Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» еңбегі қазақ тарихының дерегі ретінде

Кіріспе
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы Ресей шығыстанушылары зерттеулерінің жалпы сипаты
2 ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы Ресейлік шығыстанушылар
3 Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» (Бес тарих) еңбегіндегі қазақ тарихы
4 Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» еңбегіндегі тарихи.этнографиялық мәліметтер
Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан тарихына қатысты жазба деректерді назардан тыс қалдырмай қазақ тіліне аудару, сараптау, талдау, құндылығын көтеру, деректер ішіндегі орнын белгілеу өзекті. Аталған шаралардың өзектілігін Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2007 жылдың 13 ақпанында «Мәдени мұра» 2004-2006 жж. мемлекеттік бағдарламасының іске асуына байланысты Қоғамдық кеңестің тарих, археология, этнология және т.б. салаларындағы жетекші ғалымдармен бас қосқан отырысында айтқан болатын.
Осыған байланысты, ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басында қызмет еткен, жергілікті оқымысты Құрбанғали Халидтың шағатай тілінде жазылған «Тауарих хамса» [1] атты еңбегі, 1992 жылы қазақ тіліне аударылып, жарық көрумен ғана шектелді. Еңбек мазмұнындағы қазақ тарихын беретін мәліметтерді іріктеп, тарих айналымына қосу уақыты жетті. Қ. Халид сынды шығыстану саласының өрбуімен қатар қызмет еткен жергілікті тарихшылардың есімдері мен еңбектері Отандық тарихнамада әртүрлі классификациялық топтар құрамында айтылып немесе мүлдем аталмай, дерек ретінде пайдаланылмай келді. Мұның себептері әртүрлі болды, біріншіден дәл ХІХ ғ. соңында Қ. Халид сынды, елден шыққан шығыстанушылар санаулы болды, екіншіден жергілікті тарихшылар еш зерттеу ұйымдарына тіркеусіз өз еріктерімен қызмет етті, үшіншіден жергілікті тарихшылардың еңбектері ескі тілде жазылды, төртіншіден тарихты жазуда еркін стиль пайдаланылды, бесіншіден жергілікті тарихшылар, оның ішінде Қ. Халид сол замандағы Ресей әкімшілігінің Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан территорияларына жүргізген саяси әрекеттерін еркін сынады. Осындай жағдайлар мен заман талаптары жергілікті шығыстанушылардың еңбектерінің дер уақытында аударылмай, ғылымдағы орнына ие болуына кедергі болды. «Тауарих хамсаны» бірең-сараң қолданушылар еңбекте кездесетін мәліметтерге салыстыру, сараптау, талдау жұмыстарын тиісті дәрежеде жүргізбеді.
Ендігі кезекте жергілікті авторлардың еңбектерін аударып қана қоймай, мәліметтер ретін деректанулық талдаулардан өткізіп, тарихты толықтыру «Тауарих хамсаны» зерттеу объектісіне айналдырудағы өзектіліктің мәнін аша түседі.
Сондай-ақ, Отан тарихын беретін жекелеген деректік еңбектерді бөліп алып, жан-жақты зерттеу, Қазақстан деректану саласы құрылымының нығайуына үлкен септігін тигізеді. Осы тұрғыдан «Тауарих хамса» ішінде берілген мәліметтерді қосалқы деректермен салыстыра отырып, біріншіден Қазақстан тарихын толықтыру болса, екіншіден деректану саласына құнды дерек ретінде енуіне жол ашу. Аталған шаралардың атқарылуы зерттеу жұмысының өзектілік аясын кеңейте түседі.
Сондай-ақ, Қ. Халидтың заманы мен қызмет еткен ортасын зерттеу өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Бұл мәселені қарастыру бірнеше тарихнамалық сұрақтардың басын ашып берген болар еді, мысалы:
- Қ. Халид сынды түрік-татар тобынан шыққан, жергілікті татар, башқұр, азербайжан, өзбек тарихшыларының есімдері мен еңбектерін тану;
1 Құрбанғали Халид. Тауарих хамса (Бес тарих). / Ауд. Б. Төтенаев, А. Жолдасов. – А.: Қазақстан, 1992. – 304 б.
2 Нұрсұлтан Назарбаев: «Мәдени мұра» - мемлекеттің соны стратегиялық ұстанымы. // Егеменді Қазақстан. - 14 ақпан - 2007. - №38 (24615). – Б. 1-3.
3 Құрбанғали Халид. Тауарих хамса. - Қазан: Өрнек, 1910. – 782 б.
4 «Шуро» - 1908 ж. қаңтар айынан Орынборда жұмасына 1 рет шығып тұрған, қоғамдық-саяси, әдеби жинақ журнал. Журналды татар алтын өндірушілері ағайынды Рамеевтер шығарған.
5 Дж.Х. Кармышева Казахстанский историк-краевед и этнограф Курбангали Халиди. // Советская этнография, 1971. - №1. – С. 100-110.
6 Жиренчин А.М. Из истории казахской. - А-А.: Казахстан, 1987. – 144 с.
7 Масанов Э. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. - А-А.: Наука , 1966. - 322 с.
8 Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ғасырдың 20-40 жылдарында – А.: Санат, 1994. – 416 б.
9 Қари (қари-ин) – құрынды түгелімен жатқа оқитын кісінің атағы.
10 Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья және неке (тарихи этнографиялық шолу). – А.: Ғылым, 1973. - 328 б.
11 Төтенай Б.Ө. - «Тауарих хамсаның» 37 бетін аударған, негізінен аударған - А. Жолдасов, қазақ тіліне екінші рет аударушылар, себебі еңбек ХХ ғ. 70-80 жж. Қытайда «Шалғын мұра» журналда жалғасты түрде жарық көрген.
12 Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет / М. Мағауин. – А.: Ана тілі, 1992. – 176 б.
13 Күйеу келтір, қыз ұзат. / Ш. Керімов. – А.: Ана тілі, 1992. - 112 б.
14 Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті / Ә. Дәрбісалиев. – А.: Ғылым, 1983. – 360 б.
15 Артыкбаев Ж.О. Казахское общество в ХІХ веке: традиции и инновации. - Караганды: Полиография, 1993. – 330 с.; Қазақ этнографиясы: этнос және қоғам. ХVІІІ ғ. – Қарағанды: Полиография, 1995. -266 б.
16 Алпысбес М.А. История Казахстана в казахском шежире (место шежире в изучении истории) / Автореферат диссертации на соискание ученной степени к.и.н. – Караганда, 1999. - 29 с.; Елешова З.Е. ХV-ХVІІ ғғ. қазақ тарихының фольклорлық нұсқасы. / Автореферат т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Қарағанды, 1999. – 25 б.
17 Иордан. О происхождении и деяниях гетов «GETICA» / Вступ. статья, пер. коммен. Е.Ч. Скрижинской. – 2-е изд. исправ. и допол. – СПб.: Изд-во: Алетейя, 2001. – 512 с.
18 Ирмуханов Б.Б. Этническая история древнего Казахстана (очерк). – А.: «Өлке», 1998. – 146 с.
19 Файзрахманов Г.Л. Древние тюрки в Сибири и Центральной Азии. – Казань: Мастер Лайн, 2000. – 188 с.
20 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. - Москва: Товарищество «Клышников – Комаров и К», 1993. - 512 с.
21 Ізтілеуов Т. Рүстем-Дастан (поэма). / Құрастырған М. Байдильдаев. - А-А.: Издание Казгослитиздат, 1961. - 604 б.
22 Бартольд В.В. Сочинения: Туркестан в эпоху Монгольского нашествия. - М.: Изд-во Восточной Литературы, 1963. – Т. 1. – 759 с.
23 Захау К.Э. (1845-1930) – немістің лингист шығыстанушысы; К. Броккельман (1868-1956); Н. Теодор (1836-1930) – КСРО ҒА шетелдік мүшесі.
24 Материалы по истории Туркмен и Туркмении: Арабские и персидские источники, VІІ-ХV вв. / Под. ред. С.Л. Волина, А.А. Ромаскевича и А.Ю. Якубовского. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1939. – Т. 1. – 612 с.
25 Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: Извлечения из арабских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном. / Подготовка к новому изданию, введения, дополнения и комментарии Б.Е. Кумекова, А.К. Муминова. – А.: Дайк-Пресс, 2005. – 709 с.
26 Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды: Извлечения из персидских сочинений. Собранные В.Г. Тизенгаузеном и обработаны А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным. / Отв. ред. П.П. Иванов. - М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1941. - Вып. 2. - 308 с.
27 Әбілғазы. Түрік шежіресі. / Ауд. Б. Әбілқасымов. – А.: Ана тілі, 1991. - 208 б.
28 Кычанов Е.И. Сведения из «Истории династии Юань» («Юань ши») о Золотой Орде. / Источниковедение истории Улуса Джучи (Золотой Орды). - Казань: Институт истории АН РТ, 2001. – 428 с. - С. 30-42.
29 Западно-Сибирский отдел ИРГО. – Семипалатинск.: Обл. типо., 1914. – Вып. 8. – 103 с.: 1 л. порт. – С. 1-16.
30 Байбулов Б. Заметки по истории и этнографии киргизов Монракской волости, Зайсанского уезда, Семипалат. области. – Семипалатинск, 1900. – 16 с.
31 Унковский И. Посольство к Зюнгарскому Хун-тайчжи Цэван Рабтану капитана от артиллерии Ивана Унковского и путевой журнал его за 1722-1724 годы. / Документы, изданные с предисловием и примечаниями Н.Ив. Веселовского. – СПб.: Тип. В.Ф. Киршбаума, 1887. – 276 с. (ЗИРГО по отд. этнографии. – Т. 10. - Вып. 2.).; Балкашин Н.Н. О киргизах и вообще о подвластных России мусульманах. – СПб.: Тип. министерства внутренних дел, 1887. – 57 с. – М/ф.
32 Броневский С.Б. Записки генерал-майор Броневского. О киргиз-кайсаках Средней Орды. // ОЗ. – СПб., 1830. № 117-119. – С. 400-420; № 120-122. - С. 45-88; 162-194; 357-364.
33 ҚР ОММ., 338-қ., 1-т., 407-і., 13-14 п.; 353-і., 19 п.
34 Көпеев М.Ж. Ел аузынан жиналған әдебиет үлгілері. / Құр. С. Дәуітов. – А.: Ғылым, 1992. – Т. 2. - 224 б.
35 Азиатская Россия. - Т. 1.: Люди и поядок за Уралом. / Под редакцией В.П. Семенова. – СПб.: Изд. переселенческого управления главного управления землеустойства и земледелия, 1914. – 576 с. 11 с. с илл. - С. 5-369.
36 Веляминов-Зернов В.В. Историческое известие о киргиз-кайсаках и сношения России с Средней Азиею со времени кончины Абуль-хаир хана (1748-1765 гг.). - Уфа: В губернской типографии, 1855. – Т. 2. Тетрадь 1-я. – 65 с.; Добросмыслов А.И. Тургайская область. Исторический очерк. Оренбург: Типо-лито. Ф.Б. Сачкова, 1900. - Т. 1. - Вып. 1. - – 124 с. отд. оттиска из ИООИРГО.; Лавров М.В. Туркестан. География и история края. / Сост. М.В. Лавров. - М.-Петроград: Изд. тов-ва В.В. Думнов, 1916. - Изд. 2-е. – 203 с. с илл.
37 ҚР ОММ., 374-қ, 1-т., 2921-і., 1-18-пп; 2943-і., 11-21-пп.; 2927-і., 1-9-пп.; 29-30-і., 1-2п.
38 Андреев И.Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. – А.: Ғылым, 1998. – 280 с.
39 ҚР ОММ., 374-қ., 1-т., 4388-і., 1-7п.; 21-қ., 1-т., 87-і., 1-2-пп.
40 Янушкевич А. Қазақ даласына сапар туралы жазбалар / Ауд. Ғ. Зұлхаров. – А.: Аударма, 2003, – 264 б.
41 Бес ғасыр жырлайды. – А., 1989. - Т.1. – 197 б.; Д. Бабатайұлы Замана сазы. – А., 1991. – 43 б.; Д. Бабатайұлы Тұнық тұма. Дулат жырау тағылымы: сын-зерттеу көзқарастар. / Құр.: Қ. Раев. – А.: «Раритет», 2002. 1-2 кітап. – 288 б.
42 Куропаткин А.Н. Кашгария: страны, ее военные силы, промышленность и торговля. – СПб.: Изд. имп. РГО, 1879. - 435 с.
43 Пясецкий Г. Путешествие по Китаю в 1874-1875 гг. через Сибирь, Монголию, Восточный, Средний и Северо-Западный Китай: В 2 томах. – М.: В унив. тип., 1882. - Т. 1. 2-е изд. – 584 с.; Пясецкий Г. Путешествие по Китаю в 1874-1875 гг.: В 2 томах. – М.: В унив. тип., 1882. 2-е изд. – 625 с.
44 Путешествие Н.М. Пржевальского. / Сост. А.В. Зеленин. - СПб.: Изд. П.П. Сойкина, 1900. - Т. 1. - 464 с. с илл.; Путешествие Н.М. Пржевальского. / Сост. А.В. Зеленин. - СПб.: Изд-во П.П. Сойкина, 1901. - Т. 2.: Всемирный путешественник. - 495 с. с илл.; Пржевальский Н.М. Из Зайсана через Хами в Тибет и на верховья Желтой реки. - СПб.: Тип. В.С. Балашева, 1883. – 473 с.
45 Полярков Ф. Последний эпизод дунганского восстания. - Верный: Типография обл. про., 1906. – 76 с.; Путешествие братьев Г.Е. и М.Е. Грумм-Гржимайло в Западный Китай. / Обработанно М.А. Лялинной. – СПб.: Тип. Н.П. Собко, 1901. – 293 с. ил.; порт.; 1 л. карт.; Селецкий И. Кульджинские переселенцы пограничной с Китаем полосы. – Казан: Типо-лит. имп. университета, 1905. – 82 с.; Богоявленский Н.В. Западный застенный Китай. – СПб.: Тип. А.С. Суворина, 1906. – 418 с.
46 ЗСОИРГО. - Кн. 32. - Омск: Типография штаба., 1906. – С. 1-30.
47 Руденко С.И. Казахи. Очерки быта северо-восточных казахов. / Сб. статей антропологического отряда казахстанской экспедиции АН СССР. Исследование 1927 г. - Ленинград: Издание АН СССР, 1930. – 58 с.
48 Русский вестник / Журнал литературный и политический, издаваемый М. Катковым. - М.: В унив. тип., 1878. - Т. 137. – С. 21-66.
49 Гордеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области: Юридический быт. – Ташкент: Тип-лит. С.И. Лахтина, 1889. - Т. 1. – 398 с.; 12 л. илл.; 1 л. прот.; Диваев А.А. О свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. – Казань: Тип-лит. имп. уни-та, 1900. – 29 с.; Памятники киргизского народного творчества. Киргизские причитания народного по покойнике, записанные А.А. Диваевым. // ИОАИЭ. – Казань: Тип-лит. имп. уни-та, 1898. отд. оттиск. - Т. ХІV. – 14 с. - М/ф.; Баллюзек Л. Народные обычай. // ИОИРГО. – Оренбург: Тип. Ф.Б. Сернева, 1900. - Вып. 15. – С. 45-167.; Бекимов М.Н. Свадебные обряды киргизов Уральской области. // ИОАИЭ. – Казань: Тип-лит. имп. уни-та, 1905. отд. оттиск. - Т. ХХІ. - Вып. 4. – 5 с. - М/ф.; Путешествие Свена Гедина в 1893-1897 гг. в Памир, Тибет и Восточный Туркестан. / Обработано А.Н. Анненской.- СПб., 1911. – 402 с. с илл.; 2 л. карт.
        
        ӘӨЖ 930. 221 [574]
Қолжазба құқығында
МҰҚАНОВА АРНА НАЗЫМҚЫЗЫ
Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» еңбегі қазақ тарихының дерегі
ретінде
07.00.09 - тарихнама, деректану және тарихты зерттеу әдісі
Тарих ... ... ... ... алу үшін ... ... ... Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік ... ... және Отан ... ... ... ... ... докторы,
профессор Р.М. Жұмашев
Ресми оппоненттер: ... ... Қ.М. ... ... кандидаты,
доцент Л.Қ. Жүсіпова
Жетекші ұйым:
Ш.Ш. Уәлиханов атындағы
тарих және этнология институты
Диссертация 2007 жылы «12» желтоқсан сағат 14.00 Е.А. Бөкетов атындағы
Қарағанды ... ... (100028, ... ... ... 28, бас ғимарат) жанындағы Д 14.50.11 ... ... Е.А. ... атындағы Қарағанды мемлекеттік
университетінің кітапханасында танысуға ... 2007 жылы «__» ... ... ... ... Өскембаев
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан тарихына қатысты жазба деректерді
назардан тыс қалдырмай қазақ тіліне ... ... ... ... ... ... ... белгілеу өзекті. Аталған шаралардың
өзектілігін Елбасы Н.Ә. Назарбаев 2007 жылдың 13 ақпанында ... ... жж. ... ... іске ... байланысты Қоғамдық
кеңестің тарих, археология, этнология және т.б. салаларындағы жетекші
ғалымдармен бас қосқан ... ... ... ... ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... қызмет еткен,
жергілікті оқымысты Құрбанғали Халидтың шағатай тілінде жазылған «Тауарих
хамса» [1] атты еңбегі, 1992 жылы ... ... ... ... көрумен
ғана шектелді. Еңбек мазмұнындағы қазақ тарихын ... ... ... ... қосу ... ... Қ. Халид сынды шығыстану
саласының өрбуімен қатар қызмет еткен жергілікті тарихшылардың есімдері мен
еңбектері ... ... ... ... ... ... ... мүлдем аталмай, дерек ретінде пайдаланылмай келді. Мұның
себептері әртүрлі ... ... дәл ХІХ ғ. ... Қ. ... ... шыққан шығыстанушылар санаулы болды, екіншіден жергілікті тарихшылар
еш ... ... ... өз ... ... ... ... тарихшылардың еңбектері ескі тілде жазылды, төртіншіден тарихты
жазуда ... ... ... бесіншіден жергілікті тарихшылар, оның
ішінде Қ. Халид сол замандағы Ресей әкімшілігінің Орта ... ... ... территорияларына жүргізген саяси әрекеттерін еркін сынады.
Осындай жағдайлар мен заман ... ... ... дер ... ... ... ... ие болуына кедергі
болды. «Тауарих хамсаны» бірең-сараң қолданушылар еңбекте ... ... ... талдау жұмыстарын тиісті дәрежеде
жүргізбеді.
Ендігі кезекте жергілікті авторлардың ... ... қана ... ... ... талдаулардан өткізіп, тарихты толықтыру
«Тауарих хамсаны» зерттеу объектісіне айналдырудағы өзектіліктің мәнін аша
түседі.
Сондай-ақ, Отан ... ... ... деректік еңбектерді бөліп
алып, жан-жақты зерттеу, Қазақстан деректану саласы құрылымының ... ... ... Осы ... ... хамса» ішінде берілген
мәліметтерді қосалқы деректермен салыстыра отырып, біріншіден Қазақстан
тарихын ... ... ... ... саласына құнды дерек ретінде
енуіне жол ашу. Аталған ... ... ... жұмысының өзектілік
аясын кеңейте түседі.
Сондай-ақ, Қ. Халидтың заманы мен қызмет еткен ортасын ... ... бірі ... ... Бұл ... қарастыру бірнеше
тарихнамалық сұрақтардың басын ашып берген болар еді, мысалы:
- Қ. Халид сынды ... ... ... ... ... ... өзбек тарихшыларының есімдері мен еңбектерін тану;
- түрік-татар тобынан шыққан жергілікті тарихшылардың зерттеулерінен
жаңа мәліметтер алу;
- жергілікті ... мен ... ... арасындағы байланыстар
мен айырмашылықтарды және өзара ықпалдарын көру.
«Тауарих хамса» ... ... 1992 жылы ... ... ... пайдаланылмай келуі, еңбектің сараптау жұмыстарына ... ... ... аудару бөлек атқарылған шара болса, оны талдау
құндылығы мен қажеттілігі мәселесін шешкен болар еді. ... ... ... деректермен талдап беру, пайдаланушыларға күдіктенбей
қарауға жол ашады. Себебі, еңбек мазмұнында кездесетін кейбір ... ... ... оның ... ... ... ... тарапынан
байқалған. Ал, талдау жұмыстары осы сияқты ойларды сейілдірген ... ... ... ... ... ... ... «Мәдени мұра»
бағдарламасының алдағы үш жылға созылуына себеп болды. Ондағы ... бірі ... ... ... деректерді сараптап, талдап,
пайдалану болып отыр. Осыған байланысты, Елбасы Н.Ә. Назарбаев: ... орта ... және ... оқу ... бағдарламаларын «Мәдени
мұра» кітаптары негізінде қайта қарап, толықтыру мәселесі де ойластырылуы
қажет» [2, 1б.] деп көрсетті. Ал, ... ... осы ... деректер
негізінде Қазақстан тарихын қайта жазуды мақсат тұтып отыр, мысалы Р.
Сүлейменов ... ... ... директоры, т.ғ.д., профессор:
Меруерт Әбусейітова, жаңадан жарық көрген еңбектердегі барлық мәліметтерді
жүйелеп, Қазақстанның толық тарихын жазып шығу ... тұр [2, 2б.] ... ... ... Қ. ... ... хамса» еңбегі 1910
жылы Қазан қаласында, «Өрнек» [3] баспасында жарық көргеннен ... ... ... деген пікір 1908-1917 жж. аралығында Орынборда екі айда бір ... ... ... [4] ... 1913 жылғы 6 санында [5], редактор
Ризаддин Фахрединовтың [7] мақаласында ... Р. ... ... ... ... ... «1910 жылы ... қаласында баспадан
автордың «Шығыс түріктеріне» (еңбек мазмұнына дұрыс анықтама берілмеген)
арналған екінші көлемді (себебі, Қ. Халидтың ... ... ... ... 1889 жылы ... шыққан бірінші еңбегі бар [6, 90б.]) тарихы «Тауарих
хамса» (мақалада «Тауарих-и ... ... деп ... ... атаумен
шықты», деп хабарлаған. Еңбекке: «Книга, это если исключить отдельные
элементы, ... к ... ... и ... ... прекрасный
труд. В ней много весьма полезных и нигде больше не встречающихся сведений.
Книга свидетельствует об ... и ... ... о чистоте и
свободе его мысли и разума» [5, 104б.] деп баға ... рет, Қ. ... және ... хамсаға» арнайы мақала жазған
Кеңес шығыстанушысы Дж. Х. ... ... ... 1971 ... ... и ... ... Халиди» [5] деген
атаумен жарық көрді. Дж. Х. Кармышеваның ... ... ... Э.
Масановтың «Очерк истории этнографического изучения казахского народа ... [7] атты ... ... «Тауарих хамсаның» назардан тыс
қалуына байланысты болды.
Дж.Х. Кармышеваның мақаласы Қ. Халидтың ... мен ... ... ... ... ... ... еңбек болды. Автор,
«Тауарих хамса» еңбегін түпнұсқа күйінде пайдаланып, мазмұнына қысқартылған
түрде сипаттама берген. Сондай-ақ, Қ. Халидтың ... жеке ... ... ... ... мен мақаланың бірінші бетінде фото суретін
жариялаған. ... ... ... жеріне байланысты: «Ряд фактов,
дополняющих и уточняющих биографию этого ученого, был любезно сообщен ... его ... ... ... ... Юсуповым. Он же подарил нам
сохранившуюся у него фотографию К. ... [5, 100б.] деп ... ... ... ... және оның ... деген, келесі оң
пікірді Е. Бекмаханов өзінің «Қазақстан ХІХ ... 20-40 ... ... еңбегінде: «Қазақстан мен Орта Азия тарихы ... ... ... ... ішінен Кәрі [9] - Құрбан-Әли-Қажы-Халид-оғлының (ұлы
деген мағына береді) түрік-татар тілдерінде жазылған қызғылықты ... ... ... ... түрік және парсы тілдерінде көп-көп деректер
келтіруіне ... бұл кісі ... ... тарихының білгірі болса керек»
[9, 17б.] деп жазады. Автор, біріншіден «Тауарих хамса» жөнінде айтып отыр,
екіншіден мазмұнымен ... ... ... ... себебі берілген
сипаттама еңбектің қысқаша мазмұнын жеткізіп тұр.
ХХ ғасырдың 70-80 жылдары еңбек, ... ... ... ... яғни қазақ этнографиясына арналған алғашқы зерттеулердің
бірі, Х. ... 1973 жылы ... ... ... халқындағы семья және
неке» [10] атты еңбегінде пайдаланылған. Тарихшы-этнограф «Тауарих хамсаны»
түпнұсқа күйінде, оның ... ... ... ас беру ... шығу тегі мен
атқарылуына, салыстырмалы дерек ретінде кеңінен ... ... «Қ. ... бойынша, ас беру әдеті хиджраның 1300 жылынан (Х. ... ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы деп ... ... жыл санау
бойынша, нақты 1883 жыл) ... ... ... ... ... ... [10, 141б.] деп, Қ. ... ұсынған деректі тікелей ақиқат ретінде
пайдаланған.
Кеңес үкіметі заманында «Тауарих ... ... ... күйінде қолданылған. Еңбек алғаш рет қазақ тілінде
1992 жылы Б. Төтенаев және А. ... [11] ... ... ... хамсаның» қазақ тіліндегі көшірмесі еңбектің түпнұсқалық
мазмұнын жойған жоқ, ... өте ... де, ... ... бірі ... ... ... көшірме негізінен қазақ
әдебиетінің тарихын ... ... ... ... жиі
пайдаланылды. Мұндай еңбектерде «Тауарих хамса» мәліметтері салыстырмалы
дерек ретінде ... ... ... және ... деген ақпараттық
мәліметтер назардан тыс қалып отырды. Мысалы, 1992 ж. ... ... ... «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет» [12] атты еңбегінде, Асан
Қайғы және қазақ хандығы дәуіріндегі Ақтамберді ... ... ... ... сынды тұлғалардың өмірі мен қызметіне байланысты тұстарында
«Тауарих хамсаны» пайдаланып, кейде Қ. ... ... ... ... ... Асан ... шығу ... байланысты «Тауарих хамсаның
авторының Асан Қайғыны кім деп білесіз деген сауалына ... ақын ... ... ...» [12, 24б.] деп, ... ... ... ... өзі
діндар Құрбанғали Асанның «Қайғы» аталу себебін дінге тіремек болады. Бұл –
халық санасындағы Асан бейнесімен қабыспайды» [12, 34б.] деп ... ... ... ... 1992 жылы жарық көрген Ш.
Керімовтың «Күйеу келтір, қыз ... [13] атты ... құда ... ... киіт ... және т.б. осы ... үйлену тойының атқарылуы керек
элеметтеріне қатысты тұстарында ... ... ... ... хамсаның» жоғарыда аталған этнографиялық еңбектерде жиі
ұшырасуының ... ... ... ... ... салт-дәстүрлері
біршама толық баяндалғанының белгісі. Сонымен қатар, осы мазмұндағы бірнеше
әдеби еңбектерде [14] пайдаланылған.
1993 жылдардан бастап, яғни «Тауарих ... ... ... ... көшірмесі көлемді зерттеулердің ішінде профессор Ж.О. ... жылы ... ... ХІХ ғасырдағы қазақ қоғамының этноәлеуметтік және
шаруашылық-мәдени құрылымына ... ... ... ... ... 1995 жылы ... көреген, ХVІІІ ғасырдағы қазақ елінің этникалық
және әлеуметтік өмірін зерттеуге арналған «Қазақ этнографиясы: этнос ... ... ғ.» [15] атты ... ... ішнара қолданылған.
ХХ ғ. 90-шы жылдарының орта шенінен ... ... ... ... ... көрініс тапты. Көбінесе, диссертациялық зерттеу
жұмыстарында пайдаланылып, дерек ретіндегі орны, нақты ... ... ... ... соңы ... ... ... [16] «Тауарих хамса»
шежіренің жазба нұсқасын жеткізуші ... ... ... ... ... ... Қ. ... өзіндік тарихшы ретіндегі қызметі мен орны
үстірт көрсетілген. Түптеп келгенде, ... ... ... хамсаның»
дерек ретіндегі орны мен Қ. Халидтың тарихшы ... ... ... ... ... туды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың басты мақсаты
«Тауарих ... ... және оның ... ... ... ... салаларындағы алатын орнын анықтау. Сонымен қатар:
- ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... оны ... ... ... ... Ресейде даму процессін анықтау;
- ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басындағы түрік-татар ... ... Қ. ... ... ... ... анықтау;
- «Тауарих хамса» Қазақстан тарихының алғашқы концептуалды нұсқасы
ретіндегі орнын анықтау;
- «Тауарих ... ... ... және ерте ... ... ... болып табылатынын;
- «Тауарих хамсаның» Алтын Орда және оның ... ... ... ... қалыптасқан жағдайларға дерек болып табылатынын;
- «Тауарих хамсаның» қазақ хандығы ... ... ... болып табылатынын;
- «Тауарих хамсаның» отаршылдық ... ... ... ... ... ... тарихи-этнографиялық деректердің орын алғанын,
қазақ халқының күнтізбесіне байланысты мәліметтердің кездесетінін;
- қазақ халқының отбасы және неке ... ... ... ... ... орын ... кейбір әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерге дерек болып табылатынын көрсету міндеттерінен тұрады.
Зерттеудің ... ... ... ортағасырлық грек-рим, шығыс (араб, парсы, түрік, қытай)
авторларының еңбектері;
- екіншіден, Патшалы Ресей империясының ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... татар, башқұр, азербайжан, өзбек, қазақ авторларының
еңбектері;
- жергілікті ақын-жырау шығармалары пайдаланылды.
Ерте ортағасырлық ... ... ... гот ... ... Шығыс Европа тарихынан готтар және оларға көршілес халықтар (ғұндар)
жөнінде VІ ғ. жататын тарихи-географиялық, ... ... бар ... и ... ... [17] атты еңбегі «Тауарих хамсадағы» қазақ
халқының ас беру ... шығу ... көне ... ... ... ... ... атауына берген этимологиялық
түсіндірмесін анықтау ... ... А. ... [18, ... ... ... ... тарихшы Менандрдың «Тарих» атты жазбасында, б.з. 558-582
жж. батыс түрік қағанатында болып қайтқан византиялық ... [19, ... ... ... Тобо хан ... отырған Арслан хан
резиденциясына барғанда көрген білгендері [20, 58б.], яғни түріктердің әдет-
ғұрып, ... мен ... ... ... ... «Тауарих
хамсада» Тобо хан - Тобық хан ... [1, 223б.] деп орын ... ... ... ... ... еңбектердегі мәліметтерге салыстыру
жұмыстары жүргізілді.
Фирдоусидің «Шах-наме» [21] атты шығармасы көне ... ... ... ... бірі ... ... ... парсы, кейін
түрік тілдеріне көшіріліп [20, 83-84бб.], жалпы түрік топтарының шығу ... ... ... ... бірнеше араб авторларының еңбектерімен
салыстырылып [20, 83б], деректік құндылығы жағынан жоғары ... ... Л.Н. ... ... ... ... со многими
другими источниками: Табари, Саалиби, Балами, Мирхондом, Себесом, сирийским
анонимом VІІ в. и ... ... Х в., ... чему ... что
... Фирдоуси есть детали. Упущенные другими авторами, но весьма для нас
важные» [20, 83б.] ... баға ... ... ... ат-Табари, Мирхонд еңбектері Қ. Халидтың «Тауарих хамсаны»
жазуда пайдаланған деректері ретінде ... ... Қ. ... ... ... Қожа ... ... «Дивани-и хикмен», Жүсіп
Баласағұнның «Құдатқу білік», Ибн ... ... ... ... ... ... ... ханның «Түрік шежіресін» және ... ... ... ... ... ... ... айтып кеткенмен, нақты пайдаланған ... ... ... керек. Аталған еңбектердің ішінде аударылып ... ... ... тарих айналымында пайдаланылып келгендері Қожа
Ахмет Яссауидің «Дивани-и хикмен», Жүсіп Баласағұнның «Құдатқу ... ... ... ... Әбілғазы Баһадүр ханның «Түрік шежіресі».
Көпшілігі В.В. Бартольдтың «Шығармаларынан» [22, 45-108 бб.] ... ... ... бүгінгі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... авторларының ежелгі түріктер
жөніндегі еңбектерін біршама толық талдаған ... ... ... ... ... заманы мен ТМД-дағы тарих ғылымынан кеңірек қарайтын болсақ,
ортағасырлық араб-парсы деректерін түпнұсқа ... ... ... ... К. Брокельман, К.Э. Захау, Н. Теодор [23] және т.б. Ал,
В.В. Бартольд, өз ... ... ... ... ... еңбектерінің негізінде жазған ... ... ... ... ... ... ... іші берілген
ежелгі Тұран ханы Афрасияб және Татар хан ұрпағы Сүйініш хан замандарын
анықтау тұрғысынан ... ... ... ... ... ... Қ. ... қандай
еңбектерді пайдалануы мүмкін деген сұрақпен, авторларды өмір ... ... ... ... ... араб ... даму кезеңінде
өмір сүріп, қызмет еткен шығу тегі ирандық, шамамен 820 ж. ... ... ... ибн ... ибн ... «Китаб ал-месалик ва-л-
мемалик» атты жалғыз сақталған, географиялық еңбегін («Книга путей и
государств») [19, 17б.] ... ... ... ... ... қараған
керуен жолдарының маршруттары және қыпшақ, қимақ тайпалары [19, 17б.; 24,
51б.] жөнінде ... ... ... ал ... ... ... жорық жүргізген аудандары мен қыпшақ тайпасының этногенездік
тарихы біршама баяндалған. Аталған еңбекті Қ. Халид ... ... ... ... ... болған.
Абу-Джафар Мухаммед ибн Джерир ат-Табари, 839 ж. Табаристанның Амул
атты қаласында дүниеге келген (923 ж. қ.б.). Оның осы ... ... ... ... ... («История пророков и царей») [25, 22б.] ... ... мәні бар ... жер ... адамзаттың, ежелгі басты
мәдени орталықтардың және інжілдік патриархтар мен ... ... және ... аңыз ... ... ... Рим және византия
императорларының тарихын христиандық деректер негізінде, ежелгі ... ... ... ... ... Орта Азия және ... өзіне дейін өмір сүрген Мухаммед ибн Исак (768 ж. қ.б.), ал-Вакыди
(823 ж. қ.б.), ... Али ибн ... ... (753 ж. д.к.) ... ... ... ... Еңбек арабтық тарихнаманың алғаш дами
бастаған кезеңдерінде жазылған, әрі өзінен кейінгі авторларға дерек болған.
Әсіресі, жер бетінде адамзаттың ... ... ... ... Рашид-ад-
Диннің «Жами ат-Тауарих», кейін Әбілғазының «Түрік шежіресіне» және ... ... ... ... ... ... ... ал аталған
шығармалардың «Тауарих хамсада» қолданылғаны белгілі. Жер ... ... ... жер ... жаратылған Адам Атадан тарату ... ... ... алған шығыс авторларының ұстанатын
дәстүрі. Бұл, дәстүрдің ат-Табари арқылы ... ... ... ... әрі ... ... Али ибн ... ал-Масуди шығу тегі
араб, Бағдатта дүниеге келген. «Мурудж аз-захаб ва маадин ... луга и ... ... атты ... және ... ... ва-
л-шираф» («Книга наставления и убеждения») [24, 25б.] атты еңбектері келіп
жеткен. Соңғысында түріктерге қатысты құнды тарихи-этнографиялық [19, ... ... ... ... жазуда Ибн-Хордадбектің шығармасын
пайдаланған [24, 25б.] ... ... ... авторлардың ішінде Вали ад-дин Абд ар-Рахман Абу Зайда ал-Малик
ал-Хадрами ибн Халдунның (1406 ж. қ.б.), ... ... жж. ... ... ... жарық көрген, жалпы тарихи «Китаб ал-ибар ва-диван ал-мубтада ва-
л-хабар фи аййат ал-араб ... ... ... назидательных
примеров и сборник подлежащего и ... по ... ... ... и ... [25, 268б.] атты ... V ... аудармасы
пайдаланылды. Нақты, томда Алтын Орда жөнінде мәліметтер берілген. ... ... Орда және оның ... ... ... мәліметтері [25,
269-278бб.] ибн Халдунның жазған баяндауларымен сәйкес келеме, ... ... ... ... ... жүргізілді.
Шыңғыс хан және оның заманы мен ұрпақтарына қатысты құнды дерек болып
табылатын ... ... ... ... ... жинағы») [26,
39б.] атты еңбегі, «Тауарих хамсаның» ... Орда ... және оның ... ... ... Бахадүр ханның «Түрік шежіресі» [27] Қ. ... ... ерте ... және ... жазу ... ... ... бірі. «Тауарих хамса» мен салыстыру жұмыстары сөзбе-
сөз қайталауларды, сондай-ақ айырмашылықтарды да көрсетті.
Ортағасырлық қытай деректерінің ... ... ши» [28, ... атты
деректің аудармасы, Алтын Орда хандарының генеологиялық ... ... ... ... ши» ... ... билеушілерінің заманын
сипаттайтын дерек. Еңбектің 1368 ж. Юань (монғол династиясы) орнына келген
Минь династиясының ... Чжу ... ... аз уақыт ішінде,
яғни 1670 ж. жазылған. Еңбекте ... ... ... ... көруге болады. Аудармадан үзінділер Алтын Орда хандарының
генеологиясын салыстыру тұрғысынан пайдалы ... ... ... зерттеу бөлімдері жүргізген ... ... ... ... ... хандығы, отаршылық заман
дәуірін, этнографиялық мәліметтерді ... ... ... ... ... ... оның ішінде қазақ-қалмақ жаугершілігі заманына
байланысты кейбір оқиғалар ұмыт болып немесе тарихтағы орны, хронологиясы,
нақты белгіленбей ... жүр. ... ... ... ... көлемді зерттеулер мазмұнында айтылмаған. Мәселен, қазақ-қалмақ
аралық ірі саяси келісімдердің бірі «Қанды жап» бітімі сирек ... осы ... ... ... ... ... бас аяғы «Тауарих хамсада» біршама толық баяндалған. Оқиға
деректанулық талапқа сай, ... ... ... ... деректермен
талдаудан өтті. Оқиғаның болған жері ескеріліп, Семей облысына ОГҚ батыс-
сібір бөлімшесі ... ... ... ... ... [29], ... уезі, Манрақай жеріне Б. Байбуловтың [30]
жүргізген жазбалары салыстырмалық тұрғыдан пайдаланылды.
Қазақ ... ... ... ... ... ... Ресей, Қытай
мемлекеттері аралық саяси ... ... И. ... ... [31] ... С.Б. Броневский [32] еңбектері, мұрағат
қорынан 338-қордың, 1 ... 107; ... [33] ... ... ... мен оның ... өрбіген тарихи оқиғаларға байланысты Көтеш
ақын мен Бұқар жырау шығармашылықтары [34] кеңінен пайдаланылды.
«Тауарих хамсада» отаршылдық дәуірдің алғашқы ... ... ... ... құлауымен, ондағы казак басшысы Ермактың алған орнымен
байланыста баяндалған. Осы ... ... ... ... ... ... тарихшылары (ХІХ-ХХ ғ. басында) екі ... ... ... ... келе ... ... ... байланысты, Қ.
Халидтың ұстанған көзқарасы ақиқатқа жақын екенін, «Азиатская Россия» атты
жинақтың «Люди и порядки за Уралом» [35] атты ... ... ... Кіші ... ... қосылу процесі мен ... ... В.В. ... А.К. ... М.В. ... ... қолданылды. Сондай-ақ, мұрағат қорларынан 374-қордың
(Пограничное управление ... ... 2921; 2943; ... істері;
[37] қосалқы, толықтырушы мәліметтер ретінде іске асты.
«Тауарих хамсада» Орта ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі жағдайлар капитан И.Г. Андреев [38] жазбалары,
Аягөз жеріндегі Солтабайұлы Барақ сұлтан ... ... ... ... ... ... аға ... есімдері сақталған ісқағаз ... ... ... ... іске асты. Осы мәселелерге ... ... А. ... [40] ... мен ... ақын-жыраулары
Д. Бабатайұлы мен Ж. Сағындықұлының [41] ... ... ... ... ... отаршылдық замандағы ... ... ... ... ... капитаны, соғыс министрі
А.Н. Куропаткинның [42], 1874-1875 жж. Сібір, Монғолия, Шығыс, ... ... ... ... арқылы Қытайға саяхат жасаған
Г. Пясецкидің [43], атақты саяхатшы Н.М. ... [44], ... ... ағайынды Г.Е. и М.Е. Грумм-Гржимайлолардың, И. Селецкидің,
Н.В. Богоявленскидің [45] ... ... ... ... облысына ОГҚ батыс-сібір бөлімшесі жүргізген ... ... ... 32 ... [46], қазақ халқының күнтізімі, оның
төңірегінде айтылатын мәселелер, яғни жұт, сүмбілі, ай мен үркер жұлдызының
тұтылу уақыттарын ... ... ... ... ... ... С.И. ... «Казахи. Очерки быта северо-восточных ... атты ... ... дерек ретінде салыстырылды.
М. Катковтың шығаруымен жарыққа шығып тұрған «Русский вестник»
журналының 137-ші томы [48], ... ... ... ... ... ... болған адамға ас беру тұрғысынан, ... ... ... жазылған. Еңбекте, тақырып «Семей облысы қырғыздарының ғұрпы»
[48, 23б.] деп ... ... 1878 ж., яғни ... ... ... ... ... бетіне түсіп, жарық көрген нұсқасы. Бір
ерекшелігі, деректегі «жар-жардың» орындалуы «Тауарих хамсада» ... ... ... ... ұқсастық, некелесу тойы екі еңбекте ... ... ... ... ... ... білдірді.
Қ. Халид қазақ халқындағы отбасын құруда некелесу ішінде орындалатын
дәстүрлер мен ғұрыптарды ... ... ... баяндаған.
Мәліметтер, ел іші жүріп жиылған және ... ... ... ... құралған. Мәліметтерді дәлелдеу үшін, Ресейлік
шығыстанушылары: Н.И. ... А.А. ... Н.М. ... Л.
Баллюзектің, Гедин Свеннің [49] еңбектері салыстырмалық тұрғыдан қажет
болды. Некелесу процессінің ішінде орындалатын қалың мал ... киіт ... ... ... ... орындалуында берілетін мал басы сандарының
өлшемдері, аталған ... ... ... ... хамсада» берілген көрсеткіштердің шыншылдығын анықтайды.
ХІХ ғ. соңы ХХ ғ. ... ... ... ... ... мен ... диссертация бойы жиі пайдаланылды. Әсіресе,
Ресейдегі ... ... ... мен ... ... ... ... башқұрт, азербайжан, өзбек, қазақ халықтарынан шығып қызмет
еткендер аралық байланыстар мен айырмашылықтарды ... ... ... И.Н. ... В.Г. ... Н.М. Ядренцев, А.Ю. Якубовский,
Н.А. Аристов, Н.Н. ... Н.Ф. ... А.А. ... В.В. ... ... В.В. Бартольд, венгерлік батыс ориенталисті Г. Вамбери
өмірлері мен ... ... ... ... ... башқұр, азербайжан, өзбек, қазақ авторларының
еңбектерінен Ш. Марджани, Р. ... К. ... Г. ... ... А-К. Бакиханов, Ш. Құдайбердиев, М.Ж. Көпеев еңбектері
пайдаланылды. Жалпы, ... ... ... диссертациялық жұмыстың
мақсат-міндеттерін, тақырыптың мәнін ашу жолында тимділік танытып, көптеген
мәселелердің басын ашуда ... ... ... негізі. «Тауарих хамсаның» дерек
ретіндегі құндылығын және оның мазмұнындағы мәліметтермен ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері және
герменевтикалық талдау кеңінен қолданылды.
Деректанулық әдістер ішінде, ... сын ... ... ... ... ... анықтау үшін қолданылды. Деректерді
деректанулық ... ... ... ... ... ... құндылығын
көтеруге, оны өңдеуге, әдіс-тәсілдерді таңдауға пайдалы болды.
Тарихи-салыстырмалық әдіс, «Тауарих хамса» мазмұнындағы ақпараттарды
қосалқы ... ... ... ... зерттеу жұмысы бойы
қолданылды.
Сондай-ақ, еңбектің жазылу мақсатын анықтау барысында, ... ... ... ... Осы ... көтеруде объективтік принціп қағидасы
«Тауарих хамсаның» пайда ... ... ол ... әсер ... ағымдардың
шығу тегін қарастыруда пайдаланылды.
«Тауарих хамсаның» жазылу тілін, стилін, деректегі ... ... ... хронологиялық көрсеткіштерді, еңбектің
құрылымын ... ... ... ... ... лингвистика,
текстология тәсілдері қолданылды.
Лингвистикалық әдіс-тәсілдер, еңбек іші кездесетін түп негізі арап,
парсы, ... ... (жыл, ай, ... ... ... түсу ... ... пайдаланылды.
Хронологиялық әдіс арқылы, еңбекте берілген хижралық жыл санаулар
григорияндық күн тізбеге сәйкестендіріліп, ... ... ... ... ғылымда беріліп жүрген жылдармен келістірілді.
Деректе баяндалған оқиғалардың толықтығын, ... ... ... ... ... автордың көзқарастарын,
жанамаланған ... ... ... ... талдау
пайдаланылды.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. Қазақстанның ежелгі ... ... ... болған кезеңінен бастап б.з. ХХ ғасырына дейінгі уақыт аралығын
қамтиды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысының ... ... ... «Тауарих хамса» еңбегіне, алғаш рет деректанулық талдау жасалып,
нәтижесінде Қазақстан тарихының әрбір қоғамдық ... ... ... жаңа ... реті ұсынылып, мәліметтер тексеріс
жұмыстарынан өтіп, тарихтың зерттеу айналымына еніп ... ... ... ... ... ... ... ретінде хронологиялық
тұрғыдан бір жүйеге келтіріліп, Қазақстан тарихын ұсынатын еңбек ... ... ... «Тауарих хамсада» кездесетін қосалқы деректер сараптау
жұмысынан өтіп, бір ... ... ... ... күнтізбесі, отбасы
және некесі, кейбір әдет-ғұрып, салт-дәстүрлері деп көрсетілді. Қосалқы
деректер ... ... ... ... ... қоғамындағы атқарған
қызметтері мен маңызы сөз етілді.
Сондай-ақ, Қ. Халидтың жергілікті шығыстанушы зерттеуші ретіндегі орнын
анықтау мақсатында, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... басы ... ... ... ... ... ... башқұрт, өзбек, азербайжан
жергілікті шығыстанушыларының қызметтері қарастырылды. Нәтижесінде, Қ.
Халидтың сол ... ... ... зерттеуші ретіндегі орны
дәлелденді.
Зерттеудің ғылыми-практикалық маңыздылығы. Қазақстан деректануы,
Қазақстан ... ... ... жаңа заман тарихына, сонымен
қатар шығыстану саласына қосымша ... ... ... ретінде
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыс Е.А. Бөкетова
атындағы Қарағанды мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ғылыми семинарының отырысында
талқыланып, қорғауға ұсынылды. Диссертациялық жұмыстың негізгі ... ... 4, ... ... 7, ... 2 мақалалар ретінде жарық көрді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1 Қазақстан тарихы елеулі ... мен ... ... ... сондықтанда барлық деректер қорын жинақтап, алдымен деректанулық
талдау жұмыстарынан өткізу міндет. Осы ... ... ... барлық
кезеңдеріне құнды деректер ретін беретін, бірақ ... ... ... Қ. ... ... хамса» еңбегін тарих ... ... ... қосу ... ... ... мәселесі болып
табылады.
2 ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басы ... ... ... ... ... ... тарихшылардың қызметін Ресей шығыстану
мектебімен байланыстыру. Осы мақсатта, Құрбанғали ... ... ... ... қызметін көрсете отырып, қоғамдағы ... ... ... хамса» мазмұнындағы мәліметтерді, жалпы ... ... ... деректерді бөліп алып, Қазақстан тарихи кезеңдеріне орай
топтастырып, дәуірлер тарихын бірегей құнды мәліметтермен ... ... ... ... тарихи-этнографиялық мәліметтерді
түрлеріне қарай жіктеп, сараптап, деректанулық талдау жұмыстарынан өткізіп,
шыншылдықтарын анықтап қазақ этнографиясы, қазақтың ... ... ... ... ... тарихи антропология, этнология салаларына
қатысты құнды болып табылатынын көрсету.
5 Қ. Халид сынды жергілікті, ... ... ... ... ... еңбектерін Орталық Азия халықтарының тарихын
зерттеудегі ғылыми еңбектерде пайдалануды әдетке ... ... ... ... зерттеу барысында «Мәдени мұра»
бағдарламасының ... ... ... ... ... ... хамса» еңбегінде Орталық Азия халықтарының тарихы мен
этнографиясына қатысты мол деректер ... және де аз ... ... де ... ... ... ... осы жұмыс арқылы
дүниежүзілік тарихнамадағы орнын белгілеуге жол ашу.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу анықтамадан, қысқартудан, кіріспеден,
үш тараудан, негізгі ... ... ... ... ... ... БӨЛІМ
Диссертацияның кіріспе бөлімінде – тақырыптың өзектілігі, ғылыми
құндылығы, ізденіс деңгейі, ғылыми жаңалығы, ... ... ... ... ... алғы ... ... Тақырыптың
зерттелу деңгейі, теориялық және практикалық мәні ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... жалпы сипаты деп ... ... ... ... жағдайын сипаттауға арналған. Бірінші
бөлім: ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... Ресейде қалыптасқан шығыстанудың біртіндеп Ресейлік ... ... ... сөз ... ... ... ... шаралардың бір жақты емес, сонымен қатар жергілікті түрік-
татар өкілдерінің көмегі мен ... ... ... сабақтастырып айту.
Ресей тарапынан Шығысты, оның ішінде Орталық Азия ... ... ... ұйымдастырылған шаралар, бастапқы уақыттан ... ... ... ... арқылы іске асты. Мысалы, Ресейден
жіберілген мамандардың жергілікті шығыстанушылармен ғылыми ... ... Осы ... ... ... ... ... атаумен, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... басы ... ... ... ... ... яғни орыстық және түрік-татарлық деп
қарастырылды. Түрік-татар тобына, бірінші орында еділ ... ... ... ... және т.б. халықтардың өкілдері кірді. ... ... ... мектебінің негізін қалаған: ... И.Н. ... және А. ... және т.б. есімдері аталып, осы
саласында атқарған қызметтері жөнінде ... Осы ... ... ... В.Г. ... Н.Ф. ... А.А. Диваевтың
және т.б. атқарған қызметтері баяндалды. Сонымен ... ... нық ... мен ... ... зор ... ... В.В.
Бартольд пен В.В. Радловтың еңбектеріне шолу берілді.
Ресей тарапынан даярланған мамандар мен ... ... ... ... ... ... себеп болған жағдайлар,
егжей-тегжейлі қарастырылды. Осы ... ... ... ... ... ... бар деректер сараптау
жұмыстарынан өтіп, түбегейлі қорытындылар жасалды. Мысалы, шығу ... ... ... Н.Ф. ... зерттеулері негізінен жергілікті
шығыстанушылармен байланыста жүрген. Н.Ф. Катановтың татар-қазақ, қазақ-
орыс және т.б. ... ... ... ... ... ғылымда
түбегейлі жетістіктерге жеткені, жан-жақты баяндалды. Әсіресе, ... ... ... ... тарихи-этнографиялық, фольклорлық
мұрасының қағаз бетіне түсіп, жарыққа шығуы жолында ... ... ... ... айтылмай жүрген өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... ... иелігіне
қараған жергілікті шығыстанушылардың есебінен толығуы, тұрғысынан айтылды.
Ресейлік деген атау, осы салаға ... ... ... ... ... ... ... башқұрт, азербайжан, өзбек, қазақ сияқты
жергілікті зерттеушілер есімдерін жаңғырту мақсатында ұсынылған.
Екінші бөлімде, ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басы ... ... даму ... ... ... етіп, өз үлесін қосқан Құрбанғали
Халидтың «Тауарих хамса» еңбегінің, жалпы тарихи маңыздылығы мен деректің
құндылығы ... ... ... ... ... үшін ... ... басы
ашылып, іске асты:
- біріншіден, еңбектің тілі;
- екіншіден «Тауарих хамсаның» ... ... ... ... мен көшірмелерінің жарыққа шығу тарихына байланысты ... ... ... «Тауарих хамсаның» 1910 жылы «Өрнек» баспасында шыққан
түпнұсқасы мен 1992 жылы қазақ тіліне аударылған ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерге,
ұлттардың этникалық тарихына, тарихи-этнографиялық ... ... ... ... ... «Тауарих хамсаны» жазу жолында
жүргізген зерттеу жұмыстары, пайдаланған әдіс-тәсілдері, деректерді ... ... ... ... ... ... Пайдаланған
деректердің түрлері, авторға келіп жету жолдары анықталды. Сонымен қатар,
Құрбанғали Халидтың өмір ... ... ... ... ... ... Халидтың «Тауарих хамса» (Бес тарих)
еңбегіндегі қазақ тарихы – деп, ... ... ... бойынша көне,
ортағасыр, жаңа дәуірлерге бөлініп қарастырылды. Аталған кезеңдерге қатысты
мәліметтер ... ... ... ... жүйемен ұсынылмағаны
ескеріліп, мәліметтер топтау жұмыстарынан ... ... көне және ... деп, жер ... адамзаттың
пайда болуы, «Тауарих хамсада» ұсынылған нұсқамен беріліп, автордың ... ... ... ... шығу тегі анықталды. Сондай-ақ,
«Тауарих хамсада» берілген адамзат тарихының пайда болу ... ... ... ... ... мен айырмашылықтары
көрсетілді. Соның ішінде, археологиялық кезеңдер, олардың ... ... ... мен ... ... нәсілдердің
пайда болып жер-жерлерге таралуы және т.б. мәселелері шығыс деректері
негізінде жазылған ... ... ... іске ... қола, темір ғасырларына қатысты мәліметтер ... ... ... ... ... және ... салыстырылып, шыншылдықтары анықталды. Әсіресе, шығыстық
деректер ... ... ... ... ... ... алғашқы
тайпалық одақтық бірлестіктер тарихына байланысты ... сақ ... ... ... ... ... ... түседі.
Сондай-ақ, ертеортағасырлар кезеңінің «Тауарих хамсада» берілген
нұсқасы, талдау жұмыстарынан өтіп, ... осы ... ... ... ... ... ... тарихты, әдеттегідей шығыс
деректерінің ... ... ... ... шығыс авторларының тарихты
жазудағы ұстанымдары талдау, салыстыру ... ... Ерте ... ... ... VІ-VІІІ ғғ. аралығымен шектеліп, алғашқы түрік
хандарының тарихына қатысты ... ... ... тұжырымдармен
сабақтасатыны белгілі болды. Әсіресе, «Монғол», ... ... ... ... мәліметтер реті талқылау жұмыстарынан өтіп, тарихта тағы
бір нұсқа деректер ретінде қабылдану керектігі ... ... ... шығу тегі ... ... кететін «ғұн», «қыпшақ»,
«қырғыз» сияқты этникалық топтарға қатысты еңбекте берілген ... ... ... ... ... қатысты мәліметтер, Алтын Орда мемлекетінің
құрылып, қызмет етуі, ыдырауы, нәтижесінде пайда ... ... ... ... мен ... қатысты. Осы кезең аралығы, автор
тарапынан он төрт кезеңге бөлініп ... Он ... ... ... ... аяқталып, заман тарихы қазақ хандығы дәуіріне
ауысқан. Алтын Орда және оның ... ... ... мемлекеттер
тарихы осы кезеңге қатысты құнды деген деректердегі («Түрік шежіресі»,
«Жами ат-тауарих») ... ... ... ... ... анық ... көрсетілді. Әсіресе, Қазан, Астрахань, Сібір және
т.б. хандықтардың қызмет ... ... ... ... қосалқы деректер мен ғылыми ... ... ... ... ... Жалпы, заман тарихы
әдеттегідей, автор тарапынан шығыс ... ... іске ... ... ... ... ... хандығы дәуірі, негізінен қазақ-қалмақ аралық қарым-қатынастары
төңірегінде қалыптасқан тарих тұрғысынан баяндалған. ... ... ... ... келу ... бастап, екі халық арасында болған
қақтығыстарды, кезекпе-кезек жазған. Нәтижесінде, қазақ-қалмақ аралық өткен
ірі келісім шарттардың бірі «Қанды жап» ... ... ... Бітім
тарихы, автор тарапынан толық ... ... ... ... оған қатысқан адамдарға, мәліметтің келіп жету тарихына
байланысты ... ... ... ... ... белгілі болды.
Сондай-ақ, бөлім мазмұнында Абылай хан және оның ... ... ... ... ... нәтижесінде қазақ қоғамында
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... дерек ретіндегі құндылықтары анықталды. Әсіресе, еңбекте
Абылай хан және оның билігіне қатысты ел ... ... ... ... ... ... ... ханның билік құрған заманының соңғы
жылдарында Арғын руымен болған келеңсіз оқиғаның нұсқасы, ... ... ... ... қаласына жерленуі жөніндегі мәліметтердің
шыншылдығы деректер мен зерттеулерді пайдалану арқылы, ... ... ... Ресей тарапынан хандық биліктің ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдай, оның ішінде сұлтан
Ғұбайдолла төңірегінде туындаған мәселелерге байланысты мәліметтер, ... ... ... ... ... ... ... қатысты мәліметтер, бір бөлім мазмұнына
топтастырылып ұсынылды. Алғашқы ... ... ... бастап
олардың төңірегінде болған оқиғалар, яғни ... ... ... ... ... ... ... көшіп келген өзге ұлттарға және т.б.
байланысты ... ... ... ... ... өтті.
Қ. Халид, қазақ жерлерінде бекіністердің салынып, оның төңірегінде өрбіген
тарихи ... ... ... мәліметтерін, негізінен сілтемелерсіз
баяндаған. Автордың ... ... ... ... ... әрі өте ... ... Бірақ, автордың Ресейдің отаршылдық
саясатына білдірген көзқарасы мен ... ... ... ... ... ... саясатқа әділ баға бере отырып, фактілік
материалдарды шамасынша ... ... ... ... ... танытады.
Сондай-ақ, Қ. Халид отаршылдықтың қазақ жерлеріне ене ... ... ... ... ... берген пікірі, орыс тарихнамасында
осы мәселеге байланысты туындаған ... ... ... ... Және де, Сібір ханы Көшім мен казак атаманы Ермак арасында ... ... ашық ... бірі ... табылатынын айқындай
түсті.
Кіші жүз ханы Әбілхайыр мен Ресей арасында жүрген келісім-шарттар және
оның төңірегінде туындаған ... әлі ... ... бар ... тыс ... ... ... сұрақтардың тууына алып келеді.
Осы тұрғыдан, Қ. Халидтың «Тауарих хамса» еңбегі де, ... ... ... назардан тыс қалған. Автордың Кіші жүздің Ресейге
қосылғаннан кейінгі екі ел арасында және ішкі ... ... ... ... ... ... сұрақтардың тууына алып келеді.
Автордың ойларын герменевтикалық әдіс ... ... жаңа ... назардан тыс қалған деректерді айналымға енгізуге жол ашты. Мысалы,
бір Әбілхайырға арналып салынған бекініске Қ. ... ... ... ... ... ... сын көзбен қарауға жол ашты.
Отаршылдық заманның салдарынан ... ... ... ... ... ... алып келу мәселесін Қ. Халид құнды, әрі тарих ғылымы
айналымына енбеген деректер арқылы жеткізген. Осындай ... ... ... ... ... Бірақ, «Тауарих хамсаның» өзі зерттеу
объектісіне алынып ... ... ... байланысты материалдар
толықтай деректанулық талдау жұмыстарынан өтті. Осы мәселеге байланысты,
зерттеу жұмысының ... ... ... ... осы заманға байланысты аталу керек
тұлғалардың қатарында аталмай, есімі ақтаңдаққа айналуы;
- сол ... ... ... қызмет ету жолында атқарған
қызметтері, осыған сәйкес қызмет еткен жері, елі, руы, ... өмір ... ... ... және ... ... ... мұрағат қорында, фольклор материалдарында немесе
жекелеген зерттеушілердің еңбектерінде сақталған мәліметтер;
- тұлғаның есімімен байланысты ... реті ... ... ... ... ... екі ... материалдар
толықтырылып, тұлғаның жалпы өмірі мен қызметіне байланысты, ... ... ... ... қалыптасты.
Бөлім мазмұны, автордың отаршылдық дәуірді жазу стиліне орай ... ғана ... ... әрі ... маңызы жағынан Шығыс
Түркістан территориясына қарай ауысты. Зерттеу ... ... ... Ресейдің отаршылдық саясатының мақсаты қазақ ... ... ... ... ... жиған деректері
негізінде, дұрыс тұжырымдармен жеткізе білгені белгілі болды. ... ... ... ... Қытай мен Ресей жүргізген құпия саясатты
аңдай біліп, өз гипотезаларын нағыз тарихшы ... ... ... ... ... ... өлкесінің тұрғындары дүнген халқының Қытай
әкімшілігіне қарсы жүргізген ... ... ... ... мол ... ... Көтеріліс тарихының барысы қазақ-
дүнген, қазақ-қалмақ ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік қызметкерлерге байланысты
жаңа мәліметтерді ұсынады. Мәліметтер реті толықтай қосалқы деректермен
салыстыру, ... ... ... ... ... тарау, Құрбанғали Халидтың «Тауарих хамса» еңбегіндегі ... ... ... атаумен үш бөлім мазмұнында берілді.
Бірінші бөлімде, ... ... мал ... ... рөл ойнаған
халықтық күнтізбеге байланысты материалдар қарастырылды. ... ... ... шығу ... ... ... ... талдаудан
өтіп, осы мәселеге қатысты материалдар бір жүйеге ... Сол ... ... жыл ... ... ... ... қазақ, парсы,
қалмақ, қытай тілдеріндегі нұсқа атауларымен ұсынылды. Автордың жыл
атауларын, ... ... ... ... ... ... ... дәлелдей отыра болжауды қажет етті. Кезекте, қазақтың ... ... және оның ... мен ... ... ... ... қарастырылды. Қ. Халид, қазақ қоғамында ... ... ай ... ... тоқталып, біріншіден айдың атауына,
екіншіден сол айдың халық шаруашылығында немесе ... ... ... ... ... ... ұсынған материалдары, ең алдымен реттілігінен
бастап, түсіндірмелеріне дейін ғылымда қалыптасқан тұжырымдардан түбегейлі
айырмашылықсыз берілген. Дегенмен, кейбір ай атаулары мен ... ... ... ... ... біршама ретілігі, әрі атауы жағынан
көпшілік деректердегі мазмұнмен ... ... ... Мұндай
айырмалар, қазақ ... ... ... ... болғанын дәледеуге жол ашты.
Жоғарыда айтып кеткендей, халықтық күнтізбе дәстүрлі мал шаруашылығымен
тығыз ... ... ... ... жұлдызының жыл бойындағы ... мал ... оның ... төл алу маусымында маңызды рөл
ойнаған. Қ. Халид үркер ... жыл ... ... ... Үркер жұлдызының туған уақыттан бастап жыл бойындағы ... ... ... ... анық ... Автор,
мәліметтерінің негізінде кесте жасалып, ... ... ... орын алуы ... алынды. Сондай-ақ, автор үркердің аймен
тоғысуын рет-ретімен көрсетіп, қазақ малшыларының қызметімен ... ... бұл ... ... ... ... негізінде
біршама зерттелген. «Тауарих хамсада» ай мен үркер жұлдызының тоғысуына
байланысты ұсынылған кесте ... ... ... ... ... анықталды.
Екінші бөлімде Қ. Халидтың қазақтың дәстүрлі қоғамында маңызды орын
алған отбасын құрып, некелесу салтына байланысты ... ... ... ... Қ. ... ... мен қалың мал беру ... ... мән ... ... дәстүрдің орындалу процесіне тоқталып
өткен. Мәліметтер салттың орындалу ретіне қарай бір ... ... ... ... жұмыстарымен қатар, салт ішінде
орындалатын кейбір әдет-ғұрып, дәстүрлерге байланысты ... ... іске ... ... ... Қ. ... құда түсу және қалың мал беруге
ерекше мән беріп, жалпы баяндап өтпей, өзіндік ... ... ... құда ... ... мал беру дәстүрін рулық қатынаспен білімсіз
байланыста жазу. Автор, құда түсу мен ... мал ... ... ... ... ... ... үзбей сипаттағанмен, нақты
жазбаған. Мысалы, « ... қалың мал жинау бүкіл туыстардың міндетіне кіретін;
... қалың малға жақын-жуықтар ... ... ... ... мал» - көп мал ... ... ... оның құрметі ауырға түскен сияқты түсінік» [1, 186б.]
деп жазған. Сондықтанда, Қ. ... ... мал беру ... ... ал ... бүкіл туыстың міндеті болып саналатынын, нақты ... ... ... ... ... ... ... құда түсу процесінде: «құйрық-бауыр жеу», «Құдаларды сыннан
өткізу», «киіт кигізу» және «қалың малдың» көлемі мен күнін белгілеу сияқты
шарттарға ... ... өз ... беріліп, қажетті
деректанулық талдау жұмыстарынан өтті. Әсіресе, «қалың ... ... ... сандық көрсеткіштер, шыңдалған тарихи-этнографиялық
зерттеулердегі мәліметтермен салыстыру жұмыстарынан ... ... ... ... «қалың малмен» қатар орындалатын «қара мал»,
«бас жақсы», «орта ... «аяқ ... ... мал» ... Қ. ... ... ... жұмыстарынан кейін мән-мағынасы белгілі болды.
«Қалың малға» қарсы қыз жақтан ... ... ... ... ... ... ... шарт ретінде, автор тарапынан дұрыс мағынада
баяндалған.
Сондай-ақ, автор «киіт», ... «сүт ақы» және де ... ... түрде орындалу керек элементтердің қатарына қосып,
мағынасымен ... ... ... ... ... ... «Қалың мал айтса-айтпаса да бай болсын, кедей болсын – киіт, ілу
және сүт ақы – осы үш ... ... ... ... ана ... деп
шарт етілген нәрсе» [1, 187б.]; көлеміне байланысты; « ... ілу қыз ... ... ... болады, мысалы, киітте жамбы болса, күйеу жақтан ілу
де жамбы беріледі, қыз жақтан ат, түйе ... ... ... ілу де ... ... Ал, сүт ақы ... бір дәреже төмен, ілу жамбы болса, сүт
ақы – түйе, ілу түйе ... сүт ақы – ат ... [1, 187б.] деп ... қосалқы деректермен қатар қазақ халқының өмір тіршілігімен,
менталитетімен, дүниетанымымен байланыста ... ... ... ... ... ... шаралардың бірі
«ұрын той», Қ. Халид тарапынан ұрын некелесуден ... ... ... ... ... ... ... ретінде жеткізілген. Яғни,
некелесуден бұрын ұрланып, бірақ ... ... ... кету мағынасында
сипатталуы, зерттеу жұмысының барысында дұрыс жеткізілігендігі анықталды.
Сонымен қатар, «ұрын тойдың» бірнеше ... ... ... іші ... ... ... күйеуге қойылатын талаптар мен сындардың орындалуы;
балдыздардың рөлі кезекпе-кезек мағынасы жағынан ... ... ... ... ... ... ... қоғамында ерекше орын алған, бірақ
біршама уақыт заман өзгерістеріне байланысты өз қызметтерін тоқтатып, ұмыт
болуға ... ... ... ... жаңғыру тұрғысынан
есепке алынды. Алдымен, орындалу жағынан ауқымды емес ырым, жора ... «ала ... ... «самалық», «ереже», «қонақ асы», «тамыр
болу», «қолқа салу» сияқты әдет-ғұрып, ... ... ... ... алынып, рет-ретімен қойылды. Автор, аталған ғұрыптардың
қоғамда атқарған рөлі мен қатар ... оның ... шығу ... ... ... ... өте жиі ... «салауат», «ереже»
түсініктерінің шығу тегі араптың сөздерімен байланысатынын айтқан.
Түсініктер мағынасын ... ... ... ... тура ... ... анықталып, мағынасы анық
түрде сөздік ... ... ... Нәтижесінде, мәліметтің шыншылдығы, әрі
деректік тұрғыдан бірегейлігі белгілі болды. Сондай-ақ, ... ... ... маңызды орын алғанын, әлі күнге дейін мән-мағынасын
жоймаған «ала жіп» түсінігімен ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы құқықтық институт қызметінде
өзіндік рөлі болғаны анықталды.
Кезекте, «қонақ асы», «тамыр», «қолқа ... ... ... ... ... қосалқы еңбектердегі мәліметтермен шыншылдығы сыналып,
құндылықтары анықталды. Зерттеу ... ... ... шығу ... ... ... тығыз байланысуы жаңа көзқарастарға алып келді, ал
көпшілік зерттеулерде аталған ғұрыптар жеке дара қарастырылған.
Сондай-ақ, қоғамдық мәні жағынан ... ... ... орын ... бірі «ас ... «Тауарих хамсада», бастан-аяқ баяндалған. Автор,
дәстүр тарихына көлемді материалдар ретін ұсынған. Салттың тарихына ... ... ... ... ... салттың қоғамдық мәні,
екіншіден пайда болу уақыты, үшіншіден ас ... ... ... ... ... ... ... және оның
бөлімдеріне қатысты ... ... мен ... беріліп, тәжірибелік
мәні көрсетілді.
Бірінші тарау бойынша, ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... ... ... осы ... ... ... қызметін көрсетіп, Орталық Азия, оның ішінде қазақ ... ... ... еңбектерін, негізгі деректер ретінде
пайдалануды ескеру. Осы тұрғыдан, Қ. ... ... және оның ... ... қазақ тарихына қатысты құнды дерек ретінде қарастыру.
Екінші тарау бойынша, «Тауарих хамса» мазмұнындағы ... ... ... ... мәліметтерді мазмұндарына қарай топтастырып,
деректердің құндылығын ғылымның әдіс-тәсілдері арқылы анықтап, ... ... ... ... Қазақстан тарихында ақтаңдаққа
айналған жекелеген оқиғаларға, тарихи тұлғаларға қатысты ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, «Тауарих
хамса» еңбегінің шығыстық деректер негізінде жазылғанын ескеріп, ... оның ... жер ... адамзаттың пайда болу мәселесіне қатысты
мәліметтерді, шығыстық нұсқадағы болжам дерек ретінде қабылдау. ... ... ... ... аяқ ... бөлімі арқылы Қазақстан
тарихының жаңа заманын, оның ішінде отаршылдық дәуірдің ... ... ... ... қарай кеңейту. Яғни, отаршылдық дәуірдегі Ресей,
Қазақстан, Қытай және т.б. (дүнген, қалмақ, ... ... ... ... ... ... саяси мәселелерді қайта қарап, дүниежүзілік
тарихтағы орнын белгілеуге жол ашу.
Үшінші ... ... ... хамса» еңбегіндегі қазақ халқының рухани
дәстүрлі мәдениетіне қатысты тарихи-этнографиялық материалдарды түрлеріне
қарай жіктеп, деректанулық тұрғыдан ... ... ... ... ... дәстүрлі мал шаруашылығында маңызды рөл ойнаған күн
тізбе ... ... ... ... ... ... ... қоғамның ерекшеліктерін ғылыми тұрғыдан түсіну. Күн
тізбеге ... ... ... деректік құндылығы жағынан жоғары
бағалау. Қазақ халқындағы отбасын құрып, некеге тұру дәстүріне байланысты
деректерді ... ... ... ... мәдени, дәстүрлік
ерекшеліктеріне ... мол ... ... алу. ... ... ... ... жора түрлеріндегі кейбір әдет-ғұрып, салт-
дәстүрлерді зерттеп, мемлекет қызметіндегі орындарын ... ... ... беру» салтының қоғамдағы саяси қызметін ... ... ... ... қоры ... ... диссертациялық жұмыстың нәтижесі Қ. Халидтың ... ... ... ... ... ... талдау жүргізу
арқылы танытумен байланысты. Сондай-ақ, еңбекті мазмұнындағы Орталық Азия
халықтарының ішінде қазақ тарихына көңілдің мол бөлінгенін және ... ... ... ... ... ... ... айналымына ресми түрде қосу.
Пайдаланған деректер тізімі:
1 Құрбанғали Халид. Тауарих хамса (Бес тарих). / Ауд. Б. Төтенаев, А.
Жолдасов. – А.: ... 1992. – 304 ... ... ... ... ... - ... соны стратегиялық
ұстанымы. // Егеменді Қазақстан. - 14 ақпан - 2007. - №38 (24615). – Б. ... ... ... ... ... - ... ... 1910. – 782 б.
4 «Шуро» - 1908 ж. қаңтар айынан Орынборда жұмасына 1 рет ... ... ... ... журнал. Журналды татар алтын өндірушілері
ағайынды Рамеевтер шығарған.
5 Дж.Х. Кармышева ... ... и ... ... // ... этнография, 1971. - №1. – С. 100-110.
6 Жиренчин А.М. Из ... ... - А-А.: ... 1987. – 144 ... ... Э. ... истории этнографического изучения казахского народа
в СССР. - А-А.: Наука , 1966. - 322 с.
8 Бекмаханов Е. Қазақстан ХІХ ... 20-40 ... – А.: ... – 416 б.
9 Қари (қари-ин) – құрынды түгелімен ... ... ... ... Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья және неке ... ... – А.: ... 1973. - 328 б.
11 Төтенай Б.Ө. - ... ... 37 ... ... негізінен
аударған - А. Жолдасов, қазақ тіліне екінші рет аударушылар, себебі еңбек
ХХ ғ. 70-80 жж. Қытайда «Шалғын ... ... ... ... жарық көрген.
12 Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет / М. Мағауин. – А.: Ана ... – 176 ... ... келтір, қыз ұзат. / Ш. Керімов. – А.: Ана тілі, 1992. - 112 б.
14 Ерте дәуірдегі ... ... / Ә. ... – А.: Ғылым, 1983. –
360 б.
15 Артыкбаев Ж.О. Казахское ... в ХІХ ... ... и инновации.
- Караганды: Полиография, 1993. – 330 с.; Қазақ этнографиясы: этнос ... ... ғ. – ... ... 1995. -266 ... ... М.А. История Казахстана в казахском шежире (место ... ... ... / ... диссертации на соискание ученной ...... 1999. - 29 с.; ... З.Е. ХV-ХVІІ ғғ. қазақ тарихының
фольклорлық нұсқасы. / ... ... ... ... алу ... ... – Қарағанды, 1999. – 25 б.
17 Иордан. О происхождении и деяниях гетов «GETICA» / Вступ. статья,
пер. коммен. Е.Ч. ... – 2-е изд. ... и ... – СПб.: ... 2001. – 512 ... ... Б.Б. Этническая история древнего Казахстана (очерк). – А.:
«Өлке», 1998. – 146 с.
19 Файзрахманов Г.Л. Древние тюрки в ... и ... ... ... ... ... 2000. – 188 ... Гумилев Л.Н. Древние тюрки. - Москва: Товарищество «Клышников –
Комаров и К», 1993. - 512 ... ... Т. ... ... / ... М. Байдильдаев. -
А-А.: Издание Казгослитиздат, 1961. - 604 б.
22 Бартольд В.В. Сочинения: Туркестан в эпоху ... ... ... Изд-во Восточной Литературы, 1963. – Т. 1. – 759 с.
23 Захау К.Э. ...... ... шығыстанушысы; К.
Броккельман (1868-1956); Н. ... ... – КСРО ҒА ... ... ... по истории Туркмен и Туркмении: Арабские и ... ... вв. / Под. ред. С.Л. ... А.А. ... и А.Ю.
Якубовского. – М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1939. – Т. 1. – 612 с.
25 Сборник материалов, ... к ... ... ... ... арабских сочинений, собранные В.Г. Тизенгаузеном. / Подготовка к новому
изданию, введения, дополнения и ... Б.Е. ... А.К. ... ... Дайк-Пресс, 2005. – 709 с.
26 Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой
Орды: ... из ... ... ... В.Г. ... ... А.А. Ромаскевичем и С.Л. Волиным. / Отв. ред. П.П. Иванов. - М.;
Л.: Изд-во АН СССР, 1941. - Вып. 2. - 308 ... ... ... ... / Ауд. Б. ... – А.: Ана ... - 208 б.
28 Кычанов Е.И. Сведения из «Истории династии Юань» ... ши») ... ... / Источниковедение истории Улуса Джучи (Золотой Орды). -
Казань: Институт истории АН РТ, 2001. – 428 с. - С. ... ... ... ИРГО. – Семипалатинск.: Обл. типо., 1914. –
Вып. 8. – 103 с.: 1 л. порт. – С. 1-16.
30 Байбулов Б. ... по ... и ... киргизов Монракской
волости, Зайсанского уезда, Семипалат. области. – Семипалатинск, 1900. – ... ... И. ... к ... ... Цэван Рабтану
капитана от артиллерии Ивана Унковского и путевой журнал его за ... / ... ... с ... и примечаниями Н.Ив.
Веселовского. – СПб.: Тип. В.Ф. Киршбаума, 1887. – 276 с. ... по ... – Т. 10. - Вып. 2.).; ... Н.Н. О ... и ... о
подвластных России мусульманах. – СПб.: Тип. министерства внутренних дел,
1887. – 57 с. – М/ф.
32 Броневский С.Б. ... ... ... О киргиз-кайсаках
Средней Орды. // ОЗ. – СПб., 1830. № 117-119. – С. 400-420; № 120-122. - С.
45-88; 162-194; ... ҚР ОММ., 338-қ., 1-т., 407-і., 13-14 п.; 353-і., 19 ... ... М.Ж. Ел ... ... әдебиет үлгілері. / Құр. С. Дәуітов.
– А.: Ғылым, 1992. – Т. 2. - 224 ... ... ... - Т. 1.: Люди и ... за ... / Под ... ... – СПб.: Изд. переселенческого управления главного управления
землеустойства и земледелия, 1914. – 576 с. 11 с. с илл. - С. ... ... В.В. ... ... о ... и
сношения России с Средней Азиею со времени кончины Абуль-хаир хана (1748-
1765 гг.). - Уфа: В губернской ... 1855. – Т. 2. ... 1-я. – ... ... А.И. ... область. Исторический очерк. Оренбург:
Типо-лито. Ф.Б. ... 1900. - Т. 1. - Вып. 1. - – 124 с. отд. ... ... ... М.В. Туркестан. География и история края. / Сост. ... - ... Изд. ... В.В. ... 1916. - Изд. 2-е. – ... с ... ҚР ОММ., 374-қ, 1-т., ... 1-18-пп; 2943-і., 11-21-пп.; 2927-і.,
1-9-пп.; 29-30-і., 1-2п.
38 Андреев И.Г. Описание Средней орды ... – А.: ... – 280 ... ҚР ОММ., 374-қ., 1-т., 4388-і., 1-7п.; 21-қ., 1-т., 87-і., 1-2-пп.
40 Янушкевич А. Қазақ даласына сапар ... ... / Ауд. ... – А.: ... 2003, – 264 ... Бес ... ... – А., 1989. - Т.1. – 197 б.; Д. Бабатайұлы
Замана сазы. – А., 1991. – 43 б.; Д. ... ... ... ... ... сын-зерттеу көзқарастар. / Құр.: Қ. Раев. – А.: «Раритет», 2002.
1-2 кітап. – 288 б.
42 ... А.Н. ... ... ее ... ... ... и
торговля. – СПб.: Изд. имп. РГО, 1879. - 435 с.
43 Пясецкий Г. ... по ... в ... гг. ... Сибирь,
Монголию, Восточный, Средний и Северо-Западный Китай: В 2 томах. – М.: ... тип., 1882. - Т. 1. 2-е изд. – 584 с.; ... Г. ... ... в ... гг.: В 2 томах. – М.: В унив. тип., 1882. 2-е изд. – 625
с.
44 Путешествие Н.М. ... / ... А.В. ... - СПб.: Изд.
П.П. Сойкина, 1900. - Т. 1. - 464 с. с илл.; ... ... / ... А.В. ... - СПб.: Изд-во П.П. Сойкина, 1901. -
Т. 2.: Всемирный путешественник. - 495 с. с илл.; ... Н.М. ... ... Хами в ... и на ... Желтой реки. - СПб.: Тип. ... 1883. – 473 ... ... Ф. ... ... ... восстания. - Верный:
Типография обл. про., 1906. – 76 с.; Путешествие братьев Г.Е. и М.Е. Грумм-
Гржимайло в ... ... / ... М.А. Лялинной. – СПб.: Тип. Н.П.
Собко, 1901. – 293 с. ил.; ... 1 л. ... ... И. ... ... с ... полосы. – Казан: Типо-лит. ... 1905. – 82 с.; ... Н.В. ... ... ... ... Тип. А.С. ... 1906. – 418 с.
46 ЗСОИРГО. - Кн. 32. - Омск: Типография штаба., 1906. – С. 1-30.
47 Руденко С.И. ... ... быта ... ... / ... ... отряда казахстанской ... АН ... 1927 г. - ... ... АН ... 1930. – 58 ... ... вестник / Журнал литературный и политический, издаваемый М.
Катковым. - М.: В ... тип., 1878. - Т. 137. – С. ... ... Н.И. ... и ... ... ... быт. – Ташкент: Тип-лит. С.И. Лахтина, 1889. - Т. 1. – 398 ... л. илл.; 1 л. ... ... А.А. О ... ... киргизов Сыр-
Дарьинской области. – Казань: Тип-лит. имп. уни-та, 1900. – 29 ... ... ... ... Киргизские причитания народного
по покойнике, записанные А.А. Диваевым. // ИОАИЭ. – Казань: Тип-лит. имп.
уни-та, 1898. отд. ... - Т. ХІV. – 14 с. - М/ф.; ... Л. ... // ... – Оренбург: Тип. Ф.Б. Сернева, 1900. - Вып. 15. – С. 45-
167.; Бекимов М.Н. Свадебные обряды киргизов Уральской области. // ... ... ... имп. ... 1905. отд. оттиск. - Т. ХХІ. - Вып. 4. – 5 с.
- М/ф.; Путешествие Свена Гедина в ... гг. в ... ... и ... / Обработано А.Н. Анненской.- СПб., 1911. – 402 с. с илл.; 2 л.
карт.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған ... ... Қ. ... ... Абылай хан және оның заманы // Международная
научно-теоретическая конференция ... ... ... и геостратегические реалии современности». – Алматы: ... НАН РК, 2000. – С. ... ... қоғамындағы әлеуметтік топтардың ХІХ ғасырдағы ... орны (М. ... ... бойынша) // Қазақстан тарихы мен
этнологиясының мәселелері. «Тәуелсіз Қазақстанға 10 жыл» атты ... ... ...... ... ... – 244-247 ... Құрбанғали Халидтың «Тауарих-и хамса-йи шарқи» (Шығыстың бес ... ... ... Азия ... көне кезең этникалық
тарихының мәселелері // ... және ... ... еңб. ...... ... 2003. – 55-62 ... Қ. Халидтың «Тауарих-и хамса-йи шарқи» еңбегіндегі әдет-ғұрып, салт-
дәстүр ... ... ... // Академик А.Х. Марғұланның 100
жылдығына арналған: ... ... атты ... ... ...... С. ... атындағы ПМУ
баспасы, 2004.- 145-150 бб.
5 Құрбанғали Халидтың «Тауарих-и хамса-йи шарқи» (Шығыстың бес елінің
тарихы) ... ... ... ... бекіністердің тарихы //
Академик Е.А. Бөкетов – ғалым, оқытушы, ойшыл: Е.А. Бөкетовтің 80 жылдығына
арналған ... ... ... ... ... - Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. – Т. 2. – 349-353
бб.
6 Құрбанғали Халидтың «Тауарих-и ... ... ... ... ... ... // Е.А. ... ҚарМУ хабаршысы. «Тарих,
философия, құқық» сериясы. - 2005. - № 1 (37). – 5-8 бб.
7 Құрбанғали ... ... ... ... ... бес елінің
тарихы») еңбегіндегі дүнгендердің тарихы мен этнографиясы ... // ... ... ... «Тарих, философия, құқық» сериясы. – 2005. - № ... – 14-18 ... ... ... ... ... шарқи» («Шығыстың бес елінің
тарихы») еңбегіндегі қалмақтардың этнографиясы жөнінде // Е.А. Бөкетов
ҚарМУ хабаршысы. ... ... ... ... – 2005. - № 2 (38). ... ... Құрбанғали Халидтың «Тауарих-и хамса-йи шарқи» («Шығыстың бес елінің
тарихы») еңбегіндегі дүнген батыры Бұр ... ... // ... ... – ел ... ... басқыншылығына қарсы жүргізілген қазақ халқының ұлт-
азаттық соғысының ірі қолбасшысы Олжабай батыр Толыбайұлының ерлігін ... ... ... ... конференцияның материалдары (23-
24 мамыр 2005 ж.) – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2005. – 263-267 бб.
10 Қазақтың көрнекті ... ... ... // ... ... ... тарих ғылымдарының тар жол, тайғақ кешуі» атты
халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – ... ... ... ПМУ ... 2005. – 101-106 ... Құрбанғали Халидтың «Тауарих-и хамса-йи шарқи» (Шығыстың бес елінің
тарихы) ... ас беру және оның ... ... // «Г.Н. ...
ғалым, саяхатшы, қоғамдық қызметкер атты Г.Н. Потаниннің 170 ... ... ... ... ... конференцияның материалдар
жинағы. – Павлодар: С. Торайғыров атындағы ПМУ баспасы, 2005. – 413-423 бб.
12 Николай ... ... и ... Халид // Сборник материалов
международной научной конфенции: Этносы развивающейся России: проблемы и
перспективы. – Абакан: ... ХГУ им. Н.Ф. ... 2007. – С. ... ... ... ... хамса» еңбегі // Қазақ тарихы. – 2007.
- №5. – 24-30 бб.
Муканова Арна Назымовна
Труд Курбангали Халида «Тауарих хамса» как источник по ... ... на ... ... ... ... ... наук по
специальности 07.00.09 – историография, источниковедение и методы
исторического исследования
РЕЗЮМЕ
В диссертационной работе проведен источниковедческий анализ работы
«Тауарих ... ... ... ... ... гг.) в ... ... начале ХХ веков и изданной в 1910 году в ... ... ... Объектом диссертационного исследования является труд Курбангали
Халида «Тауарих хамса», являющийся ... по ... ... ... ... ... Казахстана связано с
переосмыслением имеющегося исторического наследия и вводом в научный оборот
новых ... ... ... тенденции, безусловно, предполагают
анализ источников, в первую очередь, на достоверность и объективность. Эта
работа ведется уже ... ... ... и ... ... ... диссертационное исследование ... ... ... ... Халида «Тауарих хамса» по
истории ... ... ... Этот труд был использован в ... по ... ... ... ... ... в нем сведений не
был осуществлен.
Курбангали Халид был выходцем из ... ... ... ... ... До 30-ти лет жил в городе Аягуз
(Семипалатинской ... ... ... ... в городе Чугучак
(Восточном Туркестане). Название ... ... ... ... хамса» в
переводе с чагатайского языка означает «Пять историй», так как ... ... ... ... ... ... В этой ... рассматривается история Ферганского ханства, Алтышара,
киргизов, калмыков-джунгаров, дунганов, в окончательном варианте его труд ... ... ... ... ... ... ... как источник по истории казахов. Большой раздел книги
составляют ... в ... ... ... по ... ... Казахстана и Восточного ... ... ... и ... ... ... ... дунганам,
калмыкам, киргизам, ногаям и другим народам.
«Тауарих хамса» был написан в ... ... ... ... ... ... ... Халида стали
народы Центральной Азии, в том числе казахский народ. В ходе ... ... ... ... ... ... тюркских)
источников, а также имена информаторов, сведения которых были использованны
Курбангали Халидом при написании «Тауарих хамсы».
Целью исследования является определение на ... ... ... деятельности Курбангали Халида и его ... ... в ... и ... ... ... Для ... цели были определены следующие задачи исследования:
- освещение основных процессов ... ... и, в том ... в ... в конце XIX – начале XX вв.,
- определение места и значения вклада тюркско-татарских историков ...... XX вв., в том ... и ... ... в развитие
тюркологии,
- анализ работы «Тауарих хамса» как труда, в котором впервые предпринята
попытка дать целостную историю казахского народа,
- ... ... ... ... как ... по ... ... истории Казахстана,
- проанализировать работу «Тауарих хамса» как ... по ... орды в ... распада,
- рассмотреть работу «Тауарих хамса» как источник по ... ... ... в XVII – XVIII ... ... значение труда «Тауарих хамса» как источника ... ... в том ... по ... ... ... ... традициям и обычаям казахов.
В первой главе рассматривается российское востоковедение ... ХІХ ... ХХ ... а также вклад местных тюрко-татарских востоковедов,
(татаров, башкиров, азербайжанцев, ... ... и в ... ... в ... ... народов Центральной Азии, в том числе
казахов.
Вторая глава работы посвящена источниковедческому анализу «Тауарих
хамсы». ... ... ... ... ... ... ... и методики вспомогательных
исторических ... ... ... ... ... ... по периодам истории казахов.
В третьей главе на основе сравнительного анализа «Тауарих ... ... ... этнографического характера, систематизированы сведения
по этнографии казахов, включающие такие разделы как ... и ... ... духовной культуры. Материалы, касающиеся истории народов
других стран, использовались в тех случаях, когда имели ... к ... ... ... ... ... в 13 статьях,
опубликованных в научных журналах, а ... в ... ... ... ... ... из определений, списка обозначений и сокращений,
введения, трех глав, заключения, ... ... ... ... Arna ... work of ... Halid ... khamsa" as a source of kazakh’s
history
the dissertation submitted for the Scientific Degree of
Candidate of Historical Sciences on a ... 07.00.09 – ... studies and methods of the ... ... the ... work we carried out the ... analysis of
work "Tauarikh khamsa" written by Kurbangali Halid (1846-1913) at the end
of 19th – the ... of the 20th ... and ... in 1910 at ... house of city Kazan. The object of the ... research is
the Kurbangali Halid's work "Tauarikh khamsa", which is the source ... ... ... of ... historical science in Kazakhstan is
connected with recomprehension of existing ... heritage ... of new ... sources to ... ... ... tendentions suppose the source analysis for validity and objectivity
in the first place. This work has been ... by many ... ... and it has ... results. The current ... is devoted to ... analysis of ... Halid's work
"Tauarikh khamsa" on the history of Middle Asia nations. This work was ... a source on the ... history, however, the analysis of ... has not been ... Halid was a peasant origin from the ... family, ... from the Kazan' tatars. Till 30 years he lived in the city ... region), his further life passed in ... city ... ... ... in ... language implies ... as the author intended to write the history “Five ... It is ... examined the history of the ... ... ... kalmyk ... dungans. In the ... of his work the overwhelming majority is dedicated to the ... the kazakhs, ... it can treat as source on the history of ... The large section of the book composes the ... ... the ... about history and toponymy of ... and East
Turkestan: the history of cities, the etnographical and ethnic ... kazakhs, ... kalmyk ... dungans, nogais and ... work was written at the height of the Russian oriental study. ... of ... Halid's study became Central Asia’s ... the kakhakh people. In the course of a study it was revealed ... of the most valuable eastern ... turkish) sources, ... the names of ... used by him for writing ... ... aim of the research is to define the meaning of ... Halid’s
activity and his work "Tauarikh khamsa" on the basis of historiographic
analysis in history and ... of ... history. ... of the aim the following tasks of research have been defined:
- to ... the main ... of oriental study ... turcology in Russia at the end of 19 – the beginning of the ... to define place and meaning of ... ... ... Kurbangali Halid’s, to turcology development at the end of ... the ... of the 20th ... to analyze ... ... a work in which it was made the ... to give the ... history of kazakh nation;
- to characterize the "Tauarikh khamsa" as a source on ancient ... history of ... to analyze the work ... khamsa" as a source on Golden Horde at ... ... to consider the work “Tauarikh khamsaas” as a source on history ... ... in 17-18 ... to define the meaning of the work ... khamsaas”as a source of
historic-ethnography information including nation’s calendar, family,
marriage, traditions and customs of kazakh ... the first Chapter we examine Russian oriental study at the end ... – the ... of the 20th ... also the ... of ... turkish-tatar orientalists, including tatars, ... uzbeks, and kazakhs, and in ... the ... ... Halid to the study of the history of the peoples of ... ... the ... Chapter of work is dedicated to the historiographic analysis of
"Tauarikh khamsa". Using a comparative-historical method, the method ... ... ... ... and auxiliary historical
sciences method we undertook an attempt to systematize material on ... of ... ... the third Chapter on the basis of comparative analysis and sources
complex of the ethnographical nature we have ... the ... ... ... ... such sections as kazakhs' customs ... rites, the elements of the spiritual cultures. The materials, which are
concerned the history of the peoples of other ... were used ... were ... with ... ... of the dissertation work were reflected in 13 articles, which
have been ... in ... journals and ... of ... regional ... ... consists of ... a list of indications and
abbreviations, Introduction, three Chapters, Conclusion, Bibliography and
Appendix.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлемге әйгілі ойшыл-Әбу Насыр Әл-Фараби5 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Абдрахманов Сауытбектің аударма саласына сіңірген еңбегі10 бет
Адамзаттың ежелгі тарихының негізгі кезеңдеріне жалпы сипаттама4 бет
Аристотельдің „саясат” еңбегіндегі саяси көқарастары8 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Басқару еңбегі5 бет
Басқару еңбегінің мазмұны, сипаты және ерекшеліктері7 бет
Басқару еңбегінің мәдениеті және этикасы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь