуына мүмкіндік жасайды. Кітап – қоғамдық сананы, тәрбиені, ағарту ісін, ақпарат таратуды қалыптастырудың қуатты құралы. Сонымен бірге оның тұтыну құны да бар. Жалпы мәдениет төмен болған жағдайда кітапқа деген зәрулік әлеуметтік-мәдени тоқырауға әкеледі. Кітап баспа ісі бірқатар ішкі қайшылықпен сипатталады: басылым санының көптігі және әдебиеттің жеке түрлеріне зәрулік; оқырман сұранысының төмендеуі, балалар мен жастардың кітап оқуға деген ниетінің төмендігі; ғылыми-техникалық үрдіс және монографиялық басылымдар санының азаюы. Жыл сайын баспадан шығарылатын кітаптар бойынша кітап
1. Дағдарыстан жаңару мен дамуға. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың халыққа Жолдауы // Айқын. – 2009. – 7 наурыз.
2. Лихачев Н.П. Книгопечатание в Казани за первое 50-летие существование в этом городе типографии. Спб., 1895.– 10 с.
3. Катанов Н.Ф. Восточная библиография // Деятель (журнал). - Казань, 1896–1904.
4. Библиографический указатель материалов по истории Казахстана: Восточные источники, опубликованные до 1917 г. / Сост. Н. Сабитов. – Алма-Ата: Наука, 1947. – 40 с.
5. Культура Советского Казахстана. Сб. статей. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1957.– 237 с.
6. Кереева-Канафиева К. Дореволюционная русская печать о Казахстане. – Алма-Ата: Казгосиздат, 1963. – 303 с.
7. Советтік Қазақстанның кітаптары. Ретроспективті жинақталған библиографиялық көрсеткіш. – І том. 1917–1945. – Алматы: Қазмембас, 1962. - 444 б.
8. Советтік Қазақстанның кітаптары. Библиографиялық көрсеткіш. - ІІ том. 1917–1945. – Алматы: Қазмембас, 1961. – 358 б.
9. Жиреншин Ә. Қазақ кітаптары тарихынан. – Алматы: Қазақстан, 1977. – 180 б.
10. Қазақ кітаптары. Библиографиялық көрсеткіш (1807–1917). / Құрастыр.: С.С. Есова, Ү. Субханбердина, Д.С. Сейфуллина. – Алматы: Мектеп, 1986. – 38 б.
11. Бектемісов Ә. Жан азығы. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 144 б.
12. Каримуллин А.Г. Книги и люди. – Казань: Татарское книжное изд., 1985. – 304 с.
13. Құдайбергенов Ә.Н. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасының білім беру үдерісіндегі маңызы // Жоғары оқу жүйесін реформалау жағдайында жоғары оқу орындарының даму мәселелері мен келешегі Рес. ғылыми- тәжірибелік конф. материалдары. – Алматы: Абай атындағы ҚазҰПУ, 2008.–139 б.
14. Галиев В.З. Библиотечное дело в Казахстане // Вторая половина ХІХ – начало ХХ веков. – Алматы, 1998. – 160 с.
15. Рахимжанова С. Из истории книги Казахстана. 1945–1960. – Алматы: М-Талант, 1998. – 152 с.
16. Демешева Г.А. Казахстан в изданиях научных обществ. 1766–1955. Библиографический указатель. – Алматы: Центральная научная библиотека, 2000. – 398 с.
17. Селкебаева А.Т. Қазақстанды зерттеу қоғамының ғылыми-ағартушылық қызметінің нәтижелері // ҚазҰУ хабаршысы: тарих сериясы, 2006. - №2(41).–86-89-бб.
18. Бурханов К.Н., Мажитов С.Ф. Казахстанская дипломатия : диалог времен и уроки истории (О книге Т.А. Мансурова «Полпред Назир Тюрякулов. Дипломат, политик, гражданин ») // Отан тарихы . – 2006. – №3. – С.5-15.
19. Государственное издательство Казахской АССР. – Кзыл-Орда: Казиздат, 1929. – 8 с.
20. Рычков Н. Дневные записки путешествия в киргиз- кайсацкой степи - СПб., 1772. – 15 с.
21. Мамажанов М. Еңбек еттім ел үшін. – Алматы : Қазақстан, 1999. – 474 б.
22. Книга. Исследования и материалы. Сб. XLIII. – М.: Книга, 1981. – 240 с.
23. Жұмалиев Қ., Марғұлан Ә. Қазақ әдебиеті. Фольклор. Орта мектептің VІІІ класы үшін. – Алматы: Қазбірмембас, 1941. – 160 б.

ДИССЕРТАЦИЯ МАЗМҰНЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР

1 Якупова Р.И., Шортанова А.А. Қазақстандағы балалар әдебиеті библиографиясының қалыптасуы мен дамуы (1917–1940 жж.) // Оңтүстік Қазақстан ғылымы мен білімі. – 1997. – № 5. – 114–117-бб.
2 Қазақ кітап баспа ісінің шежіресі // Қазақ өркениеті: Университет «Қайнар». – 2006. – № 1. – 74–81-бб.
3 Қазақ зиялыларының баспа ісін ұйымдастырудағы ролі // әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. - Тарих сериясы. – 2006. – №1 (40). – 85–87-бб.
4 Кеңес өкіметінің баспа ісі бойынша мемлекеттік саясаты // Отан тарихы. – 2006. – № 2. – 150–158-бб.
5 Қазақстандағы ғылыми кітаптар мен мектеп оқу құралдарының жарық көруі // «Орталық Азия және Қазақстан: түркі өркениетінің бастауы» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының еңбектері. – Тараз, 25–56 мамыр 2006 ж. – Тараз: МемПИ, 2006. – Т.2. – 247–250-бб.
6 XX ғ. 20–40 жж. Қазақстандағы ғылыми баспалар // «Отандық және әлемдік тарихтың маңызды мәселелерін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдау». Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. - Алматы, 25–26 мамыр, 2006. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 275–278-бб.
7 Сталиндік саясат және қазақ өнері мен басылымдарының тағдыры // «Әлемдік мәдени және білім беру кеңістігіндегі өнер» атты Т. Жүргенов атындағы ҚҰӨА Халықаралық ғылыми практикалық конференциясының материалдары. - Алматы, 19–20 сәуір, 2006. – Алматы, 2006. – 438–442-бб.
8 Еділ–Жайық бойындағы кітап баспа ісі // Известия НАН РК. - Серия общественных наук. – 2006. – № 4 (254) . – С. 15–17.
9 Якупова Р.И., Шортанова А.А. Кітапханалық жарнама: теория және практика: Оқу құралы. – Алматы: Издатмаркет, 2006. – 111 б.
10 Қазақ ғылыми басылымның XX ғ. 30-жж. даму үрдісі // Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған халықаралық ғылыми–практикалық конференцияның материалдары. Шет тілдер және іскерлік карьера университеті. Ғылыми-педагогикалық журнал. – Алматы, 2006. – Т. ІІ. – 149–152-бб.
        
        ӘОЖ 002.2+655.5(574(09)
Қолжазба құқығында
ШОРТАНОВА АЛШАЙЫМ АХЫЛБЕКОВНА
Қазақстандағы ғылыми кітаптар басылымының тарихы
(ХХ ғ. 20–40 жж.)
07.00.02 – Отан ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... ... Ш.Ш. ... ... ... және ... институтының Кеңес
дәуіріндегі Қазақстан тарихы бөлімінде орындалды.
|Ғылыми жетекші: ... ... ... |
| ... Мажитов С.Ф. |
| | ... ... ... ғылымдарының докторы, |
| ... ... Ә.Н. |
| | |
| ... ... ... |
| ... А.Т. |
| | ... ұйым: |ҚР БҒМ ҒК Р.Б. ... ... |
| ... ... ... 2009 жылы «09» шілде сағат 14-30 Қазақстан Республикасы
Білім және ... ... ... ... Ш.Ш. ... ... және этнология институты жанындағы тарих ғылымдарының докторы ... беру ... БД 53.33.01 ... ... ... (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... Ш.Ш. ... ... ... және этнология институтының
қолжазбалар қорында танысуға болады (050010, Алматы қаласы, Құрманғазы
көшесі, 29).
Автореферат 2009 жылы «____» ... ... ... ... ... ... А.Т. ... ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Тақырыптың өзектілігі. Кітап мұрасы дүние жүзі халықтарының көпғасырлық
мәдениеті мен тарихын, тілі, дәстүрі мен әдет-ғұрпын бейнелеп қана ... ... ... ... ... ... Осы асыл мұраларға
байланысты біз бүгін көп қырлы көп ғасырлық дүние ... ... ... ... ... ... адамзаттың пайдаланған таптырмас тәжірибесін
пайдалана аламыз.
Диссертациялық жұмыста ХХ ғ. 20-40-жж. Қазақстандағы ... ... ... ... Қазақстандағы ғылыми кітаптардың тарихы
отандық ... ... ... ашуға көмектеседі, өйткені ол
еңбектердің көпшілігіне кезінде оқуға тиым ... ... ... ... ... зерттеп, талдауға қол жеткізілгендіктен, сол
кездегі баспа ... ... ... ... да ... ... ... «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы және басқа да
шаралар куә.
ХХІ ғасырда ... мен ... ... ... ... ... ... Ұлттық тарихымыз қайта өрлеп, өркениетті елдердің қатарына жетуге
бетбұрыс жасап, экономикада ... ... әр ... сатылардан өткен
соң, ғылымның бір міндеті Қазақстан тарихын белгілі бір жүйеге ... ... ... ... бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына
кіру ... ... ... болу үшін ... ... мен білімі
жоғары деңгейде болу қажеттігі көрсетілген. Ғылымның негізі – кітапта.
Сондықтан ғылыми кітаптардың ... ... ... біз ... ... ... ... қандай деңгейде болғанын анықтаймыз.
Танымның, рухани өндіріс пен әлеуметтік институттың ерекше түрі ретінде
ғылым Еуропада ... ғғ. ... ... ... дами ... ...
табиғат, қоғам және танымның өзі туралы ... ... ... ... ... Оның тікелей мақсаты шындыққа қол жеткізу және
объективті заңдарды ашу. ... ... ... ... ... ... ... Римде қалыптасты. Қазақ даласында әлемге әйгілі
Шығыс ғұламалары әл-Фараби, Махмұд Қашғари, Жүсіп Баласағұн, ... ... б. өмір ... ... ... рухани мұра қалдырды. Олардың қолжазбалары,
шыққан кітаптары осы заманға дейін жетті. Кітаптың құдіреті де ... ... ... ішінде кітап басу ісі экономика айналымының елге
қызметін жақсартуға өз ... үлес ... ... жасайды. Кітап –
қоғамдық сананы, тәрбиені, ағарту ісін, ақпарат таратуды ... ... ... ... оның ... құны да бар. ... ... төмен
болған жағдайда кітапқа деген зәрулік әлеуметтік-мәдени тоқырауға ... ... ісі ... ішкі ... ... ... санының
көптігі және әдебиеттің жеке түрлеріне зәрулік; ... ... ... мен ... ... оқуға деген ниетінің төмендігі;
ғылыми-техникалық үрдіс және монографиялық басылымдар санының азаюы. ... ... ... кітаптар бойынша кітап саудасы ұйымдарының
тапсырысы 50-60 пайызға қанағаттандырылады. Сараптамаға қарағанда, ... ... 10 ... ... ... ... тарихи жолының объективті бейнесін қалпына келтіру
мақсатында ғасыр басындағы ұлт ... ... ... ... ... ... мәселенің әлі де жеткілікті түрде зерттелмегенін
көрсетеді. Қазақ зиялыларының еңбектерін ешкім білмеді. Бәрі ... ... ... оны алуға рұқсат болған жоқ, себебі олардың қоғам ... ... ... ... жан - ... қалам тартқандығын байқаймыз.
Сондықтан ол ғылыми еңбектерді пайдаланбай ХХ ғ. ... ... ... бірде-бір ғылыми жұмыс жазылуы мүмкін емес.
Сол кездегі Ғылыми қоғамдардың шығарған басылымдарына да қол жеткізу
қиын еді. Қазақстандағы ... ... ... тарихы тұрпаты жағынан
баспа ісімен байланыстырыла ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектері Қазақстан ғылымына үлкен үлес қосты.
Осы жағынан алғанда біздің тақырыбымыз толығымен зерттеу объектісі ... ... ... ... ... бағдарламасы іске асып жатқанда,
кітап – үлкен қазына, нағыз тарихи ... ҚР ... ... ел экономикасының болашағын барлай отырып «Дағдарыстан жаңару
мен дамуға» атты биылғы Жолдауы мазмұны ... да ... ... ... қол ... ... ... қалу арқылы
азаматтарды басқа адамдардың тәжірибесі арқылы үйрету керек. Біздің ғылыми
және шығармашылық ... да ... роль ... деп ... бұл тақырып бүгінгі күні ғылыми-тарихи сабақтастық қағидасын
сақтап өзекті болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. 1917-1940 жж. Қазақстан көлемінде ... ... және 1930 ... ... ... ... үшін ... Москвада, Қазанда басылған кітаптар зерттеу ... ... ... ... кітаптарды қарастырудың негізгі себебі 1925 ... ... ... ... әкімшілік орталығы болғандықтан
Қазақстанның полиграфиялық базасы ... ... ... ... ... КСР өкіметінің тапсырысымен қазақ тіліндегі кітаптар басылды.
ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақстандағы ... ... ... кеңестік жүйеде
мәдени революция шеңберінде сипатталды. Шын мәнісіне ... ... мен ... туралы 50-жж. дейін арнайы зерттеу ... жоқ. Тек ... ... ... ... ... ... кейбір мақалаларда олардың аттары көрсетіліп
жүрді.
Қазанда шығыс халықтарының көптеген ... ... ... ... алғаш қалам тербеген ресейлік ғалымдар болды. Н.П. ... ... ... ... ... ... тоқталса [2], Н.Ф. Катанов
Шығыс библиографиясын жүйелеуге тырысқан ... ғ. 20-жж. М.Е. ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу институты 1927, 1929, 1932 жж. ... ... ... ... тарихы, кітап ісі теориясы, полиграфия,
кітапты безендіру, библиографияның ... мен ... ... ... ... ... кітап туралы журналдар тұрақты шығып тұрды. Мысалы, Москвада
А.С. Бубнов, Ф.В. Константинов редакторлығымен «Правда» ... ... жж. ай ... сын-библиографиялық «Книга и пролетарская ... ... ... онда ... шыққан көркем әдебиет ... ... ... ... ... туралы кітаптарға
библиографиялық сипаттамалар жарияланып тұрды. Ал П.М. ... ... ... және революция» деген журнал 1920-1923 жж.
Петроградта, ... ... ... ... ... ... ... бойынша мақалалар басылды.
20-30 жж. мәдени революция нәтижесінде кеңестік қоғамда баспаның
ролінің ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық қызметін көрсетті. Кітапқа деген бұл тәсілді академик
А.С. Орлов, П.Н. ... И.В. ... ... алайда олар сол кезде
етек алған тұрпайы әлеуметтанымдық рухында жазды.
Қазақстан шығыстану ... Н. ... ... ... ... ... мен библиография саласында айтарлықтай еңбек сіңірді.
1940 ж. Шығыс ... ... ... «Казахстанская правда» газетінде
жарияланады. 1941 жылы 1917-1939 жж. ... ... ... ... ... және А.С. ... атындағы Мемлекеттік
көпшілік кітапханасындағы сирек кітаптардың қорлары ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Ол алғаш
рет 1889-1945 жж. Абайдың 100 ... ... ... Абай
шығармаларының библиографиялық көрсеткішін ... 1917 ... ... ... ... материалдар мен шығыс деректері бойынша көрсеткен
еңбегі әлі күнге дейін өзекті деп есептейміз [4]. Н. ... ... ... библиографиялық көрсеткішінің бірінші басылымында
кітап аттары орыс графикасына негізделген қазақ әрпімен қатар сол ... ... қоса ... ... ... Н. ... ... ағартушылары Ш.
Уәлиханов және Ы. Алтынсариннің ... мен ... ... бойынша
библиографиялық көрсеткіш құрастырған.
Қазақстан КП «Орталық Комитеттің партиялық ... ... ... 30-шы жж. ... Кеңес үкіметі тұсында
мәдениет жөніндегі әдебиеттердің бәрі коммунистік ... ... ... ... ... Ол ... біз ... алып
тастай алмаймыз, сондықтан біз қазақ баспа ісінің дамуына қатысты тұстарын
сұрыптап, оларға шолу жасағанды жөн көрдік.
50-70-жж. ... ... ... ... ... ... ... көрді. Мысалы, Қазмембаспадан шыққан жинақта Советтік Қазақстандағы
мәдени өмірдің бір қыры ретінде ... ... және ... ... сипаттаған мақалаларда қазақ халқының ... ... оның ... Кеңес өкіметі тұсында баспа ісінде де қандай
жетістікке жеткені туралы ... [5]. ... ... ... ... мен ... дамуы туралы И.С. ... ... А.И. ... ... ... ... ұйымдары шығарған
еңбектердің таралуына сипаттама берілген.
Қазан ... 40 ... ... Р.Б. Сүлейменов пен Х.И.
Бисенов еңбектерінде Кеңестік ... ... ... ... ... қалай жүзеге асқаны туралы Р.Б. Сүлейменов ... ... ... тарихнамада Р.Б. Сүлейменов Қазақстан
мәдениетінің ... ... ... қалыптастырып, шығыстану мәселесін
республикада жолға қоюдың негізін қалады. К. ... ... ... ... ... ... орыс ... бойынша
сипаттаған [6].
«Советтік Қазақстан кітаптары» (1917-1945) атты екі ... ... әр томы ... және орыс ... ... бөлімнен тұрады. Библиографиялық көрсеткіштің бірінші ... ... ... әдебиет және балалар әдебиеттері, тіл білімі, өнер, баспа,
кітапхана, библиография жұмыстары туралы кітаптар тіркелген [7]. ... ... ... орыс ... ... ... ... тілінде екінші
томға енгізілген [8].
Қазақстанда мәдениет мәселесімен айналысқан ғалымның бірі А. Қанапин өз
еңбектерінде баспа ісі, ... ... ... ... ... ... ... ұлттық баспа ісі туралы Ш. Үржанов, А.К.
Бектемісов жазса, 60-жж. Орыс ... ... ... 400 ... ... еңбекте кітап баспа ісінің қағидалары мен ұлттық баспа ісі ... да ... ... кітаптары екі тілде де жарық көрген. Ол қазақтың баспа
кітаптарының тарихын 1800 ... 1917 ... ... ... мен ... ... басылған қазақ кітаптарының қашан, қай жерде басылғаны,
оларды шығарушылар ... ... ... ... ... мен авторлар
жайында мәлімет береді [9]. Рухани ... ... ... ... орыс ... де ... ... М.К Мамажанов, М.П. Коротовский
еңбегінде республикадағы кітап баспа ісінің ... ... ... ... ... қызметіне, баспа өнімдерінің насихат
жүргізудегі роліне назар аударған.
Қазақ кітаптары туралы библиографиялық ... ... ... ...... ... Бұл ... 80-жылдары жазған
ғалымдар шоғыры С. Есова, Ү. ... Д.С. ... ... шыққан қазақ кітаптарының көрсеткіштерін құрастырған [10]. ... алғы сөз ... Ү. ... әр ... ... жасап,
анықтама берген.
Ә. Бектемісовтың кітабында Қазақстанда кітап баспаларының өткен жолы мен
өркендеуі, қаз тұрып қадам басуы, ... ... ... ... әр жылдарда жазылған естеліктері бар[11].
А.Г. Каримуллин еңбегінде Қазан төңкерісінен кейінгі кітап баспа ісінің
қалыптасуын сипаттап, оның ... жеке ... ... [12]. ... құндылығы Москвада шыққан татар кітаптарына анықтама ... ... ... мұрағат құжаттарын ... ... ... ... және ... ... істері осылайша тығыз байланыста
болғанын байқаймыз.
Біз өз зерттеуімізде кітап тарихына қатысты еңбектерді ... ... ... ... ... ... талдау жасадық. Кітап баспа
ісі туралы Ресейде шыққан еңбектерді тақырыптың кейбір ... ... Атап ... И. Баренбаум еңбегінде кітап тарихына сипаттама
жасалған. Кітапта ... ... ... ... ... ... ғылыми түрде жазылған. Автор кітап тарихына байланысты ғылыми
методологияны ұтымды пайдаланған. Осы ... ... ... К.И.
Абрамовтың зерттеуін жатқызуға болады.
А.К. Бочагов еңбегінде ... ... ... ... ... атқарылған жұмыстары баяндалған. Ғылым мен кітапты бұқара
арасына кең ... ... ... ұран ... ... ... ... кітапхана ісі туралы еңбектер де жарық көрді.
Кеңестік кітап баспа ісінің мәселелері, кітап тарихы туралы ... ... ... ... палатасының «Кітаптар.
Зерттеулер мен Материалдар», Қазақ ССР А.С. ... ... ... «Вопросы истории и кнгиговедения», ҚР Ұлттық кітапханасының
«Кітапханатану, библиография, кітаптану» жинақтарының маңызы зор.
90 жж. біз тәуелсіздігіміздің тізгінін ... ... ... ... тани ... ... «ақтаңдақ» беттерін жаңа көзқараспен
саралап, ... тиым ... ... ... мүмкіндік алдық. М.
Қозыбаевтың еңбегін елдегі мәдени революцияны жаңа ... ... деп ... М. ... І. ... тарихнама
туралы жазған кітаптарында Қазақстандағы ғылыми қоғамдар жұмысы туралы
толық мәліметтер ... ... ... ... 1950 жж. ... ... ... Отан соғысы кезінде ерлікпен қаза тапқан жиырмасыншы жылдардың көрнекті
публицист баспагер журналистерінің шығармашылық қызметіне арналған.
Ә.Н. Құдайбергеновтің ... ... ... білім беру
үдерісіндегі маңызы жайында жазылған мақаласында ХХ ғ. 20-40 ... ... және ... ... ... ... ... Озғанбай кітабында Алаш зиялыларының еңбектеріне талдау жасай отырып,
патша үкіметінің отаршылық саясатын аша ... ... ... ... ... ... ... К. Нұрпейісов болды. Ол тарихи
әдебиетте алғаш рет Ә. ... ... ... құру, «Алашорданың»
төрағасы болған кездегі қызметін, ... ел ... ... көрсеткен.
Автордың бұл еңбегінің біз үшін ... сол ... ... ... ... ... кейбір еңбектер мен мақалаларға
сипаттама жасағаны болып табылады. М. Қойгелдиевтің зерттеулерін Алаш зиялы
қауымының өз заманындағы тарихи ... ат ... ... қызметтері
мен ғылыми еңбектеріне талдау жасағанымен құнды деп есептейміз. 20-40 жж.
тарихи оқиғаларына ғылыми түрде сипаттама жасап, мұрағат ... мен ... ... ... жасаған Т.Омарбековтың еңбегі де маңызды болып
табылады.
Біз зерттеуімізде ұлттық баспа ісінің бастауында оның қалыптасуына ... ... Алаш ... өз ... де ... ... Атап айтқанда, Ә. ... А. ... ... Х. ... М. ... С. ... М.
Дулатовтың еңбектері пайдаланылды. М. Құлмұхамедтің Жақып Ақбаев ... сол ... ... ... ... ... септігін тигізді.
Алаш тарихнамасын зерттеген Р. Нұрмағамбетованың еңбегі ескі және жаңа
көзқарастарды ... ... М. ... ... Г. Жүгенбаеваның
еңбегінде тарихи-танымдық еңбектер қатарына жатқызамыз.
Қазақ ССР Мемлекеттік кітапханасы басшылығы 1931 ж. ... ... ... ... Алаш Орда ... ... ... ұйымдастырды. ҚР Ұлттық кітапханасының «Қазақстантану»
кітап қорларының қалыптасуы жөніндегі Р. ... ... ... зор. ХIХ екінші жартысы мен XX басындағы Қазақстанда кітапхана ... В.З. ... ... ... мәселенің кейбір тұстарын ашуда
пайдаландық [14]. С. ... ... ... тарихына
арналған оқу құралында 1945–1960 жж. кітап баспа ісіне сипаттама берілген
[15]. Өз ... ХХ ... 20-40 жж. ... ... ... дамуы мен
міндеттерін ашуда автордың 40 жж. қатысты мәліметтерін пайдаландық.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... білікті
аудармашы М. Мамажанов кітап тарихы туралы зерттеулер мен ... ... ... жазды. Автор бір еңбегінде республикалық кітап мұражай
қорындағы құжаттар мен ... ... ... ... ... ... тұрғысынан зерделесе, келесі бір еңбегіне жылдар бойы жинақтаған
ізденістері, аударма еңбектері енгізілген.
Кезінде қазақ баспасөзі тарихының очеркін Қ. Бекхожин ... 90-жж. ... ... ... ... ... ... жасаған еңбектер де
шықты. Сонымен қатар ... ... ... тарихи дерек
ретінде зерттеген Қ. Атабаевтың еңбегі де ғылымға қосылған үлкен үлес ... ... ғ. ... ... ... ... ісінің тарихын фольклор,
көркем әдебиет және цензура тақырыбында сипаттама жасаған Ж. Шалғымбаеваның
зерттеуі ұтымды ... ... ... ғ. ... да ... ісі мен ... ... әдебиеттер шыға
бастады. Мысалы, Ү.Х. Субханбердина революцияға дейінгі қазақ баспасөзі
бетіндегі ... ... ... халқының атамұраларын, арыстар
қалдырған аманаттарды жинақтаумен айналысты. Ол әр ... ... ... ... ... ... Оның ... еңбегінде Қазақстанның
төңкеріске дейінгі бейнесін көрсететін қазақ мерзімді баспасөзі туралы
теңдесі жоқ бағалы мәліметтер ... ... ... ... ... ... дейінгі ғылыми еңбектерді сипаттағанда пайдаландық.
Қазақстанда кітап баспа ісі ... ... ... ... ... ... Д.А. ... Ә.Ғ. Есенғалиеваның еңбегі де мәдени құрылыс
тарихындағы кітап баспа ісі үлгісіндегі ... ... ... ... ... жарық көрген еңбектеріне анықтама жасағанда
Г.А. Демешеваның библиографиялық көрсеткішін пайдаландық [16]. Е. ... ... ... А.Т. ... ... ... қоғамының
ғылыми-ағартушылық қызметінің нәтижелері мен құрылу тарихы туралы еңбектер
жазған [17]. Т.А. Мансұровтың КСРО ... ... ... ... ... ... ... түрік халықтарының жазуын латын
әліппесіне көшіру жөніндегі Орталық ... ... ... ... жж. Төтенше және өкілетті өкіл (сол ... ең ... ... деген лауазыммен Кеңес Одағының қазіргі Сауд
Арабиясындағы елшісі ... 1937 ж. ... ... ... ... атылған
Нәзір Төреқұлов туралы зерттеуі баспагерлер тұлғасын ашқан үлкен еңбек деп
санаймыз. Бұл ... ... К.Н. ... пен С.Ф. ... да ... баға ... ... революция идеологиясы тұжырымдамасы 20-30жж
мәдениеті баспа ісі, ғылым және ғылыми қоғамдар тарихы ... ... ... ... және ... ... қатарына Қ.Ә
Ахметов., А.Т Қапаева., С.Р Рахимжанова, Д.А. Атабаев, Е.Д. ... ... т.б. ... ... ... болады.
Аталған мәселенің зерттелу деңгейі бойынша байқағанымыз біріншіден, ... ... ... ... ... шеңберінде болған үрдістердің
ғылыми түрде талдануы үшін әлі де ... ... ... ХХ ... жж. ... көрген ғылыми кітаптар мен басылымдарға байланысты осы
күнге дейін арнайы ... ісі ... ... баға берілмегендігі.
Үшіншіден, мемлекетіміздегі «Мәдени мұра» Ұлттық стратегиялық бағдарлама
аясында ... ... ... ... ... ... кітаптардың
басылымы, олардың қоғамдағы рөлін анықтау ісі әлі қолға ... ... ... ... ғылыми кітаптардың бағыттары, салалары,
баспа ісінің дамуы, дайындалу және олардың жарық көру ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақстандағы ғылыми кітаптар тарихын жан-
жақты зерттеп, оған объктивті баға беру.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... мақсаты ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақстандағы ғылыми кітаптар басылымының
тарихын зерттей отырып, оның Отан ... ... ... ... ... орай алға мына ... ... 1917 жылға дейінгі Қазақстан бойынша ғылыми кітаптар ... ... ... ... ... ... ... беру және баспа ісі саласындағы
мемлекеттік саясатын талдау;
– Қазақстанда баспа ... ... ... оның ... ХХ ғ. 20-40 жж. ... өнімдерінің негізгі бағыттарын көрсету;
– Оқулықтар мен оқу құралдарына сипаттама жасау;
– Ғылыми және ғылыми-көпшілік ... мен ... ... ... Қазақстанды зерттеу қоғамы және басқа да ғылыми, ғылыми-көпшілік
ұйымдар мен мекемелердің басылымдарына ... ... ... ... ... зерттеу және баспа ісін ұйымдастырудағы
қызметін көрсету;
– Қазақ ғылыми басылымының ХХ ғ. 30 жж. даму ... ... ... ... ... хронологиялық шеңбері. ХХ ғ. 20-40 жж., яғни ... ... ... бас ... ... халық шаруашылығын
қалпына келтіріп, жаңа экономикалық саясат жүргізілген кезде кітап баспа
ісінде де өзгерістер болды. 30 - жж. елде ... ... ... ... Ұлы Отан соғысын бастан кешірді. 1946 жылы Ғылым
Академиясы құрылып, Қазақстан ғылымы бой ... ... Осы ... ... жаңа ... жұмыс істеді.
Зерттеу жұмысының әдістемелік базасына тарихилық қағидалары алынды.
Зерттеуге ... ... ... ... ... ... дедуктивтік, құрылымдық-функционалдық әдістер бойынша талдау
жасалынды. Ғылыми тәсілдер ішінен өркениетті тәсілді қолдануға тырыстық.
Қазақстандағы қоғамдық-саяси ... ... ... ... объективтілік және тарихты диалектикалық заңдылық тұрғысынан
қарастыру ... ... ... ... үкіметіне, партиялық
материалдарға салыстырмалы-тарихи түрде сыни ... ... ... К.Н. ... М.Х. Асылбеков, С.Ф. Мажитов, т.б. бірқатар
ғалымдардың теориялық ... бар ... ... ой
тұжырымдарын негізге алуға талпыныс жасадық.
Зерттеудің деректік негізі. ХХ ғ. 20-30 жж. ... ... ... ... көзі ... ... Атап айтқанда, Қазақ АКСР мемлекеттік
баспасы туралы 1929 ж. ... ... [19]. Ол ... ... ... шыққан. Сол сияқты 1930–1934 жж. басылымдар каталогын, Қаз ССР
мемлекеттік библиография орталығының «Кітап ... ... ... ... ... ... ... да жарық көрген.
Бүкілодақтық орталық атқару комитетінің «Мемлекеттік баспа туралы» ... ... ісін ... алғанын дәлелдейді.
Кеңес Одағының коммунистік партиясының мәдениет ... ... ... ... ... ісі ... саясатын талдағанда
қолдандық. «Печать Каз ССР » ... ... ... ... баспа өнімдері туралы көрсеткіштер бар. КОКП резолюцияларын,
партия съездері, Пленумдары материалдарын да дерек көзі ... ... ... Кеңес үкіметінің саясатын ашып көрсету үшін сол кездегі
мемлекет құжаттары мен заңдық материалдарын, Кеңес ... ... ... ... ... ... ... кітаптарының
жиынтық каталогы да сараптама ... ... ... ... ... ... ... құжаттар мен материалдар жинағынан
Кеңес өкіметінің халыққа ... беру ... ... ... бір ... ... ... Еңбектері, Жазбаларындағы
материалдар құрады. Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік мұрағатының
(ҚР ОММ) ... ... ... 30, 929, 1241, 1384, 1386, 693, 1252, ҚР
Президент мұрағатының (ҚР ПМ) 720 ... ... ... алдық. Сонымен қатар республикалық кітап мұражайындағы, ҚР
Ұлттық кітапханасындағы, ҚР БҒМ ... ... ... ... ... пайдаландық. Республикалық кітап мұражайының сирек
кездесетін кітаптар каталогы да ... ... ... ... тобын баспасөз материалдары құрайды. Олардың ішінде
«Новый Восток», ... ... ... ... ... ... т. б. бар. Түркістан қаласындағы газеттерде ... ... ... ... ... қазақ зиялы қауымының
мақалалары кезінде көп жарияланған. Мысалы, Н. Төреқұловтың Орталық ... жыл ... ... ... ... 1929 ж. ... Восток» газетінде
жарияланған.
Сол сияқты Қ. Сәтпаевтың хаттары, орталыққа жазған баспа істері туралы
өтініштері біз үшін ... ... ... ... ... ... да ... туралы энциклопедия да коммунистік идеология тұрғысынан
жазылғанына көзіміз жетті.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... алғаш рет
ғылыми тұрғыда Қазақстанда алғашқы ... ... ... ... ... ... замана талабына сай талданып отыр. Алынған
ғылыми жаңалықтарды былай көрсетуге болады:
– Қазақстан тарих ... ... рет ХХ ғ. 20–40 жж. ... ... ... ... түрде зерттеледі;
– Қазақстандағы кітап баспа ісі тарихы бойынша бұрынғы ... ... ... ... ХХ ғ. ... ... қозғалысты бастаған қазақ зиялыларының
ғылыми мұраларын игеру ғылыми кітаптардың тарихын ... ... ... ХХ ғ. 20-40 жж. ... тарихи танымдық жағы мен қазақ тіліндегі
оқулық жазу талаптары қазіргі кезбен салыстырыла айқындалады;
– КСРО Ғылым ... ... ... ... ... басылымының негізі болды;
– нақты деректер ... ... ... ... ... уақыт
талабы тұрғысынан объективті түрде талданды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
– ХХ ғ. 20-40 жж. ғылыми ... ... ... ... ... жүйеленді;
– 20-30 жж. қазақ зиялыларының өзі баспагерлік ... ... ... ... еңбектер жазыла бастады;
– Қазақстандағы ғылыми кітаптардың тарихын Алаш зиялыларының еңбектері
бойынша анықтау ... ... 20–30 жж. Алаш ... ... ... ғылымына қосылған үлкен үлес.
– Қазақстандағы ХХ ғ. 30-40 жж. баспа ісінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... құрылуы елімізде кітап ісінің, көрсеткіштерінің
дамуына ықпалын тигізді. Кітаптар тізбесінің жасалуы сараптама жасауға ... ... ... ... ... ісін ... саясатында кеңестік
үлгідегі отарлау саясатының белгілері көрініс тапты;
Диссертациялық зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы. Зерттеу нәтижесі
болашақ тарихи ... ... бола ... деп ... Зерттеу
жұмысының деректері мен ғылыми материалдарын ... ... ... ... ... ... тарихы, отандық кітапхана ісіне ... ... ... ... ... ... ... оқу-
әдістемелік құралдар, Қазақстан ... ... ... жазғанда
қолдануға болады.
Еңбектің нәтижесін жоғары оқу орындарында жүргізілетін дәрістерде, тарих
факультеттері студенттеріне ... ... ... мен ... ... деп есептейміз.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертацияның ... ... ... бойынша ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы ... ... ... ... ... 3 ... жарияланды. Алматы, Тараз,
Шымкент қалаларында өткен халықаралық конференцияларда 4 баяндама жасалды.
Жұмыс ҚР БҒМ ҒК Ш.Ш. ... ... ... және этнология
институтының Кеңестік дәуірдегі Қазақстан тарихы ... ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, үш тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... «Кіріспе» бөлімінде зерттеу тақырыбының өзектілігі, міндеті мен
мақсаттары, әдістемелік негіздері, ғылыми жаңалығы мен қолданбалық маңызы
айқындалды және ... ... ... ... ... ... ... сипаттама берілді.
«ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақстандағы баспа ... ... атты ... ... ... ... Қазақстан бойынша ғылыми кітаптар басылымының жағдайы,
Кеңес өкіметінің халыққа білім беру және баспа ісі саласындағы ... ... ... ... ұйымдастырылуы және міндеттері
қарастырылады.
Қазақ кітаптарының араб шрифтінде шығарылуының ... ... ... ... Осы ... айтып кететін нәрсе Ресейде
араб жазуы негізіндегі баспа ісі ХVIII ғ. басында пайда болды. 1722 жылы І
Петрдің ... ... ... ... ... ... ... жарияланған. Ал ХVIII ғ. екінші жартысында араб шрифтімен Ғылым
Академиясы және ... ... ... ... шыға ... 1776
ж. академиялық баспада француз ... ... ... ... араб ... ... университет баспасынан Сағит
Халфиннің «Татар тілінің әліппесі» жарық көреді. Ал 1785 жылы ... ... ... төрт ... ... ... ... татар, түрік
тілдерінде типография ашады. Ол 1786 жылы ... ... ... және ... жарғысын», 1787 ж. 477 беттен тұратын Құранды
басып ... ... және ... ... осы ... маңызды
мемлекеттік құжаттар шығып тұрған.
1768 ж. Қазан, Уфа, Орынбор губернияларынан Қазақстанға қазақтар туралы
мәліметтер жинауға адамдар жіберіледі. Осы ... ... 1772 ... ... «Дневные записки путешествия в киргиз-кайсацкой степи» атты
еңбегі жарық көреді [20 ].
Ресей мұсылмандарының ... ... үшін дін ... және І Павелдің бұйрығы бойынша Қазанда «Азиат» типографиясы
ашылады. Оған Петербордан екі баспа ... және араб ... ... ... ұйымдастырған прапорщик Абдулғазиз Бурнашев еді. ХІХ ғ.
ортасына дейін «Азиаттық» баспада діни ...... ... ... ... шыққан. Бұл кітаптар Ресейді мекендеген мұсылман қауымына,
оның ішінде қазақтарға да ... ... ... бар. ... ... ғалымдарының
еңбектерін басып шығару ғылым мен мәдениеттің дамуына ықпал етті. Кейіннен
европалық елдерде ... ... ... ... ... жинастырып, жариялап отырған. Қазақ, өзбек, башқұрт,
азербайжан, тәжік, ... ... ... ... ... ... шығарған. Түркі халықтарының тілдік негізі мен ... бір, ... ... ... да ... Ал ... дербес
тілдері араб графикасын қолданған уақытта қалыптаса бастаса керек.
А.Г. Каримуллиннің айтуынша, қазақ тілінде ... ... ... ... Тамимдарды» 1866 жылы Ш. Хусаинов шығарған. Қазанда ол 6 рет ... 1895, 1896, 1906, 1913 жж. ... ... Ш. ... ... болмағандықтан Қазанның түрлі баспасына тапсырыс беріп отырған ... ... ... ... қазақ тілінде шыққан бірінші кітап «Ер
Тарғын» болып есептеледі.
Еділ бойында және Орал ... 500 атау ... 2186305 ... ... ішінен 474 атаулы кітаптардың 2037480 данасы Қазанда басылып ... ғ. ... ... ... ... ... 114 кітап шыққан, оның жалпы
тиражы жүздеген мың дана болған [12, 112-б.]. Кеңес дәуіріне дейін ... ... ... 1100 атау ... кітаптары шығарылды. Қазақ
халқының арасында кітаптың таралуына Ш. Уәлиханов, Ы. ... ... ... үлес ... ... таратуда татарлардың кітап саудасы үлкен ... ХІХ ғ. ... ... ... қоғамдарының бұл іске қосқан
үлесі де үлкен. Қазақ тіліндегі кітаптардың басылып, оның сатылуы ... ... ... да ... әсер ... ... басу ісі,
республикадағы баспасөз шығармашылығы қазақ тілінің синтаксис, грамматика,
лексикасын ... ... ... ... ... мәселесі де Кеңес
өкіметі үшін өткір мәселе болды. Латын әліпбиіне өту ... 1926 ж. ... ... ... ... қарастырылды. Ал 1928 жылы Қазақ КСР
Орталық Атқару комитетінің ІV ... ... ... ... заңдастырады.
Партиялық бағыттағы басылымдардың негізгі міндеті партия ұстанған ... ... ... ... ... ... ... мәселелер
жөніндегі ой-пікірлері, идеялары бір жерден тоғысып жатуы тиіс болды.
Қазақ мерзімді баспасөздерінде ... ... В.И. ... И.
Сталиннің сөздері жарияланып тұрды. 1921–1930 жж. қазақ тілінде ... 31 ... 141 500 ... ... ... ж. ... ... бастауымен баспа жұмысшыларын дайындау
үшін қысқа мерзімді курстар ашылды. Бұл республикадағы ... ... ... отряды еді.
1920 ж. наурызда Ташкентте алғашқы Орта Азия мен ... ... ... ... 1921 жылы ол ... ... ... қазақ
тілінде 680570, түркімен, тәжік, т. б. тілдерде 233 800 дана кітап, 50 мың
дана ... т. б. ... 4 ... 1920 ж. ... ... өкілдерін
қабылдап Мемлекеттік баспа мен Халық шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... тапсырма береді. Бұл қазақ
кітап баспа ісін ... ... ... 3 ... 1920 жылы ... Атқару Комитеті Президиум мүшелері С. Мендешев, В.А. ... С. ... т.б. ... рет ... ісін ... Мәжілістің № 9
хаттамасына қарағанда С. Мендешев ... ... ... ... мен
міндеттері айқындалған «Мемлекеттік ... ... ... қол ... ... халқы тарихында мемлекеттік баспа Мембаспасы (кейіннен
«Қазақстан» баспасы) құрылады. Ол ... және ... ... ... ... Москвада БКП(б) ОК жанында ... ... ... ... Ол ... партиялық-саяси әдебиеттерді шығарып
тұрды. БКП(б) Қазақ өлкелік комитеті 1932 ж. 9 мамырда «Партбаспаның» ... ... ... шешім қабылдайды. Орталықтанған билік жүйесі
тұсында барлық ... ... ... яғни ... не ... ... шет ... таратылды. 1937 ж. қаңтарда Қазақ КСР ХАК жанынан
Қазмембаспасын да, ... ... ... ... полиграфия мен баспа басқармасы құрылады. Мұның өзі қоғамдық-
саяси, көркем әдебиет, басқа да ... ... ... ... де, ... ауыл ... ... саласы бойынша кітаптар
өте аз шықты. Жоғары оқу орындары мен техникумдарға кітаптар, оқу ... ... ... ... ... ... ... шықты деп
айту қиын.
Жазушы Ғ. Мүсірепов те ... ... ... ... дамуына көп үлес
қосқан. Ол көп жылдар бойы Қазмембаспасының бас редакторы қызметінде болды.
Қазақстан жазушылар ұйымының жетекшісі, ... ... ... ... редакциялық-баспа істеріне белсене қатысып, ... ... ... көп үлес ... ж. 19 ... ... КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысы
бойынша Қазақ КСР-нің Мемлекеттік кітап палатасы ... ... ... дамуы республикадағы баспа ісінің дамуымен тығыз
байланыста болды. Содан бастап Кітап палатасы республикамыздың ... ... ... 1939 ж. ... ... бір рет ... мен ... мақалаларының шежіресін» қазақ және орыс тілінде
шығарып отырды. ... ... ... ... ... кітаптардың
библиографиялық көрсеткішін «Кітап шежіресі», статистикалық материалдар
ретінде Қазақстанда шықан басылымдар туралы ... ... ... ... ... ... ... ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақстандағы баспа
ісінің ұйымдастырылуы қазақ халқы үшін жаңа нәрсе емес еді деп ... 1917 ... ... қазақ тіліндегі кітаптармен Н. Сәбитовтың
«Қазақ әдебиетінің библиографиялық көрсеткіші» ... ... ... ... Уфа ... басылған баспа өнімдерінің қазақ оқырмандарының
рухани болмысын өрістетуде үлесі зор еді. Кеңес ... ... ... ... мен ... ... ісін ұйымдастыруда өз есебі болды,
өйткені қазақ мектептерінің саны көп ... деп айту ... ... ... ... шет аймақтарда мәртебесін көтеру еді. Сауатсыздық ... ... да осы ... ... ... оқу орындарында қазақша
факультеттер аз болды, ал техникалық мамандықтар факультеттерінің қазақшасы
мүлдем жоқ еді. ... ... ... ... ... ... әдебиеттер
болса, техникалық әдебиеттердің қазақшасын айтпағанда орысшасының өзі ... ... ... ... ... ... ... революция деген желеумен халықтың рухани құндылықтары ... ... ... ашық ... ... деп айту ... Қалай болғанда
да Қазмембаспа, Өлкелік біріккен мемлекеттік баспа, ... ... ... ... ... көбеюіне, руханияттың дамуына
ықпалын тигізді деп тұжырымдаймыз.
Екінші тарау «Қазақстандағы 20-30 жж. баспа ... ... ... деп аталады. Бұл тарауда оқулықтар мен оқу құралдарының
шығуы, ғылыми және ғылыми-көпшілік кітаптар мен ... ... ... және ... да ... ... ұйымдар мен
мекемелердің басылымдары қандай деңгейде ... ... ... ж. ... ... Оқу ... ... ұлттар бөлімінде
сауатсыздықты жою жөнінде арнаулы комиссия құрылады. Осы комиссияға қазақ
және ... ... 500 мың дана ... ... ... ... ... түрде республика Оқу Халық Комиссариатына ... ... ... ... ж. 31 ... Қазақ АКСР Оқу Халық ... мен ... ... ... ... кеңесінде 1-2-басқыш
мектептерге арнап қазақ тілінде ... жоқ ... атап ... ... ... ... алгебра, химия, жалпы тарих,
қазақ тарихы, ... ... ... дидактика мен методикалық
әдебиеттерді қазақ тіліне аударып шығару қажеттілігі айтылды. Оқу ... ... ... теориясын жазу ісі қолға алыну қажеттігіне де мән
берілді.
1922-23 оқу жылында әліппе, ... есеп ... ... 178 ... болып шыққан. Дегенмен де басқа оқулықтар мектептерге жетіспеді. «КСРО
халықтарының кіндік баспасы» ұйымдастырған комиссия 1923 ж. 9 ... ... ... ... ... ... ... Қазақ республикасы
кітаптан қатты тарығып отыр деп көрсетті де, қазақша оқулықтар ... ... ... жылдам баспадан бастырып шығару туралы арнайы
қаулы қабылдады. 1922-1923 оқу ... ... ... 14 ... ... ... ... «Алгебра», «Педагогика», «Мектеп гигиенасы»
т. б.), 1924/25 оқу жылында 16 оқулықпен ... ... ... ... 322
мың данаға жетеді. Оқулықтар негізінен орыс тілінен аударылып, әр қалада
(Москва, Ленинград, Ташкент) ... ... 30-40 жж. ... ... ... ... ... бойынша шығып тұрған. Ал әліппенің көбі
үлкендер ... ... ... Оның ... Қ. ... А. Медетов,
М. Омарова. Қазақстан Өлкелік партия комитеті 1934 ж. 17 ... ... ... ... ... онда ... аз ұлттар (ұйғыр,
дұнған) тілінде мектеп оқулықтары мен методикалық әдебиеттерді ... ... ... көздеді. 1943 жылы баспалардың тақырыптық
жоспарында таралымдар мен ... сала ... ... ... 170-ке жуық оқулық кітаптарын шығару жоспарланса, оның жүзі орыс
тілінде шығу керек, ал олардың ... ... ... ұлт ... ... шығарылуы тиіс деп жүктелді. Жиырма бір оқулық жоғары оқу
орындары мен педучилищелерге арналды. Алаш ... да ... ... ... ... ... сапалы білім алу, ғылымның негізгі салаларын
меңгерту мақсатында күш ... А. ... Х. ... Ә.
Бөкейханов, Қ. Сәтпаевтар т.б. бұл іске араласуы үлкен азаматтықтың белгісі
еді. Олардың жазған оқулықтары ... ... ... ... ... ... өзінің жазған саласында еңбек еткен, ол ... де ... ... ... классикалық шығармалар, құжаттар, мұрағат материалдарының
түріне жатады. Ол мәтін мен ... ... ... ... ... ... қызметі адамдардың практикалық іс-әрекетіне қызмет көрсету
болып табылады. Жаратылыстану ғылымдары мен ... ... ... ... ... қоғамдық өндірістің дамуына теориялық негіз
жасайды. Қоғамдық ғылымдар болса қоғамдық ... ... ... ... ... ... практикалық қызметін теориялық жағынан
сипаттайды. Алайда теориялық қызмет ... ... ... бір ... деп
қарауға болмайды. Өйткені ғылым идеологиялық қызметті де атқарады. Ғылымға
таптық ... ... ... ғылым идеологиялық жағынан бейтарап,
объективті білімді ... ... ... ... ... көрсетеді деп
санады. Жаратылыстану, қоғамдық ғылымдар адамдарды идеологиялық жағынан
тәрбиелеп, нақты ... ... ... ... АССР Оқу ... ... Академиялық орталық
құрылды, екі секцияда жұмыс атқарды Мемлекеттік ғылыми ... ... ... ... ... ... қазақ
терминологиясы, жазу, алфавит, оқу әдебиеттері ... ... ... кітаптар қазақ тіліне аударылды. Осы жұмыс барысында жас ... ... ... ... байланыс жасады. Осы ... ... ... ... ... өнері туралы материалдар
жинақталды. 1931 ж. Қазақ өлкелік ... ... ... ... ... құру туралы шешім қабылдады. Осы қаулыға сәйкес Қазақ баспасының
редакциялары әдебиеттің түрлері бойынша маманданды. Сонымен ... осы ... ... ... үшін «Қазақ техникалық баспасы»
құрылды. Бұл ғылыми-техникалық прогрестің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда ондаған ғылыми-зерттеу ... ... ... ... істеді. 1932 ж. наурыздың басында КСРО Ғылым
Академиясының Қазақстандық базасы құрылды. Қазақстан ҒА ... ... 1934 ж. ... ... А.Н. Самойловичтің редакциясымен
шығады. «Еңбектерде» Қарағанды зоология экспедициясының қорытынды жұмысы
туралы ... ... ... ... ... ... және ... күштерін игеру жөніндегі материалдарды жинақтаған екінші
шығарылымы ... 1934 жылы ... ... ... ... ... ... мен жаңалықтардың жаршысы болды.
Бюллетеньде Қазақстан ҒА филиалы базасының екі ... ... ... ғылыми-зерттеудің одан әрі дамуы сипатталады.
Қ.И. Сәтбаев Қазақстандағы ... ... ... шешуге тікелей
араласқан. ХХ ғ. 40-жж. «Қазақ КСР тарихының» алғашқы екі томын ... ... М. ... ... ... ... өмірінің
энциклопедиясы» ретінде баға ... ... ... ... ... ... редколегия мүшесі болды. 1927 жылы Қ.
Сәтбаевтың Мәскеуде қазақ тілінде ... «Ер ... жыры және оған ... үлкен кіріспе-зерттеуі қазақ тарихына, ... сөз ... ... ... ... үлес. 1935 жылы «Үлкен Жезқазған» атты
ірі ұжымдық еңбек шығады. Оны шығаруға орталық ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... металл
басқармасы, Жезқазған комбинатының мамандары қатысады.
Қазақстан зерттеушілерінің монографиялық зерттеулері 1938 жылдан бастап
жарық көрді. 1946 ... ... 40-қа жуық ... ... Жыл ... ғылыми
зерттеулерге қорытынды жасаған реферативті журналдар шығып тұрды. 1939 жылы
КСРО Ғылым Академиясы Қазақстан филиалының «Хабаршылары» шыға ... ... ... ... деген кіріспесінде ғылыми
зерттеу еңбектерін өз уақытында шығарып отыру ... ... 1946 ... ... ... ... Мұның өзі ғылыми зерттеулердің шарықтап
дамығанын дәлелдейді. 1934-1940 жж. Қазақстан ... ... ... Академиясы Қазақстан филиалының 20–ға жуық шығарылымы ... ... ... ... 1939 ж. ... ... ... Қазақстан
филиалының хабаршысы. Зоология сериясының» бірінші нөмірі, келесі жылы
«КСРО ҒА Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Асфендияровтың «Ежелгі дүниеден бастап Қазақстан ... ... ... 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс» атты еңбектерінің
шығуы ... ... ... үшін жетістік еді. С.Д. Асфендияровтың
редакциялауымен «Прошлое Казахстана в ... и ... ... шығады. Бұл да Қазақстан тарихының деректану ... ... ... ұлтшылдық көзқарастарды сынады. Осы жылдары А.Х. ... ... ... ... Алаш ... да ... ... шығып, Қазақстан
ғылымына үлкен үлес қосты. Соның бірі М. Тынышбаев. ХХ ғ. 20 жж. оның біраз
еңбектері ... ... ... қоғамы» баспасынан, Ташкентте
Қырмембаспасының Шығыс ... ... ... Ол әйгілі шығыстанушы
Бартольдтың ғылыми еңбектеріне үлкен ден қойып, ... ... ... ... мән ... ... дамуы Қазақстандағы баспа ісінің дамуымен
тікелей байланысты. 1918-1920 жж. жыл сайын Қазақстанда 6-8 атаулы ... ... ... ... ... 1922 ж. үш мың данамен
47 атау кітап шыққан. 1937 ж. Қазақстанда 400 ... ... ... ... дана ... 1934 ж. ... Қазақстан Өлкелік партия комитеті «Марксизм-
ленинизм классиктері шығармаларын қазақ тіліне ... ... ... ... қабылдайды. Осы жылы көлемі 270 баспа табақтай ... ... ... ... ... ... комитетінің 1934 жылы 11
сәуірдегі ... ... ... ... марксизм-ленинизм
институты мен Өлкелік партия ... ... ... ... ... ... ... ашамыз деп шешіп,
оның алдына төмендегі міндеттерді ... а) ... ... ... ... ... ... ә) Қазақстан партия ұйымдарының, Қазан
төңкерісі мен ... ... ... ... ... мен ғылыми-зерттеу жұмыстарын дайындап, ... ... ... әр ... оқырмандар үшін ғылыми-көпшілік сериясын шығарады.
Сауаты бар жұмысшылар мен шаруалар үшін «Ғылым бәріне» ... ... ... ... ... өте маңызды әдебиеттерді шығарды. ХХ ғ. басында
Қазақстан тарих ғылымында ғылыми ... ... роль ... ХХ ғ. ... Семей мен Орынборда құрылған ғылыми қоғамдар «Қырғыз ... ... (1920 ж.), ... ол ... ... ... (1920 ж.) ... «Қазақстанды зерттеу қоғамының Семей бөлімі» (1929 ж.), «Қырғыз
өлкесін зерттеудегі Орынбор қоғамы» (1920 ж.), ... ... (1920 ж.), ... Орыс ... ... Түркістан
бөлімі, Императорлық Орыс Географиялық қоғамының Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... ішінде бұл қоғамдар ... ... ... экспедициялар ұйымдастырды, қоғам баспаларында
еңбектерде, жазбаларда, ... ... ... ... ... ... мұражайлар мен кітапханалар ашты.
1924 ж. 27 қарашада Өзбекстандағы ғылыми ... мен ... Орыс ... ... ... ... 108 ... және Этнография секциясының төрағасы А.А. Семенов және М.
Тынышбаев екеуі ғана сайланады. М. ... ... ... ... ... ... хат жазады. Конференция материалдары жинақ
болып шықса, қысқаша ... ... ... ... әзір ... жазады.
Сөйтіп, «Қырғыз-қазақтар ХVІІ-ХVІІІ ғасырларда (Қырғыз-қазақ халқының
тарихи материалдарына қосымша)» атты ... ... ... ... ... ... ... атты І. Омаровтың мақаласын ... ... ... ... ... ... Мақала Еңбектердің 7-16
беттерінде 1922 ж. ІІІ ... ... ... ... ... ... қоғам қайраткері А. Байтұрсыновтың қазақ грамматикасы саласындағы
жаңалықтарын талдаған. 1923 ж. М. Тынышбаевтың ... ... ... Жұмабаевтың «Педагогикасы» жарық көріп, мектептерде кеңінен
қолданыла бастады. 1924 ж. Міржақып Дулатовтың Орынборда «Қирағат ... ... ... жаңа ... ... ... Орыс ... Батыс Сібір бөлімі Семей бөлімшесінің 1922 жылғы есебі ... ж. ІІІ ... ... жарық көреді. Аталмыш қоғам өздерінің
іс-әрекетін таразыға салып, пайымдамаларын «Есептерінде» жариялап отырған.
Мысалы, 1922-1923 жж. ... бар. «1922 ж. ... ... ... ... ... ... зерттеу қоғамы мүшелерінің 1923 ж. тізімі
берілген есеп 1922 ж. «Еңбектердің» ІІІ ... 183-194 ... [16, ... Осы ... ... 1923 ... есебі де 1924 ж.
«Еңбектердің» VІ шығарылымында көлемі алты бетпен шыққан.
Қорыта айтқанда, ғылыми және ... ... ... ... ... да ... жетістікке жетті деп есептейміз. Ал
Қазақстанда ... ... ... ... саны дегенмен
де бұл кезде аз болды. Оларды көбінесе біз жоғарыда ... ... ... ... баспалар шығарды.
«Баспа ісі және қазақ зиялылары» атты үшінші тарауда ... ... ... және баспа ісін ұйымдастырудағы қызметі, ... ... ХХ ғ. 30-жж. даму ... ... ... ... ХХ ғ. 40-жж.
даму үрдісі талданған.
Қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... бас
баспагері, қазақ кітабының тұңғыш Мемлекеттік баспасының шаңырағын ... ... ... ... ... ... сусындатты. Ол ... ... Оқу ... ... ... одан кейін комиссариат
жанындағы ғылыми-әдеби кәмәсия төрағасы, әрі Қазақ ... ... ... ... ... зерттеу қоғамының құрметті төрағасы,
Бүкілресейлік Орталық ... ... ... ретінде қызметте болып
қазақ мемлекеттік баспасының негізін қалады. Ұлттар ісі жөніндегі ... ... ... ... бөлімшесі 1919 ж. жазда баспаханасымен
Ордадан болашақ астана ... ... ... күн ... ... ... ашу ... тұрды. Өлкенің ... ... ... ... оған ... ... А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, М. Тұнғашин қатысады. Онда ... үнін және ... ... ісі ... ... ... тиісті қаулы
қабылданған. Орынбор баспаханаларында бір кезде өзі ... ... ... ... жаңа ... ... негізін құру,
тақырыптық жоспарын жасау сияқты бүкіл ауыртпалық А. Байтұрсыновтың мойнына
түсті. [21, 73-б.]. А. ... ... ... ол ... ... ... ... қайтарылып беріледі.
Міржақып Дулатов ақын , жазушы , баспагер , ... , ... қоса ... ... ... 1926 жылы ... қаласында
«Қазақ тiлiнде басылған кiтаптар көрсеткiшiнің » бірінші бөлiмі 1927 ж.
шыққан , ... ... ... ... ... ... ... Қызылордада
Қазмембаспадан араб қарпімен жарық көрді. Ол ҚР ... ... ... ... ... ... тұр. Ал ... жазған кезде М.
Дулатов Мемлекет баспасының қазақ ... ... еді. Оған ... ... ... ... Атап ... Л.Н. Толстой
«Қажымұрат» (Москва, 1924), Л.Н. Толстой «Кавказ ... (М., 1925), ... ... түсі» (М., 1923). Кезінде бұл ... ... ... Қопабай деген қарт жыраудың аузынан жазып алған нұсқасына, алғы
сөзін жазып, 1927 ж. Мәскеуде араб ... ... Қ. ... «Ер
Едіге» жыры асыл қазынамызға айналған мұра деп ... 20-30 жж. ... ... ... аса ... ... және қоғам
қайраткері Т. Рысқұловтың кітаптары шығып тұрды. 20-жылдардың аяғында оның
«Қырғызстан», «Қазақстан», «Орта Азиядағы ... ... 1916 ... атты еңбектері шықты.
30 жж. КСРО республикалары жазушылары мен ... ... ... ... тіліне аударып, баспадан шығару қолға алынды. Бұлар С.
Аманжоловтың, І. Сауранбаевтың ... ... ... Г.
Бегалиевтің, А. Сыздықовтың «Математика оқулығы», А. Жұбановтың «Музыкалық
сауат әліппесі», М. ... ... Ш. ... ... оқулықтары, мектеп оқушыларын әскери және санитарлық даярлықтан
өткізу туралы ... мен ... еді. ... жж. КСРО ... ... ... ... жуық шығарылымы жарық көрді. Бұл
салалық басылымдар ғылыми кітапқа деген сұранысты өтеді. Ауыл ... ... ... ... ... ... қазақ авторларының тапшылығы
байқалды. 1922 ж. «Шаруа күнтізбесінің» қазақ тіліндегі тұңғыш басылымы
жарық ... 1928 ж. Ғ. ... ... егін алқабы» деген кітапша
басылып шықты. 1933 ж. Қазмембаспасының басшылығы ауыл ... ... ... ... және ... ... ... бастама көтерді. 1935 жылы профессор С.Ж. Асфендияровтың
басшылығымен «Қазақстан тарихы жазба басылымдар мен ... атты ... ... ... шықты. 1940 ж. М.П. Вяткиннің «Қазақ ССР тарихы
жөніндегі ... ... атты ... ... ... хрестоматиясы»
Ы. Алтынсариннің аударма және төл ... ... ... ... екі мың дана болып басылған екі оқу құралы да Қазақстанның жан-
жағына тарады.
Ғылыми ... бұл ... ... ... ғылыми әдебиет
ғылыми еңбектің құралы, ол ғалымның еңбегінің ... ... ... ... Васс ... деп атаған формуланы ойлап
шығарған. Ол ғылыми журналдарды ... бір топ ... ... ... есепке алған. Оқырманның ... ... ... ... ... ... ... қарапайым болып
шыққан [21, 24-б.].
m= S-S' - 100
S
S – журналдағы беттің саны, S' – оқыған ... ... m - әр ... ... 85% ... ... ... орта есеппен алғанда тек 15%
оқиды. Ғылыми ... ... ... және ... ... ... оның одан кейінгі зерттеулерге әсері болады.
Соғыстан кейін қысқа уақыт ішінде мәдени құндылықтарды тез арада қалпына
келтіру қажет болды. Ол ... ... ... ... де бар. 1945 ... жылмен салыстырғанда кітап шығару ісі сан жағынан үш ... есе, ... бір ... аса есе, ... ... үш есе ... [15, 13-б.].
Сонымен қатар полиграфилық өндірісті жаңарту қажет ... ... ... ... ... ... ... ірі полиграфиялық комбинат салынды. Жалпы КСРО-
да бұл кезде кітап баспасын дамыту шаралары қолданылды. Оны ... ... ... ... полиграфиялық безендірілуі туралы» (шілде
1945 ж.), «РКСФР біріккен мемлекеттік ... ... ... (қазан 1946 ж.),
«Мектепті оқулықтармен қамтамасыз ету туралы» (желтоқсан 1946 ... ... ... ... 1948 ж.). ... ... КСРО-ның одақтас және автономиялы республикаларына міндетті болды.
Осы ережелер мен талаптарды есепке ала ... ... ... ... кітап сауда ұйымдарында іс-шараларды қолға алды.
Қазақ КСР КП Орталық ... де осы іс ... ... ... ... жж. ... баспа ісі бойынша бірқатар шараларды жүзеге асыру бойынша
қаулылар қабылдады. Атап ... ... ... үшін оқулықтарды қайта
қарау және шығару шаралары туралы», «Қазақ мемлекеттік баспа ... 1946 ж. ... ... ... ... ... ... туралы Ережені, типография, оның құрылысы, штаты туралы ережелерді
бекітті. 1949 ж. ... ... ... ... ... ... ... баспасы» деп аталды.
1943-1949 жж. «Қазақ КСР тарихы» академиялық басылымы шығады. Осы
жылдары Ә. ... Е.Б. ... ... ... ... ... жарық көреді. Сөйтіп, құжаттық, археологиялық,
этнографиялық материалдар ... ... Ә.Х. ... ... ... ... ... және рухани мәдениетін ғылыми түрде
терең зерттеді. Ол 40 жж. ... ... көне ... ... қазақ
халқының рухани мәдениетін, фольклорын, ... ... ... ... ... алғашқылардың бірі болды. Осы
зерттеулер нәтижесінде 1945 жылы «Қазақ халқының эпикалық ... ... ... ... ... Беғазы-Дәндібай мәдениеті»
атты кітабы шығады. Халық ауыз әдебиетін ... ... Ә. ... ... бірге 1941 ж. орта мектептің 8 ... ... ... ... та ... Ол «Қазбірмембаспадан» 1941 жылы 7000 дана ... ... ... ... жасасақ, қазақ зиялылары баспа ... ... үлес ... Х.Досмқхамедов Республикадағы баспа ісі
және ғылыми мекемелер жөніндегі мемлекетаралық ... ... ... ... ... Олар шеттен Москва, Санкт-Петербор, Омбы, Томск
қалаларында алған жоғары білімдерін өз халқының ... мен ... ... ... ... Көпшілігі Ресейдің ғылыми
мектебінен өткен, үлкен ғылым иесі болды, көптеген шығармалары мен ... ... ... ... қазіргі ғылымда да маңызы зор. А.
Байтұрсыновтың ... ... ... еңбегіндегі тіл туралы
пайымдамалары ғылыми негізде жазу ... ... Ә. ... ... ... туралы, М. Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегі жаңа біліммен
ескі білімнің сабақтастығын ашты. Ж. ... ... ... ... ... жоймаған мың жылдан аса тарихы бар ... ... ... ... еңбек, оған «Адам өзін танымаса ,
өзгені де ... » ... ... ... Ғалым-баспагер Н. Төреқұловтың
«Ұлт мәселесі және мектеп» тақырыбында 1925 ж. ... ... ... ... ... ... адам ... алатындай
өнегелік әсері үлкен.
Қорытынды бөлімде зерттеудің нәтижелері және тарауларға сай негізгі
түйіндер жасалды. ХХ ғ. ... ... ісі ... ... дами ... Өйткені 20-жж. басында полиграфиялық өндіріс толық қуатымен ... жоқ. ... ... ... ... 1920 ж. орташа есеппен
алғанда айына 46 пұт (750 кг ... ... ... ... ... ... ... төнді. Осы бағытта Кеңес өкіметі жедел шаралар ... ... ... ... ... ... ... баспа ісін де
қажетті құрал-жабдықтармен жабдықтап, жұмысын бір ... қою ... ... ... қағаз шығару сияқты жұмыстар жүргізілді. Соның
арқасында ... ... ... да ... ж. ... Халық Комиссарлар кеңесі «Мемлекеттік баспа туралы»
Ережені бекітті. Мембаспа саудалық өндіріс болып, трес ... ... ... ... шаруашылық, мәдени революция міндеттерін басшылыққа
алды. 20-жж. ... жаңа ... және ... ... ... Мембаспа әмбебап кітап өнімін жасаудан бас тартты. ... ... ... ... ... ... Мембаспа енді
іргелі, көлемді еңбектерді шығара ... ... және ... ... ... классиктерінің еңбектері том-
том болып шығып жатты. Мұндай істер Қазақстанда да кезек ... ... ... нығайған құрылымын іздеу мына бағытта жүрді:
шоғырландыру, баспаны тұрпаттандыру, бір ... ... ... ... ... 1928 ж. ... ... алтыншы Бүкілодақтың
съезі мына қаулыны қабылдады: ... ... ісін ... ... түр- сипаты жағынан баспада тұрпаттандыру ... ... деп ... ... ... түрде құру, редакциялық-баспа
жоспарында әмбебаптық пен қарама- қарсылықты жою. Сонымен КСРО ... ісі ... ... ... Ол қатаң бақылауда болды. Әдебиетте
социалистік реализм әдісі ... ... ... ... ... ... ісі еркін дамыды деп айта алмаймыз. Ғалым бір шығармасын жазса,
ойында басқа дүние тұрды. Ашық шындықты жаза алмады, бұл ... ... ... тән ... болды.
«Орталық баспа» кешенді баспа болды, ол бірқатар ұлт ... ... ... ... ауыл ... т.б. ... шығарды. Тұрпатты ... ... (1937) т.б. ... ... ... Орталық баспа мен ұлттық
баспалар қырық бес ... ... және ... ... етті.
Әсіресе бастауыш мектепке оқулықтар көптеп шықты. «Сауатсыздықты жою
жылдарында ... ... да ... ... ... үшін ... ... оқулық жазбаған ғалым, не баспагер қалған жоқ. Кезінде Ә.
Марғұлан, Б. Майлин, Ғ. ... де ... ... ойлап, қазақ
балаларының көзі ашық болғанын қалап, оқулықтар жазған. Алайда, ... сала ... ... ... ... арқылы ғана жазылды.
Мұндай құбылыс әлі күнге дейін кездеседі. ... ... ... қоғамдық-саяси қызметке араласуына Ресейдегі оқиғалар белгілі
дәрежеде ықпал ... ... ... буржуазиялық-демократиялық
революция қазақ еңбекшілерінің саяси санасын өрістетті. Бұл оқиғаға
Ресейдің ... ... ... ... ... ... Өлкедегі
әлеуметтік-саяси даму төмен болса да, төңкеріс кезінде жұмысшы қозғалысы
жаңа сатыға көтеріліп, елдегі саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... істеуіне А. Байтұрсынов үлкен ... ... ... ... Жалпы қазақ зиялы қауымының еңбектері
ғылымға, ... ... ... ... жасауға үйретеді.
Кеңестік жүйедегі кітап ұжымдық ұйымдастырушы, үгітші, насихатшы,
коммунистік ... ... ... Орталықта техникалық баспа
болғанымен Қазақстанда техникалық әдебиет ... ... бола ... жоқ.
Салалар бойынша, мысалы зоотехника жағынан жылқы малына қатысты азын-аулақ
еңбектер ғана болды. ... ... ... ... ... ... ... кітап ісі, кітапты ... ... ... ... ... аударды.
Партиялық, идеялық, бұқаралық, интернационалдық осының бәрі ... ... ... еді. 1923 ж. партиялық-кеңестік баспалар одағы
«Кеңестік партия» баспасы ... Оған 64 ірі ... ... ... Бұл одақ кітап басылымдарының жоспарын реттеп отырды, кітаптардың
идеялық-саяси мазмұнын, сапасын тексерді. Сонымен ... ... ... ісі, ... ... де ... Ол Біріккен мемлекеттік
баспаның негізін қалады.
Ұлттық баспаның қалыптасуына, оның нығаюына Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... ... Сәкен
Сейфуллиндер т.б.зор үлес қосты.
Сонымен қорыта айтқанда, ХХ ғ. 20-40 жж ... ... аса ірі ... ... ... ... ... рухани өмірінде түбірлі
өзгерістер болды. Ұлтты біріктіретін де, ұлтты айыратын да белгі ол ұлттық
сана-сезім, біз ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана қалыптасты.
Қазақстандағы аталған кезеңдегі кітап ... ... ... бірі ғылымдардың жіктелуі мен дамуының қарқындарын, ғылыми
жетістіктерді енгізу ғана емес, ғылыми ұсыныстарды ... ... ... ... ісі ... ... ролінің артуымен тығыз байланыста өсіп
дамыды.
«Осы күнгі біздің көп мақтанышымыздың ең ірісі ғылым», деп М. ... ... ... мен мақалалары арқылы ғалымдар қоғам алдында
атқарылған ... ... есеп ... ... ... паш ... оқырмандарға тарататыны ғылыми дәйекті ... ... ... ...... ... ... тартатын ата-бабаларымыздың
тарихы, өткеннің сабағы, алдағының кейінгіге өнегесі, ... ... ... даму ... ... басу ... ... салыстырмалы түрде зерттелді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
1. Дағдарыстан жаңару мен дамуға. Қазақстан ... ... ... ... ... // ... – 2009. – 7 наурыз.
2. Лихачев Н.П. Книгопечатание в ... за ... ... ... этом ... ... Спб., 1895.– 10 с.
3. Катанов Н.Ф. ... ... // ... ... - Казань,
1896–1904.
4. Библиографический указатель ... по ... ... источники, опубликованные до 1917 г. / Сост. Н. Сабитов. –
Алма-Ата: Наука, 1947. – 40 ... ... ... ... Сб. статей. – Алма-Ата: Казгосиздат,
1957.– 237 с.
6. ... К. ... ... ... о Казахстане. –
Алма-Ата: Казгосиздат, 1963. – 303 с.
7. Советтік ... ... ... ... ... – І том. ...... Қазмембас,
1962. - 444 б.
8. Советтік Қазақстанның кітаптары. Библиографиялық көрсеткіш. - ІІ ...... ... 1961. – 358 ... ... Ә. ... кітаптары тарихынан. – Алматы: Қазақстан, 1977. –
180 б.
10. ... ... ... ... ... / ... Есова, Ү. Субханбердина, Д.С. Сейфуллина. – Алматы: Мектеп, 1986.
– 38 б.
11. Бектемісов Ә. Жан азығы. – ... ... 1991. – 144 ... Каримуллин А.Г. Книги и люди. – Казань: Татарское книжное изд., 1985.
– 304 с.
13. Құдайбергенов Ә.Н. ... ... ... ... ... ... маңызы // Жоғары оқу жүйесін реформалау жағдайында
жоғары оқу орындарының даму мәселелері мен ... Рес. ... ... ... – Алматы: Абай ... ... ... ... В.З. ... дело в Казахстане // Вторая половина ХІХ –
начало ХХ веков. – Алматы, 1998. – 160 ... ... С. Из ... ... ... 1945–1960. – Алматы: М-
Талант, 1998. – 152 с.
16. Демешева Г.А. Казахстан в ... ... ... ... указатель. – Алматы: Центральная научная библиотека,
2000. – 398 с.
17. Селкебаева А.Т. Қазақстанды ... ... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы: тарих сериясы, 2006. -
№2(41).–86-89-бб.
18. Бурханов К.Н., Мажитов С.Ф. ... ... : ... ... ... истории (О книге Т.А. Мансурова «Полпред Назир ... ... ... ») // Отан ... . – 2006. – №3. – ... Государственное издательство Казахской АССР. – Кзыл-Орда: Казиздат,
1929. – 8 с.
20. Рычков Н. ... ... ... в киргиз- кайсацкой степи -
СПб., 1772. – 15 с.
21. Мамажанов М. Еңбек еттім ел үшін. – ... : ... 1999. – ... ... ... и ... Сб. XLIII. – М.: ... 1981. – 240
с.
23. Жұмалиев Қ., Марғұлан Ә. Қазақ әдебиеті. Фольклор. Орта мектептің
VІІІ класы ...... ... 1941. – 160 ... ... ... ЖАРИЯЛАНҒАН МАҚАЛАЛАР
1 Якупова Р.И., Шортанова А.А. Қазақстандағы балалар ... ... мен ... ... жж.) // Оңтүстік
Қазақстан ғылымы мен білімі. – 1997. – № 5. – ... ... ... ... ... шежіресі // Қазақ өркениеті: Университет
«Қайнар». – 2006. – № 1. – ... ... ... ... ісін ... ролі // ... ... Хабаршысы. - Тарих сериясы. – 2006. – №1 (40). – ... ... ... ... ісі ... мемлекеттік саясаты // Отан
тарихы. – 2006. – № 2. – ... ... ... ... мен ... оқу ... жарық көруі
// «Орталық Азия және Қазақстан: түркі ... ... ... ... ... ...... 25–56
мамыр 2006 ж. – Тараз: МемПИ, 2006. – Т.2. – 247–250-бб.
6 XX ғ. 20–40 жж. ... ... ... // ... ... ... ... мәселелерін қазіргі көзқарас тұрғысынан талдау».
Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. - Алматы, 25–26 ...... ... университеті, 2006. – 275–278-бб.
7 Сталиндік саясат және ... ... мен ... тағдыры //
«Әлемдік мәдени және білім беру ... ... атты Т. ... ҚҰӨА ... ... ... ... материалдары.
- Алматы, 19–20 сәуір, 2006. – Алматы, 2006. – 438–442-бб.
8 Еділ–Жайық бойындағы кітап баспа ісі // Известия НАН РК. - ... ... – 2006. – № 4 (254) . – С. ... ... Р.И., ... А.А. ... жарнама: теория және
практика: Оқу құралы. – Алматы: Издатмаркет, 2006. – 111 б.
10 Қазақ ғылыми басылымның XX ғ. 30-жж. даму ... // ... ... 15 ... ... ... ... материалдары. Шет тілдер және іскерлік
карьера университеті. ... ...... 2006. – Т. ... ... ... диссертации на соискание ученой степени кандидата
исторических наук по специальности 07.00.02-Отечественная история
(история Республики Казахстан)
ШОРТАНОВА АЛШАЙЫМ АХЫЛБЕКОВНА
История издания научных книг Казахстана ( 20-40 гг. ХХ ... ... ... проблеме издания научной книги в
Казахстане в 20-40-е гг. ХХ в. В ... ... ... ... ... ... литературы Казахстана рассматриваемого периода.
Исследование имеет важное значение для ... ... так как ... ... ... ... научных книг на становление
казахстанской науки, поскольку достижения науки ... ... ... ... исследования является отражение истории издания научных книг в
Казахстане в 20-40-х гг. ХХ в. С ... ... цели в ... ... ... ... охарактеризовать общее состояние издания научной книги в Казахстане до
1917 года;
- проанализировать государственную политику Советского правительства в
области ... ... и ... ... этапы возникновения и развития издательского дела ... и его ... ... ... направления издательской продукции ;
- дать характеристику учебников и ... ... ... и проанализировать содержательный элемент научных и научно-
популярных изданий ;
- охарактеризовать ... ... ... ... по ... и ... научных, научно-популярных организаций и учреждений;
- осветить работу казахской интеллигенции по изучению края в ... с ... ... ... ... ... развития казахского научного книгоиздания в 30-40 гг.
ХХ в.
Научная новизна исследования определяется прежде ... тем, что ... ... из первых попыток в отечественной истории исследовать
проблему научного книгоиздания в Казахстане в 20-40-х гг. ХХ ... ... в ... ... ... и ... ... научной книги ;
- с новой точки зрения рассматриваются ранее известные ... ... ... ... что ... реформаторского движения и ... ... ... является основой для исследования
истории научной книги;
- определены познавательная функция учебников 20-40 гг. ХХ в. и ... ... по ... ... ... на ... история научной книги 20-40-гг. ХХ в. требует своей систематизации на
основе общенаучных методов;
- в связи с тем, что в ... ... ... ... в издательствах, публиковалась в основном национальная ... ... ... ... исследовать историю процесса создания и публикации научных
книг Казахстана на ... ... и ... казахской интеллигенции;
- образование Книжной палаты повлияло на развитие в стране книжного
дела, выпуску ежегодников, летописей и ... ... Эти ... ... ... анализ научных изданий;
- в политике Советского правительства по организации издательского дела
проявились черты колониальной политики по ... ... ... научной книги в 30-40-х гг ХХ в. заложила ... ... ... ... в ... the thesis of the ... work submitted for the Scientific
Degree of the Candidate of Historical Sciences on the Speciality 07.00.02 –
History of Homeland (History of the Republic of ... ALSHAIYM ... history of the ... of ... books in ... (20- ... the 20th century)
This dissertational work is devoted to the problem of the ... ... books in ... in ... of the 20th century. In ... for the first time the history of the ... of scientific
literature of Kazakhstan of this period is ... from ... of view. The research has great ... for the homeland ... the author showed the ... of science into the process of
publication of scientific books in ... The ... of ... of ... were ... in the scientific periodicals.
The purpose of the research is to show the history of ... ... books of ... in ... of the 20th century. ... this purpose the ... problems have been put in the ... to characterize the state of publishing of scientific books in
Kazakhstan before ... to analyze the state policy of the Soviet ... in the field ... ... and book ... to generalize the stages of origination and development of publishing
in Kazakhstan and its tasks;
- to show the main ... of the ... ... to give the ... to ... and ... to reveal and analyze the informative elements of ... ... ... ... to characterize the publishing work of scientific organizations on
study of Kazakhstan and other ... popular ... ... ... to show the activity of the Kazakh ... on studying ... and the ... of publishing;
- to evaluate the level of development of the Kazakh ... ... in 20-30ies of the 20th ... novelty of the research is defined first of all by the ... it is one of the first attempts in the domestic history to investigate
the problem of the ... book ... in ... in 20-40-ies of
the 20th century.
- For the first time in the history of ... the history ... books is ... and ... in ... The known ... on the activity of the publishing houses is
examined from the new point of ... is proved that studying the ... movement and the heritage ... representatives of the Kazakh intelligentsia is the basis of ... of the history of ... ... The ... function of the ... of 20-40-ies of the 20th
century and their correspondence to the requirements to textbooks are
determined.
Positions taken out on ... history of the ... books of ... of the 20th ... its ... on the basis of general scientific methods;
- Mainly national and translated scientific ... was ... in ... of the 20th century the ... of the ... worked in publishing houses;
It is necessary to investigate the history of the process of creation
and publishing of ... books of ... on the basis of ... heritage of the Kazakh intelligence;
- The creation of the Book Chamber has influenced the development ... ... issue of ... annals and indexes of press. ... give ... to make analysis of the scientific editions;
- The features of colonial policy on the Soviet example were ... the policy of the Soviet ... in the ... of ... history of ... books has made the basis for the ... of science in ... of the work. The dissertation consists of introduction, ... ... and also the list of the used works, sources and ... of ... The basic results and theses of ... have been approved at the ... conferences, and also in
scientific editions.
ШОРТАНОВА АЛШАЙЫМ АХЫЛБЕКОВНА
Қазақстандағы ғылыми кітаптар басылымының тарихы
(ХХ ғ. 20–40 ... – Отан ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... қол ... ... 60х84 ... қағазы. Көлемі 1,5 п.л. Таралымы 100 дана.
Тапсырыс № ... ... ... Алматы, қаласы, Жамбыл көшесі, 175 үй
Байланыс тел.: +7 (727) 277 53 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жиырмасыншы жылдардағы саяси – әлеуметтік жағдай және қазақ ақпараттық кеңістігінің қалыптасуы91 бет
Электрондық оқу құралдарын дайындау мәселелерI86 бет
Электрондық оқулық құру туралы49 бет
Тмд елдеріндегі кітап басып шығарудың дәстүрлі әдістері47 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Банк және оның типтері4 бет
Гитлер туралы жалпы мәлімет10 бет
Ерекше балаға – ерекше мектеп15 бет
Жазушы Оразанбай Егеубаевтiң «Көкбөрi немесе тағдыр тәлкегi» атты роман-эссесi хақында53 бет
Жаңа ақпараттық (информациялық) технологиялар19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь