Мағжан Жұмабаевтың «Батыр баян» поэмасы

МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ «БАТЫР БАЯН» ПОЭМАСЫ
Негізгі бөлім
Пайдаланған әдебиеттер.
XVIII ғасыр қазақ халқының қиын-қыстау заманы болды. Жоңғар, қалмақтың жан-жақтан қыспағы елді қатты күйзеліске ұшыратты. 1723 жылғы қайғылы да қасіретті «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» оқиғасы елдің еңсесіне батты. Қазақ елі бытыраңқылыққа ұшырады. Осы кезде халықтың басын қосып, қасына батырларды жинаған ер Абылайды айтпай кетуге болмайды. Жастайынан Төле бидің қолында өскен Сабалақ жорықтарға қатысып, ерлігінің арқасында елдің айбатты арыстанына айналды. Елжіреген жұрттың қамын ойлап, халықты ауызбіршілікке шақырып, елдің еңсесін көтерді. Бірақ,

Жалғыз батыр – жалғыз жан
Майданға тұлға бола алмайды.

деген сөз бар ғой. Сол кезде ер Абылайдың төңірегінде халықтың батырлары шоғырланған болатын. Абылай жинаған батырлар ішінде Кара Керей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Сары, Баян мен Сағынбай сынды ел ардақтылары болатын. Аталған батырлар ішінде бүкіл өмірін қазақ жұртының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған ер жүрек ардагерлердің бірі – батыр Баян Қосаболатұлы (1710 – 1757). Батырлығымен, тапқырлығымен Абылай ханның ерекше құрметіне бөленген. Қазақ-жоңғар шайқасына қатысып, Баян батыр атанған. Өкінішке орай Баянға қатысты тарихи деректер өте аз. Батыр жайлы мәліметтерді біз сол кездегі ел мұқтажын жырлаған, халықты ауызбіршілікке үгіттеген жыраулардан көреміз.
Абылай ханның тұсында өмір сүрген Үмбетей мен Тәтіқара жыр толғауларынан Баянның сол кезде жоңғарларға қарсы күрескен батыр екенін білеміз. Мәселен, Үмбетей жыраудың «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» атты ұзақ толғауында мынадай дерек бар.

Қара Керей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай
Қырмап па еді жауыңды,
Қуантпап па еді қауымды,
Ұмыттың ба соны, Абылай.

Үмбетей толғауынан, батыр Баянның Абылай ханның тірегінің бірі екендігін байқаймыз. Баянның халқы ардақтаған, ел қорғаған батырларымен бірігіп, қазақ халқының туын жықпай, талай қан майданда ерлік көрсеткен еліміздің хас батырының бірі болғандығына көз жеткіземіз.
Ал, Тәтіқара өз толғауында

Бөкейді айт Сағып менен Дулаттағы,
Дәріпсәлі маңдайды айт қыпшақтағы
Өзге батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баяндай уақтағы.
1. М.Жұмабаев “Сүй жан сәулем”А., 2002ж. Атамұра
2. С.Қирабаев “Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті” А., 2003ж. Білім
3. “Бес Арыс” (естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалары) А., 1992ж.
4. З.Қабдолов “Сөз өнері” А., 1974ж.
5. Е.Әбен, Е.Дуйсенбайұлы, И.Тасмағанбетов “Дала даналары” А., 2001ж.
6. М.Жұмабаев “Шығармалар” 3-томдық А., 1995ж.
        
        ӘОК 4с (Каз) 03 ББК 81. 623. 4 – 3 – 4
МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВТЫҢ «БАТЫР БАЯН» ПОЭМАСЫ
М. ... А. ... ... педагогикалық институты, Тараз қ.
XVIII ғасыр қазақ халқының қиын-қыстау заманы болды. Жоңғар, қалмақтың
жан-жақтан қыспағы елді ... ... ... 1723 жылғы қайғылы да
қасіретті «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» ... ... ... ... елі бытыраңқылыққа ұшырады. Осы кезде халықтың басын қосып,
қасына батырларды жинаған ер Абылайды айтпай кетуге ... ... ... ... ... ... жорықтарға қатысып, ерлігінің ... ... ... ... ... ... ... ойлап, халықты
ауызбіршілікке шақырып, елдің еңсесін көтерді. Бірақ,
Жалғыз батыр – ... ... ... бола ... сөз бар ғой. Сол ... ер ... төңірегінде халықтың батырлары
шоғырланған болатын. Абылай жинаған батырлар ішінде Кара Керей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай, Шапырашты ... ... Баян мен ... ... ел
ардақтылары болатын. Аталған батырлар ішінде бүкіл ... ... ... жолындағы күреске арнаған ер жүрек ардагерлердің бірі – ... ... (1710 – 1757). ... тапқырлығымен Абылай ханның
ерекше құрметіне бөленген. ... ... ... Баян батыр
атанған. Өкінішке орай Баянға қатысты тарихи деректер өте аз. Батыр ... біз сол ... ел ... ... ... ... ... көреміз.
Абылай ханның тұсында өмір сүрген Үмбетей мен Тәтіқара жыр толғауларынан
Баянның сол ... ... ... ... ... екенін білеміз. Мәселен,
Үмбетей жыраудың «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту» атты ... ... ... ... ... ... Бөгенбай,
Сары, Баян мен Сағынбай
Қырмап па еді жауыңды,
Қуантпап па еді қауымды,
Ұмыттың ба ... ... ... ... Баянның Абылай ханның тірегінің бірі
екендігін байқаймыз. Баянның ... ... ел ... ... ... ... туын жықпай, талай қан майданда ... ... хас ... бірі болғандығына көз жеткіземіз.
Ал, Тәтіқара өз толғауында
Бөкейді айт Сағып менен Дулаттағы,
Дәріпсәлі маңдайды айт ... ... ... да бір ... ... ... уақтағы.
Баян батырдың ержүрек батылдығы мен ел қорғағаны, халықтың тұлғалы
азаматы болғанының ... ... ... ... ... Баян туралы деректер Шоқан Уәлихановтың еңбектерінде кездеседі.
Зерттеушінің «Исторические предания о батырах XVIII века» атты ... ... ... ... ... Уәлихановтың Баян туралы айтқан
деректері Мағжан ақынның «Батыр ... ... ... арқау болғанын
айтуға болады. Шоқанның келтірген деректері мен оқиғалар ... ... екі ... ... ... ... ауқымды поэмасында
ескілік пен жаңалық арасындағы байланысты белгілі сюжетпен сомдайды. Мағжан
поэзиясынынң шыңы - «Батыр Баян» дастаны. Поэма аса ... ... ... ... Жан ... ... батырлық пен махаббат дастанда жыр
болып өріледі. Поэма ... ... ... ... жырларға өте ұқсас.
Мағжан тілінің әуезділігі мен әсемдігі, көркемдігі мен ... ... сай ... ... айрықша көрінеді.
Поэма Көкшенің керемет табиғат сұлулығы тамаша теңеу мен метафоралық
салыстырудан тұрады.
Сарыарқа – сары ... ... ... ... ... қыран, талады да,
Ішінде сары дария көз тоқтатар,
Көкшетау – Сарыарқаның аралы да.
Көкшеде күні кеше қойдай ... аң: ... ... ... ... асау, ерке аңдарынан
Көкшенің тас жүрегі жаралы да!
немесе
Бауырында Бурабайдың қалың ағаш
Көкшенің жалыменен біткен жалғас.
Арудың ақпен өрген тұлымындай
Қарағай, қызыл қайын, тал ... ... ... сурет салған Мағжанның шеберлігі енді сол суретті
бейне фильмге айналдырады. Сюжет басы әуелгі Абылай ордасына ... ... ... деп ... қауымның тізбелеп ішінен шоқтығы биік Баян
батыр бейнесі дара көрсетіледі.
Қанайым, ойың ... ... ... не, ... жоқ қой ... ... ... албастысы, ел серкесі
Баянның батырлығы алашқа аян.
Баянның аруақты құр ... ... ... ма ед ... ... өрттей өскен қайтпас болат,
Баянсыз қанатымды қалай жаям?!
Би Қанай! ... хан ... ... ... ... - ... ... батырдың хан ордасындағы орны мен беделін ... ... ... ... ... түсінбей,
«Жау!» десе жатпайтұғын батыр Баян,
Апырым-ай, келмеуінің мәні қай,
- деп таңданулары ... ... ... ... де ... ... жауға
аттанбауы батыр Баянның шын мәнсінде беделдігін ... ... ... ... ... Баян сұлу аруды өзімен әкеледі.
Арудың сұлулығына тең келер ешбір ... ... Қыз ... ... ... сұлу сұлу екен ... ... соған бар сұлулық жиылғандай.
Торғын ет, шапақтай бет, тісі меруерт
Сөздері – су сылдырлап құйылғандай.
Бір улап көзқарасы, бір айнытқан
Жұлдызы еркелеген сонбей – ...... ... ... ... ... адам қалар қанбай.
Жұрт осындай сұлуды еліне әкелген Баянға таңданады. ... ... ... ... сабырлық танытуы – оның бойындағы ... ... ... Жат ... ... ... қызы Алаштың аруы болып кетсе
де, өз елін жанынан шығармаған. Сыр бермеген қалмақ қызының ... ... он бес ... ... ... ұшқын туады. Сол ұшқын жүректе
отқа айналып, батыр інісі Ноян аласұрады. Алғашқыда Ноян ... ... ... ... ... ... жерден қарамаймын, жалтақтамаймын десе де,
еріксіз сұлуға көз ... ... көз ... екі жас ... ... ... ... тулаған сезімдерге екі жас айрылмаймыз деп ... Қыз бен Ноян ... ... ... ... Қыз Ноянға сені
сүйем, бірақ саған қосылу үшін жылап-зарлап ... ... ... ... ... Мені ... ... екеуміз қосылсақ ауыр тимей ... ... ... ... тыныш бас қосайық дейді. Қыз айтқанына
Ноян нанып, екеуі келісіп қашады. Болған іс ... ... ... ... Баян сенбей қатты ашуланады. Ойланып ары-бері теңселеді. Ақылдан
айрылған ... ... қан ... ... ... ... қуғынға
түседі. Ызаға толы, көкіректі намыс жеген Баян қыз бен ... ... ... ... ... ... өз інісін танымай қалады. Мұны көрген
Ноян ... ... – деп сөз ... да ... ... ... ...
Дегенше, қалды тартып батыр Баян,
Баянның батырлығы алашқа аян.
Оқ тиіп жүрегінен құлап түсті
Атынан бүктеліп бөбек Ноян.
Ызаның, ашудың буына уланған Баян ... «Жан ... ... - ... ... қыз бен ... ... құлатты.Шамалы есеңгіреп, ат
үстінен өзі де ... ... ... ... қара ... ... ... жиіп, ер Баян екі жасқа қарап, қайғырды, жылады. Енді ... өз ... ... не?» - деп ... Баян өзінің жорыққа шыққанына, қу
қалмақ қызын әкелгеніне, өзінің қызу қандылыққа салынғанына қатты ... ... ... ... ... деген махаббатын да кінәлайды. Осының бәріне
қатты қайғырған, түңілген Баян енді:
Өз ... өз ... өзі ... ма, ... ... адам ... беті енді ... болсаң арам,
Алашым, аттанамын жауыңда өлем! – деп
Баян енді өмірден үміт үзіп, ажал ... өзі ... Екі ... бөлеп, басында көп отырып, көз жасын қайта төкті батыр Баян. Көп
ұзамай Баян атқа ... ... ... ... Жиналған қол Баянды күтті.
Баянның келуін Абылайға жеткізгенде, хан “Таң ата ... – деп ... ... таң ... түн ... ... ... “Аттан” деп хабар
салады. Аттанған қалың ... ... ... ... ... ... қалың қолын көргенде қалмақтар сескеніп қулықпен алдап кетуді
ойлайды.
Келіс сөз жүргізуге жеті ... ... ... ... ... ... ... бар байлық, малды береміз ... ... ... ... Өзінің кеңесін жинаған Абылай қалмақтардың
бергенін алайық дейді. ... ... ... тұрғанда Баян қарсы
шығады. Алдияр олар қу, бізді ... ... ... ... ... Хан
мен Баян сөздері келіспей қалады. Абылай Баянның қарсылығын іштей жақтырмай
қабақ түйеді. Өз ... хан ... деп ... ... Жас Баян хан бұйрығына
разы болмай, таңның атысымен жүз ... ... ... ... ... шабады.
Көкіректегі кернеген ыза Баянды мың қолдық қалмаққа алып кеп ... ... жүз ... ... соғысқан шайқаста Баян әскері жеңіліс табады. ... ... ... бір ... ... салып, бұлғағанда батырдың
соншалық қиналғаны жан даусымен “Қыларың қатын қалмақ, тағы бар ма?” дейді.
Көз ... ... ... ... Ноян менен Ақшамаңдай келеді. Көз алдына
анық болып елестеген екі жасқа Баянның айтқаны:
«Іс өтті. Ажал жетті. Енді не ... ... ... ... ... ... - ... мәңгілікке көз жұмады. Мағжан керемет ел аузынан ... ... ... ... ... ... поэма етіп жазады. Трагедиямен
аяқталған бұл поэма Мағжан поэзиясының биік ... тауы ... ... ... ... ... ... табиғатпен әсерлей күшейте
түседі. Бір қарағанда қызықты сюжеті бар бұл поэма тек тарихты айтатындай.
Әрине Мағжан ... тек ... ... қою ғана ... сонымен қатар
ерлікті, еркіндікті жырлау болып табылады. Керемет символистердің бірі
болған ... ... ... ... бір ой ... Біз жұмыс барысының көп
талдау нәтижесінде ... ойды ... ... ... ... Мәселен,
Жүрегім, мен зарлымын жаралыға,
Сұм өмір абақты ғой саналыға.
Қызыл тіл ... ... ... ... куйіп жанады да.
XX ғасырдың басында қиын қыстау заманда өмір сүрген Мағжан Жұмабаев сол
кезеңдегі қазақ ... орыс ... ... жеке ... ... ... ... Әрине, сол кезде Мағжан ... ... ... ... ... де, патриот азаматтардың қызыл тілін тия
алмаған. Ескіні жырлау арқылы жаңаға жол беру ... ... ... ... ... сол ... қазақ халқына XVIII ғасырдағы қазақи рухпен
жігерді бере білу. Батыр Баяндай ерін ... ... ... ... ... күш ... артатыны сөзсіз. Мағжан Жұмабаевтың эпостық
поэмасындағы негізгі түйінді ой халықты ... рух бере ... ... ... айырылмау болып табылады.
Ойды қорыта келе Мағжанның өз сөзіне үңілсек
Әдемі өткенді ойлап айнымасам,
Сұм өмір күшті уын аяды ма?
Ия, абақты ... сұм өмір ... ... ғой. У ... бас ... арғы тарихқа кетіп, сол арқылы берілген уға себетін қарсы у шашты.
Поэмадан көргендей символист Мағжан Жұмабаев ең алдымен өз ... ... ... ... әдебиеттер.
1. М.Жұмабаев “Сүй жан сәулем”А., 2002ж. Атамұра
2. С.Қирабаев “Кеңес дәуіріндегі ... ... А., 2003ж. ... ... ... (естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалары) А., 1992ж.
4. З.Қабдолов “Сөз өнері” А., ... ... ... ... “Дала даналары” А., 2001ж.
6. М.Жұмабаев “Шығармалар” 3-томдық А., 1995ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасының көркемдік қабаты56 бет
Мағжан Жұмабаев жайлы ақпарат5 бет
Мағжан Жұмабаев жайлы мәлімет11 бет
Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім58 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
Абайдың поэмалары12 бет
М.Мақатаев поэмаларының идеялық- көркемдік ерекшелігі13 бет
М.Сералин шығармашылығы туралы4 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь