Қазақстандағы дүнгендер: саны мен құрамының динамикасы (1897-2007 жж.)

Кіріспе
Негізгі бөлім
Статистика
Сілтеме берілген әдебиеттер
Тәуелсіздіктің екінші онжылдығының белортасынан асқан кездегі демократиялық қайта құрулар кезеңінде біздің қоғам одан ары даму жолы мен демократия үлгісін таңдау алдында тұр. Егер бұл мәселе дұрыс шешілмесе, онда тоталитаризм мен демократия арасын таңдау мәселесі қайтадан өзекті мәнге ие болуы мүмкін. Мұндай мәселені шешу этнос, ұлт, ұлттық мемлекет деген сияқты категорияларды түбегейлі түрде анықтауға әкеліп тірейді. Қазақстан – өзінің полиэтникалық құрамы арқылы ерекшеленетін мемлекет. Сондықтан, негізгі міндеттердің бірі әлеуметтік топтардың ғана емес, сонымен бірге әртүрлі әлеуметтік қоғамдастықтардың қарым-қатынасын реттеу болып табылады.
Келісім – кез-келген қоғамның, әсіресе полиэтникалық қоғамның әрекет етуінің шарты. Қоғамда жекелеген этностың мүддесін жоғары бағалайтын ұлттық-этникалық идеялық-саяси бағыт та бар. Осындай жағдайда ұлтаралық келісімге келу тұрақтылыққа әкеледі. Яғни, тұрақтылық мәселесі ұлтаралық қарым-қатынас пен этностардың үйлесімді дамуына да байланысты. Қазақстанның ұлттық бірлігі мен татулығына шақырған бағыт Н.А.Назарбаевтың «Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасында көрсетілген. Біз негізгі ұйытқысы жалпы ұлттық идея болып табылатын мемлекеттік идеологияны жақтаймыз. Мемлекеттік идеология ретінде қоғам да, билік те келісетін идеялар мен принциптердің жүйесін түсінеміз. Бұл идеология қоғамдағы келісім мен оның тұрақтылығын күшейтудің, азаматтық үйлесім пен этникааралық ынтымақтастықтың шарты ретінде қоғамдық келісімнің бір бөлігін құрайды. Мұндай мәселені шешуде этнос, ұлттардың қалыптасуы мен сандық және сапалық өзгерістері тарихын анықтап алған жөн.
Қазақстан Республикасын қазір 130-дан аса этностардың мекендеп жатқаны белгілі. Қазақстанның демографиялық ерекшелігі оның көп ұлтты құрамына байланысты. Республика халқының полиэтникалық құрамының қалыптасуына әсер еткен көші-қон процесінің бастапқы кезеңі орыс-украин шаруаларының қоныс аударуы мен казактардың қазақ жерлеріне қоныстануына байланысты.
ХҮІ ғасырдағы қазақ жеріне казактар мен «қашқын» шаруалардың қоныс аударуларынан басталған сырттан келген көші-қоншылардың легі ХІХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХ ғасырда тіпті күшейді. Қазақстанға қоныс аударып келген халықтардың ішінде дүнгендер де бар. Дүнгендер Қазақстан және Қырғызстан жерін ХІХ ғ. 80-жылдарынан бері мекендейді.
1. Юсупов І. Біз қайдан келдік? Парасат, 1990, № 5, 16-б.
2. Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-т. 495-б.
3. Сушанло М. Дунгане Семиречья. Дооктябрьский период. Фрунзе, 1959. С.29.
4. Қазақстан тарихы. 3-т. Алматы, 2002. 495-б.
5. Юсупов І. Біз қайдан келдік? Парасат, 1990, № 5, 16-б.
6. Сушанло М. Дунгане Семиречья. Дооктябрьский период. Фрунзе, 1959. С.29.
7. Сонда. С.31.
8. Сонда. С. 32.
9 ҚРОММ, 1481-қ., 16-т., 3576-іс, 9-10 парақтар.
10. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. -СПб., 1905; Предварительные итоги переписи 28 августа 1920 г. Население 58 губерний Европейской и Азиатской России. М., 1921. С.8-38; Всесоюзная перепись населения 1926 г. т.25. М., 1929; Итоги Всесоюзной переписи населения на 15 января 1959 г. Население Казахской ССР. Алма-Ата, 1960.; Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Москва, Статистика, 1971. т. 4; Итоги Всесоюзной переписи населения 1979 года по Казахской ССР. Алма-Ата, Казахстан, 1981; Всесоюзная перепись населения 1989 года. Алма-Ата, 1992, т-ІІІ; Қазақстан Республикасы халқының ұлттық құрамы. 4-т, 1- бөлім, Алматы, 2001 ж., 6-б.; Қазақстанның этнодемографиялық жылнамалығы. Алматы, 2006 ж., 5-б.
11. Миграция населения. Итоги переписи населения 1999 года. Алматы, 2000, сс. 70-71.
12. 2000 жылғы қаңтар-желтоқсандағы Қазақстан Республикасы халқының көші-қоны. Алматы, ҚР Статистика жөніндегі агенттігі, 2001, 17-б.
13. ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, 11-парақ.
14. .Мұсазаев И. Дүниеде дүнген мемлекеті жоқ. Ақиқат,1991, №12, 74-77 бб.
15. ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, 3-парақ.
16.ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, 13-парақ.
17. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 27-парақ.
18. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 31-парақ.
19. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 30-парақ.
20. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 24-парақ.
21. ҚРОММ, 5-қор, 17-тізбе, 617-іс, 11-парақ.
22. Всесоюзная перепись населения 1926 г. Т. 25. М., 1929 г. с.16.
23. Итоги Всесоюзной переписи населения на 15 января 1959 г. Население Казахской ССР. Алма-Ата, 1960, С. 186.
24. Қазақстан Республикасы халқының ұлттық құрамы. 4-т., 2-бөлім, Алматы, 2001 ж., 6-б.
        
        "Отан тарихы"
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДҮНГЕНДЕР: САНЫ МЕН ҚҰРАМЫНЫҢ ДИНАМИКАСЫ (1897-2007 ЖЖ.)
А.И. ҚҰДАЙБЕРГЕНОВА
Тәуелсіздіктің екінші онжылдығының белортасынан асқан ... ... ... ... ... қоғам одан ары даму жолы мен
демократия үлгісін таңдау алдында тұр. Егер бұл мәселе ... ... ... мен ... ... ... мәселесі қайтадан өзекті
мәнге ие болуы мүмкін. Мұндай мәселені шешу этнос, ұлт, ... ... ... ... ... ... анықтауға әкеліп тірейді.
Қазақстан – өзінің ... ... ... ... мемлекет.
Сондықтан, негізгі міндеттердің бірі әлеуметтік топтардың ғана ... ... ... ... қоғамдастықтардың қарым-қатынасын реттеу
болып табылады.
Келісім – ... ... ... ... ... ... шарты. Қоғамда жекелеген этностың мүддесін жоғары бағалайтын ұлттық-
этникалық идеялық-саяси бағыт та бар. ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылық мәселесі ұлтаралық қарым-
қатынас пен этностардың үйлесімді дамуына да ... ... ... мен ... ... ... Н.А.Назарбаевтың «Қазақстан-
2030» стратегиялық бағдарламасында көрсетілген. Біз негізгі ұйытқысы жалпы
ұлттық идея ... ... ... ... ... Мемлекеттік
идеология ретінде қоғам да, билік те келісетін идеялар мен принциптердің
жүйесін ... Бұл ... ... ... мен оның ... ... үйлесім пен этникааралық ынтымақтастықтың шарты
ретінде қоғамдық келісімнің бір бөлігін құрайды. Мұндай ... ... ... ... мен ... және ... өзгерістері тарихын
анықтап алған жөн.
Қазақстан Республикасын қазір 130-дан аса этностардың мекендеп жатқаны
белгілі. ... ... ... оның көп ... құрамына
байланысты. Республика халқының полиэтникалық құрамының қалыптасуына ... ... ... ... ... ... шаруаларының қоныс
аударуы мен казактардың қазақ жерлеріне қоныстануына байланысты.
ХҮІ ... ... ... ... мен ... шаруалардың қоныс
аударуларынан басталған сырттан келген көші-қоншылардың легі ХІХ ғасырдың
ІІ жартысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... келген
халықтардың ішінде дүнгендер де бар. Дүнгендер Қазақстан және Қырғызстан
жерін ХІХ ғ. ... бері ... ... ... ... ... ... ХІХ ғ. 80-90 жылдарында жүрді. Дүнгендердің
этногенезі өте күрделі. Ғалымдар әлі күнге дейін олардың шығу тегі ... ... ... жоқ. ... ... дейінгі орыс ғалымдарының
көпшілігі, шығыстанушылар, сол сияқты қытай ... ... ... ... ... және түрік келімсектері мен қытайлықтардың және
басқа да моңғол тектес халықтардың ... ... деп ... ... энциклопедиясында: «дүнгендер – (қытайша атауы –
лаохуэй, хуэнминь, хуэйцзу – қытай тілінен аударғанда – ... ... ...... ... Нинся-Хуэй автономиялы ауданын
қоныстанған халық. Түркі ... ... ... ... деп ... ... (36,9 мың адам, 1999) мен Қырғызстанда (Шу өзенінің
аңғары), Өзбекстанда (70 мың адам) да тұрады. Қытайдағы саны 8 млн ... діні — ... ... ... ... ... – деп ... атауының шығуы ол халықтың ... ... ... ... ... ... діни ... Шэньси мен Ганьсу
провинцияларынан Шыңжанға келген кезі мен ХІХ ғ. ортасындағы ... ... ... ... ... ... осы атауды Қазақстан
мен Қырғызтан Ресейдің құрамына қосылғаннан кейін ... ... ... ... шекаралас болғандықтан орыстар да қолдана
бастады [3].
Ганьсу және ... ... ... ... Жетісуға қоныс
аударуы 1864-1878 жылдары Батыс Қытайда болған ... ... ... ... жылы Іле ... ... мен ... қолдарына қару алып,
феодалдық және ұлттық езгіге ... ... 1864 жылы Цин ... ... ... Көтерілісшілердің біраз бөлігі Ганьсуге
ауды, бұл кезде ол жердегі халық та ... ... ... ... шыққан
еді. 1871 жылы Цин үкіметінің әскерлері Ганьсуге кірді. ... ... ... әскерлердің тегеурініне шыдай алмай, дүнгендер жеңіліс
тауып, Шыңжанға және Монғолияға қарай шегінді.
Ұйғырлар мен ... ... ... үш ... ... ... Іле округіндегі Іле сұлтандығы, орталығы Үрімшіде болған
Дүнген хандығы және Қашқариядағы Ұйғыр әмірлігі.
1871 ж. ... ... ... ... сүйенген Қашқар билеушісі
Жақып бек билігі орнайды. Өзінің шығыс ... ... ... ... ... олар Ұлыбританияға тәуелділікке немесе ... ... ... ... ... деп ... ... Ресей бұл
өлкеге басып кірді.
Іле өлкесін Ресей басып алған кезде дүнгендер негізінде Үрімші ... ... ... еді. 1876 жылы Цин ... ... ... ... басып кірді. Цин әскерлері Үш-Түрфанға жақындаған кезде
(1877 жылдың қазанында) ... ... ... дүнгендерінің біраз бөлігі
де (1166 адам) Бедел асуы арқылы өтетін ең ... ... ... ... Ыстықкөлден келіп шықты. Бұдан кейінірек, 1877 жылғы желтоқсанның
басында, Қашқариядан шыққан мыңдаған ... және ... ... ... ... екі ... көшті: Шыңжан және Ганьсу дүнгендерінен
құралған бір кіші тобы ... ... ... ... ... Ош
қаласынан шықса; Быйяньху бастаған тек Шэньси дүнгендерінен құралған ... ... сайы ... Нарын бекінісінің тұсынан шықты. ... көш ... ... өтті, ал екінші көштің неше жүздеген адамдары асудан өткен
кезде суықтан, аштан өлді. 1877 жылдың 27-28 желтоқсанында ... көш ... ... одан ... ... ... небәрі 3 314 адам жетті.
Жалпы 1877 жылдың аяғында және 1878 жылдың басында Түркістан өлкесіне
келген дүнгендердің саны 6209 адам ... ... ... ... өтуінің бірінші кезеңінде дүнгендер мен Цин жазалаушы топтарының
арасында қантөгіс қақтығыстар болды. [5].
Іле ... ... ... ... алуы 1871 ... 1882 жылға дейін
созылды. Бұл уақыт ішінде сұлтандықта бұрын болып келген басқару ... ... ... ... тыйылды, шаруашылықтың өркендеуіне, орыс
мәдениетінің енуіне жағдай туды. Бірте-бірте Іле өлкесінің ... ... Он ... соң ... өз ... ... Түркістаннан
шығара бастайды.
Қоныс аударудың екінші кезеңі 1881-1882 жылдарға тұстас келеді. Санкт-
Петербург ... ... (1881) Іле ... (Құлжа) Қытайға қайтарылып,
Қытайдың не ... ... кіру ... өз ... берілді. Егер
дүнгендер мен ұйғырлар Богдыхан қоластында қалғысы келмесе, ... ... ... ие ... ... Сөйтіп, Ресей территориясына қоныс аударуға
тілек білдірген Іле ұйғырлары мен ... ... ... ... ... 1881 ... ... бойынша қанағаттандырылды. 1881 жылдың
күзінен бастап ұйғырлар мен дүнгендер Жетісуға көше ... ... Іле ... ... ... ... ... соң қоныс аударушылық
күшейді. 1884 жылдың басында Жетісуға 9752 ұйғыр отбасы (45 373 адам) және
1147 дүнген ... (4682 ... ... ... яғни ... 10 899 ... (50
мыннан аса адам) келді. Дүнгендер мен ұйғырлардың ... ... ... ... және орыс ... ... етуі ... жүргізілді.
Жалпы алғанда, Солтүстік-Батыс Қытайда ХІХ ғ. 80 ... 15 ... ... Іле ... 6 ... дүнген Қазақстан және Орта Азия жеріне
көшірілді. Дүнгендардың ... ... ... Шу ... ... ... ... жерлестік ретін сақтап, жинақы қоныстанды.
Қазақстандағы Қарақоңыз, ... ... ... ... ... ... маңына – шэньсиліктер, Қырғызстанның Ырдық ауылына – ... елді ... ... ... ... ... аударушыларға жер берді, ал қалада тұрып
қалғандар мещандар қоғамына тіркеліп, жер бөлу ... ... ... 1883 жылы Қарақоңызда 665 үй салынып, онда небәрі 3103 ... 674 ... ... ... ... ... ... қаласының)
жанына 1883 жылы 1100-ден астам адамы бар 205 дүнген отбасысы қоныстанды.
Қытайдан Жетісуға ... ... ... ... ... ... ... Пішпекте, Верныйда, Жаркентте, сол
сияқты Верный және Жаркент уездерінде қоныстанды. 1884 жылы Жетісуда 4682
адамы бар 1147 ... ... ... [6]. ... Жетісу облысының
уездері мен болыстарында былайша орнықты: Қырғызстандағы ... ... ... – 318 ... (816 ер және 755 әйел); Пішпек
қаласында – 208 ... (340 ер, 304 ... ... ... ... мен Қорам
болыстарында – 142 отбасы (320 ер, 311 ... ... ... – 146 отбасы
(275 ер, 219 әйел) және ... ... – 383 ... (649 ер, 653 ... ... арқасында Ресей империясының Жетісу, Ферғана
және Сырдария облыстарында бірнеше дүнген қоныстары ... ... ... 80 (-ы ... ... ... Верный және Пішпек уездеріне
орналасты. Сондай-ақ, дүнгендер Сырдария ... ... ... ... деп ... ... де бар. ... көші-қонның
арқасында Қазақстан жерінде дүнгендердің қоныстары пайда болып, олардың
қалалық және ... ... ... ... 1884 ж. ... ... 3307 дүнген өмір сүрді. Олардың саны кедейленген ... ... де өсіп ... ... ... ... кезде казактар сословиесінің қатарына
кіргізілген дүнгендер де болды. Мысалы, 1882 ж. 29 мамырындағы ... ... ... ... ... ... ... 1883
ж. 1 қаңтарынын бастап казактар мен мещандар ... ... ... жеріне қоныстанған дүнгендердің орналасуы бұдан кейінгі
кеңес дәуірінде де ... ... ... жоқ. ... материалдарына қарасақ,
онда дүнгендердің бірте-бірте өзге ... де ... ... ... ... ... жинақы орналасқан жерлері бұрынғысынша қала
берді.
Қазақстандық дүнгендер Кеңес өкіметі орнаған кезде жаңа ... ... ... жылдары Мағазы Масаншы басқарған дүнген атты әскер
эскадроны (кейіннен полк) Қызыл ... ... ... ... ... жылдары сол кездегі аз ұлттарға байланысты саясат негізінде дүнген
халқының өкілдерін оқуға жіберіп, ... ... ... ... әртүрлі
қалаларында, негізінен Москвада жоғары ... ... ... ... ... ... ... Масаншы (1937 ж. репрессияға ұшыраған),
тарихшы, әдебиетші ғалымдар Ілияс Юсупов, М. Сушанло, Цун Вазы ... ... ... ... де ... көшіп келіп жатты. Мысалы, 1950 жылдары
Қытайдан ресми және өз бетімен қазақтардың ... ... ... де ... ... өзге ұлт ... де келгені туралы мәлімет бар.
Мұрағат ... 1955 жылы ... ... ... келген азаматтардың
ішінде қазақтардың, ұйғырлардың, орыстардың, дүнгендердің және басқа да ұлт
өкілдерінің болғанына ... бола ... ... ... тұратын дүнгендер негізінен бау-бақша, егіншілікпен
айналысады. Қалалық жерлерде тұратын дүнгендер арасында ... ... ... ... бар. ... ... ... дүнгендердің
ұлттық-мәдени орталығы жұмыс істейді.
Қазақстан жеріндегі дүнгендер санының ... жж. ... ... ж. ... бойынша қоныстанғандар санында дүнгендер - 14130 адам
болды. 1920 жылы олардың саны 10303 ... 1926 жылы – 8455 ... 1959 ... 9980 ... 1970 жылы – 17284 адам, 1979 жылы – 22491 адам, 1989 жылы ... ... ал, 1999 ... ... 36945 дүнген есепке ... ... ... саны ... ... арасында кеміп, 1959 жылдан
бастап өсе бастаған. 1999 жылғы ... ... 1970 ... қарағанда
дүнгендердің 19661 адамға немесе 113,8 (-ға көбейгенін көрсетеді. 1989-1999
жылдар санақтары аралығында Қазақстанның халқы 1200 ... ... ... ... ... ... өскенін көреміз (6989 адамға немесе 23,3 (-ға
өскен).
1-кесте Дүнгендердің сандық, және үлестік ... ... ... ... ... ... Алматы
қаласы Жамбыл
облысы Шығыс Қазақстан
Барлығы (мың адам) Дүнгендер Дүнгендердің саны мен үлесі
абс. ... 4033.4 14130 0,3 - - - ... 5400,0 10303 0,1 - - - ... 6198,0 8455 0,1 - - - ... 6394,0 - - - ... 9295,0
9980 0,1 - - 7478
75 -
1970
( 13009,0
17284 0,1 2696
15,6 1393
8 12743 73 268
1979
( 14685,0 22491 0,1 ... ... 17152 76,2 ... 16199,0 29956 0,1 ... ... 23555 78,6 ... 14952,0 36945 0,2 ... 4565
12,3 30333 82,1 250
0,6
2000 14901,6 37670 0,25 1552
4,1 4670
12,4 30936
82,1 249
0,6
2001 14865,6 38477 0,25 ... ... ... ... 14851,0 39359 0,26 1566
3,9 4925
12,5 32331
82,1 250
0,6
2003 14866,8 40400 0,27 1577
3,9 5066
12,5 33196
82,1 260
0,6
2004 14951,2 41491 0,27 ... ... ... ... 15074,7 42937 0,28 ... ... ... 266
0,7
2006 15219,2 44360 0,29 1653
3,7 5655
12,7 36423
82,1 265
0,6
2007 15394,6 45931 0,3 - - - ... ... ... жж. ... сандық және үлестік
динамикасы берілген. 1897 жылғы санақта ұлты туралы арнайы графа болған
жоқ. Бірақ ... ... ... санақ парақтарындағы әр түрлі
нұсқаулар мен белгілерге орай мәліметтерді ... ... ана ... арқылы, ұлтын нақтылауды мақсат тұтты. Ал, кейінгі санақтарда ұлты
арнайы көрсетілетін ... ... ... ... 1926
жылдан бері дүнгендерде әрдайым өсу болып келе жатқандығын көрсетеді. Егер
кеңес ... ... ... жж. ... ... саны ... өскен болса (жылдық орташа өсім – 341 ... ... ... Қазақстан халқының саны 1,2 млн адамға кеміген кезде де олардың
саны 6989 адамға өскен (жылдық орташа өсім – 698 ... 1999 ж. ... ... ж. ... 8987 ... көбейді (жылдық орташа өсім – 1123 адам).
Санақ ... ... ... ... ... сандық және үлестік
деңгейінің өсуі көп бала мен туудың жоғары көрсеткішіне негізделген табиғи
өсімінің арқасында мүмкін болғандығын ... ... ... құрамындағы үлестік көлемінің
динамикасына келсек, онда ХХ ғасырдың өн бойында үлесі 0,1( ... ... ... бастап бұл көрсеткіш 0,2(-ға көтеріліп, 2007
ж. 1 қаңтарында үлесі 0,3 (-ды ... Яғни ... ... ... ... реформалардың дүнген халқының өсіп-өнуіне
тигізген әсері оң. Бұған әсер етуші факторлардың қатарына ... ... ғана ... сонымен бірген көші-қондағы оң айырымды да ... жж. ... ... 607 ... көшіп келген. Олардың 403-і
ТМД елдерінен келген болса (негізгі көпшілігі ... – 380 ... 11 ... ... аударған [11]. Бір ғана 2000 жылы ... ... саны 172 адам ... ... 154-і кері ... көші-қон
айырымы 18 адамды құрады [12]. Ал, 2000 жылдан бергі мәліметтерге көз
жүгіртсек, онда ... ... ... ... саны 8261 ... ... ... жылдарғы 7714-дық, 1979-1989 жылдарғы 7465
адамдық өсімге ... бұл ... ... Үлесі де 2000 жылдары
көтерілуде.
Дүнгендердің ... ... ... келсек, 1926 ж. санақта Жетісу
губерниясында 7597 дүнген тұрды (3972 – ер ... 3635 - ... ... дүнгендердің 89 (-ы. 1959 ж. санақта Оңтүстік Қазақстан
өлкесін 7511 дүнген ... бұл ... ... 75 ... ... ... ... Жамбыл облысын мекендейді: 1970
жылы облыста 12743 адам, бұл Қазақстандағы дүнгендердің 73 (-ы, 1979 жылы ... ... ... 76,9 (-ы, 1989 жылы – 23555 ... ... 78,6 ... ж. – 30333 адам, тиісінше, 82,1 (-ы дүнген есептелінді. Бұдан кейінгі
жылдары да облыстағы ... саны ... ... ... жж. ... ... ... (2000 ж. – 30936 адам, 2001 ж. – 31599 адам, 2002 ж. ... ... 2003 ж. – 33196 ... 2004 ж. – 34097 ... 2005 ж. – ... 2006 ж. – 36423 ... Жамбыл облысынан кейінгң дүнгендердің
анағұрлым жиі орналасқан жерлеріне Алматы ... ... ... 1970-1999 жж. аралығында 7,5-12,3(-ы аралығында өзгеріп, өсіп отырды)
мен облысын жатқызуға болады. Алматы облысындағы дүнгендерге келсек, ... ... жж. ... ... ... 15,6 (-дан 4,2 ... ал ... мөлшерінің 1154 адамға кемігені көрінеді. Алайда,
2000 жылдан бастап облыста да, Қазақстан ... да саны өсе ... аз ... ... да ... ... Ақтөбе, Атырау, Батыс
Қазақстан, Қызылорда, Қарағанды, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Оңтүстік
Қазақстан облыстары мен Астана қалаласына да ... ... ... ... ... білім деңгейіндегі
өзгерістердің әсері зор. Халықтың белгілі бір ... ... ... ... оның ... - ... ... және оған сай келетін білім
деңгейі мен білім беру жүйелерінің дәрежесі болып ... ... ... ... ... ... сананың дамуының көрсеткіші. Ол экономика,
саясат және ... ... ... бейнелеп қана қоймайды,
сонымен бірге, өзі де осы ... ... ... әсер ... ...
жеке адамның әлеуметтік - экономикалық процестерге тиімді ... ... ... ... бірі ... ... ХІХ ғ. соңы ... ғасырдың басы аралығындағы дүнгендердің білім деңгейі тарихи белестерге
сай өсу бағытында болды.
ХХ ғасырдың 20-жылдары кеңес ... ... ... ... ... еді. 1926 ж. ... Баку қаласында Бүкілодақтық 1-
түркологиялық съезі өткізілді. Ол КСРО-ның түркі тілдес халықтарының ... ... ... ... жылы ... ... алфавиті араб әрпімен жасалды. 1928 жылдың
басынан мектептерге жаңа ... ... ... ... ... қаулысы бойынша 1928-29 жылдары барлық ... ... ... мен ... ... төменгі топтарына жаңа ... ... ... және ... ... арасында жаңа әліпбиді
еңгізу мәселесі қазақтармен бірдей сатыда жүргізілді. 1928-29 жж. ... ... ... ... жаңа ... және жаңа өзбек және татар
орфографиясына көшті.
1929 жылы КСРО-ның түрік тілдес халықтарының жазуын латын графикасына
өткізу ... ... ... ... алфавитін жетілдіру мәселесі де
қарастырылды. 1932 жылы дүнген тілінің ... ... ... ... иероглифтік қытай жазуы емес, «чоюй» ... тілі ... ... ... ... негізделген алфавитке көшірілді [13].
Ұлттық ... ... ... ... ... ... Жақып Жон, ақын
Ясир Шивазы, Ю. Яншансин, Ю. Цунвазо, сондай-ақ, орыс ... ... ... ... Е.Д. Полижанов, Л.В.Щербак үлкен
үлес ... [14]. Осы ... ... ... 1932 ж. ... ... 9 мектебінде 700 дүнген баласы оқыды [15]. Дүнген тілінің әдеби
тілінің негізіне Қытайдың Ганьсу провинциясының ... ... ... [16]. ... жою ... кезінде де шағын ұлттардың жалпы
саны мен ... ... ... ... саны ... ... ... оқу жылынды Сырдария және Жетісу губернияларының ... 7816 ... ... [17]. Оқу жасындағы 801 дүнген баласының
166-сы оқумен қамтылып, 635-і оқымаған [18]. Бұл ... ... ... ... ... ... (7286 адам ... екі губерниядағы
дүнгендердің 93,2 %-ы), ал Әулиеата уезінде 534 ... ... [19]. ... жылында Жетісудағы 3 дүнген мектебінде 6 дүнген ... ... ... ... ... ... [20]. Тағы бір мәліметке сөз берсек, онда
Қазақстан бойынша, 1936 жылы дүнгендер ... ... 2 ... ... (Қордай ауданы) ауылдық кеңестері мен 7 колхоз болды [21].
1926 ж. 8396 дүнген өз ... ... ана тілі деп ... ... 99,3 %-ы). Ал, ... ... келсек,
589 ер және 21 әйел сауатты беп есептелінді. ... ... өз ... ... деп 103 ер, 12 әйел ... [22]. 1959 жылғы санаққа
келсек, 9604 дүнген өз ... ... ана ... деп ... ... 96,2 %-ы). [23] 1999 ж ... 6 және ... жастағы дүнгендер саны 30324 адам болса, оның 1522 жоғары білімді,
196 ... ... 2119 ... ... 11757 ... ... 4575 ... 5846 жалпы бастауыш білімі болды [24].
Сонымен, республикада күрделі ... ... ... ... ... әр ... өмір сүру ... әдет-ғұрпында,
мәдениетінде, жергілікті ортаға бейімделу деңгейінде өзіндік ерекшеліктері
бар. Кіші болсын, үлкен болсын әрбір халықтың қайталанбас мәдени реңі ... ... ... ... бір ... ... ерекшелігін анықтай
отырып, белгілі бір қалыптасқан стереотүрімен – ... ... ... өзін ... ... және т.б. ... байланыстырамыз. ... ... ... ... ... ... үрдістерін айқындаймыз.
Ал, Қазақстанда тұратын дүнгендердің сандық және ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық
реформалардың оң әсерінің көрсеткіші десек қателеспейміз.
Сілтеме берілген әдебиеттер
1. Юсупов І. Біз қайдан келдік? Парасат, 1990, № 5, ... ... ... ... 3-т. ... ... М. Дунгане Семиречья. Дооктябрьский период. Фрунзе, 1959. С.29.
4. Қазақстан тарихы. 3-т. Алматы, 2002. ... ... І. Біз ... ... ... 1990, № 5, ... Сушанло М. Дунгане Семиречья. Дооктябрьский период. Фрунзе, 1959. ... ... ... ... С. ... ... ... 16-т., 3576-іс, 9-10 парақтар.
10. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи, 1897 г. -СПб.,
1905; ... ... ... 28 ... 1920 г. ... ... Европейской и Азиатской России. М., 1921. С.8-38; Всесоюзная
перепись населения 1926 г. т.25. М., 1929; ... ... ... на 15 ... 1959 г. ... Казахской ССР. Алма-Ата, 1960.;
Итоги Всесоюзной переписи населения 1970 года. Москва, Статистика, 1971. т.
4; Итоги Всесоюзной переписи населения 1979 года по ... ССР. ... ... 1981; ... перепись населения 1989 года. Алма-Ата,
1992, т-ІІІ; Қазақстан Республикасы халқының ұлттық құрамы. 4-т, 1- бөлім,
Алматы, 2001 ж., 6-б.; ... ... ... Алматы,
2006 ж., 5-б.
11. Миграция населения. Итоги переписи населения 1999 ... ... ... 70-71.
12. 2000 жылғы қаңтар-желтоқсандағы Қазақстан Республикасы халқының көші-
қоны. Алматы, ҚР Статистика жөніндегі агенттігі, 2001, 17-б.
13. ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, ... ... И. ... дүнген мемлекеті жоқ. Ақиқат,1991, №12, 74-77 бб.
15. ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, 3-парақ.
16.ҚРОММ, 30-қор, 2-тізбе, 1472-іс, 13-парақ.
17. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, ... ... ... ... ... ... ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 30-парақ.
20. ҚРОММ, 81-қор, 1-тізбе, 933-іс, 24-парақ.
21. ҚРОММ, 5-қор, ... ... ... ... ... ... 1926 г. Т. 25. М., 1929 г. с.16.
23. Итоги Всесоюзной переписи населения на 15 января 1959 г. Население
Казахской ССР. ... 1960, С. ... ... ... ... ... ... 4-т., 2-бөлім, Алматы,
2001 ж., 6-б.
Резюме
Среди переселенцев, мигрировавших в Казахстан в ХІХ веке есть и ... из ... ныне ... ... ... В статье
«Казахстанские дунгане: динамика численности и удельного веса (1897-2007
гг.)». на основе статистических материалов и данных переписей населения
анализируется динамика ... и ... весе ... с 1897 г. ... г..
В статье также дается краткое описание истории переселения дунган из Китая
в Казахстан. Дунгане живут в ... с 80-х ... ХІХ ... с ... в ... дунгане обосновались на территориях
Казахстана и Киргизии.
На 1 января 2007 года в Казахстане, население которого достиг ... ... вес ... ... 0,3 ( или 45931 ... ... ... в Казахстане живут в Жамбульской области. В 1970 году в
области жили 12743 человек, это 73 ( всех ... ... в ... ... году – 17152 человек, соответственно, 76,9 (, 1989 году – ... ... 78,6 (, 1999 году – 30333 ... ... (. В ... годы численность дунган в области увеличивался.
Отмечается, что дунгане ... ... хотя и ... но все-таки
положительного прироста своего населения благодаря их ориентиции на большое
количество детей и высокую деторождаемость.
Summary
Amongst migrant, migrated in ... in ХІХ age there is and ... of the ... now forming folk ... In ... dungans: track record to number and specific gravity ... on base statistical material and data census is analysed track ... number and specific gravity dungans with 1897 on ... well as in article is given ... sketch to ... of the
transmigration of the dungans from Kitaya in Kazakhstan. Dungane live ... with 80-h years ХІХ ... ... with Kitaya in Zhetysu
dungans were motivated on territory Kazakhstan and Kirgizii.
On 1 January 2007 in Kazakhstan, which population reached 15394,6 ... gravity dungans has formed 0,3 or 45931 persons. The Much ... ... live in ... area. In 1970 in the field of veins
12743 persons, this 73 ( all dungans, dwelling in ... in 1979 ... persons, ... 76,9 (, 1989 - 23555 persons, accordingly, 78,6
(, 1999 - 30333 persons, accordingly, 82,1 (. At the following years number
dungans in the field of ... Is Noted that dungans were able to reach though and small, but even ... increase of its ... due to their directivities on big
amount child and high birth rate.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
ХІХ ғасырдың І-ші жартысындағы қазақ шаруашылығының жағдайы31 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қ.Шабданұлы "Қылмыс" романын талдау10 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныс аударуы10 бет
Әдеби байланыс Хасен Оралтай және Қажығұмар Шабданұлы шығармашылығы7 бет
Қазақстан Республикасының халқы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь