Мұхтар Әуезов әңгімелеріндегі тартыс

МҰХТАР ӘУЕЗОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ ТАРТЫС
Негізгі бөлім
Пайдаланылған әдебиеттер
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі рухани серпіліс қазақ сөз өнеріне аса дарынды үлкен шоғырды сыйлады. Алаш қозғалысы, оның тәуелсіздікке ұмылған қарқынды қадамдары, ұлт санасын оятудағы игілікті істері, жігерлі ұрандары – қазақ әдебиетінің даму бағытына да оң ықпал жасағаны баршамызға мәлім. Қоғамдағы алаштық идея – жаңа мазмұндағы сөз өнерін қалыптады десек, соны сипаттағы әдебиеттің аса дарынды өкілі ретінде Мұхтар Әуезовті атайтынымыз кәміл.
Қазақ сахарасы қашан да өзіндік өшпес орны бар таланттарға кенде емес. Соның бірі – бойында қаламгерлік таланттың, шалқыған шабыттың жалыны бар тұлға – Мұхтар Әуезов. Оның туындылары өз заманының келбетінен сыр береді және сол дәуірдің ағымымен түрлі тағдырды арқалаған адам өмірін сипаттайды. Мұхтар Әуезов туындыларына уақыт өзі өлмейтін нұр дарытқан, себебі әрбір шығарма халқына деген ерекше махаббатынан туған. Суреткер шығармаларындағы қорғансыздар тақырыбы – ең негізгі тақырып. Байырғы қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, озбырлық, отаршылдық, жалпы айтқанда қорғансыздар күні жазушы шығармаларының өзекті мәселесі. Алайда жазушы тәуелсіздікке ұмтылған халықтың қаншама қорғансыз болғанмен, рухтары мықты, намысқор екенін әр шығармасында көрсетіп отырған.
Негізінен Мұхтар Әуезов әңгімелері трагедияға құрылған. Шығарма тақырыбы, оқиға барысы, сюжеттік желісі, кейіпкерлер арасындағы тартыста қарама-қайшылықтар кездесіп отырады. Аталмыш әңгімелерінде зұлымдық, жауыздық, озбырлық үстемдікке шығады. Бас қаһармандар қайғылы халге ұшырап, оқиға трагедиямен аяқталады.
Жазушылық жолын драматургиядан бастаған және оны өнерінің өзге салаларымен қатар жарыстыра, өмірінің аяғына дейін дамыта жетілдіріп, құбылта құлпыртып әкелген Мұхтар Әуезов 1921 жылы «Қорғансыздың күні» әңгімесін жазды.
«Қорғансыздың күні» оқырманның көз алдына байырғы қазақ ауылындағы кедейлер өмірінің бір көрінісін тамыр-тереңінен қопарып әкеліп, бейшара, қорғансыз жандардың тұрмыс-тіршілігіндегі жан түршігерлік азап пен ауыртпалықты аса шыншылдықпен әсерлі баяндайды. Қорғансыздар тұрмысы неткен ауыр! Егер бүгінгілер өз отандастарының күні кешегі осы халін білмесе, қазіргі жайын да жете бағалай алмас еді. Бұл ретте «Қорғансыздың күнінде» зор тәрбиелік мән жатыр.
1. Әуезов М. Әңгімелер. Алматы: Жалын, 1987.
2. Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. (Екі томдық таңдамалы шығармалар) 1-том. Алматы: Жазушы, 1983.
3. Әуезов М. Қорғансыздың күні. Алматы: Атамұра, 2002.
4. Қабдолов З. Әуезов. Алматы: Санат, 1997.
5. Нұрғали Р. Драма өнері. Алматы: Санат, 2001.
6. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Астана: Күлтегін, 2002.
7. Кекілбайұлы Ә. Кемел. // Егемен Қазақстан. 28 қыркүйек, 2007 ж. №306
        
        Мұратбекқызы Алтынай
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия
ұлттық университеті қазақ
әдебиеті кафедрасының магистранты
МҰХТАР ӘУЕЗОВ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ ТАРТЫС
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі ... ... ... сөз ... ... үлкен шоғырды сыйлады. Алаш қозғалысы, оның тәуелсіздікке ұмылған
қарқынды қадамдары, ұлт санасын оятудағы ... ... ... ... қазақ әдебиетінің даму бағытына да оң ... ... ... ... алаштық идея – жаңа мазмұндағы сөз өнерін ... ... ... ... аса дарынды өкілі ретінде Мұхтар Әуезовті атайтынымыз
кәміл.
Қазақ сахарасы қашан да өзіндік өшпес орны бар таланттарға ... ... бірі – ... ... ... ... шабыттың жалыны бар
тұлға – Мұхтар Әуезов. Оның ... өз ... ... сыр ... сол ... ... түрлі тағдырды арқалаған адам өмірін сипаттайды.
Мұхтар Әуезов туындыларына уақыт өзі өлмейтін нұр ... ... ... ... ... ерекше махаббатынан туған. Суреткер шығармаларындағы
қорғансыздар ... – ең ... ... Байырғы қазақ аулындағы
әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, озбырлық, отаршылдық, жалпы ... күні ... ... ... ... Алайда жазушы
тәуелсіздікке ұмтылған халықтың қаншама қорғансыз болғанмен, рухтары мықты,
намысқор екенін әр шығармасында көрсетіп отырған.
Негізінен Мұхтар ... ... ... ... ... ... барысы, сюжеттік желісі, кейіпкерлер арасындағы тартыста
қарама-қайшылықтар ... ... ... ... зұлымдық,
жауыздық, озбырлық үстемдікке шығады. Бас қаһармандар қайғылы халге ұшырап,
оқиға трагедиямен аяқталады.
Жазушылық жолын ... ... және оны ... ... ... ... өмірінің аяғына дейін дамыта жетілдіріп,
құбылта құлпыртып ... ... ... 1921 жылы ... күні»
әңгімесін жазды.
«Қорғансыздың күні» оқырманның көз алдына байырғы ... ... ... бір ... ... қопарып әкеліп, бейшара,
қорғансыз жандардың тұрмыс-тіршілігіндегі жан ... азап ... аса ... ... ... ... тұрмысы неткен
ауыр! Егер бүгінгілер өз отандастарының күні кешегі осы халін ... ... да жете ... ... еді. Бұл ... «Қорғансыздың күнінде»
зор тәрбиелік мән жатыр.
Әңгіме аса әсерлі ... ... ... «С. ... ... ... қалаға қатынасатын қара жолының үстінде Арқалық
деген тау бар. ... ... ұзақ ... ... келе ... ... алыстан көрініп дәмелендіріп тұрады. Жолдың аузында созылып жатқан
көлденеңі он ... ... ... ... ... ... кереге сықылды
жалғыз жал. Не бауыр, не сыртында ықтасын жер жоқ. ... ... ... соң, қыс ... жел ... ... да ... болмайды. Қыстың
басынан екі жағын қар алып, жұмыртқадай ... ... ... [1, ... ... ... ... етіп суреттеуі тегін емес. Қазақтың
жадау күйін, оған жаны ... ... ... ... ... ... бұл ... оқушыны даярлайтындай.
Алыстан қарағанда да бұдыры жоқ жалаңаш, көруге аса ... осы түрі ... ... бір ... ... ... ... сүреңсіз табиғаттың әлдеқандай бір беймәлім сырынан секем ... құла тұз, ... жон, ... қыс, ... ... Бұл
өңірдегі табиғаттың осы көрінісінің өзі-ақ әлдебір жұпыны, жоқ-жітік халдің
хабаршысындай адамға ауыр ой ... ... бұл ... тек қана ... ... сол ... заман сипаты, адам тағдыр-тірлігінің түрі
тәрізденеді.
Күшікбай туралы аңыздан кейін әңгіменің ... ... ... ... ... ... ... күні дүниені қызыл сәулесіне бөліп, тағы
да оқырман көз алдына өзгеше сурет жаяды: ... ... ... ... ... түсі ... өртке қызған темірдей қып-қызыл» болса, одан
алысырақ ... ... ... буын ғана ... Бұл бұл ... ... сәулесі даланы да, тауды да өз өңіне кіргізген», тіпті
«күнбатыс ... ... ұсақ қар да күн ... ... ... ... ... асатын қара жолдың үстінде Арқалықты ... қала ... бір пар атты келе ... Жайдақ сары шанаға биіктеп
салған жеңіл жүгі бар, жақсы киінген екі жігіт» [1, 7]. Екі ... ... ... ... божы ... ... «ығыса жөнеліп, сар желіп»
келе ... ... ... ... дәл осы шана ... ... отырғандай боласыз. Қар үстінде жайлы жылжыған жайдақ шананы қос
қоңырдың божы қағылғанда жылдам ... ... бере ... ... ... сурет те жадағай емес, дәл жазушы өзінің кенеулі
ойын, керек суретін беретін орамдар мен детальдарды ғана ... ... ... жерді мекендеген Күшікбай батырдың ұрпақтары кедей-кепшік
қонысы бес-алты үйдің қыстауы. Жазушы осы ауылға бет бұрған екі ... ... ... Ақан ... ... оның ... Қалтай. Екеуі
де оңып тұрған жандар емес. Ақан ... ... ... билеген. Қалтай
соны біліп алған, кезекті жемтігі етіп он ... бір гүлі ... ... ... ... кім, ... адам? Білу қиын емес, мына үзіндідегі жанды портретте
бәрі сайрап тұр: «Бұл ... жасы отыз ... Орта ... дөңгелек
денелі, қысқалау мұрынды, шоқша сақалды сұрғылт беті дөңгелек, жалпақтау.
Суық қарайтын қисық біткен кішілеу өткір ... және ... ... қаталдық бар. Кішкене мұрны көз-қабағына үйлеспейді. Бұл адамның
күлгендегі ... ... көп ... ... тұрады».
Ақан болыстың сыртқы пішінінен ішкі сыр-бітімі ап-анық көрініп ... ... ... қосшысы Қалтайдың мінезі мен ісі де Ақанға ұштастырыла
көрсетілген: «Ақанның түндегі жүрісіне өте ... әрі ... әрі ... жігіт еді».
Сырты жылтыраған Ақан мырзаның мінез-құлқы осылай ашыла келе тіпті
тірі адамдай ... ... ... ... де, ішкі ... де ... образ – Ғазиза-
ақ уыс бұл секілді жүгенсіз нәпсі, көзсіз құмарлық ... ... ... ... ... сұңғақ бойлы, аз ғана секпілі бар, дөңгелек ақсұр
жүзді. Ғазиза көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкімділігін ... ... ... ұяң, жұмсақ қарайтын қара көзінде және ылғи шытынған,
кірбіңдеген қабағында ... ... ... ізі бар. ... мұңды, жүдеу.
Жас басына орнаған қайғы, жүреген жеген дерт сыртына шығып тұр».
Уыз жас Ғазиза, оның басындағы ... ... ... ... де, оқырманның ықылас-назары осынау жас қызға ауады, онымен қалтқысыз
ұғысқан сыралғы дос, оны есіркейтін қорғаныш, оған қамқор серік боп ... ... ауыр ... не? ... оны да жан-жақты ашып, ... ... ... ... ішкі сырына алып енеді: Ғазизаның
«уайымы осы үйдегі үш әйелге ... ... ... ... ... ... ... жаңада ғана соғып өткен. ... ... ... сол дауылдың салдарынан туған. Бұл әйелдердің қуаныш-қызығы да,
үміт-қорғаны да сол суық ... ... ... көмілген. Ол қабірде
жатқан Ғазизаның әкесі Жақып және жаны ... ... ... ... ... ... ... қорғансыз үш әйел құлазып зарлап ... ... ... ... ... суық ... бергенін
ойлағанда, әрқашан Ғазизаның жүрегі шаншып, өңі қашып, көзінен ыстық жасы
тамшылап кетуші еді» [1, ... ... ауыр хал, ... ... Адам бұл ... алуан сезімге
түседі, сан түрлі ойға шомады. Тағдыр неткен қатал? Қорғансыздар ... ... ... Тағдыр талқысы қандай шытырман!..
Осы аянышты халге кеудесінде жүрегі бар адам бір тебіренбей ... ... Ақан ... ... ... ... міз бақпайды. Сексеннен асқан кәрі кемпір, соқыр
келіннің қасында ... ... ... ... ... көрінген кішкене
өткір көздерін қажыған салқын жанармен жалтылдатып» қойып, өздерінің адам
айтқысыз ауыр тағдырын шешіле ... Ақан түк ... ойы ... ... ... ... ... ауырмасын» дегендей...
«Жас күнінен бір үйдің түгелімен еркелетіп, алақанына салған баласы.
Еш уақытта ... ... ... ... ... ... ... жігер-намыс та бірге өскен. Кедейлігінен, қорғансыздығынан ... ... ... таза тәрбиелі бала бұл күнде сол не көріп отыр?» Жас қыздың
Ақан әлеміне қарсы күші жетпейді. Соның ... ... Бар ... оты билеген қыз бұл өмірден өлім арқылы қоштасты. «Жауыздықтың жас
құрбаны қасіретке толы ... ... ... ... ... ... тапқандай» [1, 22].
...Ғазиза әкесі мен бауырының қабіріне барып үсіп өледі .
Өмірінің соңғы сағатында Ғазиза – мына ... ... ... қылығы
үшін тап болғанын – көк аспанға, адамдарға ашына сұрау ... ... ... ... минуттары да ол сұм тағдыры зұлымдығын кешірген секілді.
Балалық ... ... ... жоқ, мен ... - ... ашық ... ... сейілген жас баланың ажары бар», - деп аяқталады
әңгіме.
Тегінде, шын ... ... ... ... ... өнер өрісінде жаттығу
жасап, онша ұзақ күйбеңдейтін болса керек. Әуезовтің осынау ... ... ... ... ... мәнер-машығы бар; кібірткісіз
көсіле жөнелген жорға қаламның ізі ... ... ... шұрайлы тіл,
шырайлы стиль, ... адам ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ортаның айқын сипатын беретін
таза, мөлдір шындық Сәбит ... дәл ... ... ... ... ... атты алғашқы әңгімесін ... ... ... ... ... ... [2, 255].
Әңгімені оқып шыққан оқушы үлкен ойға шомады. «Бұл үйелмен ғана ... Иісі ... ... ... - ... ... ... мазалайды.
Осындай үлкен мәселе көтерген жас жазушының кең құлашына, ... ... ... ... ... бай ... дөп ... шеберлігіне қайран
қаласың. Мұхтар Әуезов әңгімелерінен біз қазақ ... сол ... ... ... ... Ол ... ... қазақтың жабырқау жүзін
көреміз.
«Кім кінәлі?» деген әңгіменің бас кейіпкері Ғазиза ... қыз. ... ... ... ... Өйткені Ісләм деген жігітіне ғашық.
Ата-бабаларының ... ... үшін ... ... қызы мен ... ... ... Бірақ көшпенді жұртта әйелдің орны бөлегірек. Мұны
жас ... ... ... ... өз тағдырын өз қолына алғысы
келетіні көшпенді елдің ерекшеліктеріне байланысты еді.
- «Өсіргенің, асырағаның адыра ... ... ... ... ... ма? Сенің ақылың емес пе осыған ... ... ... басқа өзің
теңдес кісіде кімнің қызы бүйтіп бұзылып, ел-жұртқа жаманаты шығып еді?
Осы елде ... ... ... ... ... ... қыз көрдің бе? Айтып
бер деймін соны, құдай ұрғыр!» [3, 87] - деп зекіген шалына Қалиман ... ... - ... ол ... ... ... ... - өз
балаңды өзің айттың ғой. Менің Ғазизамдай ... қызы бар екен ... ... ханның қызы қандай болса, менің балам да сондай.
Кінәсі – қатыны өлген кәрі ... ... ... ме? Ол үшін ... ... ... қас-қабағыңа қарап үндемейін десем де қоймадың ғой, өл
де маған!»
Бұл диалог қазақ тұрмысында ана рөлі әу ... асыл ... ... көп ... өзге ... ... еркінірек ұстайды.
Сондықтан күйеуімен тең сөйлесіп, пікірін айтуға жасқанбайды.
Ғазиза Жақыпқа қосылғысы ... ... ... ... Айшадан
сәлемін айтып жібереді. «Осы айтып отырғанымның бәрі де қалжың емес, ... ... ... ... ... ... ... кел! Одан бөтен
тілейтін тілегім жоқ. Көңілсіз ... ... ... кетер. Алып келіп,
менімен сөйлестір», - дейді. ... ... ... оны ... ... ... ... «Саған жолдас болғым келмейді. Осы істің
бәріне көніп жүрсем – ... ... ... ... ... ... Ісләмді жақсы көретінім рас, құдайдан жасырмағанды адамнан
жасырайын ба!?» [3, 98] - ... ... ... ... ... естігеннен соң, ойға түскендей болып,
үндемей отырып қалады. Басына келген ой ... ... ... ... ... не ... ... соны іздеп еді. Жақыптың ... ... ... ... ісінен ұялудың орнына бұған келіп, ... ісін ... ... деп тұр. ... ісі – Жақыптың аруағын
сындыру, ел-жұртқа масқаралау. «Жақыпты Ысмайылдың қызы менсінбейді, ... ... ... ... ... елге жайғалы отыр. Ысмайыл да, Әзімхан
да кеше ... ... ... ... ... ... ... тұсында
солардың бірінің қызы, бірінің ұлы масқаралап, мазақтап ... Бұл ... ... ... аз іркілген уақыттағы ойы осы.
Жақып қыздан қарсылық сөзді естіген соң, бұдан арғы ... ... ... ұшып тұрып, Ғазизаның қолынан ... ... ... «Сен мені ... басынасың, емексіткенде асқақтап кеткенің бе?»
- деп жығып салып, жұдырықтап, тепкілей бастады.
Өмір бойында ешбір жаннан ... ... ... ... ... бір ... ... ызаланып, өксіп жылап, бір жағынан
қатты ашу қысып, Жақыпты сол минутте барлық жас ... ... ... ... де ... ... ... болғанша, қара жерге кіргенім
артық! Қасыңа жатуға жиіркенем! Қайт дейсің?» - деп Жақыптың ... ... ... ... ... ... тыйылмады.
Келесі күні ол қатты сырқаттанып жатып қалады, аз уақыттан кейін дүние
салады.
«Ішінен шыққан әке-шеше дозаққа ... соң, енді ... ... ... жылайды? Кім сүйейді? Осы ойлар басына келгенде, Ғазиза ... ... ... ... ... ... ... ояу жан-
тыныштық алған дүниенің ортасында жалғыз өзі ... ... ... ... ... құлазыды.
Осы күйде тағы бірталай заман өткен соң Ғазизаның денесі қатты тоңып,
қалтырай ... Бұл ... ... ... көз ... ... билетіп
тұрғандықтан, денесіне салқын желдің жұқа көйлегінен өтіп тұрғанын ... еді. Және ... ... ... ... ... қалған үйлердің
ешқайсысына барғысы келмей, таң атқанша тыста тұруды жөн ... ... ... ... ... тек алақанда аялауды ғана тілесе
керек-ті. Бірақ ... ... ... жылы ... аша ... сырт ... де ... екен. Сондай қатулы уақыт уысына Ғазизаның өмірі түскен
сияқты. Ғазиза әбден қиналды. Жан жарасы одан әрі ... ... ... ... шаттық пен күлкі – көкейдегі ... ... ... болып
қалды.
Дәл қазіргі келбеті кешегі ақ жарқын Ғазизадан мүлдем ... ... ... жүзі ... ... өңі қуарып кеткен. Атқан таң ... ... одан ... ... Сол мұң ... ... көлдей қылды.
Әке-шеше зорлығы, залым адамның зомбылығы жанына қатты батты. Батқан сайын
әдемі қара көздер ащы ... ... ... ... ... ... Ғазизаның көз жасының аққан дыбысы ғана бұзып тұрғандай.
«Отырған ... бәрі ... ... қойды, үндеген жоқ. Сол
түні таң ағарып атып келе ... жас ... ... ... ... ... ортасында үзілді. Сұлу түсі ... ... ... ... ... ... ... көркінен айрылған жоқ еді.
Қазірде түсі тастай болып суынып, бетіне ... ... ... ... жақындарына жұмбақ болған өліммен дүниеден қайтты». Иә, «Қыздың
жолы-жіңішке» деген сөздің шынайы ... ... ... Тағдыры талқыға
түсіп, бас бостандығы мен ... ... ... ... шешім
тапқан байғұс қыз өмірден өксіп өтті. Өксіп өтудің де реті бар еді. Әке-
шеше, ағайын-бауыр ... ... ... жан-дүниесі енді кімнен шешім
таппақ? Жан сарайы ащы ... ... ... боп ... ... ... ... сұм Жақыптың тепкісі «жығылғанға жұдырық» ... ... ... ... су ... басылып, жанардағы ұшқын бір
мезетте өшті. Айналасын шарпып кететін ерекше көрік те өз ... ... ... ... кең ... ... тәртіпке
наразылық білдіреді. Ол ... ... ... ... да қарсы. «Ғазизаның өлімі Ісләмнің сиқырынан улы болыпты» -
деген өсекті Жақыптың ауылы таратса, бұл да ... ... ... ... бұл сияқты әңгіме сендіретін бір себеп – бұл сөздің ортасында
мінезі ұғымсыз, жүріс-тұрысы белгісіз ... ... ... ... ... ... қалаға кететін болады. Кетіп бара жатқанда жігіт арбасын
тоқтатып, түсіп Ғазизаның ... ... ... ... ... ... қолы ... құранның бір бетін ашқанда, әуелгі екі-үш ... ... ... ... аты тұр ... ... ... жерді қайта-
қайта сүйгенде, көзінің жасы ыршып, қолынан құран түсіп ... ... ... жығылып, өкіріп жылай бастады» [3, 106].
Осылайша, ... «Кім ... ... ... аяқталады.
Кінәлінің кім екендігін тек әрбір оқырман ғана ... ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы қым-қиғаш қайшылық, әйел басындағы ауыр хал,
айықпас мұң, қайғы хақында ... сол ... ... ... ... «Қараш-қараш оқиғасына» дейінгі екі аралықта тағы да
бір алуан әңгімелер топтамасын жазды: «Оқыған азамат», «Қыр ... ... ... ... ... ... ... «Жуандық» т.б. Өгейлік, өктемдік құрбаны болған қорғансыздар тағдыры
бұл әңгімелерде де ... ... ... ... суреткерлік күшпен
бейнеленеді.
Тозығы жеткен кертартпа әмеңгерлік салтқа лағынет ... өзін ... ... кәрі шалдан қашып жүріп ақкірпік ... ... ... суреттері»), сүйген жігіті Ісламға қосыла алмай, Жақып болысқа ... ... ... үшін ... жығылып, дертке ұшырап, құсадан өлген
Ғазиза («Кім кінәлі»), өзі ... ... ... ... ... амалсыз көніп, соның күйігінен көзі жасқа, көкірегі шерге толған
Жәмила («Сөніп-жану»), ... ... ... Иса мен ... долы ... ... өгейлік тепкісіне төзе алмай жанжалдасып
шығып, ... түн ... ... ... іздеп келе жатып, үрейі ұшып
өлген он жасар кішкене Қасым ... ... бәрі ... ... ... бірі толықтырып, бірінің мінезін бірі ... ... ... желілес осы әңгімелердегі ұнамды кейіпкерлерді
бір жерге ... бәрі ... ... ... ... ауыр ... әр қырынан әсерлі танытып қана қоймайды, сол ескіліктің
еңбек адамдарын еркінен ... ... ... түнекте тұншықтырып абақты
екенін, одан құтылудың жолы біреу-ақ, ол тек қана ... үшін ... ... Бұл, ... шыншыл суреткердің шындықты шынайы суреттеуінің күші
деп білген жөн» [4, 250], - дейді ... ... ... те, дәл осы арада сыншыл реализм әдісінің осындай күштілігімен
қатар ... да ... ... тұр: ... ... ... мен ... қанаушылар қиянатына қанша ашынғанмен, кейде тіпті ... ... ... бел шешіп күресе алмайды: бас кейіпкерлердің ... өз ... ... ... ... көбіне құлап түседі, өздерін
құрбандыққа береді.
«Трагедия – ... ... ... мен ... ... ... объективті қайшылықтарын терең образдар арқылы ашып, ... ... ... ... ... ... жету ... опат
болатын күрделі тұлғаның ... ... ... ... ... (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны сорғалаған
сұрапыл шындықтарын ... ... ... ... ... жанры» [5, 38],
- дейді академик Рымғали Нұрғали ... ... атты ... ... ... ... ... талап, шарттары мен тарихи, трагедиялық
тұлғаның мақсаты арасындағы күрес, конфликт, ... ... әр ... дәуірде, әр әлеуметтік, ұлттық ортада сан алуан форма, көрінісін тудыруы
... ... Осы ... ... ұлы ... ... аударсақ:
Келесі бір әңгіме «Жетімде» дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса
мен оның «ұрысқақ долы қатыны Қадишаның» ... ... төзе ... ... ... түн ... ... зиратын іздеп келе жатып
үрейі ұшып өлген он жасар кішкене Қасым жетімдігі баяндалады.
«Жаз ... ... ... ... ... ... ... салқын
желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып барады. Күнбатысты ... қара ... ... ... ... ... қоңырқай тартып, түн тыныштығына
қарай бой ... ... [1, 51], - деп ... ... оқи ... ... тұл ... Қасымның өне-бойыңды шымырлататын бейшаралық халін
жазушы осылай елестетеді: кеш те қоңыр, жел де ... ... ... ... тартып барады. Тыныштыққа қарай бой ұсыну да бар.
«Он жасар Қасымның бұдан бір жыл ... кәрі ... өліп еді. Одан ... ... өзін ... ... ... Өз әке-шешесі өлгенде Қасымның
кішкентай әлсіз басы тағдырдың бұның ... ... ... ... ... шыққан. Алдыңғы өлімнен кейін жарты жыл өткенде кәрі әжесі
өліп еді. Бұрынғы бала – ... ... ... Қасым әжесі өлген күні
шын қайғымен жылап еді. Басына аспан құлағандай уайымды сол күні ... ... ... ... ... сондай қатал мінез көрсетті. Аранын
аждаһадай ашқан өлім Қасым туыстарын бірінен кейін ... ... ... жетім етті. Ата-ана, кәрі анасы, бәрі, бәрі қара жер құшағына ... ... ғана ... ... ... ... – қу ... Осы жалғыздық, панасыздық
бала жүрегін ауыртты. Сәби ... ... ... үлкен қайғыға душар
болды. Шығарма оқырманды толқытып, тебірентеді. Бұл жерде біз тағы ... ... ... боламыз.
Қасым ұйықтаса, бақытқа жеткендей болып, өзін алдына алып сүйіп уатып,
көзін ... ... ... көреді. Бәрі де «біз тіріліп келдік, енді
өлмейміз... Сен ... ... сен ... ... көз жасың бізді
қайтып алып келді...», - деуші еді. Қасым түсінде еркелеп, ... ... ... неге жылаттың?» - деп өкпе де айтатын.
Бірақ күндер ... ... ... болды. Жетімдік бұған өзінің барлық
суық пішінінде емін-еркіндігін танытты. Қатал тағдыр ... ... ... күн ... сайын, әжесі келмейтін болып, алыстай бастады. Оның
бейіті Ұлытаудың бөктерінде ... ... Ауыл тау асып ... ... ... ... күн Қасымның көңілінен сұлу сағымдай, жазғытұрғы мамық түсті
бұлттай болып, қайта оралмастай боп ... ... ... мұны ... ертегісі, кешкі мезгілде алдына алып, күпісіне орап ... ... ... ... әні де ... Өшті, Қасымның үмітті де
жарық күні де ... - ... ... Бәрі де ... ... ... ... үшін дүние өз құндылығынан айырылғандай. Әжесін өз
құшағына алған тау бөктері алыстаған ... оның ... ... ... кәрі ... ... ... тыңдаған әсем әні де құлағынан кетіп
бара жатқандай. Өмірдің оты өшкендей, ... ... ... ...... Бірақ ол қолынан келген қарсылығын жасады. «Мені
мұндай сорлы қылғандай не жазып ... ... жеп ... ! ...... жетімдігім бе?» - деп жерде жатқан ... ала ... ... ... ... ... періп кеп жіберіп, далаға қарай қаша жөнеледі. Қасым
жас бала, ... Өзін ... ... ... біз оның бойынан өршіл
сезімдердің ұшқынын сезгендей боламыз. Жазушы идеясы да осыны ... ерте ... ... ... бір ... ... ... жәбірі аздай, зират ішінде де әлдебір құбыжық оның
зәресін соншалықты ұшырып еді. Қасымның жан тапсырар сәтін ... да ... ... ... «Сол ... жаңбыр бұлты тауға таман жақындап,
жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн ... жарқ ... 57]. ... ... қаталдық көрсеткен көрінісін көрсете отырып, оны
бала өлімімен тікелей астастырып, психологиялық ... бой ... ... ... ... ... ... өз көңілін білдергенін айқын
суреттейді. Сүреңсіз қалған жаз жадыраған қалпынан ... өлім ... ... иман ... ... ... ... пана бола алмай, жанарына
жас үйіреді.
«Сонда үш жолаушы алдарындағы ... ... ... қатып тұрған
баланы көрді. Басында бұлар шошып, ... да ... атып ... де, ... дыбыстап, әлгі жерге қайта келді. Бұлардың көп айқайына ешкім дыбыс
бермеді. Аздан соң аттан түсіп, қасына келіп ... ... ... өңі ... ... ... ... жүдеген он-он бір жасар бала екен. Ол – өлік.
Бірақ денесі әлі ... ... та ... жоқ ... - деп әңгіме
аяқталады.
Жазушы трагедияға негізделген бала өмірінің соңғы сәтін қыры да, сыры
да ... ... ... ... ... ... Оқиғаның түгел
мазмұнының идеялық пердесін ашатын, оқырманның көңіліне ой ... ... ... ... ... оқиғаларды бір-бірімен байланыстыра отырып,
бас-аяғы бүтін ширақ, ең бастысы – эмоциональдық әсері өте мол ... ... ... айта ... ... тигізген.
Түйіндеп келсек, осы сөз болған әңгімелерді жанрлық тұрғыдан қазақ
әдебиетін байытқан шығармалар деп нақты айта ... Бұл ... бірі – ... ...... т.б. Барлығы да ... ... ... құбылыстарын, замана шындығын, қоғам өмірін
көрсетуде жанрлық жағынан әр ... ... ... ... әдебиетінің дамуына
әлемдік, қала берді, классикалық деңгейге ... ... ... ... ... ... әлем әдебиетінің озық
ойшылдарының шығармаларымен сусындай отырып, келелі ой, келісті мазмұнның
түп ... ... ... ... мен «Қаралы сұлу», «Жетім» мен «Кім кінәлі?» сынды
көре-көре көңілді де ... ... тым ... ... ... ... ... қазаққа тән бола қоймаған атымен соны
көзқараспен, шымырлаған сезімталдық пен ... ... ... ... ... ... еді» [7, 3], - дейді ... ... ... сипаты: басты кейіпкер үлкен қателік жіберіп, зор
адасуға ұшырайды. Бұл әлеуметтік жағдайлар мен қоғамдық қарым-қатынастар
тудыратын, кейіпкердің өз ... тыс, оның ... ... ... мерт ... ... іспетті тағдыр, жазмыш бұйрығы
тақылеттес ерекше ситуациялардан шығады.
Сөз жоқ, трагедиялық қателік, адасу қаһарманды әуре-сарсаңға ... ... ... ... соға ... ... ұмтылады, бірақ ақыры ... ... ... ... мерт ... ... суреткер қаһарман
өлімінің ішкі мәнін, объективті себептерін көркемдік құралдар арқылы аша
білді.
Ұлы жазушының ... ... ... ... – әділет пен
зорлық, тұтастық пен алауыздық, білім мен надандық, махаббат пен ... ... ... ... ... нұр ... береке-бірліктің
жеңетінін мадақтаған, өзі құлай сүйіп, сол жолға барлық қайрат жігерін, өр
талантын, саналы ғұмырын арнаған – қазақ халқының ... ... ... ... арманды үміттің оты маздап жанып тұр.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Әуезов М. Әңгімелер. Алматы: Жалын, ... ... З. ... ... (Екі ... ... ... Алматы: Жазушы, 1983.
3. Әуезов М. Қорғансыздың күні. ... ... ... ... З. Әуезов. Алматы: Санат, 1997.
5. Нұрғали Р. ... ... ... Санат, 2001.
6. Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. Астана: Күлтегін, 2002.
7. Кекілбайұлы Ә. ... // ... ... 28 ... 2007 ... тарихы – жаңаруға ұмтылған, тарихи сабақтастықты ... ... ... ... бағыт еткен ұлттық серпілудің тарихы...Алаш – ... ... ... адал ... салмақтайтын ар өлшемі. Алаш –
өткен тарихтың ғана ... ... ... ұрпақтың да елдік іске олжа ... Алаш – ... ... да, ... ішіндегі әлемнің де
тұтастығы, үйлесімділігі.
Дихан Қамзабекұлы

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаштың бас шығармасы13 бет
Көркем шығармадағы психологизм туралы123 бет
Лирикалық проза.Қазіргі қазақ поэмаларының көркемдік философиялық мәні. Мемуарлық шығармалар6 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы3 бет
М. әуезовтың «абай жолы» романы жайлы12 бет
М.мағауин шығармашылығы4 бет
Мұхтар Әуезов көрнекті совет жазушысы8 бет
Мұхтар әуезов шығармаларындағы қорғансыздар бейнесі47 бет
Мұхтар Әуезов шығармаларындағы ұлттық тәрбие мәселесі7 бет
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь