Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ. деректері бойынша)

КІРІСПЕ
Негізгі бөлім
Пайдаланылған әдебиеттер
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ қоғамының әлемдік тарих үрдісінің бір саласы ретінде өзінің өткенінде жүйелі ой елегіне түспеген, зерттелмеген, зерттелсе де біртекті бағасына ие бола алмаған құбылыстары мен оқиғалары көп-ақ. Соның ішіндегі маңыздыларының бірі-қазақтың өлген адамды шығарып салуға байланысты қалыптасқан жылға созылатын уақыттық-межелік ырым-жоралар жосынының аяқталу кезеңін білдіретін - ас беру дәстүрі.
Ас беру дәстүрінің қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси, рухани қатынастар жүйесіндегі атқаратын функционалдық қызметі әр кезеңдердегі тарихи-этнографиялық, ғылыми, ғылыми-көпшілік әдебиет пен көркем шығармаларда көбінесе отбасылық салт-дәстүрлер мен діни ғұрыптық жоралар жосындарының ішінде ат үсті ғана қаралып, арнайы зерттеу тақырыбы ретінде қаралмағаны белгілі. Көпшілік еңбектерде белгілі бір астардың көлемі, асты өткізу тәртіптері, ондағы орындалатын әртүрлі салт-дәстүрлік шаралар мен діни ғұрыптық жоралардың өткізілу (бәйге, балуан күресі, айтыс, жамбы ату, тұл аттың сойылуы, септің таратылуы, қаралы тудың сындырылуы т.б.) ретін суреттеу сияқты астың сыртқы формасын бейнелейтін деректердің тіркелуі басым. Ал астың қоғамдық қатынастарды реттеушілік әлеуметтік-саяси институционалдық рөлі жеке зерттеу тақырыбы ретінде әлі күнге дейін мүлде қаралмаған десе де боларлық.
Дәстүрлі қазақ қоғамының көп қырлы тіршілік қалыбының жоғары өркениеттілікке тән әлеуметтік-саяси ұйымдасу санаты жоғары дәрежеде болып, үйлесімді өмір сүруінің бұлжымастығын қамтамасыз ететін экономикалық-саяси, әлеуметтік және құқықтық қатынастар нормаларының жиынтығы болды. Өйткені салт-дәстүр дегеніміз адам қажеттілігін өтейтін барлық материалдық, әлеуметтік және рухани құндылықтардың тоғысы.
Оның ішінде әсіресе қай халықта болмасын өлген адамды соңғы сапарға шығарып салуға байланысты қалыптасқан салт-дәстүрлері–уақыт тезіне көне бермейтін, ғасырлар бойы өзгеріске ұшырай қоймайтын белгілі бір әлеуметтік-қоғамдық көзқарастардың, идеялық нормалардың ең бір консервативті түрі болып табылады.
Қазақ халқының да өлген адамға байланысты әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер тәртібі, белгілі бір табиғи-экологиялық кеңістікті игеру жолында қалыптасқан қоғамдық-әлеуметтік, саяси жүйелердің жиынтығы ретінде этнография ғылымының ең өзекті мәселелерінің бірі десек артық емес. Оның ішінде, әсіресе өлген адамды шығарып салуға байланысты ғұрыптық циклдің қорытынды нүктесін қоятын ас беру дәстүрінің маңызы зор. Бүгінгі күні тәуелсіз еліміздің өзіндік ұлттық-мемлекеттік идеологиялық тұғырнамасын жасау, қалыптастыру мен дамытуда сан мың жылдар белесінен бүгінгі күнге дейін мазмұнын жоғалтпай жеткен, ұлттың ұжымдық ұйтқысының негізі болған салт-дәстүр, әдет-ғұрып заңдарының танымдық, тәрбиелік және құқықтық мәні бар белгілері негіз болуы шарт.
1 Уәлиханов Ш. Ш. Көкетайдың ертегісі // Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. 2-бас. –Алматы: Жазушы, 1985. 259–346–бб.
2 Радлов В. В. Из Сибири. Страницы из дневника / Пер. с нем. К.Д. Цивиной и В.Е. Чистовой / Прим. и послес. С.И. Вайнштейна. –М.: Наука, 1989. –С.315–319.
3 Бөкейхан Ә.Н. Таңдамалы. Избранное. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. 333–336 –бб.
4 Халид Қ. Тауарих хамса (Бес тарих) / Ауд. Б. Төтенаев, А. Жолдасов. –Алматы: Қазақстан, 1992. 179–185–бб.
5 Көпеев М. Ж. Таңдамалы шығармалары: Екі томдық. –Алматы: Ғылым, 1992. Т.2. –84–90 бб.; Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. –Алматы: Жалын, 1993. 76–б.
6 Руденко С. И. Очерк быта северо-восточных казахов // Казаки. Сборник статей археологических отрядов казахских степей. –Вып. 15. –Л.: АН СССР, 1930. –С.54–58.; Руденко С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. М–Л: Изд. АН СССР, 1953. –С.341.
7 Фиельструп Ф. А. Из обрядовой жизни киргизов начала XX века. –М.: Наука, 2002. –С.98–181.
8 Марғұлан А. Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана / Cоставители: Д.А. Маргулан, Д. Маргулан // Марғұлан А.Х. Сочинение. В 14-томах. Т.1. –Алматы: Атамұра, 1998. –С.386–390.; Марғұлан Ә. Х. Археологическая разведка в Центральном Казахстане (1946)
// Изв. АН КазССР. Серия историч. 1948. Вып. 4. –С.122.; Марғұлан Ә. Х. Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. 368–б.; Марғұлан Ә. Х. Қорқыт туралы жазбалар // Қазақ әдебиеті –Алматы, 1982. –№46.; Марғұлан Ә.Х. Шоқан және «Манас». –Алматы: Жазушы, 1971. 164–б.
9 Арғынбаев Х. А. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи этнографиялық шолу). –Алматы: Ғылым, 1973. 107–144–бб.
10 Ақатаев С. Күн мен көлеңке (ғылыми-танымдық аңсар). –Алматы: Жалын, 1990. 168–173–бб.; Акатай С. Древние культы и традиционная культура казахского народа. – Алматы: КазНИИКИ, 2001. –С.266–280.
11 Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов (XIX-начало XX в. ). –Алма-Ата: Ғылым, 1991. –С.118–137.
12 Аджигалиев С.И. Генезис традиционной погребально-культовой архитектуры Западного Казахстана(на основе исследования малых форм). –Алматы: Ғылым, 1994. –С.167–171.; Ажигали С.Е. Архитектура кочевников–феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). –Алматы: Ғылым, 2002. –С.434–439.; Ажигали С.Е. Основные особенности погребально-поминальной обрядности казахов Жетысу // Жетісу тарихы мен мәдениеті. Қазақстан халық батыры – Қаракерей Қабанбайдың 300 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. 2 кітап. –Талдықорған, 1992. 108–б.
13 Артықбаев Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік құрылымы). –Павлодар, 2004. 40–50–бб.; Омари Жамбыл. Бұхар жырау (он екі тарих). –Қарағанды, 1994. 331–332–бб.; Артықбаев Ж. О. Казахское общество в XIX веке: традиции и инновации. –Караганда, 1993. –С.197–207.
14 Әлімбай Н. Қазақтың дәстүрлі тіршілік циклінің салт-жоралғыларының теориялық мәселелері жөнінде (этносемасиологиялық аспект) // Этнокультурные процессы на территории Казахстана (древность, средневековье, современность). –Алматы: Санат, 1995. 123–127–бб.; Алимбай Н. Казахский ас как модель мира кочевой культуры. (К семиотике одной из форм ритуального моделирования действительности у кочевников) // Всесоюзная научная сессия по итогам полевых этнографических и антропологических исследований 1988-1989 гг. Тез. докл. в 3-х частях. –Ч. 2. –Алма-Ата, 1990. –С.79–81.; Алимбай Н. Община как социальный механизм жизнеобеспечения в кочевой экосистеме // Алимбай Н., Муканов М.С., Аргынбаев Х. Традиционная культура жизнеобеспечения казахов: Очерки теории и истории. –Алматы: Ғылым, 1998. 234 с.
15 Геродот. История в девяти книгах / Пер. с греч. Г.А. Стратановского. –Л.: Наука,1972. Кн.1. 600 с.; Геродот. История в девяти томах / Пер. с греч. – Ф.М. Мищенко. –М., 1888. Кн.4. 391 с.; Геродот. Страна скифов.–Алматы: Изд. Дом «Кочевники», 2003. 168 с.; Иордан. О происхождении и деяниях гетов «GETІCA» / Вступ. статья, пер. коммен. Е.Ч. Скрижинской. –2-е изд. исправ. и допол. –СПб: Изд-во. Алетейя, 2001. –С.109–111.; Бичурин Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена / Ред. текста, вступит. ст., комм. А. Н. Бернштейна и В.Н. Кюнера. т. I. –М.-Л., 1950. 390 с.; Әл-Мұхтадирдің Бұлғар патшасына жіберген елшісі Ахмад ибн Фадлан, ибн-Аббас, ибн Рашид, ибн-Хаммадтың кітабы // Атамекен (Жинақ) / Құраст.К. Боранбаев. –Алматы: Жалын, 1992. 45–79–бб.; Карпини, Джиованни дель Плано. История монголов.; Рубрук, Гильом де. Путешествия в восточные страны / Под ред. Н.П. Шастиной. –М.: Географиц , 1957. 272 с.
16 Спасский Г. И. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой орды
// Сибирский вестник. Ч.X. –СПб., 1820. –С.262–263.; Броневский С. Б. Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках Средней Орды // ОЗ.
–СПб., 1830. Ч.44. –С.203–204.; Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. –Алматы: Санат, 1996. –С.339–342.; Плотников В.Н. Поминки (Ас). Этнографический очерк из быта Зауральских киргизов // ЗООРГО. Вып. 1. –Оренбург, 1870. –С.137–150.; Ибрагимов И. Очерки быта киргизов // Древняя и новая Россия. –СПб., 1876. Т. III. –С.51–63.; Гродеков Н. И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т. 1. Юридический быт. –Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889. 398 с.; Алтынсарин Ы. Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру дәстүрінің очеркі // Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. –Алматы: Ғылым, 1994. 158–162–бб.; Смирнов Е. Султаны Кенесары и Садык. –Ташкент,1889. –С.7–8.; Путинцев Д. Некролог воспоминания о покойном Мусе Чорманове // Акмолинские областные ведомости 1885. –№ 38, 39.; Леваневский М.А. Очерки киргизских степей (Эмбинского уезда)
// Землеведение.1894.Т.I.Кн.2. –С.91.; Русская земля: природа страны, население и его промысел / Состовитель Н. Благовидов. –М., 1904. 91–б.; Фон-Герн Вл. Из записной книжки // Памятная книжка Семипалатинской области на 1898 г. –Семипалатинск, 1898. –С.91.; Ивановский А. Киргизская байга
// Азиатская Россия. Иллюстрированный географический сборник / Сост.: А. Крубер, Д. Барков, С. Григорьев, С. Чефранов. – 4-е издание. –М., 1910. –С.45–79.
17 Диваев А. А. Древнекиргизские похоронные обычаи // ИОАИЭ. –Казань, –Т. XIV. Вып. 2. 1897–1898 гг. –С.45–79.; Диваев А. А. Похоронный обряд киргизов // Народный университет. –Ташкент,1918. –№ 45.; Диваев А. А. Древние игры киргизской молодежи // ТВ. 1907. –№ 54.; Диваев А. А. Киргизские причитания по покойнику. I. Киргизский текст причитания. II. Русский перевод причитания // ИОАИЭ. –Казань, 1898. Т. XIV. Вып. 5. –С.45–79.
18 Шарипов С. Екі томдық шығармалар жинағы. 2-т. –Алматы: Жазушы, 1982. 295–299–бб.
19 Казахско-русские отношения в XVIII-XIX вв. (1771–1867 годы): Сборник документов и материалов. –Алма-Ата: Наука, 1964. –С.103–106.; Цинская империя и Казахские ханства: Вторая половина XVIII- первая треть XIX вв. –Алма-Ата: Наука, 1989. Ч. 2. –С.103–106.
20 Ақышев К. А. Ертедегі ескерткіштер елесі. –Алматы: Қазақстан, 1976. 38–б.; Ақышев К. Қазақ мемлекеті: эволюциясының басталуы мен даму кезеңдері. Сақтар мен үйсіндер мемлекеті // Қазақ тарихы. –Алматы, 1994. –№ 3. 9–12–бб.; Қадырбаев М. К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура Центрального Казахстана / Маргулан А. Х., Акишев К.А., Қадырбаев М. К., Оразбаев А. М. / Под ред. А.Х. Маргулана. –Алма-Ата: Наука, 1966.
–С.309–310.; Сорокин С.С. К вопросу о толковании внекурганнных памятников ранних кочевников Азии // Археологический сборник / Под. ред. Б.Б. Пиотровского. –Л.: Гос.Эрмитаж, 1981. Вып. 22. –С.23–39.
        
        Автореферат диссертации
Қазақтың ас беру дәстүрі: әлеуметтік-саяси қызметі (XVIII–XIX ғғ.
деректері бойынша)
ӘОЖ: 393. 95(574)
Қолжазба ... ... ... ас беру ... ... ... ғғ. деректері бойынша)
07.00.07 – этнография, этнология және антропология
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс C. Торайғыров ... ... ... университетінің
этнология, мәдениеттану және археология кафедрасында орындалды.
Ғылыми жетекшісі:
тарих ... ... ... Ж.О. ... ... ... ... профессор У.Х. Шәлекенов
тарих ғылымдарының кандидаты Ж.М. Сейтқұлова
Жетекші ұйым:
Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым
министрлігінің Р.Б. ... ... ... ... 2007 жылы 22 ... 2007 ж. ... 14.00
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Ш.Ш.Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология институтының (050010, Алматы ... ... 29) ... ... докторы (кандидаты) ғылыми
дәрежесін беру жөніндегі ОД 53.33.01 Диссертациялық кеңестің мәжілісінде
қорғалады.
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... және ... ... қолжазбалар қорында танысуға болады.
Автореферат 2007 жылы « » таратылды.
Диссертациялық кеңестің
Ғалым хатшысы, тарих
ғылымдарының кандидаты,
доцент Қ.С. Алдажұманов
КІРІСПЕ
Тақырыптың ... ... ... ... ... үрдісінің бір
саласы ретінде өзінің өткенінде жүйелі ой елегіне түспеген, ... де ... ... ие бола ... ... мен оқиғалары
көп-ақ. Соның ішіндегі маңыздыларының бірі-қазақтың ... ... ... ... ... ... ... уақыттық-межелік ырым-жоралар
жосынының аяқталу кезеңін білдіретін - ас беру дәстүрі.
Ас беру дәстүрінің қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси, рухани қатынастар
жүйесіндегі атқаратын ... ... әр ... ... ... ғылыми-көпшілік әдебиет пен көркем шығармаларда
көбінесе отбасылық салт-дәстүрлер мен діни ғұрыптық ... ... ат үсті ғана ... ... зерттеу тақырыбы ретінде қаралмағаны
белгілі. Көпшілік еңбектерде ... бір ... ... асты ... ... орындалатын әртүрлі салт-дәстүрлік шаралар мен ... ... ... ... ... күресі, айтыс, жамбы ату, тұл
аттың сойылуы, септің таратылуы, ... ... ... т.б.) ... сияқты астың сыртқы формасын ... ... ... Ал астың қоғамдық қатынастарды ... ... рөлі жеке ... ... ... әлі ... дейін мүлде
қаралмаған десе де боларлық.
Дәстүрлі ... ... көп ... ... қалыбының жоғары
өркениеттілікке тән әлеуметтік-саяси ұйымдасу санаты жоғары ... ... өмір ... ... ... ... экономикалық-саяси,
әлеуметтік және құқықтық қатынастар нормаларының жиынтығы болды. Өйткені
салт-дәстүр дегеніміз адам қажеттілігін ... ... ... және ... ... ... ... әсіресе қай халықта болмасын өлген адамды соңғы сапарға
шығарып салуға байланысты ... ... ... көне
бермейтін, ғасырлар бойы өзгеріске ұшырай қоймайтын белгілі бір әлеуметтік-
қоғамдық көзқарастардың, идеялық ... ең бір ... ... ... ... да ... ... байланысты әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер
тәртібі, белгілі бір табиғи-экологиялық ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік, саяси жүйелердің жиынтығы ретінде
этнография ... ең ... ... бірі десек артық емес. Оның
ішінде, ... ... ... ... ... ... ... циклдің
қорытынды нүктесін қоятын ас беру дәстүрінің маңызы зор. Бүгінгі күні
тәуелсіз еліміздің ... ... ... ... ... мен дамытуда сан мың жылдар белесінен бүгінгі күнге
дейін ... ... ... ... ... ... ... болған
салт-дәстүр, әдет-ғұрып заңдарының танымдық, тәрбиелік және құқықтық мәні
бар белгілері негіз болуы шарт.
Қазіргі уақытпен ежелгі көшпелілердің арасының ... ... беру ... әліде ел арасында өзектілігін жоғалтқан жоқ. Тіпті жалпы
көшпелі ... ... ... ... ... ғғ. да ас беру
дәстүрі қоғамдық қарым-қатынастардың жойқын ... ... ... 1991
жылдан бері тәуелсіз Қазақстанда әртүрлі тарихи кезеңдерде өмір сүрген елге
сіңірген қызметі ұмыт ... ... ... ... ... белгілі. Бұл тек дәстүр жаңғырығы ғана емес, қазақ қоғамында ... ... ... ... ... ... күні де ... белгісі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Дәстүрлі қазақ қоғамының өмір сүру қалыбын
ішінара жан-жақты сипаттауға ұмтылған ... ... ... ... екінші жартысында басталды. Бұл зерттеулердің қазақтың көшпелілік
дәстүрлі құрылымына берген бағасын дәл ... ... ... ... Бұл салада Қазақстан ғалымдары тарапынан қол жеткен жетістік
аз емес.
XVIII-XIX ғасырларда Ресейдің қазақ ... ... ... ... іске ... бағытталған көптеген империялық әскери-
азаматтық, дипломатиялық мекемелердің қызметі ... ... ... ... ... ... органдары) мен жекелеген
чиновниктердің қағаз бетіне түсірілген ... ... ... Осы ... ... ... эмпирикалық
мәліметтерді көбірек жинауға ден қойды десек артық айтқандық ... ... ... да ... өмірін, тілін жақсы білгендіктен
еңбектерін ел арасынан өздері жинаған мәліметтер ... ... ... ... ас беру ... ... ... адамды шығарып салуға
байланысты орындалатын діни ғұрыптық салттан өзгеше қоғамдық мәні ... ... жиын ... ... ... XIX ... ... тарихнамасы үшін аса бір табысты кезең
болды. Осы ... бас ... ... ... ... даласын әртүрлі
мақсаттағы зерттеу жұмысының тізімі уақыт өте келе ... ... ... XIX ... ... мен ... ... қарай қазақ даласын отарлау
саясаты күшейіп, реформалардың жүргізілуі қазақ қоғамын кең көлемді, жан-
жақты ... ... ... ... ... қозғау салды. Олардың
ішінде Ш.Ш.Уәлихановтың қазақтың этномәдени, әлеуметтік-саяси құрылымының
қалыптасу, өмір сүру ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... ... маңызын жойған жоқ. Оның пікірінше қазақ
дәстүрлерінің бәрі өз ... ... ... ... ... ... теңдесі жоқ еңбегі алғаш рет қырғыз халқының «Манас» жырының
көлемді бір бөлігі «Көкетайдың ертегісін» ... ... ... ... ... жыр ... ас ... ең ерте нұсқаларының бірі аса көркем тілмен
жырланып қана ... ғана ... ... ... мәліметтік-
танымдық құндылығымен де ерекшеленеді [1]. Осы ... ... ... ішінде ғылыми құндылығы мен әдістемелік объективтілігі жоғары
атақты түріктанушы В.В. Радловтың ... ... ... ... ... ... ... қоғамының ішкі табиғи өмір сүру
ерекшелігін дәл ... ... ол XIX ... орта ... ... ... келген А.И. Левшиннің пікіріне: ... ... ... ... өз ішінде толық реттелген мәдени қарым қатынастар бар»-деп
тойтарыс береді, әрі қазақтың отбасылық ... оның ... ... ... ... ... Ұлы жүзде өзі қатысқан бір астың ... ... ... ... [2].
Дегенмен XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың бас кезінде кейбір зерттеушілер ас
беру дәстүрінің ... ... ... ... ... ... қызметін анықтауға арналған ғылыми-сараптамалық ұмтылыс жасайды.
1900 жылы «Дала уәлаяты» газетінің бетінде ... ... «О ... атты ... Ә. ... «ас ... қазақ халқының ең
қасиетті дәстүрі» деп атай келіп, оның мән ... ... ... ... ... ... ас беру дәстүрінің саны азаюының, елдегі мал
басының кемуі, жалпы XIX ... ... ... ... көшпелі қоғамының
тоқырауға ұшырауын экономикалық-саяси себептерімен ... ... ... ашып ... ... ... қазақ даласын отарлау саясатының
мақсаттарына сәйкес іске асырылған жаңа әкімшілік-территориялық ... ... ... ... қазақ қоғамының сан ғасырлар бойы
қалыптасқан әлеуметтік–саяси, ... ... ... ... ... дәл бағамдайды [3].
Қазақ тарихы мен этнографиясының көрнекті зерттеушісі Қ. ... ... ... ... ... ырым-жоралары, оның ішінде ас
беру дәстүріне ... ... ... ас беру ... шығу тегін
бағамдауға талап қылады. ... ... сол ... ... даму ... сай бұл күрделі мәселенің тура шешімін табуы
мүмкін емес еді. ... ... ас беру ... ... ... ... ... екенін айта келе, оның қазақтарға моңғолдардан келген
деген пайымдауымен келісу қиын. XIX ғасырдың ... ... ... ас
беру дәстүрінің азаю себептерін көрсетіп, оның ішінде, әсіресе, ислам діні
әсерінің күшеюін негізгі факторлардың бірі деп ... ... ... ... рет қағаз бетіне түсірушілердің бірі М.Ж. Көпеев
еңбектерін тарих-этнография ғылымы үшін маңызы теңдессіз деп айтуға болады.
Оның астың өткізілуі ... ... ... ... жинаған ауызша тарих
деректері мол мағлұматтар береді. Ас үстінде серт беру, асқа салтанатпен
келу, кісі ... ... ... ... ... т.б ... ... деректерді
ғылым қорына қосады. Оның астың қоғамдық мәнін терең ... 1886 ... ... ... ас ... сынап жазған мақаласынан көрінеді [5].
Жалпы Қазан төңкерісіне дейін этнографиялық ... ... ... ... ... ас ... таза ... формасын-өткізілу тәртібін
термелеп суреттеп жазу тұрғысында ғана болып, оның ішкі семантикалық мәніне
терең талдау болмағанын көреміз. ... бұл ... ... ... ... арнайы маманданған зерттеу жұмысы деуден көрі құнды дерек
көздері ретінде ... ... ... этнографиясының сан-салалы жан-жақты зерттелуі Кеңес
өкіметі орнағаннан кейін жаңа серпін алды. Бұл ... ... ... ... ... ... С.И. ... есімін бірінші кезекте
ауызға алуымыз керек. 1927 жылы ... ... ... ... ... өзі куә ... асты жан ... суреттеп жаза келе, оны 1896 жылы осы
өлкеде өткен аспен салыстырады. Кейіннен ол ... ... ... зерттеп «Пазырық қорғандары сияқты аса үлкен құрылыстарды салу,
қазақтардағыдай ас беру ... ... ... ... арасынан тұңғыш рет ежелгі көшпелілер дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық
санаттарын түсіну үшін қазақ этнографиясына мән беру керектігін тұңғыш ... ... ... да осы ... ... ... мәні аса ... саналуға тиісті [6].
Кеңес өкіметі кезеңіндегі ұйымдастырылған ... ... ... Ф.А. ... ... ... халықтарының өлген
адамды шығарып салуға байланысты ырым-жоралары жайында біршама, бірақ толық
емес мағлұматтар жинап, жүйелеген ғылыми ... атап ... ... ас беру ... негізін құрайтын компонентерін–ақсақалдар
кеңесі, сауын ... ас ... ... ... аймақтық
(рулық–Е.С.) ерекшеліктерін ескере отырып жүйеге келтіруге тырысады [7].
Автордың деректерінен көрініп ... ас беру ... ... ... барлық аймақтарында бір-бірінен атап айтарлықтай
ешқандай өзгешелігі жоқ. .
Ә.Х. Марғұланның Беғазы-Дәндібай мәдениетіне арналған ... ... ас беру ... шығу ... ... ... теориялық
маңызы теңдессіз. Ондағы жерлеу кешендері, патриархалдық-рулық қоғамның
неғұрлым көрнекті мүшелерінің қабірлері. Мұнда толып ... мал ... ... шалудың және ас беру дәстүрінің іздері сақталған–құрбандық
шалу үстелінде көптеген қыш ыдыстар, ... ... да, ... мен ... ... ... ... Тасмола мәдениетін зерттей
келе, «мұртты қорғандардың» құрбандық шалып ас беретін жерді белгілейтін
ғұрыптық құрылыстар қатарына жатқызады ... ... ... Х.А. Арғынбаев қазан төңкерісіне дейінгі қазақ
отбасындағы отбасылық қарым-қатынастар жүйесін нақты деректер арқылы ... ... ... ... күнінен бастап орындалатын діни-ғұрыптық
жоралардың ерекшелігіне тоқтай келе, зерттеуші ас беру дәстүрінің шығу ... «ас беру ... ... о ... ... ... яғни ... құрмалдықтар жасау арқылы өлілердің тірілерді ... ... ... ... ... қараңғы халық сенімінен туған ғұрып.
Мұның өзі ислам дінінен әлде қайда ... ... көне діни ... «аруағының кереметіне» сенуге байланысты пайда болған»–деген
тұжырым жасайды [9]. Бұл еңбектің ең ... ... ... ... ... әрі ... нақтылық, ақиқаттылық дәрежесінің
жоғары болуында. Ғалымның ғылыми тұжырымдамасы–ас беру дәстүрінің шығу тегі
мен әлеуметтік-саяси мәнін ... ең ... ... ... ... философ С. Ақатаевтың еңбектеріндегі ата-баба аруағына
табынуға арналған тарауда автор ... ... ... ... ... ... мен ... қатысты наным-сенімдік көзқарастар жайын
біршама көлемде талдап өтеді. Зерттеуші ас беру дәстүрінің қоғамдық мәнін:
«Ру ... ... ... ... ... ру аралық жиын, мәжіліс қызметін де
атқарған. Белгілі ... ... ... ... ... ... ел қорғау жөнінде шаралар белгіленіп, ру аралық талас-
тартыс мәселелері шешілген, әрі шығу тегі жағынан көне құбылыстар ... жаза келе ... ... ... даласын мекен еткен тайпалар
мен қазақтардың тұрмысы, дүниетанымдық ... ... ... ... бар екенін баса айтады [10].
Белгілі қазақ этноархеологі Ә.Т. ... ... ... ... ... арналған көлемді монографиясында қазақтың ... о ... ... ... байланысты ырым-жоралар жосынына үлкен бір
тарау арналған. Біздің ойымызша, аталған автор хронологиялық ауқымды, кең
заманды қамтитын ... ... ... аспекті тұрғысынан
қазақ халқының отбасылық-тұрмыстық наным-сенімі мен ырым-жораларының шығу
тегі, ішкі ... ... мен осы ... ... және
этнологиялық түп-тамырларын дәл көрсете алған бірден-бір ғылыми еңбек ... деп айта ... ... өз ... ... ... еске ... (үші, жетісі, қырқы, жылы немесе ас) ... ... ... ... ... адамды еске алу ұғымын кеңейтіп, жаңа
терминологиялық түсінік ұсынады: «…устраиваемые в течение года после ... в ... ... было бы ... ... не поминальными, а прощальными
или ... ... ... ... С.Е. ... монографияларында Арал-Каспий
өңіріндегі жерлеу архитектурасы негізінде аталған регионның этнотарихи,
географиялық-саяси жағдайына ... ... ... ... болып, қалыптасуын және жалпы көшпелілік мәдениеті
мен қазақ этномәдениетінің ... ... ... Мәселен,
ведалық ашвамедха рәсімін типологиялық параллелдер арқылы ... ... «аш» беру ... ... ... олардың арасындағы
тарихи-мәдени сабақтастықты дәлелдейді. Ашвамедха тек патшаларға берілсе ас
қазақтарда қоғамға еңбегі сіңген атақты адамдарға ғана берілген ... Ж.О. ... ... ... ... ... саяси
және экономикалық структурасына иек арта отырып XVIII-XIX ғасырлардағы
қазақ қоғамындағы қоғамдық ... ... ... ... ... өзгерістерге ұшыраған салт-дәстүр рәсімдерін саралайды. Сонымен
қатар ас беру дәстүрінің маңызын «ас қоғамдық ... ең ... ... ... ... Бірнеше ру, немесе ұлыс,тіпті қазақ баласы ... ... бұл ... ... ... ... қоғамдық мәселелері түгел
талқыланады, өз шешімін ... Ас ... ... ... өсіп,
немесе одан әрі бекіп ата бабаларының, рудың қоғамдық рейтингі жоғарылайды»-
деп, ас беру жалпы көшпелілер қоғамының ішкі қатынастарын ... ... бірі ... ... ... ... [13 ].
Қазақ этнология ғылымының теориялық-әдістемелік ... ... ... ... ... ... Н. ... еңбектерінің қазақ
этнографиясының әртүрлі аспектілер бойынша ... ... ... ... ... мәселесін анықтауда маңызы зор. Оның
пікірінше «Казахский ас не относится к разряду обычных народных праздников.
Прежде всего ас ... как ... ... ... ... ... ... он в ... представляет собой великий ритуал всеобщего
самоочищения. В этом смысле ас есть ... мера ... ... своей целью предотвратить взращение внутри себя ... [14]. ... ... ... дүниетанымдық көзқарастарының
қалыптасу кезеңдері мен даму үрдістерін ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... С.А. ... Г.П. ... ... Н.А. Алексеев, Г.Н. Симаков т.б. еңбектерінің маңызы ... ... ... ... келе ... ... салт-дәстүрлері аясында ас беру біршама жақсы зерттелгенмен –
оның әлеуметтік-саяси институтционалдық қызметін саралау осы ... ... ... жеке ... ... айналмаған, сөйтіп әлі де ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы
әлеуметтік-саяси қатынастар жүйесінің қызмет ету үрдісіндегі ас ... ... орны мен ... ... терең ғылыми қорытынды жасау,
генезисі мен семантикалық белгілерін анықтау–зерттеу ... ... ... ... мақсатқа жету үшін келесі міндеттерді белгіледік:
- ас беру дәстүрінің шығу ... ... ас беру ... қазақ халқының этномәдени, этноәлеуметтік-саяси
дамуы тұрғысынан зерттеу;
- ас беру ... ... ... ... ... анықтау;
- ас беру дәстүрін символикалық іс-әрекеттер жүйесін саралау арқылы
қарастыру;
- ас беру дәстүрінің негізгі белгілерін, ... ... ас беру ... ... және ... реттеушілік қызметін ашып
көрсету.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Ас беру дәстүрінің ... ... ... ... әдебиетте алғаш рет жеке
зерттеу объектісіне айналды. Ас беру ... шығу ... ... ... пен ... ... ... өркениетіндегі
этноәлеуметтік, қоғамдық-саяси қатынастардың зерттелуі диссертацияның басты
ғылыми жаңалығы болып табылады. Ас беру дәстүрін ... ... ... ... ... көшпелілік қоғамын нақты түсінуге, оның этнос
және мемлекет есебінде өмір сүруін ... ... ... ... ... ... Ас беру дәстүрінің қазақ қоғамының
әлеуметтік-саяси ... ... ... және ... ... ... жұмысының негізгі нысаны болып табылады.
Зерттеу жұмысының пәні. Дәстүрлі қазақ қоғамын саяси-экономикалық,
идеологиялық біртұтас организм ретінде ... ... ... беру ... және оның ... реттеушілік мәні зерттеу
жұмысының негізгі пәні болып табылады.
Зерттеу жұмысының практикалық маңызы. Зерттеудің негізгі маңызы ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлері мен тарихын және Еуразия көшпелілерінің ортақ
проблемаларын шешуде, жоғарғы оқу ... үшін ... ... мен ... ... т.б. қолданылады. Ең басты мақсат қазақ ... ... ... әлеуметтік-саяси ұжым есебінде қарастыру, ... ... ашып ... ... жұмысындағы деректер мен
қорытындыларды ғылыми еңбектерде, өлкетану, саясаттану, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының рухани мәдени ізденістерін, дәстүрлі дүниетанымын
саралап, бір ... ... ... ... жұмысының методологиялық негізі. Диссертация ... ... ... бір ... хронологиялық диапазонда алып
қарау мүмкін емес. Өйткені, көшпелілік өркениеті қалыптасқан көне тарихи
кезеңдерден бастап ... ... о ... ... ... байланысты
қалыптасқан дүниетанымдық, ырымдық-жоралық дәстүрлер тізбегі жаңа тарихи
кезеңдерге дейін келіп ... ... ... ... даму ... ... ада ... негізделген әлеуметтік қатынастарға
тәуелді болуында деуге болады. Көшпелілердің рулық қоғамы–тектік ... ... ... ... ... ... ... өз негізінде қоғамдық-саяси іс-әрекет атаулының барлығы
туыстық қарым-қатынастарға ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырады, соған сай мәдени,
рухани қажеттіліктерді туындатады. Осы ... ... ... ... ... ... ... тарихилық қағидасын берік ұстану,
тарихи сабақтастық, себеп пен ... ... пен ... ... ... ... ... жүйелілік, тарихи салыстырмалылық
қағидасын басшылыққа алу тәрізді басым бағыттарын жетекшілікке алдық.
Қазақ қоғамының дәстүрлі мәдени ... ... ... ... ... ерекше рөліне сай, ас беру дәстүрі тәрізді өзіндік ерекшелігі
мол қоғамдық-саяси, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... басты зерттеушілік бағыт болды. Зерттеудің
методологиялық тиімділігі этнология ... ... ... ... ... ... және ... жүйесін ұқсатып пайдалануға
тығыз байланысты. Осыған орай ... ... ... ... ... нақтылық, сараптау және топтау, жүйелілік сияқты танымдық
қарымдылығы мол ғылыми принциптер мен тәсілдер ... Бұл ... ас беру ... ... ... ... ... тұғырнамалық құбылыс ретіндегі табиғатын айқындауға мүмкіндік
береді. Дәлірек айтсақ сан алуан деректерді шендестіре, нақты, әрі ... ғана ... ... айтылған міндетін ойдағыдай жүзеге асыруға
методологиялық негіз болады.
Зерттеу жұмысының территориялық ауқымы. Қазақ қоғамы этномәдени, саяси-
экономикалық, идеологиялық тұрғыдан ... ... ... Оған ... қоғамының біртұтас тарихи-дамулық ... ... ... қалыптасқан типологиялық жүйеде (С.П.Толстов, М.Г. Левин, Б.
Андрианов, Н.Н. Чебоксаров, А. Оразов т.б) ... ... Осы ... ... ас беру дәстүрінен көрініс ... ... ... көз ... үшін ... ... ... қоғамының
этнотерриториялық кеңістігін толық қамтиды.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ауқымы. ... ... ас беру ... ... ... әлеуметтік-саяси жүйелерінің эволюциялық даму
кезеңдеріне тікелей байланысты. Біздің ойымызша ... ... ... дәуірінен (Беғазы-Дәндібай кезеңі) бастап пайда ... ас ... ... ... ... өміріндегі мәдени-рухани, әлеуметтік-саяси,
идеологиялық фактор ретінде әуелгі мән-мағынасын бүгінгі күнге ... ... ... Бұл өз ... ... ... ... осы аса кең тарихи-уақыттық диапазонда алуға мұрындық ... ... ашу ... ... ... ... ... көбірек сүйенуге тура келді.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диссертацияны жазу кезінде әртүрлі
тарихи кезеңдерге қатысты ... ... және орта ... ... ... ... шығыс, қытайдың
әртүрлі мазмұндағы тарихи-этнографиялық, саяси, географиялық шығармалары;
– Патшалық ... ... ... ... ... ведомстволары
қызметкерлерінің жазбалары мен зерттеулері;
– архив деректері;
– зерттеу жұмысының мазмұнын ашуға негіз болатын құжаттар ... ... ... ... түрінде жарық көрген нұсқалары;
– археологиялық деректер;
– автордың өзі жинаған ... ... ... ... ... ... Ақтоғай, Шет, Жаңаарқа, ... ... ... ... ... ... облысы Мерке ауданы бойынша;
– тарихи фольклор мен ... ... ... ... ... ... ас беру ... суреттелуі.
Бірінші топтағы деректерге қазақ халқының этногенезінде көрнекті рөл
атқарған, көне, орта ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық өмірінен хабар беретін оның ... ... ... ... деректік құндылығы әртүрлі дәрежедегі
алғашқы жазба мәліметтер Геродот, Йордан, ... ... ... ... Рубрук т.б. шығармаларында кездеседі [15].
Екінші топтағы деректерге XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдағы қазақ
даласында ... ... ... ... экспедициялар мүшелерінің және
отарлық әскери-азаматтық ведомоствалары қызметкерлерінің қалдырған жазба
куәліктері мен ... ... ... ... зерттеу жұмыстары жатады
[16].
XIX ғасырдың соңы-XX ... ... ... ... арасында аса өнімді зерттеулер жүргізген, көне наным-
сенімдер мен ырымдар, әдет-ғұрыптар туралы бай ... ... ... Ә. ... атау ... Оның ... өңірі қазақтарының тұрмыс-
тіршілігін бейнелейтін аса білгірлікпен жинақталып, жүйеленген деректері
жарық көрді [17].
XX ғасырдың бас ... ас беру ... ... ... көрген алғашқы
еңбектердің бірі С. Шариповтың мақаласында Орталық Қазақстанда XIX ... XX ... бас ... ... ... ... таза ... беріледі [18]. Қазақтардағы ас берумен, ондағы өткізілетін
шаралардың астың көлемі мен мақсатына сай ... ... үшін ... ... ... ... архив қорларынан алынған ... ... ... Мәселен, ҚР ОМАрхивінде сақталған 1841 ... ... ... ... руының старшинасы Көлебай Қоқанұлының қазақ
руларының жиынында Кенесары Қасымұлының хан ... ... ... ... ... зерттелді.
Зерттеу тақырыбына қатысты төртінші деректер тобын құжаттар мен
материалдар жинақтары құрайды. «Казахско-русские ... в ... ... К.Ш. ... мен В.А. ... дайындаған «Цинская империя и Казахские
ханства вторая половина XVIII первая треть XIX в. Ч.2.» атты ... ... ... өтуі ... өте ... ... беріледі [19].
Жазба түрінде жарық көрген шежіре нұсқаларын ... ... ... алуымыздың себебі шежіре шындыққа жақын деректерді
хабарлайды. Шежіредегі деректер қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... реконструкциялауымызға
көп септігін тигізді.
Қазақ халқының мәдени үрдістері қазақ даласын мекен ... ... (сақ, ғұн, ... ... т.б.) ... қойнауынан шығып,
оның заңды жалғасы болып табылады. Осы тарихи сабақтастық пен ... ... ... үшін оның ... ас беру ... шығу ... ... аса маңызды құнды мәліметтерді археологиялық деректерден
аламыз. Ежелгі көшпелілердің жерлеу рәсімдеріндегі ... ... ... ... ... жіктелу тәртібінен мол
мағлұматтар береді [20].
Біздің 2000-2005 жылдары Орталық Қазақстан, ... ... ... ... ... деректеріміз құны жоғары дерек көздеріне
жатады. Ел арасында сақталып, ғылыми айналыстан сырт қалған сан ... ... ... ашу үшін ... ... шексіз. Ақпарат
берушілер деректерінің құндылығы сонда олар өзі көрген ... ... ... ... ғана хабарлайды. Сол үшін де олардың деректері
XX ғасырдың бас кезіне дейін ... ... мен діни ... орындалуы мен олардың дәстүрлі қазақ қоғамындағы әлеуметтік-
саяси институционалдық қызметін дәл ... ... ... ... ... ... жылдар бойына аса көп өзгерістерге
ұшырай қоймағанын ескерсек, біздің ... ... ... ... ... дәлдік, мағыналық құндылығы күмән
туғызбайды.
Фольклорлық шығармалар мәтінінде ғұрыптық жоралғылар әр кез ... ... ... ... халқының көркем шығармашылығының архетипі
де, дәстүрлік басты типі де–фольклор. Ас беру ... ... ... ... ... ... ... белгілері жағынан аса
жақын болып келетін қырғыз халқының эпосы «Манас» ... аса ... ... ... жыры «Айман-Шолпан», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу»
жырында да ... ... ... ... мәселелері жырдың негізгі
тақырыбы болып келеді.
Қазақтардағы ас беру ... ... ... ... сөз ... да ... дәлдікпен суреттеледі. М. Әуезов ... ... ... ... І. ... ... С. Бегалин «Жамбыл:
ғұмырнамалық роман», Б. ... ... ... шығармаларында астың
өткізілуі аса көркем, әрі тарихи шыншылдықпен ... ... ... ... ас беру дәстүрінің шығу тегі қазақ даласында ежелгі және орта
ғасырларда мекендеген ... ... ... ... тұрғысынан зерделеуді қажет етеді;
– қазақ халқының этномәдени және ... ... ... ... ас беру ... ... қызметі арқылы бағамдауға болады;
– ас беру дәстүрінің өткізілу тәртібі мен оның ғұрыптық мәнін оларды
қоғамды реттеуші қалыптасқан тетіктер жүйесі ... ... ... астың белгілі бір семантикалық ... ... ... ... қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік межесін анықтауға және
саралауға мүмкіндік туады;
– аста ... ... ойын ... ... ... ... идеялық
мақсат-мазмұнын ашуға тиісті ғұрыптық негіздегі ... ... ... ... ... ... ас беру дәстүрінің әлеуметтік-саяси қызметін ... оны ... ... реттеушілік нормалар жүйесінің аясында
қарастыруға жол ашады;
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. ... ... ... өзек болған
негізгі мәселелер, зерттеудің тұжырымдары мен нәтижелері ҚР БҒМ Білім және
ғылым ... ... және ... ... ... ... басылымдар арқылы және халықаралық ғылыми конференцияларда баяндама
жасау ... ... ... ... ... ... ... бойынша
он үш мақала жарық көрді. Диссертациялық жұмыс С. ... ... ... ... этнология, мәдениеттану және
археология кафедрасында және ҚР БҒМ Ш.Ш. ... ... ... ... институтының этнология бөлімінің мәжілісінде талқыланып қорғауға
ұсынылды.
Диссертацияның құрылымы. ... үш ... ... ... мен ... тізімі, информаторлар тізімі,
қысқартулар тізімі және қосымшадан тұрады.
ЗЕРТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Кіріспеде ... ... ... ... ... көзі
көрсетіліп, тарихнамалық шолу жасалады. Жұмыстың мақсаты мен міндеттері,
территориялық және ... ... ... және ... ғылыми құндылығы мен практикалық ... және ... ... ... ... «Ас беру ... шығу ... деп аталатын бірінші тарауында
қоғамдық өмірді әлеуметтік организм ретінде жалпылама ... ... ... ... ... ... элементтерін қарастыруды мақсат еттік.
Қай халықта болмасын өлген адамды соңғы сапарға шығаруға байланысты
атқарылатын салт-дәстүрлері ғасырлар бойына ... ... ... көп ... ... қоймайтын ең бір консервативті түрі.
Өйткені ол осы ... ... ... ... ... ... бір ... кеңістік аясында
қалыптасқан экономикалық-шаруашылық, діни-идеологиялық, әлеуметтік-саяси
және мәдени қатынастарды реттеп отыратын салт-дәстүрлерге негізделген ... ... мен ... ... ... ... ... бастысы болып табылады. Бұл жер діни тәртіптер мен ... ... ... ... ... тоғысатын бірден-бір
құбылыс. Басқа да ... ... ... халқының да өте ерте замандарда
қалыптасқан өлген ... ... ... ... ... ... негізін сақтап бүгінгі күнге дейін келіп жеткен. ... ... ... ... ... ... қазақ халқының рухани мәдениетінің қайнар көзі көне дәуірлер ... ... ... ... ... топтар мен тайпалар
мәдениетінің қойнауында жатқанын айқын аңғарамыз.
Деректерге көз ... ... ... діни ... ... көзқарастарының түп қайнары тым тереңде
жатқанын көреміз әрі жазба ескерткіштер мен ... ... ... еш ... толықтырып отырады әсіресе кісіні жерлеуге байланысты
салт-дәстүрлердің қазақтар мен ежелгі ... ... ... ... ... ... Қола ... Қазақстан
аумағында қоғамның дамуында түбегейлі өзгерістер ... ... ... ең ... ... оқшауланып бөлінді, ол әсіресе дәуірдің соңғы
кезінде, Беғазы-Дәндібай мазарларынан және ... ... ... Ерлер беделінің басым болуы, патриархалдық-үлкендерге құрмет
көрсету, ру, тайпа көсемдерін пір тұту ... ... ... ... ... қатынастар иерархиясында ... ие ... ... келе жатқан табиғат күштерін қастерлеумен бірге,
ата-баба аруағына табынушылықтың пайда болуына ықпал етті, жерлеу дәстүріне
байланысты орындалатын ... ... ... ... олардың тұтас
регламенттік циклі қалыптасты. Осы дәуірден бастау алған наным-сенімдер,
ата-баба аруағын қастерлеп, құрметтеу ... дами ... ... ... орналасқан, табиғи-экологиялық
заңдылықтарға сай шаруашылық-экономикалық жүйе классикалық ... ... ... аяқталған кезі-ежелгі көшпелілер
дәуірінің-қазақ даласының этномәдени келбетінің бейнеленуін келесі мыңдаған
жылдарға айқындалуында атқаратын рөлі өте зор. Қола ... ... ... ... қалыптасып, дами бастаған көшпелілік
өркениетінің толық қалыптасып, дамуы нақ осы ... ... ... Оның ... ... ... негізгі принциптері
өз шешімін тапты, осы рухани үрдістердің көпшілігі еш ... ... ... ... ... ... тіпті ежелгі, орта ғасырлардағы қоғамдық-
әлеуметтік, рухани сананың қалдықтары деп қарауға болмайды, өйткені осы түп-
тамыры ежелгі замандар койнауында ... ... ... ... ... халқымыздың әлеуметтік-рухани қатынастарының, ... ... ... мызғымастығын қамтамасыз етуге қызмет етіп келеді.
Ежелгі сақ, үйсін, ғұн, қаңлы және орта ғасырларда өмір ... ... ... көшпелі халықтардың ата-баба аруағына табынушылығы жайлы мәліметтерді
археологиялық ескерткіштер мен көне жазба деректерден ... ... Ә.Х. ... К.А. ... М.Қ. ... т.б пікірінше Бесшатыр,
Есік, Берель, «мұртты обалар» т.б. көлемді ескерткіштерді тұрғызу, қазіргі
қазақ халқының ас беру ... ... аса ... ... мәні ... жиынсыз тұрғызылуы мүмкін емес. К.А. Ақышевтің есебі бойынша бір ғана
үлкен ... ... салу үшін 65000 ... жуық ... ... қана ... ... діни көзқарасы (исламға дейінгі) жөнінде ғана
емес, қазақ халқының құрылуының қайнар көзі болып табылатын қазақ даласын
мекендеген ежелгі ... да діни ... ... ... ... ... ... көздерін (археологиялық, жазба деректері, бүгінгі күнге дейінгі
реликт түрінде жеткен ырым-жоралар жосыны, т.б) саралай ... ... С. ... «синкреттік» деп атаған діни-мифологиялық дүниетанымдық
көзқарас жүйелер иерархиясында табиғат тылсымдарына табынудан көрі ата-баба
аруағына табыну ... ... ... ... ... ... ... ғұмырының өн бойында, олардың діни наным-сенімдік жүйесінде жетекші
орын алғанына көзіміз ... Қола ... ... ... ... ... ... қатынастар жүйесінде
патриархалдық–рулық қатынастар үстемдігі орын алған ... ... ... ... ... ... айналады. Қола дәуірі,
ежелгі көшпелілер (сақтар) дәуірі ... ... ... ... ... олардың қоныстарын зерттеу
кезінде қолға түскен деректермен (үй-жайлардың ... ... ... ... ... ... анық ... дүниелік тіршілік
иелерінің мекенінде «құдайларға» орын жоқ, ол ... ... ... ... ... Қоныстардың қасында олармен бір
топографиялық кеңістікте ... ... ... ... ... ... құрылыстардың орны кездеспейді. ... ... ... ... салт-дәстүрге
байланысты, семантикалық күрделі мазмұндағы әр түрлі құрылыстарға толы.
Беғазы некрополындағы мазарлардың, Түгіскен кесенелерінің ата-баба
аруағына ... ... ... ... ... ... ... мен михрабтарымен толықтырылуы және қорым ... ... ... ... ... патша қорғандарын айналасындағы
қосымша құрбандық орындарының белгілері мен ... ... ... ... құрылыстары мен түркі кезеңінің ... ... тас ... және ... аса көп ... ... жылқыны,
құрбандыққа шалып өткізетін ас беру дәстүрі бір ... ... ... о ... хал-ахуалы жерлегендегі, жерлегеннен соңғы
ырым-жоралардың салт-санаға тән, ... ... ... еді. ... кейінгі ырым-жоралар дұрыс орындалса, онда ... ... ... ... ... түсіп, өз үрім-бұтақтары мен туған-туысқандарына
шапағатын тигізіп, жебеп ... ал олай ... ... ... ... ... шығарып салудағы ырым-жораның бұзылуы, артынша
бақытсыздық әкеледі, ал өлген адам ... ... ... бақытсыздықтан ада,
азат рухы еркіндікте деп есептелінеді. Қазақтарда аруақты қастерлеу салты
қазіргі ... ... өз ... адамның аруағына бағышталып орындалатын ғұрыптардың шығу ... ... ... ... ... ... сақ ... да
діни көзқарасында осы идея анық көрінеді.Осы дүниенің көшірмесі «о дүниеге»
өлген ... ... ... ... ... қалыптасқанын
көреміз. Өлген адаммен бірге оның беделі мен ... ... ... ... ... ... ... де осы әлеуметтік иерархиялық
басқыштағы дәрежесіне сай болып келуі ойымызды анық дәлелдейді. Осы ... ... ... ... ... да ас–тек қана тіршілікте,
қоғамдық өмірде әлеуметтік статусы өте ... аса ... ... ғана берілетінін білеміз. Әрі бұл ғұрыптық шараның орындалуы аса
көлемділігіне орай тек өлген ... ... ... ... ... ... ... бірігіп қана көтеріп ала алатын, аса қиын көлемді шығынды
талап ететін, жалпы қоғамдық іс-әрекет негізінде ғана іске ... ... ... ... мәні ... ... ... бойынша қай елдің,
рудың, тайпаның қандай екені басқа рулардан неден күшті, неден ... ... ... ... дос, ... қас екені осындай үлкен астарда білінетін.
Көшпелі халық үшін дүние өлім мен өмір таласынан тұрған, тұрады, әліде ... Шегі жоқ бұл ... өмір үшін көне ... ру ... ... ... тұра ... Рудан тыс жерде өмір де, тіршілік те, қызық та,
тұрмыс та болмаған. ... ... ... ... туды, ру сол
қажеттілікке әрқашан қызмет етті де. ... ... ... ... ... ... және ... рухани
мәдениетті толық қамтып отырды. Жалпы көшпелілердің ынтымақтастық идеясында
ата-баба культі ерекше орын алады.
Ас беру дәстүрі әуел баста ... ... ... ... ... ... қоғамның пайда болуымен бірге дүниеге келіп,
даму жолдарынан өткен тәңірлік, ата-баба ... ... ... ... негізінде қалыптасқан, бірте-бірте көшпелі
қоғамның әлеуметтік-саяси құрылымының күрделене түсуіне ... ... ... ... ... ... ... өмірін
ретке келтіруде зор рөл атқарып отырған ... ... ... ... ... ... айналған.
Екінші тарау «Ас беру дәстүрінің ғұрыптық мәні мен өткізілу тәртібі»
деп аталады. Рулық қатынасқа негізделген дәстүрлі ... ... ... жүйесінің өмір сүру қалпына сай өлімді ... кету деп ... ... өлім ... ... ... ... тәртібін қалыптастырған. Соған ... ... ... ... ... ... туғызды. Қазақтың жерлеу дәстүрі «шығарып
салуға» ұқсап, ол жеке-жеке ырым ... ... ... ... ... Олар: естірту, көрісу, жоқтау, аза тұту, еске алу, «үші»,
«жетісі», «қырқы», «жылы» ... ... ... ... ... сағана,
күмбез) т.б. Әрі бұлардың көбісі тек қана өлік ... ... ғана ... ру, тіпті тайпаның да парызы болып саналған, дегенмен бұл ... ... ... сақталып отырған. Егер де жылын өткізу адамның
жыныс, жас ... ... ... ... ... байланысты
өткізілсе, ас кез-келген адамға беріле бермеген. Ас ... ... ... ... ие, елге ... ... абыройлы, ел қамқоры, ел
ағаларына арналып жасына шектеу қойылмай-ақ беріле беретін тәрізді. Кейбір
деректерде жазылып ... елге ... ... ас беру үшін оның ... ... ... ... болуы шарт емес. Мысалы, тарихта белгілі ас
берілген тұлғалар Аттила 43 жасында (410-453), Күлтегін 47 ... ... ... ... 56 ... (1806-1862), Бөжей Ералыұлы 41 жасында
(1812-1853) қайтыс болған. Біздің ойымызша, ас ... ... ... ... ... критериялар ішінде жастық ерекшеліктің
ескерілуі міндетті емес ... бұл ... ... дінінің енуіне байланысты
пайда болған «жамау» болса керек.
Ал, әйелдерге ерекше бір жағдайларда болмаса, ... ... ... ас ... ... ... ... беру шарасына тек қана жақын
аймақтағы ағайын-туыстар, руластары ғана ... Жасы ... тым ... жасөспірім бозбалаларға жылын міндетті түрде бергенмен, ... ... аста ... ... ат ... ... ән-жыр айту
сияқты т.б. салтанатты ойын-сауық атқарылмайтын. Қазаның бір жылға толуына
арналып берілетін ас осы ... ең ... ... Асқа ... ... ... құрбандық дәмі үшін есепсіз көп мал сойылып,
әртүрлі ... ... ... ... жамбы ату, сайыс сонымен қатар
ақындар айтысы т.б. өткізіліп ұлттық салтанат немесе ... ... ... Ас беру ... ... ... ... шарттары мен
өткізілу тәртібі, ережесі қалыптасқан (жоқтау, қаралы ту тігу, сеп жию, тұл
ат, ақсақалдар кеңесі, сауын ... ошақ ... мал сояр күн, асты ... ... күн, ... ... асқа ... келу, аза салу, ұлттық
ойындары, тұл атты сою, сеп ... ... туды ... т.б.).
Аза тұтудың өлген күннен бастап ас берілген ... ... ... ... ... ... ең ... шарықтау шегі астың соңғы
күні өлген адамның «тұл» бейнесі жойылып, «тұл» ... ... мен ... ... ... көрінетін. Осы кезеңдерде оның әйелі ... ... ... ... қылады. Жыл бойына созылатын аза тұту
кезіндегі жоқтаудың негізгі міндеті – ол ... ... ... алған
орнын дәріптеу, көрсеткен еңбегін құр жалаң тізіп шығу деген жадағай
ұғымнан ... ... ... Адам өлсе де, оның жаны ... ол ... ... не ойлап отырғанымыздың бәрін біледі. ... оның ... ... ... ... ... ... болды, өлген адамның киесі
атады, бір пәлеге душар етеді деп ... ... ... ... ... мақтауға құрылатын себебі де сондықтан. Ас
кезінде жоқтаудың ... де ... ... да ... бола ... ... ... үшін айтпаған. Оны биік дәрежелі көркем өнер
сатысына көтеріп айтқан. Сол арқылы «о ... ... ... ... ... ... ... көркем сөзбен бейнелеп берген.
Қазалы болып, аза тұтып отырған отбасында ас ... ... ... ту» ... ... ... ... ту да астың да кез-келген
адамға байланысты беріле бермейтіні сияқты, өлген адамның ... ... ... ... ... ... да ... Жай қатардағы қарапайым халықта өлген адам шыққан үйді ... ... аза тұту ... ... ... Қаралы тудың да өлген адамның
жасына қарай түрі де әртүрлі болып ... ... мен XX ... бас ... ... мен қазақтар
жөніндегі жазба деректер мен ... ... ... ... ... ... ... туралы деректер көптеп кездеседі.
Өлген адамды «о дүниеге» шығарып салуға ... ... ... ... ... шығу тегі мен функционалдық қызметі туралы
зерттеушілер арасында әртүрлі ғылыми жорамалдар бар. Атты ... ... ат ... ... ... ... ... дейін бақанға іліп
қойған. Тұл атты өлген адамның жанының өтеушісі деп ... ... ... бойынша, тұлдау ер-азаматтарға қатысты ғана орындалады.
Бүгінгі қазақ мәдениетінің ежелгі ... ... ... тағы бір белгі–уақыт өте келе белгілі бір тарихи
фактілердің әсерінен өзгерістерге ұшырап, XIX ... ... ... бас
кезіне дейін келіп жеткен ежелгі тайпалардағы өлген адамды «о ... ... ... көму ... ... адамның жеке киім-кешегі, қару-
жарағы, күнделікті тұрмыстағы қолданған заттары). Қазақтардағы «сеп» жинау
рәсімі осы ... ... ... түрі ... ... Бұл ... біздің
ойымызша өлген адамды жеке заттарымен бірге көму және қазақтардың «сеп»
жинау рәсімі бір ... ... ... оны өткізу мәселесі арнайы алқалы отырыста–«кеңесте»
(ақсақалдар кеңесі) шешіледі. ... ... ... ... сүйектес-
тұқымдастарының (руластары) асты өткізу кезіндегі міндеттері айқындалады.
Асқа кететін малдай шығындары, тігілетін үйлерді ... ... ... ... ... Әр үйдің иесіне сол үйге түсетін қонақтарды қарсы алу
міндеті толық жүктеліп, ас өтетін жер белгілінеді. Ақсақалдар ... ... ... өте ... алқалы жиын дәрежесінде өткізілсе керек. Мысалы,
1863 жылы Ұлытау өңірінде Дүзен Сандыбайұлына берілген ас берудің ... ... ... елінің игі-жақсылары жиналып тек осы жиынның ... ... 100 қой ... ... айту өз ... осы ... ... асты қалай, қай жерде,
қай мезгілде т.б. өткізілетіні туралы шешімін ... ... ... ... айту ... ... ... астарға тән, әбден қалыптасқан
дәстүр, төңіректегі және алыстағы ауылдарға ас ... күн ... ... ... айтудың негізгі мақсаты-асқа шақырылатын елдің еш
қайсы қалмай, асқа асқан ұйымшылдықпен келуін қамтамасыз ету.
Ас беру ... ... ... ... кемі жоқ бір жыл ... байланысты емес. Қайтыс болған адамның жағдайына байланысты не ... ... ... не ... асып ... өткізіле береді. Бұл әрине
әдет-ғұрыптың бұзылғандығы болып есептелмейтін. Мәселен, Мұса ... оның ... ... 7 айға жуық ... өткен соң берілген. Жалпы астың
мерзімі 3-4 күннен бір ... ... ... тіпті одан да ұзаққа
созылатын болған: бірінші күні ошақ қазып, үйлер тігіледі; екінші күні ... ет ... ... күні ... ... ел арасындағы дау-жанжал
қаралады, төртінші күні ойын-сауық өткізіліп, ат шабады, асқа ... ... осы күні ... бастайды.
Ас өткізілетін жерге ең алдымен қаралы үй асқа 10-15 күн ... ... ... ... Қаралы үй оқшау тігулі тұрады. Осы күннен
бастап ас өткізетін отбасының рулас-туыстары киіз ... ... ... т.б. ... көрсете бастайды. Қонақтарға тігілген үйлер ошақтан
кемінде 50-100 метр қашықтықта, кейде одан да алыс ... ... ... ... ... ... жайылады, шақырылған
адамдардың бәрі осы үйлерге келіп орналасады. Үй саны ... ... ... ... Қорысбайдың асына 500 үй, Ұлытаудағы Ерден
Сандыбайұлының асына 500 үй ... XIX ... ... ... өткен Кәрібай асына 200 үй, Талдықорған өңірінде Ақсу өзенінің
бойында Тастөбеде ... ... ... 300 үй ... оның 100 үйін туған-
туысқандары, қалған 200 үйді руластары тіккен.
Әдетте астың бастауына бір күн қалғанда, мал ... ... ... ... ... ... ... жерде ет асылуға тиісті арнайы
ошақтар қазылатын. Олардың басына арналып ас үйлер ... бұл ... ... ... ... ... ... Ошақтардың
саны да шақырылған қонақтар көлеміне сәйкес болып келеді. ... ... ... Анар станциясының қасындағы) Ақтасты деген жерде өткен
Байдалы бидің асына 200 ошақ , ... ... 300 ошақ ... ... ... «ошақ қазу» немесе «ошақ майлар» (қырғыздарда «кемеге
бәйге») деп аталатын ... ... ас ... ашу үшін ... ... ... ... мал сойыла бастайды. Асқа сойылатын малдардың
мөлшері жайлы көптеген тарихи деректер кездеседі. Кіші жүздегі атақты ... ... ... қой, 200 ... Кіші жүз ... ... ... асында 200 қой, 40 жылқы сойылғандығы белгілі.
Асқа аса көп ... ... ... ас ... ... оның ... ... болғандықтан, асты ешбір сөз келмейтіндей, өте жоғары ... ... асқа ... талап-тілегін толық қанағаттандырып, ата-баба
дәстүріне сай ... ... ... ... ... етуге
тырысқан. Ол үшін ең әуелі ас басқарушы арнайы топ тағайындалатын. ... ... ... ... ... Асты
басқарушылардың атақ-абыройына астың тәртібінің сақталуы мен еш ... өтуі ... ... болған.
Асқа арналып тігілген ауылға келудің де өзіндік белгіленген тәртібі
болады. Әр рудан келген топты бастап келген сыйлы ... ең ... ... ... ту» ... ... ... үйіне келген бетінде марқұмды
жоқтау дәстүрін атқаруға тиіс, ... ғана бата ... ... аруағына
мінажат етіп, құрмет көрсетуі керек. Содан ... ... ... ... - деп ... ... өздерімен алып келген тарту-
таралғысын табыс ететін.
Ас-ас берушіге ғана емес ... де ... сын, әр ... ... ... ... ... үлкен сынақ. Сауын айтылып,
хабар алған елдер, асқа салтанатпен ... ... мән ... Асқа ... оған ... ... ... аса ыждағаттылықпен іріктеліп алынатын-
ды. Асқа бару жайын талқылап, топ құрамын белгілеу үшін ... ... ел ... бас қосқан мәжіліс шақырылатын.
Табақ тартуға әдетте ылғи сыпайы, ыңғайлы киінген жөн-жосықты ... ... ... ... ... ... қонақтардың
дәрежесіне сай мүшелердің салынып, тартылуын басқаратын, табақ жасаушы жасы
үлкендеу адамдар болатын. Табақ ... бір кісі ... ... ... ... ол ... өзге жаққа кетіп қалмауына жауапты.
Ас салтанаттарының ішінде айтыс-астың ... ... ... ... күнге
дейін жүргізіліп отыратын, ал аста орындалатын ұлттық ойындар түрі (бәйге,
балуан күрес, сайыс, жамбы ату, теңге алу т.б) ... ... ... ... ... ... ... тәрізді. Оның ішінде
бәйге–асты жалпы халықтық мейрам, ... ... ... ... ең ... ұлттық ойын түрі. Ас ... ... ... ... алғашқы күнінен басталатын
бәйгелер тізбегі (ошақ майлар, тай-құнан, дөнен бәйгелері) астың соңғы күні
өткізілетін аламан бәйгемен ... ... ... ... астың сән-
салтанат бағдарламасы аяқталады, астың ресми жабылуы жария етіліп, келген
қонақтар тарай бастайтын.
Астың соңғы күні сеп ... ... ... ту сындырылып, тұл ат
сойылады және соңғы рет жоқтау айтылады. Осы ... ... ... ... аза тұту ... ... паш етеді, бұл
жосын-жоралар әдетте аламан ... ... ... ... ... кейін марқұмның туған-туыстары мен асты өткізуге
ерен еңбек сіңірген сыйлы, кәделі адамдар сияқты шағын ... ... ас беру ... Кіші жүз, Орта жүз, Ұлы жүз ... ... тәртібінің ешқандай өзгешелігі мен ерекшелігі жоқ. ... ... ас беру ... ... ғана ... бүтіндей, бір тұтас болып
келетіндігімен қазақ ұлттық ... ... ... «Ас
беру дәстүрінің әлеуметтік-саяси реттеушілік мәні» атты ... ... ... ... ... әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі ас беру
дәстүрінің институционалдық реттеушілік қызметі сараланады. Ас ... ... ... ... ... мен
өміршеңдігін қалыптастырып, қамтамасыз ететін салт-дәстүрлік, әдет-ғұрыптық
жосын-жоралар жүйесінде ... ... ... ... ... ... Сан ... бойғы өмір сүру тәжірибесінің
нәтижесінде дүниеге келіп, екшеленіп, сұрыпталып ... ... ... ... ... жүйелері қалыптасып, белгілі бір
уақыттық-кеңістіктік өлшемде қоғамдық қатынастарды реттеп ... ... ... ... ... ... ... жосын-жораларының арасындағы ең бастысы өлген адамды
шығарып салуға байланысты қалыптасқан ырым-жоралар жүйесі болып табылады,
ал оның ... ас осы ... ... көптеген вариацияларының
арасындағы ең маңыздысы.
Ас берудің әлеуметтік идеялық негізі - ... ... ... ... ру ... мен ... культі десек, ас осы
қоғамдық ұжымдасудың әлеуметтік ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайды оның (аруақтың) абстрактылы қатыстылық (діни
жарнамалық) тұрғысынан ... ... ... ... ... ... адамның артын күтуші қауымның күш-қуатына тікелей байланысты. Асты
кез келген отбасы ғана емес, тіпті кішігірім ... да ... алуы ... ... Бұл жерде біз келтіріп отырған материалдық шығындардың
орасандығы ғана асты өткізуге қолбайлау болуы ... ... ол үшін ... ... ... руаралық қарым-қатынастар барысындағы саяси
бекемдігі, беделі астың ... ... сай ... өтуінің басты
кепілдіктің бірі болған. Сондықтан да кейбір аз рулар астың абыройлы, дау-
дамайсыз өтуін қамтамасыз өтуі ... ... ... күш-қуаты мол, ірі
руларға арқа сүйеп отырған. Егер ас берудің осы ... ... ... ... ... шайқалады. Мәселен, «Айман-Шолпан» жырында Көтібар-
Маман бай ... ... ... бір ... ас иесі ... ... міндетті ақырына дейін орындай алмауы ... ... ... ара ағайындық жағдайға жарамай, әлсіздік көрсетуі–осы дағдарыстық
ситуациялық жағдайдың тууына себепші ... ... ... ... ... Бұл жағдай–шөмекей руының жалпы руаралық қарым-қатынастар
иерархиясында Көтібар бастап ... ... ... байдың қолдаушысы
тамалардан әлдеқайда төмен тұрғанын анықтап, ас осы ақиқатты тек ... тек осы жай ... ... ... ... ... кейін) қоғамдық, әлеуметтік-саяси қатынастардағы гармониялық
қалыпты тұтастық қалпына келеді–Айман, Арыстан, Әлібек сияқты ... ... ел ... ... табысады.
Ал Көкетайдың асында осы дисгармониялық ситуация ... ... Ел ... ... жеке ақыл ... тәуелді болып тұрған
ел бірлігі оның әлжуаз, саяз ойлы ... ... ... ... ... ... тұтастықтың, ынтымақтастықтың бұзылып, ас аяғы
соғысқа ұласып Манастың өлімімен ... ... ... ... ... сөз ... ... керек. Қазақ қоғамының саяси қатынастар
жүйесін сараптағанда осы ... ... ... ... қағидасының өзгеше екеніне көз жеткіземіз. Әлеуметтік тұлғалану
қазақ ... оның ... ... ... негізделген,
таптық жіктелуден ада ұжымдық-ынтымақтастық психологиялық қағидалардан
туындайтынын көреміз. Ру–оның әр ... ... ... ... бекітіп, тұлғаландырады. Мәселен, Орталық Қазақстанда XIX
ғасырдың орта шеніне қарай берілген Алтай елінің ... ... ... ... асқа ... айтылған кезде Тоқаның іргелі елге айналған үш ата
баласы Барғана, Айтқожа, Сатыбалдылар тобына осы үш ... ... ... да, саны да ... отыз үйлі ... асқа ... тіпті ата
жолын сақтап «ағайын өкпеге қиса да, өлімге қимайды»-деп асқа өзі ... ... ... ... ... келген атына арнайы жүлде де
берілмей қалады. Бірақ бәйге үшін дау болып, ас шырқы ... Ал ... ... бір жыл ... барымтада қолды болып кеткен Алтай руының кедей
жігіті Жортықтың торқасқасына, асқа ... де ... ас ... жақ
барымталап алған) бәйгенің шаппай берілуін талап еткен ... ... аса ... ... ... ... ... атты тауып оны
тынықтырғанша асқа жиналған тоғыз дуан ел (Көкшетау, Омбы, Кереку, Семей,
Қарқаралы, Әулиеата, Атбасар, ... он жеті күн бойы асты ... ... Бұл ... ... ... ... қатар шешіледі, өткен
даудың да мәселесі осымен бітіп, ел арасы бітіседі.
Тіпті, бәйге жүлдесін ала-алмаған Елгелді жұрты да ... ... деп, «бас ... ... ... қол ... жең ... деген
принциппен, ата-баласының намысын жыртып, аруақ қасиетіне құрмет ... ... ... ... Ас ... оның ішінде әсіресе аламан бәйге
кезінде көптеген дау-дамайлардың орын ... ... ел ... ... көп. ... бұл аңыздардың шындықтан алшақтау жері ... ... тұсы оның ... ... ... ... ... формасы мен оның осы формалық бейнесінің сақталуын ... ... ашып ... Әрине, аңыз желісіне арқау болған оқиғаның ас
үстінде орын алуы ... ... ... оның ... ... ... ... сценариі ғана басқаша болуы мүмкін. Бірақ негізгі
мақсаты біреу. Ол қоғамдық-саяси және ... ... ... әрі осы ... бекітетін тетіктердің өміршеңдігін тексеру.
Осы аңыздардың межесінен (финалынан) көріп отырғанымыздай ... ... ... ... ... ... ... осы бірлікті тұтастандырып тұрған тетіктерінің арасындағы ... ... ... ... ... ... дағдарыстық
(кризистік) ситуациялық «қойылымдар» сәтті аяқталып отырады.
Ас ... ... ... ... ұлы ... ру ... жиын,
мәжіліс қызметін атқарған. Белгілі кісілердің аруағына бағышталған ... ... ... ... ... сайланған. Ел қорғау
жөнінде шаралар белгіленіп ру аралық талас-тартыс мәселері шешілген. Бұның
бәрі тек қана ... мән бар ... ... ғана ... ... ... ... басында) істелген шара болып табылады. Өйткені ас иесі
аруақ, болып жатқан оқиғалардың қатысушысы әрі куәгері ... ... ... ... ... Аста ... ... мен
берілген антты бүкіл халық болып жоғары бағалап, мүлтіксіз орындап отырған.
Ас беру тек қана өлген ... ... ғана ... ... ... ... ... тіпті асқа арнайы келген бүкіл халықтың да ... ... әрі ... ... ... ... осындай шаралар
арқылы ел бірлігінің ұжымдық-ынтымақтастық дәрежесі айқындалған. Ас өте
жоғары ... ... ... ... ... Абылайдың, Абылайдың асында Уәлидің хан сайланып,
қазақ мемлекетінің ішкі-сыртқы саяси жағдайына байланысты үлкен мәселелер
шешімі тапқаны, ал ... ... асы ... ... ... ... үш
жүздің басын қосқан, қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіріп инвеституралық
мәселенің шешілуін іске ... ... ... бұл аста үш ... ... ... ақ ... салып қазақ халқының ханы етіп көтерген.
Сондай-ақ астарда билер алдында шешуі қиын мәселелер жер дауы, жесір
дауы, құн дауы, мал дауы ... ... ... өз ... ... ... үстінде ел арасындағы шешілуі күтіліп қордаланып қалған көптеген
саяси мәселелердің санында, түрінде шек ... ... 1749 ... ... ... батыры Бейімбеттің асында тама Есет Көкіұлы батыр,
есімі жоңғар-қалмақ ... ... ... ... елінің ұранына
айналған Төлесұлы ... ... орыс ... ... ... ... ... көрінеді. Алайда осы жылдың күзінде
Есеттің қайтыс болуынан Бақтыбай ... ... ... ... ... шектінің емес, күллі Жетірудың Еділ қалмақтары, түрікпен, орыстарға
қарсы атамекен үшін күресін өмірінің ... қаза ... ... күніне
дейін басқарады.
1851 жылдың жаз айында Құнанбай әкесі Өскенбайдың асында Шу өзенінің
бойынан Арғын, Үйсін елінің адамдары ... жер дауы ... ... ... ... ... Шу ... бойымен өтетін
жайылым шекарасы бекітілген. Әрі осы аста ... мен ... ... ... ... өңірінде өткен жапсар–қаракесек Есбайдың асында Бәйсеит би
бастаған билер тобы Қаракесек пен ... ... жер ... қарап,
шекаралық белгі ата-бабадан қалған зираттар негізінде өткізілген, ағайынның
араздығы біржола басылған. Бұл аста, екі үлкен ру арасында өз ... ... ... бейбітшілікке шақыру мақсатында
өткізгендігін көруге болады.
1916 жылы Жетісуда ... ... ... ... ... ... белгілі кісісіне берілген аста, көп ел бас ... ... ... ... атқа мінер ел ... ... бас ... ... жарлығынан кейін толқып тұрған ел ... ... ... ... ел ... бекемдеп, атамекен азаттығы үшін
күреске сөз байласады.
Аста кез-келген ... ... ... ... ... ... сол ... шешімдер екі жақты жасалған құқықтық акт мәніне ие болған, оны бұзу дала
заңында аса зор қылмыс түрі болып саналған, әрі ... сай ... ... ... өте ауыр болған.
Ас–көшпелі қазақ елінің аса ірі руаралық ықпалдастық және ... ... ... ... ... ... ... қазақ
мемлекетіне танымал беделді басшылары жиналатын құрылтайға айналды, ел үшін
ынтымағы, бірлескен ... мол, ... ... ... ... Ас ... бірлігі мен жерінің тұтастығын сақтап, ел ... ішкі және ... ... бекемдеуде орасан, зор рөл атқарды.
Жұмыстың қорытынды бөлімінде ... ... ... ... реттеушілік қызметінің ғұрыптық қасиетінен басымдық
белгісі ... ... бойы ... өмір ... мен ... ... ... игеру барысындағы пайда ... ... ... ... ... ... ең басты, ажырамас элементтерінің бірі болып ... осы ... іске асуы мен ... ... ... ең ... бірі ... жоғары инстанциялық қасиетке ие. Өйткені,
өлген адамға құрмет үстіндегі ... сөз, ... ... ... ... ... олардың қандай әлеуметтік топқа ... ... ... ... ... ... ол тек қана ... адамды шығарып
салуға байланысты міндетті түрде орындалатын діни-ғұрыптық ... мен оның ... ғана ... ... ... ... ... одан әлдеқайда жоғары жалпы ұлттық маңыздағы саяси
форум дәрежесінде болған, дәстүрлі қазақ қоғамының құқықтық реттеу кодексі
іспеттес. Негізгі ... ... ... ішкі өміршеңдігін сақтаушы.
Этникалық құндылықтарды жаңғыртып отыру мен нормалардың ... ... ... ... туғызу арқылы қоғамның қалыпты
жағдайын сақтап, реттейтін тетіктерін ... ... ... динамикасын
қамтамасыз етеді. Осы қоғамдық-әлеуметтік қатынастарды реттеушілік қызметін
XX ғасырдың 20-жылдарына дейін сақтады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Уәлиханов Ш. Ш. ... ... // ... Ш.Ш. ... ... ... Жазушы, 1985. 259–346–бб.
2 Радлов В. В. Из Сибири. Страницы из дневника / Пер. с нем. К.Д. ... ... ... / ... и ... С.И. ... –М.: ... 1989.
–С.315–319.
3 Бөкейхан Ә.Н. Таңдамалы. Избранное. –Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995.
333–336 –бб.
4 Халид Қ. Тауарих хамса (Бес тарих) / Ауд. Б. Төтенаев, А. ... ... 1992. ... ... М. Ж. ... ... Екі томдық. –Алматы: Ғылым, 1992.
Т.2. –84–90 бб.; Көпейұлы М. Ж. Қазақ шежіресі. –Алматы: Жалын, 1993. 76–б.
6 Руденко С. И. ... быта ... ... // ... ... ... отрядов казахских степей. –Вып. 15. –Л.: АН СССР,
1930. –С.54–58.; Руденко С. И. Культура населения Горного Алтая в скифское
время. М–Л: Изд. АН ... 1953. ... ... Ф. А. Из ... ... ... ... XX века. –М.: Наука,
2002. –С.98–181.
8 Марғұлан А. Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана /
Cоставители: Д.А. ... Д. ... // ... А.Х. ... В ... Т.1. ... ... 1998. –С.386–390.; Марғұлан Ә. Х.
Археологическая разведка в Центральном Казахстане (1946)
// Изв. АН ... ... ... 1948. Вып. 4. ... ... Ә. Х.
Ежелгі жыр-аңыздар. –Алматы: Жазушы, 1985. 368–б.; Марғұлан Ә. Х. Қорқыт
туралы жазбалар // ... ... ... 1982. ... ... Ә.Х. Шоқан
және «Манас». –Алматы: Жазушы, 1971. 164–б.
9 Арғынбаев Х. А. Қазақ халқындағы семья мен неке ... ... ... Ғылым, 1973. 107–144–бб.
10 Ақатаев С. Күн мен көлеңке (ғылыми-танымдық аңсар). ... ... ... ... С. ... ... и ... культура
казахского народа. – Алматы: КазНИИКИ, 2001. –С.266–280.
11 ... А. Т. ... ... верований в семейной обрядности
казахов (XIX-начало XX в. ). –Алма-Ата: Ғылым, 1991. ... ... С.И. ... ... ... архитектуры
Западного Казахстана(на основе исследования малых форм). –Алматы: Ғылым,
1994. –С.167–171.; Ажигали С.Е. ... ... ... ... Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). –Алматы: Ғылым,
2002. –С.434–439.; Ажигали С.Е. Основные особенности погребально-
поминальной обрядности казахов Жетысу // Жетісу тарихы мен ... ... ... – Қаракерей Қабанбайдың 300 жылдығына арналған
ғылыми-теориялық конференция ... 2 ... ... ... ... Ж.О. Қоғам және этнос (XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының
этноәлеуметтік құрылымы). –Павлодар, 2004. 40–50–бб.; Омари Жамбыл. Бұхар
жырау (он екі тарих). –Қарағанды, 1994. ... ... Ж. ... ... в XIX ... ... и инновации. –Караганда, 1993.
–С.197–207.
14 Әлімбай Н. Қазақтың дәстүрлі тіршілік циклінің салт-жоралғыларының
теориялық ... ... ... ... // ... на ... ... (древность, средневековье,
современность). –Алматы: Санат, 1995. 123–127–бб.; Алимбай Н. Казахский ас
как модель мира кочевой культуры. (К семиотике одной из форм ... ... у ... // ... ... сессия
по итогам полевых этнографических и антропологических исследований 1988-
1989 гг. Тез. докл. в 3-х частях. –Ч. 2. –Алма-Ата, 1990. ... Н. ... как ... ... ... в кочевой
экосистеме // Алимбай Н., Муканов М.С., Аргынбаев Х. Традиционная культура
жизнеобеспечения казахов: ... ... и ... ... ... 1998.
234 с.
15 Геродот. История в девяти книгах / Пер. с греч. Г.А. Стратановского.
–Л.: Наука,1972. Кн.1. 600 с.; ... ... в ... ... / Пер. ... – Ф.М. ... –М., 1888. Кн.4. 391 с.; ... Страна
скифов.–Алматы: Изд. Дом «Кочевники», 2003. 168 с.; Иордан. О происхождении
и деяниях гетов «GETІCA» / Вступ. статья, пер. ... Е.Ч. ... ... изд. ... и допол. –СПб: Изд-во. Алетейя, 2001. –С.109–111.; Бичурин
Н. Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в ... Азии ... ... / Ред. текста, вступит. ст., комм. А. Н. ... и ... т. I. ... 1950. 390 с.; ... ... ... елшісі Ахмад ибн Фадлан, ибн-Аббас, ибн Рашид, ибн-Хаммадтың
кітабы // ... ... / ... ... ... ... 1992.
45–79–бб.; Карпини, Джиованни дель Плано. История монголов.; Рубрук, Гильом
де. Путешествия в ... ... / Под ред. Н.П. ... –М.: Географиц
, 1957. 272 с.
16 Спасский Г. И. Киргиз-кайсаки Большой, Средней и Малой орды
// Сибирский вестник. Ч.X. ... 1820. ... ... С. Б.
Записки генерал-майора Броневского о киргиз-кайсаках Средней Орды // ОЗ.
–СПб., 1830. Ч.44. –С.203–204.; Левшин А. И. ... ... ... орд и ... ... ... 1996. ... Плотников
В.Н. Поминки (Ас). Этнографический очерк из быта Зауральских киргизов //
ЗООРГО. Вып. 1. –Оренбург, 1870. –С.137–150.; Ибрагимов И. ... ... // ... и ... Россия. –СПб., 1876. Т. III. –С.51–63.;
Гродеков Н. И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т. 1.
Юридический быт. –Ташкент: ... С.И. ... 1889. 398 ... Ы. ... ... ... өлген адамды жерлеу және
оған ас беру дәстүрінің очеркі // Алтынсарин Ы. ... ... ... 1994. ... ... Е. Султаны Кенесары и Садык.
–Ташкент,1889. –С.7–8.; Путинцев Д. Некролог воспоминания о покойном ... // ... ... ... 1885. –№ 38, 39.; ... ... ... степей (Эмбинского уезда)
// Землеведение.1894.Т.I.Кн.2. –С.91.; Русская земля: природа страны,
население и его промысел / Состовитель Н. ... –М., 1904. ... ... Вл. Из ... ... // ... книжка Семипалатинской области на
1898 г. –Семипалатинск, 1898. –С.91.; Ивановский А. Киргизская байга
// ... ... ... ... сборник / Сост.: А.
Крубер, Д. Барков, С. Григорьев, С. Чефранов. – 4-е издание. –М., 1910.
–С.45–79.
17 Диваев А. А. ... ... ... // ... ... ... Вып. 2. 1897–1898 гг. –С.45–79.; Диваев А. А. Похоронный обряд
киргизов // Народный университет. ... –№ 45.; ... А. ... игры ... молодежи // ТВ. 1907. –№ 54.; Диваев А. А.
Киргизские причитания по покойнику. I. Киргизский текст причитания. II.
Русский ... ... // ... ... 1898. Т. XIV. Вып. ... ... С. Екі томдық шығармалар жинағы. 2-т. –Алматы: Жазушы, 1982.
295–299–бб.
19 Казахско-русские отношения в XVIII-XIX вв. (1771–1867 годы): ... и ... ... ... 1964. –С.103–106.; Цинская
империя и Казахские ханства: Вторая половина XVIII- первая треть XIX вв.
–Алма-Ата: Наука, 1989. Ч. 2. ... ... К. А. ... ескерткіштер елесі. –Алматы: Қазақстан, 1976.
38–б.; Ақышев К. Қазақ мемлекеті: эволюциясының басталуы мен даму
кезеңдері. Сақтар мен үйсіндер мемлекеті // Қазақ тарихы. ... 1994. ... ... ... М. К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя
культура Центрального Казахстана / Маргулан А. Х., Акишев К.А., Қадырбаев
М. К., Оразбаев А. М. / Под ред. А.Х. ... ... ... 1966.
–С.309–310.; Сорокин С.С. К вопросу о толковании внекурганнных памятников
ранних кочевников Азии // Археологический сборник / Под. ред. Б.Б.
Пиотровского. –Л.: ... 1981. Вып. 22. ... ... БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН
МАҚАЛАЛАРДЫҢ ТІЗІМІ
1. «Тайлақ тарту» немесе «қыз сыны»: қазақтың ас беру ... ... // ... және ... ... этнологиядағы әдіс, дерек әлеуметтік
институттар мәселелері. Ғылыми еңбектер жинағы. –Қарағанды: ҚарМУ, 2003.
82–87–бб.
2. Қазақтың ас беру ... шығу тегі // ... ... ... Ас ... ... сипаттары // Қазақ тарихы, 2004. –№3. 35–40–бб.
4. Ә.Х. Марғұлан зерттеулеріндегі тарихи сабақтастық (ас беру ... // ... А.Х. ... 100 ... ... ... мен ... мәдениетінің тарихи» атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. –Павлодар: С. Торайғыров атындағы
ПМУ, 2004. 78–94–бб.
5. Ас беру ... // Дала мен ... ... 2004. –№24. 16–б.
6. Ас беру дәстүрінің зерттелу тарихи // Қазақ тарихы, 2004.–№5. 35–44–бб.
7. Ас беру дәстүрінің саяси реттеушілік ... // ... С. ... ... мемлекеттік университетінің ғылыми–көпшілік журналы.
–Павлодар, 2004. –№2. 15–36–бб.
8. Қазақ қоғамын реттеуші ... // ... ... адамзаттық тарихи
ойлау аясында» атты халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары. 25–26-
мамыр 2005ж. –Алматы: ... ... 2005. ... Ас беру ... ... мәні мен ... // ... жалпы адамзаттық
тарихи ойлау аясында» атты халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары.
25-26-мамыр 2005 ж. ... ... ... 2005. ... Ас беру ... ... тарихи реттеушілік қызмет // «Тарихшы және
тарих: Қазақстандық тарих ғылымдарының–Тар жол, тайғақ кешу» ... ... ... ... ... С.
Торайғыров атындағы ПМУ, 2005. 547–556–бб.
11. Көне және орта ғасырдағы ас беру дәстүрі // «Тарихшы және тарих:
Қазақстандық ... ... жол, ... ... атты ... ... ... –Павлодар:
С. Торайғыров атындағы ПМУ, 2005. 596–612–бб.
12. Ақсақалдар кеңесі және асқа ... айту // ... ... 2005. –№4.
52–56–бб.
13. Ас // Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том: біртұтастығы
және ... / ... С. ... ... ... 2005. 245–263–бб.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық жүйе құру арқылы білім беру процесінің тиімділігін арттыру98 бет
Ақпараттық технологиялар сұрақ-жауап түрінде30 бет
Білім беру саласының дамуы105 бет
Білім беру қызметі дамытуының факторлары66 бет
Бағдарлы оқытуды ұйымдастырудың педагогикалық-психологиялық маңызы7 бет
География сабағында экологиялық тәрбие беру әдістемесі.61 бет
Жаңашыл 12-жылдық мектептің дене шынықтыру мұғалімін даярлау – заман талабы7 бет
Жылдық білім беру жүйесіндегі информатика рөлі8 бет
Компьютерлік технологияның педагогикалық мүмкіндіктері20 бет
Кәсіби білім беру психологиясы жайлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь