Мырза Хайдар Дулаттың «Тарих-и Рашидиі» әдеби жәдігер

КІРІСПЕ
1. Тарих.и Рашиди» . мәдени мұра
1.1 М.Х.Дулаттың өмірі мен шығармашылық ортасы
1.2 Тарих.и Рашидидің» зерттелу тарихы
2. Мырза Хайдар және Моғолдар дәуірінің саяси.мәдени ахуалы
2.1 Дулат әмірлігі
2.2 Қазақ хандығы . Мырза Хайдар шығармасында
3. «Тарих.и Рашидидің» әдеби сипаты
3.1 Шығарманың мемуарлық сипаты
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Орталық Азияның XVI ғасырдағы атақты тарихшысы, әдебиет майталманы Мұхаммед Хайдар Дулаттың (1499-1551) өмірі мен шығармашылығын зерттеу мен зерделеу әдебиеттану, тарих, философия, дінтану, лингвистика ғылымдары алдындағы үлкен міндет.
Мырза Хайдардың «Тарих-и Рашиди» еңбегінің құндылығы оның қазақ тарихы мен әдебиетін және мәдениетін өткен түркілік дәуірмен, исламдық тарихи кезеңмен сабақтастыра алуы болды.
Тақырыптың өзектілігі. «Тарих-и Рашидидің» әдеби-көркемдік жағы әлі де болса толық зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. Еңбекті зерттеген ғалымдардың көпшілігі оған әдеби шығарма ретінде емес, тарихи еңбек ретінде қарап, бағалады.
Фольклортанушы, академик С.Қасқабасов: «Жыраулар өз шығармаларында идеалды әміршінің бейнесін жасады, -дей келіп, – өздерінің монолог түріндегі айтылатын толғауларында жырлаулар маңызды мемлекеттік мәселелермен қатар заман мен қоғам, адам мен заман, тұлға мен тобыр, сондай-ақ имандылық пен қайрымдылық, өмірдің өткіншілігі мен адамның опасыздығы, өлім мен өмірдің қайшылығы сияқты моральдық, этикалық, фәлсафалық проблемаларды көтеріп, қоғаммен байланыстыра жырлап отырады» деп жазған болатын [3, 8 б.]. Осы айтылған ғұлама пікірдің Мырза Хайдар шығармашылығына түгелдей қатысы бар. Өйткені, ХVІ ғасырда өмір сүрген Асан Қайғы да, Қазтұған да, Шалгез де Мырза Хайдардың замандасы, ұлысы басқа болғанымен ұлты бір қандастары. Олар да Мырза Хайдар Дулат секілді Әз Жәнібек хан, Битемір, Ораз-Мұхаммед сынды қазақ хандары мен Ноғай әмірлерінің сарайы маңында тіршілік етіп, әміршісі мен заманының күрделі де келелі мемлекеттік маңызды тақырыптарын сөз етті.
Мырза Хайдар «Тарих-и Рашиди» еңбегінде 1346-1546 жылдар аралығындағы Орталық Азия, Тибет, Ауғанстан, Кашмир, Иран, тіпті Иракқа да қатысты көптеген тарихи оқиғаларды, сондай-ақ автор өзі өкілі болып табылатын қазақ өмірінің де бірқатар деректерін сол дәуір шындығына сай баяндайды. Ғұмырнамалық әдеби еңбегін жазу барысында Мұхаммед Хайдар қоғамдық шындықты басты принцип ретінде ұстайды, сонымен бірге өз шығармасының көркемдік-әдеби жағына мұқият назар аударады. Ислам дінін дәріптеуде мадақ, мінәжат сынды әдеби тақырыптарды молынан пайдаланады. Оқиғалардың, адамдардың психологиялық мінез-құлқын ашуда Құран-кәрімнің қағидаларын, әдеби детальдарды пайдалана отырып, психологиялық талдау жасайды. Рубаи, мүфрәд, ғазал, қита, суырып салу (фи бәдаиһ) сынды шығыстық жанрларды да тиімді пайдаланады. Еңбектің тағы бір ерекшелігі: парсы тілінде жазылғанымен араб және түркі өлеңдерін әңгімесіне арқау еткен. Бір ғажабы шығармада қазіргі уақытқа дейін сол қалпында, сол мағынада қолданылып келе жатқан көптеген қазақ сөздері де кездеседі.
Еңбек шығыс әдебиетінің тәзмин және тәлмиһ сынды тәсілдерін пайдаланғанымен де ерекшеленеді. Сонымен қатар біз еңбекте жоғарыда
Құран кәрім
Назарбаев Н. Туған елім – тірегім. – Астана: Күлтегін, 2004. – 132 б.
Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтандық беттері. – Алматы: Білім. 1995. – 228 б.
Қасқабасов С. ХV-ХVІІІ ғасырдағы қазақ әдебиеті (Компендиум). – Алматы: Әдебиет және өнер институты, 2005. – 64 б.
Хұсейін Рәзмжу. Әдеби шығармалардың түрлері парсы тілінде. – Машһад: Астан құдыс рәзәвиз, 1370. –350 б.
Әмин Ахмет Рази, Һәфи ықлым тәзкересі, парсы тілінде, баспаға дайындаған – С.М.Таһири, Үш томдық. – Теһран: Сурүш. – 137 б.
Қазы Ахмет Тәтәви, Асефхан Кәзвинв Тарих-и Әлфи – мың жылдық тарих. Фикр-руз, баспасы, 1378. –867 б.
Дербісәлі Ә. Мұхаммед Хайдар Дулат. Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық. – Алматы: 1999. – 160 б.
Жолдасбайұлы С. М.Х.Дулат және ХV-ХVІ ғасырлардағы қазақ хандығы. – Алматы: Қазақ университеті. 2000. – 112 б.
Дербісәлі Ә. Ислам және заман. – Алматы, 2003. – 560 б.
Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди, парсы тіліндегі қолжазба нұсқасынан тәржімалаған Ислам Жеменей. Жалпы ред. басқарған және алғысөзін жазған Әбсаттар Дербісәлі. – Алматы: Тұран, 2003. – 616 б.
Зеһир-ед-дин Мұхаммед Бабыр. /қазақша сөйлеткен – Байұзақ Қожабекұлы/. – Алматы: Ататек, 1993. – 448 б.
Синуһе естеліктері, Мика Валтари, парсы тіліне аударған: Зәбиһолла Мәнсури. – Теһран-Зеррин, 1366 (1987). – 989 б.
Mirza Haydar Dughlat. Аrikh-i-Rashidi. English translation and annotation by W.M. Thackston. – Published at: Harvard university, 1996. – 307 p.
Валиханов Ч. Избранные произовдения. Вступ. статья А.Х.Маргулана. – М: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1987. – 414 б.
Мырза Хайдар Дұғлат. Тарих-и Рашиди. Баспаға дайындаған А.Ғаффарифәрд. – Теһран: Мирас мәктуб, 2004, – 861 б.
Бартольд В. Орта Азия түрік халықтарының тарихы. Ауд. Ғаффар Хұсейни. – Теһран: Тус баспасы, 1376. – 316 б.
Ұйғыр әдебиеті тарихы. – Шыңжаң: Марып баспасы, 1993. – 662 б.
Мырза Хайдар Дұғлат. Тарих-и Рашиди. Өзбекстан Ғылым академиясы. Бируни атындағы шығыстану институты, қолжазба қоры. №1430.
Елеукенов Ш., Шалғынбаева Ж. Қазақ кітабының тарихы. – Алматы: Санат, 1999. – 192 б.
Келімбетов Н. Ежелгі әдеби жәдігерліктер.– Алматы: Алатау, 2005. – 332 б.
Оразбаева А. Қазақ әдебиетіндегі шежірелік шығармалар: тарихилығы және жанрлық, стильдік ерекшеліктері. (Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты). – Алматы. 2005. – 25 б.
Әдебиеттану терминдер сөздігі. //Құраст.: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
Исмакова А.С. Казахская художественная проза: Поэтика, жанр, стиль. – Алматы: Ғылым. 1998. – 394 б.
Тимофеев А. Основы теории литературы. – Москва: Просвещение, 1976. – 548 б.
Байтұрсынұлы А. Ақ жол: Өлеңдер мен тәржімелер, публистикалық мақалалар және әдеби зерттеу. //Құраст.: Р.Нұрғалиев. – Алматы: Жалын. 1991. – 464 б.
Доктор Сирус Шәмиса. Әдеби шығарманың түрлері. VІІІ-басылым. – Теһран: Фердаус. 1380. – 343 б.
Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 373 б.
Сыздықова Р. Абай және қазақтың әдеби тілі. – Алматы: Арыс, 2004. – 616 б.
Смағұлова Ж. Абайтану белестері. /Кітапта: Абай және қазіргі заман. – Алматы: Ғалым. 1994. – 336 б.
Беһзад Беһзади. Фәрһанг Әзірбайжанша-парсыша. – Теһран: Фәрһанг Муасер, 1382. – 1183 б.
Қашғари М. Түрік сөздігі, аударған, алғы сөзі мен ғылыми түсініктерін жазып, баспаға дайындаған Асқар Құрмашұлы Егеубай. Т.1. – Алматы: Хант, 1997. – 591 б.
Намық Кемал Зейбек. Қожа Ахмет Ясауи жолы және таңдамалы хикметтер. Ауд: Досай Кенжебай Тұрсынбайұлы. Бойут-Таң. – Анкара, 2003. – 255 б.
Бес ғасыр жырлайды. Т.1. Құрастырған: М.Мағауин, М.Бәйділдаев. – Алматы: Жазушы, 1989. – 384 б.
Шейх Мүслиһ-ед-дин Сағди Ширази. Гүлістан. – Теһран: Әл һода, 1371. – 304 б.
Иран-Тәжік поэзиясы. Әлем әдебиеті кітапханасы. Құрастырған, алғы сөзін жазған – Сейфолла Оспан. – Астана: Аударма, 2005. – 728 б.
Дулат М.Х. Жаһаннаме. Аударып, түсініктеме жазған Ә.Дербісәлі. – Алматы, 2007.
Қазақ халық әдебиеті. Көп томдық. М Әуезов атындағы әдебиет және өнер институты. – Алматы: Жазушы, 1990. – 304 б.
Доктор Мұхаммед Мүйін. Фәрһанг Фарси. Парсы тілінде, көп томдық. Т.4. – Теһран: Әмир Кәбир, 1371.
Қожа Ахмет Йасауи. Хикмет жинағы. Жинақты баспаға әзірлеген, алғысөзі мен түсініктерді жазып, сөздікті және қазақша жолма-жол аудармасын жасағандар – Мұхамедрахым Жармұхамедұлы, Мақсұт Шафиғи, Сәрсенбі Дәуітұлы. Қазақша көркем тілге тәржімелеген – Есенбай Дүйсенбай. – Алматы: Жалын, 1998. – 656 б.
Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
Әбді М.І. Қазақтың діни эпосы діни эпостың типологиялық поэтикалық мәселелері. Монография. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2006. – 254 б.
Әбдірәсілқызы А. Мезгілсіз дәурен. Өлеңдер. – Алматы: Жазушы, 2006. – 88 б.
Ұйғыр классик әдебиетінен үгілер, жауапты хатшылар – Әйюпжан Илиюп, Рахматолла Жары. – Шыңжаң: Шыңжаң халық баспасы. ІІ-баспа, 1981. – 638 б.
Атаи, ғазалдар, қол жазба көшірмесі. – Ташкент, 1958.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және Түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 368 б.


Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған еңбектер тізімі

Монографиялар
Хафиз және қазақ әдебиеті. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім академиясының республикалық баспа кабинеті. – Алматы, 2000. – 122 бет.
Қазақ-Иран мәдени байланыстарының өткені мен болашағы. Қазақстан Республикасы Қазақтың мәдениет және өнертану институты. – Алматы, 2001. – 163 бет.
Деректану. Қазақстан Республикасы Қазақтың мәдениет және өнертану институты. –Алматы, 2002. – 172 бет.
Көне Тараз. – Алматы: Санат, 2002. – 216 бет. (М.Мырзахметұлы, А.Әбдуәлиевтермен бірге)
Тараз–парсы ақындарының жыр шумақтарында. – Алматы: Зерде, 2002. – 32 бет.
Аудармалар
Иран тарихы. – Алматы: Зерде, 2002. – 287 бет.
Мұхамед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. – Алматы: Тұран, 2003. – 614 бет.
Молда Мәди Меркішұлы шығармалары. «Тоһфәтол-Жимһурият». Шағатай тілінен қазақ тіліне тәржімалаған. – Алматы: ЖСО «Издательство LEM», 2005. – 304 бет.
Фунун әл Бәләге (Көркем сөз өнері). Шейх Ахмед Құдайдат Тарази. Мәдениет министрлігіне тапсырылды. 300 бет.
Мұхаммед Хайдар Дулат. «Тарих-и Рашиди» (Үзінді). Қазақ прозасы. Хрестоматия. – Алматы: Ғылым, 2001. Б. 272-319.
Сөздіктер
Парсыша-қазақша сөздік. – Алматы: Зерде, 2003. – 447 бет.
Оқу құралы
Түрік халықтары әдебиеті тарихы.Оқу құралы. – Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ, Түркітану орталығы баспасы, 2005. – 226 бет
Түрік халықтары әдебиеті тарихы. Хрестоматия. – Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ, Түркітану орталығы баспасы, 2005. –342 бет
Басылымдарда жарияланған мақалалар
Мырза Хайдар Дулат. //Дала халықаралық журналы, №6. 2003. – Б. 20-21.
Сасан мемлекет құрылымындағы атақ-лауазым атаулары. //Сөзтаным. ҚР ҰҒА А.Байтұрсынов атындағы тіл білімі институты. Ғылыми терминологиялық орталық. №1. 2000. – Б. 40-43.
«Оғызнамалар» хақында //Жалын, №6. 2005 – 31-33.
Ислам әлеміндегі сопылық //Ақиқат, №6. 2005. – Б. 59-66.
Мұхаммедтің мәңгілік мұрасы //Алтын Орда, 29 шілде – 4 тамыз. 2005. – Б. 7-12.
Орта ғасырлардағы түркі, парсы және араб елдерінің саяси-мәдени байланыстары // Туған тіл альманағы. 2006. №1. – Б. 32-34
«Тарих-и Рашиди». Қазақ тарихы мен мәдениеті //Жалын, №9. 2005. – Б. 83-85.
Ғазал жырлаған ақындар //Жалын, №2. 2007. – Б. 20-25
Моғолдар және Дулат әмірлігі // ҚазҰУ Хабаршысы, тарих сериясы. №1. 2007. – Б. 19-24.
Қазақ хандығы – Мырза Хайдар шығармасында //ҚазҰУ Хабаршысы, тарих сериясы. №1. 2007. – Б. 24-29
«Тарих-и Рашиди» – әдеби жәдігер //ҚазҰУ Хабаршысы, филология сериясы. № 1. 2007. – Б. 6-10
Рубаи //Жұлдыз, №4. 2007. – Б. 165-177
Мінәжат //Ақиқат, №4. 2007. – Б. 66-71
Түрік әдебиетіндегі мадақ өлеңдер //Қарағанды университетінің Хабаршысы. Филология сериясы. №4. 2006. – С. 98-103
Шығыс әдебиетіндегі мүфрәд (фәрд) жанры. //Абай атындағы ҚҰПУ Хабаршысы. Филология ғыылмдары сериясы. №1. 2007. – Б. 79-83.
Конференция материалдары
Тарих-и Рашиди және қазақ мәдениеті //М.Х.Дулати ойшыл, тарихшы, жазушы, қолбасшы. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ. 3-4 маусым. 1999. – Б. 77-87. (М.Қойгелдиевпен бірге)
Тарих-и Рашиди және қазақ мәдениеті (Тарихи сабақтастық мәселелері) //М.Х.Дулати атындағы ТарМУ, 500 жылдық мерейтойына арналған ІІІ халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Тараз, 1999. Б. 76-83. (М.Қойгелдиевпен бірге)
Хафиз түрік ғалымдарының еңбектерінде //І халықаралық Түркология конгресі. – Түркістан, 9-12 қазан. 2002. – Б. 275-276.
Тараз парсы тіліндегі деректер желісінде //»М.Х.Дулат шығармаларының ІV Халықаралық оқулары» атты конференция. – Тараз, 2001. Б. 370-376. (М.Мырзахметұлымен бірге)
Көне Тараз – Наршахидің «Бұхара тарихы» кітабы желісінде //Көне және қазіргі Тараз. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Тараз, 4-5 сәуір. 2003. Б. 135-138. (М.Мырзахметұлымен бірге)
Тараз тарих тұғырында //Көне және қазіргі Тараз. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. – Тараз, 4-5 сәуір. 2003. Б. 30-33. (А.Әбдуәлиевпен бірге)
Мырза Хайдар Дулат және Исламият //Ислам және Қазақстан мәдениеті – Республикалық ғыылми-практикалық конференция материалдары. Қазақ мәдениет және өнертану ғылыми-зерттеу институты. – Алматы, 2003. Б. 47-53.
Шәкәрім және парсы әдебиеті //Ш.Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Семей, 30-31 наурыз. 2006. – Б. 125-129.
Абай шығармасындағы ислами терминдер хақында //Абай мұрасы – тілдік өрістің негізі. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. Алматы: Информ. – Алматы, 2005. – Б. 156-164.
Түрік тарихының жаңғырығы және адамзаттың асыл мұрасы – Шахнама //Екінші халықаралық түркология конгресі. «Қазіргі заманғы түркология: теориясы, практикасы және алдағы міндеттері». Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ. – Түркістан, 2006. – Б. 67-75.
Тарих-и Рашиди және Тұран патшасы // «Қазақстан халықтарының мәдени-тарихи мұраларын оқып үйрену және дамыту мәселелері». V Халықаралық Дулати оқулары материалдары. – Тараз: Тараз университеті, 13-14 қазан. 2006. – Б. 60-62
Шығыс әдебиеті мен қазақ әдебиетінің стильдік байланысы //«Әдеби мұра және қазақ әдебиеті тарихын оқыту мен зерттеу мәселелері». Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы: әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, 24 ақпан. 2005. – Б. 152-156
Атаидың өмірі мен шығармашылығы //Ғылымның шығып шыңына. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Тараз: Сенім, 2006. – Б. 40-43
Сыр киесіне тағзым // Ғылымның шығып шыңына. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Тараз: Сенім, 2006. – Б. 239-241
        
         
ӘОЖ   ... ... ... ... ... ... Дулаттың «Тарих-и Рашидиі» әдеби жәдігер
   
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін
алу үшін ... ... ... ... ... ... Тараз мемлекеттік университетінің
қазақ филологиясы және журналистика кафедрасында орындалды.
Ғылыми кеңесшілері:                          филология ... ... ... ... ... ... ...                филология ғылымдарының
докторы,
                                                                  профессор
Ж.Тілепов
                                                                
  филология ғылымдарының докторы
                       
                                           А.Ісімақова
                                                                
  филология ғылымдарының докторы,
                                                                  
профессор Б.Омаров
Жетекші ұйым:                                     Абай ... ... ... ... 2007 ... «14» ... ... 15.00-де Қазақстан
Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым Комитеті ... ... және өнер ... ... ... ... ... дәрежесін беру жөніндегі Д 53.34.01 Диссертациялық кеңесінің
мәжілісінде ... (050010, ... ... ... ... 29).
         Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ... ... ... ... ... ... (050010,
Алматы қаласы, Шевченко көшесі, 28).
         Автореферат 2007 жылғы «            » ... ... ... ... ... ғылымдарының кандидаты          
                                 С.С.Қорабай   
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Орталық Азияның XVI ғасырдағы ... ... ... ... ... Дулаттың (1499-1551) өмірі мен шығармашылығын зерттеу мен
зерделеу ... ... ... ... ... ... ... міндет.
Мырза Хайдардың «Тарих-и Рашиди» еңбегінің құндылығы оның қазақ тарихы
мен әдебиетін және мәдениетін өткен түркілік ... ... ... ... алуы ... ... ... «Тарих-и Рашидидің» әдеби-көркемдік жағы әлі де
болса толық зерттеу нысанына айнала қойған жоқ. ... ... ... оған әдеби шығарма ретінде емес, тарихи еңбек ретінде
қарап, бағалады. 
Фольклортанушы, академик С.Қасқабасов: «Жыраулар өз ... ... ... ... -дей келіп, –  өздерінің монолог
түріндегі айтылатын ... ... ... ... ... ... мен ... адам мен заман, тұлға мен тобыр, сондай-
ақ имандылық пен қайрымдылық, өмірдің өткіншілігі мен адамның опасыздығы,
өлім мен ... ... ... ... ... фәлсафалық
проблемаларды көтеріп, қоғаммен байланыстыра жырлап отырады» деп жазған
болатын [3, 8 б.]. Осы ... ... ... Мырза Хайдар
шығармашылығына түгелдей қатысы бар. ... ХVІ ... өмір ... ... да, ... да, ... де ... Хайдардың замандасы, ұлысы басқа
болғанымен ұлты бір қандастары. Олар да ... ... ... ... ... хан, ... Ораз-Мұхаммед сынды қазақ хандары мен Ноғай
әмірлерінің сарайы маңында тіршілік етіп, әміршісі мен ... ... ... ... ... тақырыптарын  сөз етті.
Мырза Хайдар «Тарих-и Рашиди» еңбегінде 1346-1546 жылдар аралығындағы
Орталық Азия, Тибет, ... ... ... ... ... да қатысты
көптеген тарихи оқиғаларды, сондай-ақ автор өзі өкілі болып ... ... де ... ... сол ... ... сай ... әдеби еңбегін жазу барысында Мұхаммед Хайдар қоғамдық шындықты
басты принцип ретінде ұстайды, сонымен ... өз ... ... жағына мұқият  назар аударады. Ислам дінін дәріптеуде мадақ, мінәжат
сынды әдеби тақырыптарды ... ... ... ... ... ашуда Құран-кәрімнің қағидаларын, ... ... ... ... талдау жасайды. Рубаи, мүфрәд,
ғазал, қита, суырып салу (фи ... ... ... ... да тиімді
пайдаланады. Еңбектің тағы бір ерекшелігі: парсы тілінде жазылғанымен араб
және түркі өлеңдерін әңгімесіне арқау ... Бір ... ... ... дейін сол қалпында, сол мағынада қолданылып келе жатқан ... ... де ... ... ... тәзмин және тәлмиһ сынды  тәсілдерін
пайдаланғанымен де ерекшеленеді. Сонымен қатар біз еңбекте ... ... ... ... шығыс әдебиетінің жұлдыздарымен де таныса
аламыз. Өйткені, «Тарихи-и Рашидиде» сопылық  ... ... ... ... Нәжмеддин Кобра, Нәқшбәнд және қазақ ... ... және ... халықтарының рухани өкілдері Сәккаки, Лүтпі, Әлішер Науаи,
парсы тілді ақындар Әбдіраман Жәми, Фердауси, ... ... ... ... ... ... аталған еңбекке әдеби шығарма
тұрғысынан қарап, ғұмырнамалық-әдеби шығарма ретінде бағалауымыз да осыдан.
Ғұмырнамалық шығармалар әлем әдебиетінде өзіндік орын алады. ... ... ... ... ... американдық
саясаткер ғалым Б.Франклинның (1706-1790) ... ... ... ... ... ... және ... Мырза Әлихан Әмин-
әд-дауленің (қайтыс болған жылы 1909) ... ... ... (1876-1950) қажарлар билік еткен кезеңнің қоғамдық және ... ... ... ... орыс ... А.И. ... ... «Былое и думы», С.Сейфуллиннің «Тар жол, ... ... ... ... ... ... (1912-1993) «Өтті дәурен
осылай» атты еңбектері ғұмырнамалық әдеби шығармалар қатарына жатады. 
Иран ғалымы доктор Хұсейін Рәзмжу ... ... ... және ... құны бар шығарма ретінде қарай келіп, «егер парасатты
автор естеліктерінің қыр-сырын көркемдеп бере алса, ол ... ... ... ... ... ... ... тақырыптар қарапайым
шынайы түрде жазылса, оның ... одан әрі арта ... де ... ... [4, 208 ... ... «Тарих-и Рашиди» еңбегінде өзі өмір сүрген тұстағы
тарихи-саяси ахуал, ислам дінінің сол дәуірде ... ... ... ... ... ықпалы анық көрінеді. Әдебиет – заманның көркем
шежіресі десек, әр дәуірдің әдебиеті өз ... ... ... мен сол
қоғамның саяси-идеологиялық өрісінен оқшау қала ... ... ... ... дидактикалық, саяси-
әлеуметтік сарынды, сондай-ақ, ХІХ-ХХ ғасыр ... ... ... ... ... ... ... да бүгінгі күннің
қажеттілігі.
Жұмыстың зерттелу деңгейі. Мырза ... ... ... ... рет ... ... ... ирандық ғалым Әмин Ахмет Рази 1593 жылы
жазған ... ... ... ... ... және ... жағдайы,
билеушілері мен тарихы туралы тарауларында пайдаланды [5].
Әкбар шахтың (1556-1605) тапсыруы бойынша, ... ... ... ... ... ... ... жалпы мың жылдық тарихын баяндаған
«Әлфи тарихы» (Мың ... ... атты ... ... [6]. ... Үндістан тарихына қатысты зерттеулерде Мырза Хайдардың еңбегі
негізгі ... ... ... ... ... ... бірі –
Мұхаммед Қасым Үндішах Истерабади Феріштенің Үндістанның жалпы тарихына
арнаған «Тарих-и ... ... ... атты еңбегі еді. 
Еуропада «Тарих-и Рашидиді» аударуды алғаш қолға ... бірі ... ... ... ... ... Сондай-ақ, француз зерттеушісі Рене
Гроссе, орыс ғалымдары ... ... ... ... Дулат шығармалары жөнінде бірқатар бағалы пікірлер жазылды.
Қазақ ғалымдары арасында «Тарих-и ... мен оның ... ... ... көзқарас білдірген Шоқан Уалиханов екені мәлім. Бұдан соңғы
уақытта С.Аспандияров, Ә.Марғұлан сынды ғалымдардың ... ... ... ... төл тарихшысы ретінде бағаланды.
ХХ ғасырдың 60-жылдары ... ...... ... қиын ... ... халқымыздың тарихын зерттеуде
Қазақстан шығыстанушылары С.Ибрагимов, В.П.Юдин, ... ... ... ... ... Хайдар Дулаттың «Тарих-и
Рашиди» шығармасының қазақ халқының ... үшін аса ... ... ... ... ... өзбек оқымыстыларынан Р.Г.Мукминов,
С.Ә.Әзімжанова, Х.Хасанованың және тағы ... ... ... ... Одағы ыдырағаннан кейін ... ... ... ... ... ғалымдары А.Урунбаев, Р.П.Джалилов,
Л.М.Епифанова парсы тілінен орыс тіліне аударды.
         Мырза Хайдар ... ... мен ... ... ... анықтамасы «Өмірбаяндық-библиографиялық, анықтамалық»
атты құнды жинақта топтастырылып жарық көрді. Онда  негізінен 1829-1999
жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... орыс
тілдерімен қатар ағылшын, ... ... ... ... ... ... бұл ... Қазақстанда шығыстану ғылымының негізін
қалаушы ғалым Ә.Дербісәлінің еңбегінің арқасында баспадан шыққан-ды [7].
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеушілердің еңбектерінде
Мырза Хайдар шығармашылығы ... ... ... ... фольклортанушылары С.Қасқабасаов, Р.Бердібайдың ғылыми-зерттеу
мақалаларында осы тақырыпқа қатысты түйінді ойлар ұшырайды.
 «Тарих-и Рашиди» ... ... ... ... ... ... аударды [8, 4 б.]. Ал, «Тарих-и Рашиди» парсы тілінен
тікелей ... ... ... ... бойынша тәржімаланды.
Ғалым Ә.Дербісәлі «Қазак даласының жұлдыздары» атты еңбегінде көлемді
тарау арнаған. Әрі ... атты ... көне ... ... ... тіліне тәржімалап, оның түсініктемелік сөздігін де жазып, шығарды
[36].
Ғалым ... ... ... ... ... ... ... мазары) қабірстанынан Мырза Хайдардың мазарын тауып,
оны  «Ислам және Заман» атты ... ... ... оның ... зор үлес ... ... мақсаттары мен міндеттері. Зерттеуіміздің негізгі ... ... ... ... ... ... ... әдеби
ерекшеліктерін айқындау, исламдық ... ... ... әдебиетімен
байланысын нақтылау, олардың қазақ әдебиетіндегі сабақтастығын анықтау
болып табылады. Осы және басқа да ... ... ... ... ... қажет:
Мырза Хайдардың ғылыми ғұмырнамасын жасау;
Мырза Хайдардың шығыс әдебиетімен танысуы, оның ... ... ... ... ... ... исламдық дүниетанымының шығармаларындағы көрінісін
анықтау;
«Тарих-и Рашиди» еңбегінде автор ... ... ... ... ... өмірі мен шығармашылығын толықтыра
зерттеу және ... ... ... шығармашылығына әсерін анықтау;
1346-1546 жылдар аралығында өмір сүрген Шағатай, Әмір-Темір, Шейбани,
Дулат әмірлігі, қазақ хандығы жайындағы авторлық ... мен ... ... ... ... және қазақ ғалымдарының зерттеулерін
салыстыра отырып нақтылау;
- Шығармадағы ... ... ... ... болған шығыс
әдебиетіндегі жанрлар мен әдеби тақырыптардың және ... ... ... ... ... ... түркі өлеңдерінің және қазақ сөздерінің
көркемдік, философиялық, психологиялық мәнін ... ... ... Диссертациялық жұмыста Мырза Хайдар
Дулаттың «Тарих-и Рашиди» еңбегіне стильдік, жанрлық, мазмұндық, тақырыптық
және көркемдік ... ... ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» еңбегі ғұмырнамалық әдеби шығарма
екендігі анықталды;
Қаламгер еңбегінде қамтылған тарихи ... ... ... ... және ... ... ... мәдениеті мен
әдебиетіне ықпал-әсері анықталды;
Қаламгер еңбегіндегі ... ... ... ... ... және
мінәжат, мадақ секілді әдеби ... ... ... ... ... байланыстары анықталды;
Мырза Хайдар шығармасында кездесетін түркі өлеңдерінің ... ... ... көркемдік ерекшеліктері талданды;
Шығармада кездесетін және қазіргі уақытқа дейін өзгеріссіз қолданылып
келе жатқан қазақ сөздері анықталды;
Мырза Хайдардың ... ... ... және исламдық шығыс
әдебиетінің стиліне тән әдеби тәсілдері нақтыланды;
Мырза Хайдар еңбегіндегі ... ... ... ... ... ... ... мен қалаларына шолу жасалды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- Мырза Хайдар шығармасы өзінің ғұмырнамалық сипатымен қатар әдеби
жанрлық және ... ... ... ... ... ... ... Рашидидің» лексикасы  қазақ хандығы дәуіріне тән және сол
кезеңдегі тарихи-саяси, мәдени, әдеби үрдістердің ... әрі ... ... табылады;
-  Мырза Хайдар еңбегінде кездесетін тарихи мәліметтер қазақ тарихы
мен мәдениетінің және діни-ағартушылық ... ... ... көздерінің
бірі;
- «Тарих-и Рашиди» еңбегі  әдеби-эстетикалық тұрғыдан Мырза ... ... ... ... Мінәжат пен мадақтың әдеби тақырып тұрғысынан алғанда түркілік
әдебиеттің дәстүрлі үрдісі және бұл ... ... ... ... ... ағым ... мұрасымен толық үндеседі;
- Мырза Хайдар шығармасының поэтикалық деңгейі жоғары, ол тек қана 
прозашы емес, ақындық дарыны да, кемелденген ... ... ... ... түркі өлеңдерінің қазақтың тілі мен әдебиетіне қатыстылығы
даусыз, бұған бұлтартпас дәлелдер жетерлік; 
- Шығыстық рубаи, ... ... ... ... ... ... ... негізінде әдеби, тарихи – ... ... ... ... ... Мырза Хайдардың «Тарих-и Рашиди» ғұмырнамалық тарихи шығармасы
стильдік, жанрлық тұрғыдан ... өз ... озық ... және ол ... һәм ... ... мен маңызы жөнінде де әлемдік өркениет ... ... ... ... аса бағалы мұра.
         Жұмыстың теориялық және методологиялық негізі. ... ... ... ... ... және ... тұрғыдан
шетел зерттеушілері мен шығыстанушы ғалымдардың, тарихшылардың, сондай –ақ,
қазақ ... ... ... ... Атап ... ... М.Мырзахметұлы, Р.Бердібай, Н.Келімбетов,
С.Қасқабасаов, С.Қирабаев, ... ... ... ... ... ... Х.Сүйіншәлиев,
А.Егеубай, М.Мағауин, М.Жармұхамедұлы, С.Дәуітұлы, ... ... ... Ә.Ісмақова, Р.Сыздықова, З.Қинаятұлы,
М.Қойгелді, Т.Омарбеков, ... ... ... ... ... сүйендік.
Сондай-ақ, ирандық ғалымдар Хұсейін Рәзмжу, Қазы Ахмет Тәтәви, Асефхан
Кәзвини, Әмин Ахмет ... Әта ... ... ... ... Сирус Шәмиса, Шарафеддин Әли Иәзди, Хамедолла Мостуфи, Фәзледдин
Рузбеһан, Хафиз Таныс Әл-Бұхари, Риза Шабани, Әбділәзим ... ... ... ... ... Хұсейін Шәһиди Мазандерани, Жәлел Достха,
өзбек ғалымдары М.М.Хайруллаев, ... Зия, ... ... ғалымдары
Әюпжан Илиюп, Рахматолла Жары, француз ғалымы Р. Гроссе, ағылшын ғалымдары
В.Ерскин, Росс, американ ғалымдары ... ... орыс ... В.В. ... ... ... ғалымы Әзиз
Мирәһмедов, үнді ғалымы Мұхаммед Қасым Үндішах ... ... ... алдық.
Зерттеудің әдісі. Жұмыс барысында жүйелі ... ... ... ... әдіс-тәсілдері қолданылды. Сондай-
ақ, әдебиеттанудағы көркем шығарманы ... ... ... табиғатын кең көлемде зерттеу, ... ... ... мазмұндық сипатын, ал мазмұнды тексергенде оның көркемдік сипатын
тұтастықта тану принципін негізге алынды. Автордың ... ... ... ... саралау әдісі кеңінен қолданылды. 
Зерттеудің теориялық және практикалық мәні. Қазіргі заманғы қоғамдық
өзгерістер ұлттық әдебиетке жаңа көзқарас-пайыммен келуді ... ... ... ... мен ... ... қоғамның саяси жолы және
стильдік тәсілдерін тану арқылы қазіргі ... ... ... ... ... ... зерделеу жұмыстың теориялық
және практикалық маңызы болып табылады. ... ... ... ... ... ... әдебиетінің түркі-қазақ тарихымен сабақтастыра
қарастырылуы осының бір дәлелі.
Жұмыстың нәтижелері мен тұжырымдарын ... оқу ... ... оқу ... оқулықтар жазуда, қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... болады.
Зерттеу жұмысының дерек көздері. Мырза Хайдардың «Тарих-и Рашиди»
еңбегінің Тәжікстан, Өзбекстан, Иран ... ... ... ... ... және ТМД ... ... текстологиялық
жұмыстардың нәтижелері және олардың зерттеу еңбектері негізге алынды.
Жұмыстың жариялануы және сарапталуы. Ғылыми ... ... ... ... ... ... жеке өзі және авторлармен ... ... ... ... мен болашағы» (Қазақстан
республикасы, ... ... және ... ... Алматы, 2001, 163
бет.), «Деректану» (Қос авторлар, Қазақстан республикасы, Қазақтың мәдениет
және өнертану институты, Алматы, 2002, 172 бет), ... ... ... ... 2002, 215 бет), «Тараз – ... ... ... ... “Зерде”, 2002, 32 бет), «М.Х.Дулат шығармалары
хақында» (М.Х.Дулати ... ... ... ... ... ... ... кітап, Тараз, 2004, 71 бет) атты монографиялар,
«Иран тарихы» (Алматы, “Зерде” ... 2002, 287 ... ... ... ... ... (Алматы, “Тұран”, 2003, 614 бет), «Молда Мәди
Меркішұлы шығармалары. «Тоһфәтол-Жимһурият». (Шағатай тілінен ... ... ... ЖСО ... «LEM».2005 ж. 304 бет), «Мұхаммед
Хайдар Дулат. “Тарих-и Рашиди” [Үзінді]» (Қазақ ... ... ... 2001, 272-319 бет) аудармалары, «Қазақша-парсыша,парсыша-
қазақша сөздік» (Алматы, “Санат” баспасы, 1994, 320 бет), ... ... ... баспасы, 2003, 447 бет) сөздіктері, «Түрік
халықтары әдебиеті тарихы» (Оқу ... ... ат. ... ... ... 2006), «Түрік халықтары әдебиеті ... ... ат. ... ... ... баспасы, 2006) атты оқу құралдары
жарыққа ... ... ... ... ... ... жоғарғы оқу орындарының хабаршыларында жарияланды. ... ... ... Мемелекеттік университетінің қазақ тілі мен
әдебиеті ... ... ... атындағы Әдебиет және Өнер
институтының Ежелгі әдебиет ... ... ... ... құрылымы. Ғылыми зерттеу жұмысы кіріспеден, ... ... және ... ... ... ... МАЗМҰНЫ
Кіріспеде диссертация тақырыбының өзектілігі, жұмыстың мақсаты мен
міндеттері, ғылыми ... ... ... ... ... және ... ұсынылатан тұжырымдар айқындалып көрсетілді.
Бірінші бөлім «Тарих-и Рашиди» - мәдени мұра» деп аталады.
1.1 ... ... мен ... ... деп аталатын тарауда
Мырза Хайдардың шығу тегі мен ... ... ... жазылу тарихы,
ғұламаның әдеби ортасы жан-жақты талданады.
Әкесі өлгеннен кейін, Мырза Хайдар Кабулға 1509-1512 жылдар ... ... ... ... 1512 жылы ... Хайдардың нағашы ағасы,
Моғолстан ханы Сұлтан Саидхан Бабыр патшадан Мырза Хайдарды өз ... Саид хан 1533 жылы ... ... Оның ұлы ... хан таққа
отырғанда, дулат әмірлерін мемлекеттік істерден ... ... Бұл ... ... ... болған Мырза Хайдар бұдан ... ... ... ... ... ... ... уақыт Бадахшанда жүрді.
Содан ол жерден Лаһурға, Бабырдың ұлы Камран Мырза хұзырына, 1539 ... ... ... кірді. Оның Ширханмен жүргізген шайқасына
кездейсоқ тап болып, ... тура ... ... кейін Камран мырзаның
құптауымен Кашмирді жаулап алып, сонда билік құрды. ... 1551 ... ... ... ... қастандық нәтижесінде  мерт
болды.
Шығарманың бірінші бөлігін жазғанда ... ... ... ... ... Шәрәфеддин Әли Иәздидің «Зафарнама»
еңбектеріне сүйенген. Сондай-ақ Саһиб ... Әмір ... ... ... құруын, оны сыртқы жаулардан қорғап, Моғолстан ханы Тоғлық
Темір (1360 жылдар), тіпті кейінірек те тегі ... ... ... қолға алған Қамареддинге қарсы жорықтары түгелдей «Зафарнамадан»
алынған. Мұндай жағдайларда ... ... ... деп ... ... ... «Тарих-е-жаһангошай» еңбегінен алынған кейбір
үзінділердің алдында да ... ... ... ... ... ... еңбегі де Мырза Хайдар үшін ... көз ... тыс, ... ... ... жүзге талған қариялардан, әкесінен,
немере ағаларынан, нағашыларынан және басқа сенімді замандастарынан естіген
хикаяларды да мәлімет ретінде ... Өз ... ... ... ... ... әдеби шығармаларынан да үзінділер
келтіреді. Бірақ, «Тарих-и Рашидидің» екінші ... ... ... ... ... арқа сүйейді.
   «Тарих-и Рашидиді» оқығанда, автордың өмірлік, философиялық
көзқарасын, өз дәуірінің рухани-мәдени ... да ... ұғу ... Ол  оқып, еңбектерінде пайдаланған алпыстан аса ... ... ... білім деңгейі өз дәуірі үшін жоғары ... ... ... ... болғанын көрсетеді.
Мырза Хайдар өз еңбегінде Моғолстан хандары мен сұлтандарының билік
үшін тынымсыз таласын баяндап берді.
Мырза Хайдар «моғолдар» деп атап ... ... ... ... ... ... атымен аталып жойылып кеткен, не бірінің арасына ... ... ... және оған ... ... қазіргі кезде Қазақстан,
Қырғызстан, Қытайдың Шыңжаң ауданы және Батыс Моңғолияның ... [13,7-9] деп ... ... және ... ... туралы Шоқан
Уәлихановтың да «Моғол Четені: (Жетені) моңғолдармен шатастыруға ... ... ... ... ... тайпалар» [14,273] деп нақтылай түскен
жазбаларын мойындамаудан басқа амал қалмайды.
«Тарих-и Рашидидің» қолжазба ... ... ... ... ... Иран, Қытай, Ұлыбритания, Франция ... ... ... ... 1.2 ... ... ... тарихы» деп аталатын тарауда Мырза
Хайдар Дулат шығармасының дүние жүзі ... ... ... ... ... бағалануы сөз болады. 
Екінші бөлім «Мырза Хайдар және Моғолдар дәуірінің саяси-мәдени ахуалы»
деп аталады.
   «Дулат әмірлігі» деген тарауда М.Х.Дулаттың ... мен ... ... ... ... қатынастары  сарапталған.
«Қазақ хандығы – Мырза Хайдар шығармасында» атты тарауда «Тарих-и
Рашидидегі» Қазақстан тарихына ... ... ... ... ... сөз болады.
         Үшінші бөлім  «Тарих-и Рашидидің» әдеби сипаты» деп аталады.
          «Шығарманың мемуарлық сипаты» атты бөлімде М.Х.Дулат ... ... ... оның ... ерекшеліктері талданады.
  “Тарих-и Рашиди” –  тарихи  шығарма, ғылыми  тұрпатта  жазылған 
ғұмырнамалық  баян  ... ... ... ... ... ... ... туралы   біраз  ойланып, ізденетін   жақтары   да
жоқ   емес. Өйткені, бүгінге дейін   ... ... ... тарихи   мән-мағынасына   баса   назар   аударып   ... ... ... ... ... ... қатысты
жайларды солтүстікте Қадырғали Жалаири баяндап берсе, оңтүстікте
тарихымыздың және бір ... ... ... Хайдар Дулати өзінің “Тарих-
и Рашиди” атты еңбегінде төгілтіп жазып берді» [19, 45 б.] деп жазған-ды.
“Тарих-и Рашиди” шығармасының ... ... сөз ... ... әдебиет
тарихының маманы профессор Н.Келімбетовтың: “Жанрлық тұрғыдан ... ... ... еңбек әрі түркі тілдес ... ... ... ... тақырыпқа жазылған көркем туынды” [20, 310 б.],
– деген пікірлерінің жаны ... ... ... бастаған шығыстанушылар да осындай пікірде. Ал
қазақ әдебиетіндегі шежірелік шығармалардың ... және ... ... ... ... қорғаған А.Оразбаева:
«М.Х.Дулатидың “Тарих-и Рашидиі”– қазақ әдебиетінің әуезе текті жанрлары
(шежіре, заманхат, өмірбаян, ... ... ... әңгіме) тұтастана,
бірін-бірі толықтыра жазылған шығарма», – дей келе, оны әлем халықтарының
әдебиеттеріндегі күнделік, эссе, мемуар, өмірбаян, ... ... ... ... ... ... ... ретінде санайды [21,
11 б.]. Алайда, зерттеушілердің көбі Мырза Хайдар еңбегінің парсы ... ... ... оның Иран ... ... ... ... Былайша айтқанда, Мырза Хайдарды түрік тілді ұлт ... ... ... жазған парсы тілді қаламгер екені белгілі. Сондай-ақ,
оның “Жаһаннама” атты дастаны түркі ... ... ... ... екі ... да ... талант  иесі  болып шығары анық.
Жалпы, жазушы өткен заманның, болмаса өзі өмір сүрген дәуірдің тарихи
шындығын бейнелейтіндіктен, ... ... ... да ... мен  стиліне
біраз өзгерістер енері даусыз.
Қазақтың көркем прозасының жанрлық  даму құбылысы туралы ... ... ... көшпелілерінің ерте замандардан-ақ аңыз,
қисса, эпикалық жанрдың басқа түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... бұл әдебиеттің ұзақ уақытқа созылған ең жемісті
заманы болды» [23,18] деп ... ... ХІV– ХVІ ... қазақ
әдебиетінің тарихында көркем проза үлгісі ... бір ғана ... ... керек.
Шығарманың басты идеясы туралы біршама  тұжырымдар ... ... ИДЕЯ ... өзі орыс ... ... ... автордың мақсатты
ойы мен шығармашылық жұмысының барысында тууы мүмкін. Бұл идеяны жазушы өз
оқырмандарына ... ... ... ... идеясы оның
шығармадағы материалдарын толық ... соң ... ... ... бағасымен белгіленеді. Яғни, бұл – объективті идея [24, ... ... ... ... ... авторының идеясы – өзі айтқандай,
Сұлтан Саид хан мен оның ... ... ... ... ... қалдыру, сондай-ақ, Исламды тұңғыш қабылдаған моғол ханы Тоғлық
Темірді мадақтау һәм ... ... саны ... кеткен моғол халқына
да, ескерткіш ретінде «сөзден ... ... ... Дегенмен, бұл
айтылғандар бар болғаны – ... ... ... тұтастай оқып
қарағанда, Мырза Хайдардың бұл кітабының ішкі ... ... ... дидактикалық, философиялық, т.б. көптеген мәнді идеялары бар
екендігіне көз жеткіземіз.
Мырза Хайдар ... ... Орта ... ... ... мен хан ... жанында ғұмыр ... ... ... тән. ... хандық билік, мемлекеттік идея, ұлттық және
діни бірлік, моғол-түрік әскерінің жеңімпаз ... қоса ... ... ұлықтай отырып, Мырза Хайдар өз дәуірінде белең ... ... ... ... ... ... Алып Тоңға (Афрасияб),
одан берідегі Шыңғыс ханнан тараған Барша хан әулетінің белгілі ... ... мен ... ... ... хандықтарын және Әмір
Темір, Хорезм шаһ, ... ... ... хан, Сұлтан Саид хан, Шейбани
хан, Ұлықбек, Бабыр шаһ ... ... ... ... ... ... ... сөзбен   көркемдей   отырып,  
автор   әміршілер   әлеміндегі “билік   ...... ... ... ... қайшылықтарды  шынайы бейнелейді.
  Кең   құлашты, эпикалық   ... мол ... ... ... ... ... стильдің   де   айқын  
белгілерін   табамыз.  
Мырза   ... өз   ... ... ... және     тарихи   тұлға   ретінде   мінездеулер     мен    
жеке   портреттер   жасай   отырып,   ... ... ... ... ... ұмтылған.   Әсіресе,   автордың  
өзіне,   Әбдірашид   хан   мен   оның   әкесі   Саид   ... ... ... Әмір   Құдайдатқа,   Бабыр   сұлтан мен     ... ... ... ... ... ... ... ретінде   ғана   емес,   тарихи   процестердің  
тікелей   қатысушысы   болғандықтан, әрдайым   “ат   үстінде”   ... ... ... ... ... ... себепті,  
жазушының      автопортреті,      шығармада   айрықша   әсерлі,   барынша  
жарқырай   ашылған.
Автордың   бейнесі    – ... ... ... өз 
 тұлғасының      көріну   қалпы.   Автордың   идеялық   ... ... ,   ... ... ... ... ... кең,   толық   мағынасында,
әрине,   шығарманың   өн   бойынан,   ... ... ... ... ... ... ... жөнінен   келгенде,   Мырза     Хайдардың   лирикалық   бәйіт-
өлеңдері   автор   бейнесін   сомдауға, оның   ішкі   жан   дүниесін  
тереңірек   ... ... ... ... ... шеберлігін   тануға   көмектеседі.
        Әрине, ғұмырнамалық   шығармада   автордың   жеке   ... ... ... ... ал  егер   бұл   эпикалық  
сарындағы   көлемді   эпопея   болса,   онда   қаламгердің   өзі   туралы  
“ештеңе   бүкпестен”,   ... ... әр   ... тәптіштей  
әңгімелеп   беруіне   жағдай   бар.  А.  ... ... ...... болған  адамның   өмірі   қалай   басталып, 
қандай   күйде  өткенін   көрсету» [25,399] деген   болатын.   ... ... ... да   ... ... қатысты   жақсылы –
жаманды   оқиғалар   мен   мінез-құлқындағы  артық-кем  қасиеттерін  
жасырмай   жазып  ... ... ... “Тарих-и   Рашидидің”  41-
42  беттерінде  автордың  ата-тегі,   өскен   ортасы,   ... ... ... ... ... ... Мырза   Хайдардың   жеке 
кісілік,   кәсіби  һәм   жауынгерлік   қасиеттері   сипатталады.
            Мырза   Хайдар Саид ханның ... ... ... қуғындалғанын жазса да,оларға   деген   қандастық,  
адами   сезімін   ... ... ... ... Сен   жұмаққа   бет   алсаң, соңыңа  ертіп  халықты,
Кейбіреулер   сен  ... ... ...... олар 
жайындағы   өз   ниетін:
         Сенің   шерің  һәм  құсаң – ... ... ол  ... ... ... өзімен   сүйеу  болып  келгенің.
         Көзің  түсті – мен  ... ... ... ... ...      ... да   менің   тұтқыным” деп  білгейсің  бір уақыт [10, 41
б.]  – ... ... ... ... ... келтірілген  
үзінділердің   өзінен-ақ,  Мырза  Хайдардың   қандай  әулеттен  
шыққандығы,   ... мен  ... ... ... әскери  
істерге   қатысы,  сондай-ақ,  өнері   ... ... ... ... ... мәлімет   береді.      
Автор оқиғаларды баяндау барысында, өз ... ... ашу ... өлең ... да пайдаланып отырған. Мәселен,
қаламгер Сайд ханның, мырза Әбу ... ... ... ... ... ... образдарын кейіптеуде белгілі шығыс шайырлары Фирдаусидің,
Сағдидің, ... ... ... Науаидың туындыларымен қоса, өзі
біраз бәйіт, рубаилар ... ... ... ... ... ... ... және жанрлары бойынша жеке тарауларға ... ... ... «Мырза Хайдар және оның исламдық дүниетанымы» атты тарауда
автордың саяси ұстанымын барынша дәйекті түрде қарастырдық, оның ... ... ... орай ... ... ... бірі – Мырза Хайдардың исламдық
дүниетанымында жатыр. Екіншіден, ... ... өз ... ... ішкі ... ахуалын бейнелеуде, тарихи оқиғалар мен саяси
жағдайларға байланысты өз көзқарастарын танытар тұста Құран аяттарын ... ... ... ... ... баға береді. Бұл жалпы шығыс
әдебиеті ... тән ... ... ... ... ... дәстүрлі тәсілдерінің бірі - «тәзминді»
(қазақшалап айтқанда «кепіл сөз» деп аталады) пайдаланған. Бұл ... ... бір ... өлең ... ... ... ел ішіне кеңінен
тараған қанатты сөздерді өз ойын айқындауға, әсерлілігін арттыруға әңгіме
арасында келтіріп отырады.
Шығарманы баяндаудың тағы бір ... ...... ... ... ... пайдаланғанымен айшықталады. Негізінде «Тәлмиһ»
көзбен ишаралау ... ... ... ... ... ... ... яки жазушы өзінің сөзінде не баяндауында бір хикаяға немесе Құран
Кәрім ... ... яки ... ... танымал болған өлең жолдарына
сілтеме жасап, өз ойын қуаттай түседі.         ... ... ... атты ... тарауында Тоғылық Темір ханның ататегінің шежіресін
тізбелеп келе, оның ... ... деп ... ... ... ұлы. ... әйел болған. «Оның ішіне нұр сәулесі еніп, жүкті болатыны» ... ... ... Көріктің күйеусіз жүкті болғанын ... ... ... ... ... ... ... сол оқиғаға
ишаралайды. Онда: «дәл осылай Жебрейілдің дәнекерлігімен Имранқызы Мәриям
да күйеусіз ... ... еді. Екі ... да ... ... болған жай»
[10, 44 б.] деп түйіндейді. Осы тәріздес әдеби тәсілдер шығыс әдебиетінде
«тәлмиһ» (ишаралау) деп аталады.
Оның ... ... ... ... ... ... де сол күйінде,
сол мағынасында пайдаланылады. Бұған ... ... ... ... «олжа», «жар», тағы сол сияқты сөздерді келтіруге болады.
Қорыта айтқанда, Мырза ... өз ... ... ... ... билік үшін тынымсыз таласын баяндап қана қойған жоқ, сонымен
бірге барлық ұлы ғалымдар сияқты өзі ... ... ... ... ... мен ... өзара мәңгі үзілмес егесін де баяндады.
Ойшыл ғалым: «Парасатты ақыл - ... ... жол ... Ақылдылық пен
парасаттылықтың пайдасы оқ пен семсерден артық. Жебе қаншалықты айбатты
болғанымен, нағыз жеңіске тек ақыл ғана ... - деп ... ... Рашиди» еңбегінің ... ... ... ... да өте ... Шығарманың даналық сөздері Мырза Хайдардың
шығармадағы философиялық ойлар мен ... ... да оның жазу ... байқатады.
                                «Тарих-и Рашидидің» көркемдік табиғаты»
атты тарауда шығарманың поэтикалық ерекшеліктері жан-жақты талданады.
Академик ... ... ... ... ... ... ... мөлдір қайнарынан шымырлап шығады да сол ... ... ... ... [27, 31 б.] деп ... болатын. Демек, Мырза Хайдар
еңбегінің көркемдік-эстетикалық маңызын осы тұрғыдан қарастыра ... ... тән ... ... асыл ... ... өз
заманындағы қоғамдық-әлеуметтік көзқарастары мен  ақындық ортасынан сол
дәуірдегі әдебиеттің даму заңдылықтарынан іздеген жөн.
Шынында да Мырза ... ... аса ... жан ... ... ... ... туған бөлесі тамаша тарихшы әрі шайыр, даңқты падиша Бабыр:
«Он саусағынан өнер ... ... ... ... да бар еді» [11, 31 ... тегін   жазбаса керек. Сұлтан Мырза Хайдардың «тегіне тартып, өнерлі
азамат болғанын көреміз. Сірә, ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие алған болатын.
Мырза Хайдар «Тарих-и Рашидиде» өз ... ... ... ... ... әрқайсысының ақындық машығы мен шығармашылық
ерекшеліктеріне соғып өткен. Ол әсіресе, Әбдірахман Жәми, Әлішер ... ... ... ... Әлі  Жалайри, Хилали, Бинаи, Сейфи, Мұхаммед
Бахши, Мәулана Камал т.б. ... ... ... еске ... [10,
Б.224-230]. Мырза Хайдардың «… Ақындарға арналған кітап бөлімін қайтадан
Хазірет Маулана Жәми есімімен ... жөн, ... ... ... ... ... ... басы, атақтылардың атақтысы, адамзаттың
мақтанышы Мәулана Нұраддин деген Әбдірахман Жәмидің есімімен бастау лайық
болмақ» [10, Б.224] ... ... де оның ... аса ... ... ... ... керек. Сонымен бірге Науаи мен Бабырға да ілтипатпен
қарап, шығармашылық ... ... ... ... үлгі ... байқалады.
Әйтсе де, «Тарих-и Рашиди» жанры жағынан ғұмырнамалық, тарихи
мемуарлық ... ... оның ... құрылымы жөнінен парсының
белгілі тарихшысы Шарафуддин Әли ... ... ... көбірек
ден қойғанын байқау қиын емес. Бұл орайда Мырза Хайдардың өз кітабының он
жеті тарауын аталмыш ... ... ... осы ... ... ... Орта ... көптеген ғұмырнамалық және тарихи–
прозалық шығармалардағы секілді «Тарих-и Рашидиде» қара сөзбен ... ... ... ... мен ... яки  рубаилар мен
жекелеген мисралардың жиі ұшырасатынына назар аудардық. Бұл – осы ... ... ... ... ... тұрақты құбылыс,
әдеби заңдылық. Мұны ғұмырнамалық шығарма жазушылар әдейі қолданатын ерекше
көркемдік әдіс десе болғандай. Тарихи оқиғаларды ... ... ... ... өзге бір шайрдың өлеңдерінен үзінді келтіріп отыру –
«Бабырнамаға» да тән. ... бұл ... ... ... не ... ... отырған оқиға мазмұнымен үндес, астарлап келеді. Мысалы, Бабыр
сұлтанның аталған шығармасында оған сатқындық ... ... ... мырза
түнгі шайқас кезінде өз адамдарының бірінің жебесінен қаза табады. Автор:
«Ол қашып кете ... өз ... ... ... дей ... зұлымдық жасасаң, тартасың бір зардабын,
Өзгерте алмас ешкім де табиғаттың ... [11, 47 ... ... ... ... Хайдар да сөз арасында басынан кешірген жағдайлардың ... ... сол ... ... тарихи тұлғалардың, ұстаздары мен
замандастарының, әрине, көбінесе өзінің өлеңдерінен ... ... Ол ... Саид ханның сарайында жиырма төрт жыл қызмет еткен және
оның мәрттігі мен поэзияға құштарлығына ... ... ... өлең
шығарғанда оның күш-қуаты мен дарынына тең келер адам өте ... ... ... ... ... ... жазбайтын, ылғи шабыттанып айтатын» - дей
келе Мырза Хайдар ханның бірнеше бәйіттерін мысалға келтіреді:
Қай гүлзарға ... да гүл ... тең ... гүл ... мен ... шын ... ... жәннаттан іздеймін өзің туған төркінді,
Көрсін халық нұрыңды, көрсін сенің көркіңді [10, 138 б.].
Мырза Хайдардың жазуынша ... Саид хан өте ... ... нәсх ... жазу ... ... меңгерген әрі түрлі жанрдағы шығармаларды
құштарлана оқитын білімдар кісі болған. Бұған қарағанда, «Тарих-и ... сөз ... ... ... оятқан да осы – Сұлтан Саид хан
деп түюге негіз бар.
Жалпы аралас стиль жөнінде айтқанда, бұл ... ... ... ... ... ғана емес, біртіндеп өмір сүрген Абай,
Мәшһүр ... ... т.б. ... қаламгерлерінің шығармашылығында сирек те
болса кездесетінін атап айтқан жөн. Абай ... мен қара ... ... ... да, тақырыптық-идеялық жағынан да терең ... ... Бұл ... академик Р.Cыздықованың: «Абай сияқты гуманист
ойшыл суреткер өз заманы, өз ... ... ... ... күңірене толғаған ойларын көркем сөздің бір ғана ... ... ғана ... ... оған қоса ... де қайталай түсуі немесе
керісінше, қара сөзбен айтқан ойын екінші қайыра, жанына жақын ... ... ... ... ... [28, 242 б.] – деген ... ... ... ... өзі сөз етіп отырған ақсүйек яки әміршінің
тіршіліктегі бірер ғана кісілік істерін не оның ... ... ... әлгі адамның «кім екендігін» айқындауға жетіп жатыр. Мысалы, Мырза
Хайдар Дос ... хан ... ... жасы он ... ... Ол  ... ... жатпайтын, көптеген істері ақылға қонбайтын, бір сәтте
мастықтан есін ... ... [10, 115 б.] деп ... Бар ... екі ... ... ... кісілік дәрежесі қандай екенін пайымдау қиын
емес. Әдебиеттанушы З.Қабдолов жазғандай, ...... ... ... ... бар ... ... түгел және бірден, шапшаң танытатын ... [27, 98 ... ... ... шығармасының көркемдік құндылықтары Исламдық
шығыстың даналық иірімдерінен ... ... ... ... аударады. Бұл
орайда зерттеуші В.Т.Поляковтың: «Мырза Хайдар әдебиетке Алла образы мен
Ислам құндылықтарын енгізе отырып, ... ... ... ... ... талаптарына орай өлшестіре пайымдаған» [23, 55 б.] ... біз де ... ... ғұмырнамалық шығармасындағы бейнелеу
тәсілдері де негізінен автор ... ... ... ... ... тал ... терең сіңірген Құран ережелеріне және сол дәуірдегі
айрықша белең алған сопылық ағымға тән астарлы сарындар мен ... ... ... де ... емес еді. Бұл ...... Хафиз,
Фирдауси, Жәми, Науаи, Низами, Лутфи, Хоремзи, Сараи, Йасауи, ... ... ... ... ... ХІХ ... ... кешкен Абай,
Шәкәрім, Әбу Бәкір, Мәшһүр-Жүсіп сынды қазақ ақындарының шығармашылығына
дейін үзілмей жеткен ғажайып құбылыс, діни ... мен ... ... ұлы ... ... ... ... әсіресе Шығыс поэтикасында әуелгі басқышқа табан
тірейтін мұндай ... ... ... де ... орын тепкені мәлім.
Басқасын айтпағанда, ақын Абайдың: «Әуелі, Аят, хадис – сөздің ... ... 31 б.] осы ... ... ... Рашидиде» Құран аяттары мен Хадис сөздер өте жиі ... ... ... ... бар деуге болады. Сондықтан, көркемдік
тәсілдердің өзге түрлеріне тоқталайық. Мәселен, мына бір ... ... ... талантының кемелдігін айқын танимыз: ... жол ... ... ... есіп ... онда ... раушан
гүлзарында Иман қауызы ашылар еді» [10, 43 б.]. Бұл ... ... сөз ... ... метафора – ауыстыруға жатады.
Мырза Хайдар шығармасының өн бойы осындай күрделі, ... ... ... ... ... көркем сөз
маржандарына толы. Мына мысалдар осыған айғақ: «Батырлығына келсек,
қаһармандық ...... ... Ал ... ... ... жұтып
қояр акула сынды көрінеді. ... - ... ... ... әрі көз ... алар ... айшықталған ғажайып сандықшадай
көрінетін. Алуан түрлі саз ... ... ... ... оның ... Шолпан һәм саз бағында сайраған бұлбұлдар ... ... ... Шарапатты шабыты қара сөздің өзін жақұт жырға
айналдыратын» [10, 168 б.]. ... ... ... әсемдік теңізі –
метафораға жатса, қалғандары «көз ... ... ... ... ... Әбдірашид ханның бейнесін аталған көркемдік құралдары
арқылы сомдай ... ... пен ... ерекше әсерлі үлгісін
ұсынған.
Ал ... ... ... яғни ... айқындауыш сөздердің
өзі бір төбе. ... ... ... ... және ... ... ... топтастыруға болады. Мысалы мұндай эпитеттерге: жапырақсыз
гүл, ... ... ... ... ... маңдай, ғұлама ғалым, мүбәрак жүз,
құлын дене, бал ерін, шикі ой, құрма бой, ... ... ... тас, ... кең ... ... ... жүз, нұрлы әлем, көктемгі қызғалдақ,
жетімдік мұңы, жоқшылық азабы, жібек ... бал ... ... жан, ... күміс белбеу, алтын тақ, ақша бұлт, сәуір күні, қалың қосын, қара
бұлт,  көк аспан, сәулелі жүрек, ер ... ... ... ... жан, шын
ғашық, буырқанған теңіз, әлсіз қалам, алтын ай, сұлу бұрым, т.б.
Жоғарыдағы мысалдардан ... ... тән ... тұрмыс пен
Моғолдардың жауынгер бектерінің өмірін шынайы әрі биік рухта ... де ... тіл ... ... қиын ... ... ... көркемдік бедерін ажарлау тәсілдерінің бірі
– теңеу. Мырза Хайдар Шаһибек хан мен ... шаһ ... ... ... «Ол ... жолы ... ... шаһтың адамдары] қолын бір
сілтегеннен – ақ дастархан үстіндегі шыбындай бытырай кететінін ... 148 б.], - деп ... ... ... ... қашар сәттегі көрінісін
жай шыбындардың емес, ... ... ... ... қалай шошып
ұшқанына ұқсатып, тың теңеулермен соны сурет жасаған. Мырза Хайдар қаламы ... ... ... Ол ... құбылысты әсерлі суреттермен безендіріп,
көріністерді салыстыруда жоғары шеберлік танытады. Сондай –ақ, ... де ... ... қолданыстағы – дай, -дей тұлғасынан басқа да
тілдік оралымдар арқылы жасала береді. Мысалы, автор өз ... ... ... орталығы  - Герет қаласына келген ... ... ... ... қалада үлкен құрмет пен іззетке, түрлі сый – сыйапатқа бөленді»
[10, 236 б.] деп ... Бұл ... ... ... ... сұлу келбетін
жәннат бағына теңеу арқылы аталған қаланың ғажайыптығын қайталанбас ... ... ... Мұны – ... шығыс халықтарының ауыз әдебиетінде
кең қолданыс тапқан «табу» - жасырын бейнелеу әдісіне де жатқызса ... ... мына ... ... ... ... Хоросан жерінде әкесін,
яғни Мырза Мұхаммед Хұсейінмен ... ... ... ... ... әулеттерін және олардың сарбаздарын қалай қырғынға ұшыратқанын
былайша сипаттайды: «Ол ... ... ... соншама көп мемлекет
басшыларын, лауызымды ... ... ... ... ұшырды, олардың
көкке ұшқан күлінен аспанға шаншылған бағана көтерілді, ал олардың күрсініс
желінен сол далада ... ... [10, 249 б.]. Бір ... осы ... ... үлгісі, тіпті айшықтаудың тағы бір түрі, градацияға
(дамыту) ... тұр. ... ... Шаһибек ханның зұлымдығынан аман қалғаны
үшін Алла тағалаға көп шүкіршілік, мадақ айта ... ... Алла ... ... бір іске ... ... де ... басындағы бір тал
шашын да қисайта алмайды, қырық аяқтың бір аяғын да ... ... ... б.] деп ... ... ... ... бір тал шаш, қырық аяқтың
бір аяғы ... сөз ... ...... тәсіліне қоланады,
сөйтіп айтайын деген ойы мен өзінің әлгі оқиғаға байланысты көңіл-күй
толғаныстарын ... ... ... Осындай бейнелі сөздер Сұлтан Саид хан мен ... Әбу ... ... ... ... соғысты суреттеуге пайдаланылған. Мәселен сол
көріністегі тұлпар аттың ... ... ... ... шабысы көзге елестейді:
 Тұяғынан тұлпардың айналды сол заматта,
                        Аспан алты, жер жеті, таулар тоқсан қабатқа ... ... ... ... аспанды найзаменен тірепті», «Осыларды көргенде күнің
қашып, Ай батты» [10, 338 б.] деп ... өлең ... ... ... ... ... ... нұсқаларын оқыған ... ... әсер ... даусыз.
Ғұмырнамалық шығармада орын алған көркемдік тәсілдердің бірі –
шендестіру, егіздеу (параллел) әдісі болып ... ... ... ... адам ... мен ... құбылыс пен затты, кереғар ұғымдарды
салыстыру арқылы ... ... ... ... ... фәлсафалық үлгілері ұшырасатыны мәлім. Мысалы, «Ертеңгісін Шығыс күні
ұстарадай семсерін Көкжиек ... ... ... ... оны ... ... ... жіберді, нұрлы әлем ханның көз ... ... ... ... шола ... оның мағынасы психологиялық
егіздеуге құрылғанын, яғни ... ... пен ... Халел Шаһибек ханнын
түрмесіне қамалып, ал Сұлтан Саид ханның өзіне де ... ... ... ... оның көз алды ... ... ... қараңғыдай сезінуі
әбден заңды емес пе? Мына бір үзінді де жазушы қиялының ... ... «Мен оған ... ... ... кесесін думан кесесімен ластау –
адамгершілікке жат, ... деп ... ... ... ... ... Шаһибек ханның үкімінен сары аурудай сарғайған жүздерді раушан гүлі 
мен  көктемгі қызғалдақтай қызартып алаулатты» [10, 261 б.].
Автор кей ... ... ... антитезалық реңде шебер
шеңдестіреді: «Әйтеуір кісі өлетін анадай ... пен ... ... түйген қапастан кейін мынадай ...... пен ... ... деп кім ... [10, 269 б.]. ... сызылған сөздер антонимдік қатар түзе отырып, Мырза Хайдардың азапты
күндерден ... Саид ... ...... ... тосыннан тап
келген кезін өте тамаша сипаттаған. Жалпы кітаптің өн бойында осы ... ... ... ... ... мол. Мына бір ... ... аңғарамыз:
Достық бағын бағып күт, бұлбұл сайрап береді,
Қастандықтың талын жұл, бұл да қайрат береді [10, 271 б.].
Осындай тәсілмен «Зұлымдықтың ащы ... мен ... ... ... ... мен ... есігі», «Ақиқат пен өтірік», Қайғы мен қуаныш»,
«Ақ пейіл мен қара пейіл», «Жеңіс пен бақытсыздық», «Мұсылман мен ... пен жек ... ... мен қауышу» т.б. әр алуан ағымдардың
тіркесуі ... ... ... егізделген, шендескен күрделі әрі
айшықты суреттер ... Бұл ... ... ... ... ұғымдас сөздер) тіркестер де жатады. Мысалы: «Ақ бөкендей
ағызып, құйындайды киіктей» ... ... ... түз ... екі түрлі
аталса да, оның бір ғана «киікті» айтып тұрғанын және осы қайталау арқылы
жырдың экспрессивтік қуатын ... ... ... ... ... ... пейзаждары да ұшырасады. Ол айнала
қоршаған әлемді өзі сипаттап отырған оқиғаларға ... ... ... көз ... әкеледі. Мысалы: «Жұлдыздар әміршісінің жалауы
шығыс жиегінен желбірей көтеріліп, аспанның көк ... түн ... ... кезде олар жорыққа аттанды» [10, 341 б.]. Тұнық түн, таңғы
аспанның бейбіт шапағы және ... ... ... ... дабылы
қайшыласқан өмірдің шынайы, контрасты бояуын танытқандай. 
Мырза Хайдар ... бұл ... ... ... ... ... тіркестер), даналық сөздер, мақал – мәтелдер, сондай –ақ
Ислам дінінің имандылық негіздерінен мәлімет беретін, әрі ... ... ... ... ... ... т.б. ... тіркестердің қатарында мынадай ... ... ... түйіп жүрген; құралайды көзге атқан; алауыздық пайда болды; ат
құйрығын кесісіп, кірпік қақпастан; ат ... ... қой ... ... ... ... ... артық жерді көре алмайтындар; тасқа
таңба басқандай, құйрығын ... ... су ... ... шаш ал
десе ,бас алған; қара қылды қақ жарған; төбесі көкке жетті; т.б.
А.Байтұрсынұлының: «Діндар дәуірде насихат айтушылар ... ... ... ... [25, 437 б.] деген пікірі Мырза ... ... ... Алла мен Құран сөзі, Пайғамбар хадистері мен мұсылман
ғұламаларының ... ... ... кең ... Рашиди» кітабында кезігітін эвфемизм – яғни «сыпайылап айту»
үлгілері де көркемдік әдіс ретінде кеңінен орын ... Бұл ... ... де ілкіде сөз еткендей, ислам мәдениеті мен біте – ... ... ... оның ... Орта азия ... ... ... сабақтасқан ежелгі дәстүрдің ізі ... ... ... ... ... ... ... эвфемизмдердің де әп-әсем роль
атқаратыныны даусыз» [27, 243 б.] ... ... ... ... ... келтірілген мысалдар адам ... ... ... және ... сыпайылап жеткізетін тәсілдердің яки ... ... тек бір ... ... шеберлігін шыңдауға әсіресе, парсының классикалық
әдебиеті мен оның аса көрнекті өкілдері: ... ... ... ... Шейх Аттар т.б. ақындардың шығармашылығы зор үлес қосты. Мырза
Хайдардың өзі ... ... ... ... және ... шайыры
Әлішер Науаидің есімін ерекше атап, олардан поэзия жөнінен көп нәрсе
үйренуге ... ... еді. ... ол ... ... ... әл-
унс» туралы түсіндірмесінен мына деректі мысалды келтірген:
«Мәртебелі Маулана [Жәми] өмірінің басынан ... ... ... бейнелер әлемінде ғұмыр ... әрі ... оның ... махаббат әуенінің сазы үкімет дабылын қағып жататын-ды» [10,
225 б.]. Осы үзіндінің өзі ... ... ... біз ... ... ... мен тылсым бейнелердің жасалу тәсілдерінде Жәмидің
поэтикалық ... де ролі ... ... ... Орта ... ... ... қазақ, моғол басқа да бұрыңғы
Алтын Ордадан бөлінген ұлыстары мен кәрі Азия құрлығының көптеген ... ... ... ... ... өзара билік пен жиһангерлік
соғыстары жүріп жатқан алмағайып шақта Мырза ... ... ... ... ... ... ... де болмас. Академик С.Қирабаев
өзінің ... ... ... ... ... өмір ... ақын
шығармашылығы оқырманын қаншалақты ауыр сезімге бөлесе, соншалақты қазақ
халқының жүрегінен жылы орын алады. Ол – сол ... ... ... ... болып табылады» [2, 134 б.] деп жазған болатын. Дәл осы
пікірді өзгертпестен Мырза Хайдар ... ... ... еш
артық еместей көрінеді.
Қазақтың тырнақалды төл прозалық мұрасы – «Тарих-и Рашидидің» тілі мен
көркемдік табиғатында өз ұлтымыздың ... және ... ... ... ... де әсерлі көріністерді шығармадан көптеп кездестіреміз.
Әсіресе, күн сайын нығайып келе жатқан, қазақ ... мен оның ... ... хан ... ... ... ... елдің
этнографиясы туралы баяндаулары ерекше көркем, бояуы қанық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін, оның
жанрлық сипатын саралау жұмыстары енді басталады. ... Орта Азия ... ... ... ... еңбектері туралы ғылыми-зерттеу
ізденістерін жүргізуде. Қазақ ... ... ... ... атты еңбегінде: «Абайға баратын жол – ұзақ жол. Ол ... ... ... ... ... еркіндік самалы есіп, ақыл-есі
желпінген сайын ұлы ақынның өлмес ... да ... бір ... ... ... [29, 129 б.] – ... болатын. Сол сияқты Мырза Хайдар
шығармасының әдеби-жанрлық, тарихи-эстетикалық жақтарын зерттеу мұнымен
тоқтамаса ... ... ... ... ... поэзия жанрлары» деп
аталады.
          «Рубаи» тарауында аталған өлең ... ... ... ... ... қызметі талданған.
Рубаидың басты ерекшелігі – төрт «мысрадан» тұрады. Бірінші, екінші,
төртінші ... ... ... Рубаидың үшінші мысрасы да ... ... ... ... ... арта ... Төрт ... бірдей келетін рубаилар да парсы ... ... ... Оны сопы ... Әбдолла Әнсари және Фәрид-ед-дин Шейх Аттар
Нишабуридың шығармаларынан көре аламыз [4, 40 б.]. Төрт ... ... ... ... ... ... деп ... [30, 435 б.].
Рубаи мазмұндық тұрғыдан, ... ... ... ... ... қамтиды. Философиялық үлгілерін Омар Хәйямның
рубаиларынан, сопылық сарынын  Әбусаид Әбу-л-Хайыр, Фәрид-ед-дин Шейх ... ... ... және ... Руми ... сопы ... ... рубаиды Рудаки сынды шығыс шайырларынан таба аламыз
[26, 288 б.]. Омар ... ... ... ... ... ... ... ұлы хаким, математик, данышпан Хәйямның ел ішінде, әсіресе, Еуропа
мен Ресейге тараған рубаиларының көбісі ... ... ... ... ... аруз ережесі бойынша жырлайды. Бұл негізінен:
«мәфуло, мәфаило, мәфаилон, фә» ... ... ... «Уәзін»  деген сөз
өлең ырғағының үйлесімін реттейтін өлшемге айтылады. ... ... ... ... созыңқы және қысқа болуына байланысты. Мәселен,
рубаидың жоғарыда айтылған ... ... ... (-), ... (ү) ... мына ... белгілермен көрсеттік.
Мәфуло: - , - , ү.
Мәфаило: ү - - ... ү - - ... ... ... ... ... ұқсас екі бәйіттік өлең түрі бар. Бұл
парсы әдебиетіне тән  өлеңді арабтар «әдду бәйіт» деп ... ... Оның ... айырмасы «мәфаилон, мәфаилон, фәулон» ... ү - - ... ү - - ... ү - ... әдебиетінде рубаимен қатар төрт жолдан тұратын бір шумақ өлең
түрі бар. Оны «добәйти» (екі ... деп ... ... оны да ... ... ... Мәселен, Баба Тәһирдың мына «добәйтиі»:
Көктем еді жастық та, өтті де кетті,
Бедел ... ... өтті де ... ... арада біз бен сіздің,
Ол да жаңа көктемдей, өтті де кетті [26, 289 б.].
«Добәйтидің» авторы ... Ел ... ... ... ... арасына кеңінен тараған түрлері бар.
Жалпы алғанда рубаи өзіндік ерекшелікке ие. Онда ... ... ... алғы сөз ... те, ... яғни ... «соққы мысра» айтар
ойдың нәтижесі болып шығады. Мәселен, Шейх Аттардың ... ... ... ... ... құс едім мен,
Төмендесе кей құсың биіктетіп беремін мен.
Жан таппадым сырласуға көп кірген есігімнен
Жанымды жеп мұң-қайғы қайта сыртқа ... мен [26, 289 ... ... да ... бұл рубаи сопылық дүниенің сырына қанық Аттар
сынды шығыс жұлдызының поэзиясы. Мұнда Жаратушының сырлы әлемінен пыр ... жан, пәни ... ... ... ... жүрген жолының
құпиясын ешкіммен бөлісе алмайтынын жырлай келе, ... ... ... ... ... түйіндейді.
Түйіндеп айтқанда, парсы әдебиетінде төрт жолдық ... ... ... фә» ... ... ... аталады. Рубаи жанры
Мырза Хайдардың шығармасына да өзек болған.
Мырза Хайдар еңбегінің «Әкем Мұхаммед ... ... ... ... Хорасанға қашып баруы және оған қатысты
бірнеше әңгіме» [10, 210 б.] атты ... ... пәк ... ... ... қатар Қожа Абдолла Әнсаридың гауһардай сопылық өсиетін ... ... Әрі ... ұлық сопыларды қалай сыйлай алатынын өлең жолдарымен
өрнектейді.
Рубаи:
Жаным, сенің есімің мәңгі өшпесін есімнен,
Жүрек сорлы: "Сүйгенім – жалғыз өзің" десін ... ... ... өзің ... ... ... лебізің құлағымнан кетпесін! [10, 213 б.] –
деп  таза сопылардың  мәңгі құрметке ... ... ... ... өмір ... оқыған-тоқығандарының арқасында 
адамнан, жалған дүниеден опа көре алмайтынын сезіп, Аллаға ... айта ...... да ол ... дер ем сол ... ол ... қиын ... айтпай өзіңе үнсіз қалсам, қиналам
Сол қиналу мазамды ап, ауыр тиді шынында [18, 321а]!
Мырза Хайдар еңбегіндегі рубаилардың мазмұны да ... ... ... әрі ... ... жыр ... ... үлгілері түркілердің арасында кеңінен тараған.
Түркінің төрттағаны - пішіні шағын да ... ... ... де ... ... ... ... тартымды өлең түрі. Оны біз Махмұт
Қашғаридің «Түрік сөздігі» кітабындағы «Алып Ер ... ... ... көре ... Алып Ер Тоңа өлді ... дүние қалды ма?
Заман өшін алды ма?
Енді жүрек жыртылар [31, 70 б.]
Немесе:
Көркем ... ... ... ... құрметте,
Даңқың жайсын еліңе [31, 74 б.]
Тіпті, Қожа Ахмет ... ... бір ... ... төрттаған
негізінде жырланғанын айтуға болады. Намық Кемал Зейбек  «Қожа Ахмет жолы
және таңдамалы ... атты ... ... ... ... ... ... көп пайдаланғанын көрсетеді. Мысалы:
Рахметіңнен мақрұм қылма мендей ғаріпті,
Тынбай, жылап дұға ... таң ... ... ... болып таң атқанша,
Ілмей көзді, жылап дұға қылайын саған [32, 245 ... ... ... өмір туралы бірқатар төрттаған [33,
Б.453-454] өлеңдерін рубаи пішінінде жырлады. «Оқ» атты төрттағанда:
Жасыңда жаңа соққан пышақтайсың,
Қаржалып, қартайған соң, ... өлім оғы ... күні ... жұмып, қара жерді құшақтайсың, –
деп өмірдің философиялық ой-түсінігін аңғартады. Расында, ... деп ... бұл ... ... ... мұра ... қалған төрттағандар десек жөн
болар. Өйткені, Тұрмағамбет төрттағандарды ежелгі түркілік жәдігер ретінде
жатсындырмай, әдебиетімізге қайтарып алып ... ұлы ... ... ... ... ... бұл ... түрінің М.Х.Дулат тарапынан қолдану
аясы арнайы мысалдар арқылы сарапталады.
Мүфрәд – «жалқы ... ... ... «Қос таған немесе қос тармақ» 
қолданылуы ақындар арасында көп тарамаған. Онда екі мысра ұйқас ... ... бұл шарт ... Екі ... ... ... ұйқассыз жалқы
бәйіттер де бар. ... ... ... ... тән. ... ой ... түйінделіп  айтылатын өлең деп бағамдауға болады. Мүфрәдтің
бір ерекшелігі, бұл жанрда жазылған ... ... ... ... [26, 290 б.]. ... бұл ... Сағдидің дидактикалық «Гүлістан»
шығармасынан көбірек ... ... ... қара ... ... ... сабақтастырып
отырады. Бір үлгісі мынадай: ... ... ... ... кеші болар
болса, Қадыр кеші түнінің қадірі қалмас еді». Жалқы бәйіт:
Барлық тастар егер де Бадахшанның лағылындай ... ... ... ... ... бағасы да [34, 274 б.].
Мырза Хайдардың еңбегінде ... көп ... ... ой түйінін
анықтауға құрал болады. Бұл ... ... ... ... мен халифаларды, сахабаларды мадақтауға арналған әңгімесінің
жалқы бәйіттерінен айқын көруге болады:
Жалынды нұрмен әлемнің киелі ұшқыны
Сән-салтанат көктен жетіп басталады [15, 2 ... ... өлең ... ... ... және ... табиғаттың яғни жаратылыстың жаратушысының нұрлы бір ... ... ... ... бәйітпен тек пайғамбар мен халифалардың өмірін
сипаттап қана қоймайды. Өз өмірінен көргендерін, ой ... де ... ... Бір айта кетер мәселе, кейінгі ... ... ... ... аударма арқылы ене бастағандығы. Белгілі ақын Сейфолла Оспан
Әбдірахман Жәмидың 37 жалқы бәйітін ... [35, ... ... ... Хайдар қаламынан туған жалқы бәйіттер
тақырыбы жағынан сан алуан. ... те, ... ... ... ... және ... тақырыптарына бөліп талдаған жөн деп санаймыз.
          «Мадақ» тарауында Мырза Хайдар ... ... ... ... ... әдеби тақырып ретінде ежелгі Мысыр елінде перғауындар заманынан
бар. Алғашында тәңірлер мен перғауынға арналып шешендік сөздер мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... 1350
жылы перғауын сарайының дәрігері болған Sinuheyнің (Синуһе) естеліктер
кітабынан оқи ... [12, 989 ... ... ... ... зер ... мадақ
олардың жаратылысы бірте қайнасып ... ... Адам ... ... жемісті ібілістің мадақтауынан кейін алданып жеп ... да ... ... ... ... мен ... ... қатысты
«Салтанатты оқиғаны жырлауға арналған, біреуді ... ... ... ... ... Рим ... орын ... [22, Б.220-221].
Мақтау сарындағы өлең араб әдебиетінде «Мәдһ» деп аталады. Бұл жанр
Орта ғасырларда Орталық Азияда ислам дінінің ... ... жаюы ... ... де орын ... Жалпы, шамамен, 47 түрлі мадақ сарыны
болғанымен [22, 221 б.] оның мазмұнына ... төрт түрі бар ... ... ибн ... Тарази өз еңбегінде жазған.
 «Тәуһид» - Аллаға мадақ, «Н'әт» - пайғамбарға мадақ, ... ... ... - ... ... ... мақтау түрлерінің
жырлануы ислам-шығыс әдебиетіндегі барлық жыр-дастандарда дағды-дәстүрге
айналған.
Мырза Хайдар мадақтың діни түрлерін ... ... ... ... ... ... мадақ болғай жаратушыға жаһанның,
Жасырын болмас істері одан ешкімнің.
Бәрі бірдей болады бір ... ... ашық ... қара ... ... ... көп ... болса да әлемнің,
Көріне берер сонда да құдіреті Алланың
Қанатын қағар құдіретімен Алланың,
Жүгіріп жүрер құдіретімен Алланың.
Хикметі әрнәрсенің жаратқан ... ... де ... ... бір ... ... ... [36, 61
б.].
- деп Алланың шексіз құдіретіне илануды ... және ... ... мен Әбу ... ... ... ... қаншалық ұлық болғандарымен
Алланың жаратқан пендесі болғандықтан, фәни әлемнің қонақтары ... ... ... ... үлгі ... ... ... сынақ кезеңі
екенін есімізге тағы салады. ... ... ... міндетімен бірге
тәрбиелік, тәжірибелік мәні де бар.
         Қазақ әдебиетінде имандылықты ... ... ... ... ... ... діни-ағартушылық мақсатында көрініс
тапқан. Бірақ, қазақ әдебиеттану ғылымында түрлі ... ... ... ... тақырып ретінде немесе әдеби жанр ретінде зерттеле
қоймағаны да рас. Қазақ жырларына зер сала ... ... ... ... діни ... [37, 10 б.] ... тапқан
мадақтың түрлері шығыстың классикалық әдебиетіндегі мазмұнға жақынырақ
келеді. Бірақ ... ... тыс ... ... ... ... ... мен қатар оларды «даттау» тақырыбы да пайда болғанын
Махамбет (1804-1846) жырынан, ... ... ... ... ... ... ... де Абай шығармаларынан көреміз.
          «Мінәжат» тарауында бұл жанрдың М.Х.Дулат шығармасында ... ... ... сөз ... ... ... ... сенімін барынша бекіту үшін және жұртқа
үлгілеу мақсатында Шығыс әдебиетінде, анығырақ айтқанда, араб, парсы, ... ... ... поэтикалық тәсілдерді оңтайлы пайдаланды.
Соның бірі – Алла Тағалаға деген мінәжат.
Ирандық ғалым доктор Сирус Шәмисаның: ... ... ... бір ... гөрі ... ... ... қарауға болады. Десек
те, мінәжаттың табиғаты әдебиеттің лирикалық түріне ... ... ... ұйтқысы сезім мен түйсік болып табылады. Мінәжат – парсы
әдебиетінде көбінесе ... ... ... Оның ең танымал үлгілері
Қожа Абдолла Әнсаридің мінәжаты деуге болады. Мінәжаттың поэзиялық түрі ... ... ... ... ... бастапқы жолдарында Алламен
сырласу түрінде көрініс табады» [26, Б.238-239], - деп ... ... ... қара ... ... қитаны әдеби жанр ретінде қарастыратын ... ... ... әдеби тақырып тұрғысынан қарастыруды зерттеу
нысанының бір  ұшы деп ...... ... деген сөзінен шыққан. Парсы әдебиетінде бес
мағынасы бар: 1. Біреумен сырласу, сыбырласу; 2. ... ... ... ішкі ойын ... ... 5. ... ... [38,4368].
Еуропалық әдебиетте мінәжаттың баламасы «һуmm» деп аталады. «Һуmm»
негізінде діни ... ... көп ... ... ... әдебиетінде тұңғыш мінәжатты Абдолла Әнсари (1006-1089) алып
келді. Оның ... ... ... ... ... ... жақын болған бұл шығарма исламға дейінгі әдеби шығармаларда
дәстүрлі жанр екені ... ... бұл ... ... ... Низами Гәнжәвидің «Хәмсесінде» мінәжаттың классикалық, мазмұн
және формасындағы ең кемелденген ... көре ... ... ... ... Қожа ... ... келді. Мысалы:
Мінәжат еттім, міскін Қожа Ахмет,
Иа, Алла, бар пендеңе қыл рақмет.
Құдайым несіп етсе маған жаннат,
Оқығандарға қылғаймын шапағат.
Тілекті, не тілесең, тәңірім ... ... ... салғай.
Жүзін беріп пәруәрдігәрым,
Өзін жолға салсын Бір және Барым.
Үнемі дұғада болса әр ... ... ... нұр иман [39, 427 ... ... ... мінәжатты адам баласының Аллаға шынайы иманын, жан
тазалығын, ахлақ пәктігін, ... ... ... ... ... құмарлықтан арылып, қызғану пәлекетінен
арылуға ... ... ... алып ... тәрбиелеп,
түркілеріне өнеге бола білу керектігін сезінгені үшін жырлағанын өмір ... ... ... ұға аламыз. Яғни, Алла - жаратушы, мен
- пенде оның жаратылыстағы бір ... ... есте ... ... ... көп адами міндеттерімнен өзіме қатысты халқыма ... ұмыт ... деп ... ... Ол ... ... ... өз «менінен» аса алмай, «наданстанның қараңғылығында өмір
қалай өтті?» деп ах ұрып қалғысы ... ... ... «иллаһи
нәпсі» мен «дүнияуи нәпсінің» ара-жігін жадында сақтауды мақсат етті.
Мырза Хайдар ... ... ... ... ... Мырза Хайдар -
сопы емес. Ол шариғаттан ... ... ... ... ... ... - шариғатшыл. Шариғатшыл болғандықтан мінәжатының ой өрнегінде де
сопылық мінәжаттан айырмасы ... ... ... ... ... ... жазылған.
Мінәжат түркі әдебиетінің де құрамдас бөлшегіне айналды.
Көптеген тағылымдық, танымдық, ... діни ... ... ... және ... да ... дастандары бар. Сыр
сүлейі Ерімбет Көлдейбекұлы (1850-1911) ... да  ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... да ... ... ... «Діни дәуір мұңды-зарлы сөздеріне мінәжат деп ат
қойған. Әуелде «мінәжат» деп ғұламалардың Құдайға ... ... ... айтылған. Бара-бара зарлық, мұңлық мағынасына айналып, ... ... ... де ... деп ... ... [40, 150 б.] деген пікірінің
орны ... ... ... діни ... ... ... Ол: «Кәпір
патшасы Жүсіпбектің сөзіне ашуланып, ... ... ... ... ... ... ... мынау дейді:
Он сегіз мың ғаламның,
Падишасы, Құдайым!
Құдая, саған жылаймын.
Кешіргейсің күнәйім!
Кәпірлер аспақ таладар,
Дар үстінде еттім зар,
Дін ... ... ... ... бар? [40, 151 ... ... ... Байтұрсынұлы сөз басын Құдайға қаратып айтып, ар жағы
әншейін мұң сөзіне ұласып кететін сөзді ... деп ... ... Сейдақтың «мінәжат» деп ат қойған өлеңін мысал келтіріп дәлелдейді.
А.Байтұрсынов «мінәжәтті» илаһи деңгейінде биік армандарға арналғанын
көргісі ... ... ... орта ... ... ... қазақтың
ауыз әдебиетіне сарындас түрде «тілек», «бата» жанры болып ... ... ... ... ... ұлы ... орай ... арқау еткенін академик С.Қирабаевтың Ахмет шығармалары жайында
жасаған тұжырымынан көре аламыз. Ол: «күрес ... ... ... ... ... ... қапас геройды өмір мен оның мәні,
күрестің мазмұны мен ... ... ... ... Бір ... ... ... ұстатқан қара ниетті адамдарды есіне түсіреді. Бірақ олардың
ісін кек тұтпайды, надандықтан көреді. ... ... ... Аққа ... аян – мен ... ... ... ашпай – жап!
– деп өз тілегін білдіреді [2, 114 б.]. Демек, ... ... ... ... ... ... өрісінде болғанын қалайды.
Қазақтың  Аллаға жалбарынып, пенделік жалыныштан аулақ болғанын қалайды.
Бірақ, уақыт өте, қазақ ... ... ... ... ... ... ... бата-тілектің бір түріне
айналғанын «Наурыз тілегі» жырында көре аламыз.
М.Әбді «Аллаға жалбарыну мотивін» діни ... ... ... «бұл халық ауыз әдебиетіндегі ең кең тараған мотивтің бірі» [41, 131
б.] деп, мінәжаттың қазақ әдебиетінің ... ... бірі ... ... ... ... ... алға шығып тұрмаса да,
 «Тәубемен кешсін тірлігім, қасірет түбін қайыр ет! Мың жылға татыр бір
күні, мінәжатыңа лайық ет» [42] деп ... ... ... нәпсімен
илаһи нәпсінің арпалысын суреттейді Айнұр ақын.
         Бесінші бөлім «Мырза Хайдар еңбегінде есімі аталған ... ... деп ... ... ... ... моғолдардың саяси өмірімен қатар,
мәдени–рухани өмірге де ерекше ... ... Оның ... ... Азия
халықтарына ислам дінін, мәдениетін, әдебиетін насихаттаған және түрік
халықтарының діни ... ... үлес ... Қожа ... ... ... ... Нәсір Хұсрау, Парса, Атаи, Сәккаки, Лүтпі, Қожа
Әhрар, Жәми, Науаи сынды ұлы ... ... мен ... жайында
тың деректер кездеседі. «Тарих-и Рашидидің» поэзия жанрына қатысы туралы
сөз болғанда бұл ... ... кету ... емес.  
Ғазал жырлаған ақындар. Түрік халықтарының Орта ғасырда ғұмыр кешкен
көптеген ғұлама-ғалымдары, ақындар мен шешендер ортақ рухани ... ... ... ... ... түріктердің жеке меншігіне  айналды. Соның
бірі қасида жанрының майталманы – Сәккаки.
Сәккаки – ақынның лақап есімі, оның шын аты мәлім емес. ... ... ... ... ... шайыр қол шебері отбасында туған деген ой
туады. Сәккаки ХІV ғасырдың екінші ... ... ХІV ... ... ... ... 810 ... (1407-08) жылы Әмір Темірдің немересі
Хәлил Сұлтанға арнаған қасидасында:
Тарихқа сегіз жүз дағы он жеткен ... ... ай ... дүниеде мемлекетке хан болар.
Жырлаған бәйіттің дерегінен ... ... ... ... бұл ... 30 жасында жазған.
Сәккакидің ХV ғасыр орта шендерінде дүние салғанын Науаидың Самарқанда
болған ... ... ... ... білуге болады.
Өйткені, Сәккаки сол жылдары тірі ... ... ... ... сұхбаттас
болар еді [33, 92 б.].
Өзбек ғалымы Қ.Мунировтың пікірі бойынша, «Сәккакидың қасида жырлаудағы
шеберлігіне қарағанда, ол өзбек қасидашыларының ... ... ... ... ... дейді. Сәккаки ұлы шайыр Лүтпимен қатар даңқ-
абыройға бөленген. Бұл жайында Науаи «Хұтпалар ... ... ... ... түркі сөзінің кестелілігінен Маулана Сәккаки мен Лүтпидің
бірінің шырын бәйіттері Түркістанда әйгілі болса, бірінің нәзік те ... Ирак пен ... өмір ... оқырманын қанаттандырып жатты.»
деп жазды [17, 192 б.].
Сәккакидың лирикасы ақынның адамзатқа ... ... ... ... ... Шайыр өз сезімдерін ... ... ... ... бөленген түйсігіне, ішкі дүниесінің толқыны мен шабытына
орай ... ... ... ... жағынан Әлішер Науаи және
Зәһир-ед-дин Мұхаммед ... тағы ... ... ... ұқсас
келеді.
Сәккакидың бір артықшылығы ғазалдармен шектеліп қалмай, өзі өмір сүрген
дәуірдің қоғамдық мәселелерін өз өлеңдеріне ... ... ... ... ... ... қой болса, сұлтан оған не шопан, не қасқыр болғаны,
Қасқыр ұлыса, қойдың тынғаны, шопан жетсе, құтылғаны.
– деп әділ ... ... ... ... қасқырға теңейді [43].
         Маулана Лүтпи (Лотфи) (1366-1465). Мырза Хайдардың шығармасында
Маулана Лүтпі жайында берілген қысқаша мәліметтерден, оның ... ... ... ... ... байқай аламыз. Мырза Хайдардың
айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... оны ... аяқтай
алмаған бір өлеңінің бастапқы бәйітін (мәтлә) ұнатып, оны жалғастыра жырлап
аяқтаған [10, 228 б.].
Маулана Лүтпидің түркі тілінде де өлең ... бар. Бұл ... ... ... ... Хорасанда түркі тілінде оқитын ғалымдар мен
оқырман арасында кеңінен танымал ... ... ... ... ... мен ... хақында өз замандастарының еңбектерінде көп мәлімет
бар. Олардың қатарында ... ... ... ... Хандмир,
Абдолла Кабули сынды тарихшы, шежірешілерді атауға ... ... ... жақыннан білген, онымен ұстаз-шәкірттік ... ... ... ... Лүтпи жайында берген мағлұматы аса құнды ... ... ... ... «Мәжалис-ән Нәфаис» атты еңбегінде Лүтпиді
өз заманының «Сөз ... деп ... –  оның ... ... ... болғанын білдіреді. «Әлем түсіндірме сөздігінен» Лүтпи Әлішер
Науаимен ... ... сопы ақын ... ... де ... қарым-
қатынаста болғанын көреміз.
Лүтпи диуанының негізіне өзек болған ...... Ол ... сырт көрінісі мен бірге ішкі құбылыстарын бейнелей ... Яғни ... ... ... орын ... ... ... мен
қатар діни-сопылық тақырыптар да бір-бірімен ұштасып, тұспал мен ақиқатты
жыр еткен.
Сондықтан, ақын ғазалдарында Алла өзі жаратқан ... пен ... ... ең ... жан ... жаратты. Оған өз нұрын шашты.
Инсан сол үшін де ... ... әзиз ... Оның ... де ... ... [10, 196 б.] ... асқан сұлулыққа ие. Адамның асқан ... Алла оның ... ... ... ... Ақын ... осындай
мазмұнға ие нұсқалы, терең ойларды өз шығармасына арқау еткендей.
Сылтау ғой ғашық қылуға, сұлулықтың әлемі,
Біздің көзге түссін деп, жаратқан-ау әдейі ... деп ... мен ... адам арасындағы нәзік те сұлу байланысты
жырлайды.
Маулана Лүтпи Мауароннәһрде дүниеге ... ... ... ... Оның ... ... айшықтарға толы, мұңлы сыр шерткен ғажайып
ғазалдары қалды.
Атаи ... ... ... мен ... ... жеткілікті
мағлұмат жоқ. Дегенмен, Әлішер Науаи ... ... ... ... шежіресі) атты еңбегінде Атаидың Бәлх ... ... ... перзенті екендігі, жұмсақ мінезді, қарапайым,
жомарт жан ... ... ... Ал, ... ... деп аталатын кітабында Исмаил ата ... ... ... Ибраһим
атаның ұлы болғанын да жазды.
  Жоғарыда айтылған мағлұматтарға қарағанда, Атаи Ахмет Йсауиге ... ... Әрі ... ... шейх пен  ақсақалдар болғандықтан, оның
лақап есімі «Атаи» атанған.
  Атаи – ғазал жанрының ... ... ... ... ... сұлулармен көңіл қосу. Терминдік ұғымы: уәзінге құрылған ұйқасты
өлең. Орташа бес, он екі немесе он сегіз бәйіттен ... ... ... деп ... ... ... ... дейді. Мұнда ақынның есімі өлең
шумақтарына қосылады.
  Атаи да Хафиз, Кемал ... Омар ... ... ... ақындарын үлгі
тұтқан. Ақынның ғазалдарының мазмұнына үңілгенде оның сыншыл ақын ... ... ... ... сай ... ... ... ол
ғазал жанрынан басқа рубаи, қиталар да ... болу ... ... ... уақытқа жеткен 260 ғазалы бар. Ақынның ғазалдар диуаны ... ... ... ... ... ... (№22 сандық
нөмірмен) сақталуда.
Қолжазба 1927 жылы алғаш рет мархұм А.Н.Самойловичтың түсінік беруімен
ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... жариялаған еңбекті пайдаланып, оны 1928 жылы ... ... атты ... ... ... ... шығарды. Соның
нәтижесінде ақынның ғазалдарын 1941 жылы жарық көрген «Өзбек ... ... атты ... ... 1948 жылы Һади Зариф «Науаи
замандастары» атты топтамасына 88 ... ... ... ... ... бұл салада өте кенжелеп ... ... ерте кеші жоқ» ... ... ... бен әдебиет жәдігерлерін
жаңғырту – кезек күттірмейтін аса ... ... ... ... айқын.
         Алтыншы бөлім «Тарих-и Рашиди» заманындағы түркі-қазақ және парсы
мәдени байланыстары» деп аталады.
Арабиядағы Аббас әулеті халифатының ... ... күші мен ... ... ... Таң империясының шапқыншы армиясына қарсы 751
жылы Атлах мекенінде жасаған кескілескен шайқаста ... ... ... ... мен ... ұлы ... жеткізді. Сол уақыттан ... ... ... ... аса бір ... әрі ... көңілмен бет
бұра бастады. Исламдық түркілік мәдениеттің, ... ... ... ... құрған кезеңде өркендеп, гүлденуі соның айғағы болмақ. 
Екінші жағынан, ислам дінінің саяси рөлі Орталық Азияда арта ... ... араб ... ... хорасандық парсылардың барынша
көп болуы ... ... ... ... ... саяси-мәдени кеңістігіне
елеулі әсер етті. Үштіктің мәдени өрісіне парсы тілі мен ... ... ... ... ... қалаған Исмайылдан (849-907)
бастап Саман ... ... ... ... ... әсер
етті.
Бұл аймақтарда аталмыш дәуірде көбінесе ... ... ... ... бәсекелестік салдарынан қақтығыс жүріп жатса да, ... үш ... ... ... ... ... ... халықтарының арасында
ортақ ислам мәдениетін құру процесі де жүріп жатты.
Сол дәуірде түрік халықтарының да ... ... ... ... санасы оянған болатын. Қорқыт ата, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари,
Ахмет Йасауидың шығармалары оған ... ... Орта ... ... ... билік арасындағы талас-тартыстарға қарамастан үштіктің
ғалымдары мен ақындарының арасындағы білім ... мен ... ... ... ... ... арқасында ислам өркениетінің Х-ХІІ
ғасырлары үштіктің Алтын дәуірі болып тарих қойнауында өшпес ... ... Яғни бұл ... ... ... ... болған-ды.
«Шығыстану ғылымында көп заман бойында ... тек ... сол ... ... ... дейтін сарын болды. Біз үшін ХІV ... ... 500 жыл ... ... шығыс, әсіресе Орта Азия
ренессансының мәні зор» [45, 292 б.]. ... ... ... ... ... ... Самарқан, Иранда Исфаһан, Нишабур, Рей, араб
өлкелерінде ... Шам және ... ... оқу ... ... үш елдің талапты дарын иелеріне айқара ашық болған.
Соның шарапатынан әлемдік ... ... ... үлес ... ... ... Ибн Мұса Ибн ... Әбдолла Хорезми (770-850), Түркістанда
дүниеге келіп, Араб елінде фәни дүниемен ... ... ... ... ... ... ... ретінде Ислам мен
Батыстың дүниетанымына нақты үлес қосқан біртуар ғалым - Әбунәсір әл-Фараби
(870-940), Түркістан топырағында туылып, ... ... ... ... дейін сыры кеппеген ғалым – (медицина туралы жазған «Қанун» атты
еңбегі 12 том болып 30 000 данамен орыс ... ... ... -  Әбу Әли ... ... тарих, математика, астрономия, жағрафия, топография,
физика, медицина, геология, ... т.б. ... ... қалам
тартқан энциклопедист ғалым - Әбу Райхан Әл-Бируни (973-1048/50), ... ... ... ... - Әбу ... Мұхаммед ибн Зәкәрия
ибн Яһия Рази (865-925/35) ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық және ... ... ... ... болды. Сөйтіп, ислам әлемінің ортақ ... ... ... ... бұлағына айналды. Сондықтан, оларды ислам әлеміндегі
«Алтын дәуірдің ... ... ... ... ... отырықшы аймақтарда араб-парсы әдебиетінің аруздық
өлшемдері бойынша қалыптастырған Зәһиреддин Мұхаммед Бабыр ... ... ... ... «Жаһаннама» дастанын, сондай-ақ, Әлішер Науаи (1441-
1501) «Диуанын» және Сәккаки, Лүтпи, Атаи сынды ақындар шығармаларын түрік,
шағатай тілінде қалыптасқан ... аруз ... ... ... ... шығыс әдебиетінен мүлдем оқшауланып, оның ықпалынсыз өмір сүрді
деуге болмайды. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... емес. Мырза Хайдардың Ата Мәлек Жовейни,
Рашидеддин Фәзлолла, ... Әли ... ... өз ... ... ... Шыңғыс хан ұрпақтарының тарихын парсы тілінде
жазуы – табиғи құбылыс.
Шынында да, парсы мен түрік халықтарының тарихи-саяси, мәдени дүниесі
бір-бірімен ... ішкі ... ... ... ... ... саяси ахуалын, мәдени құндылықтарын бір-бірінен ажыратып, ... ... ... ... араб ... мәдени-әдеби байланыстарында ислам діні
негіз болғанын Мырза Хайдардың өмір жолы мен шығармасынан көре ... ... ... ... мәдениетіне қатысты сөздер» атты
бірінші тарауында Мырза Хайдар халқымыздың наным-сеніміне, салт-дәстүріне,
күнделікті тіршілігіне қатысты ... аса ... ... ... сол ... ... ... келе жатқан қазақ сөздерін пайдаланғандығы кең
тұрғыда сөз ... ... ... ... ... ... ... оның әр
бір сөзінің қаншама материалдық һәм мәдени-рухани ... бар ... қиын ... Сол себепті, «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі қазақ сөздерінің
топтамасын келтіре отырып, олардың  көркем ... ... ... ... ... ... Көк ... жарлық (иәрлық), құсшы, қымыз,
қымыз той, елші, қымыз кесесі, мансап, түман ту, ... ту, ... ... ... ауын, қазақы рәсім (қазақы салт), қымыз дәрмен (қымыз ем),
таңба, жар (сай), олжа, сабақ, ... ... ... ... ... ... тоғыз тарам (өткел), жүлде, қарауыл, қорық, қызық қазу,
(қазба жұмысы), кез ... ... ... жеті ... ... ... ағаш (соқа), қошқар, мұхит, Қара Тұран Қытай (өзен), көл, ... ... қол (сол жақ ... ... (кәмине), нәмәрт, қиын, мөлшер-
будал (бөлшектеніп ... ... жер ... ... ... ат ... сан ... мүшесі), қараңғытау (тағ), қаратал, қошын, аймақ,
қодас, азық, жарақ, қара құлақ, (адам есімі), қатар, орда ... ... ... қысқартып атағаны), Жарас (есім), Мөңке бек, Тоқтақұл, Ұзын
сақал, Тәңірберді, түлкі ... қол, ... (сол жақ), ... ... Тыныш
хан, ауқат,мәслихат, томаға, Сүтемген (есім), аталық (аталық салты
бойынша), сынап, ... ... Көк ... сардар, Мамық (есім), Сансыз
(есім), шөл, қорық, жеңгелік ... ... ба ... ... ... Алматы, Ақтас (Ақташ), қазына т.б.
Мырза Хайдар «Тарих-и Рашиди» кітабында жазған «қоналғы», «саусын»
сөздері қазақша ... ... ... бұл тәжірибесіздігімізбен
қатар, деректі әдебиеттер мен ... ... бір ... ... ... ... еді. Біз мәтіннің  «қоналғы, саусын» жазылған
бөлігін Тәжікстан, Өзбекстан, Америка, Теһран нұсқаларын ... ... ... [18, 34 ... ... ... ... «қоналқы-сауын» сөздері хан
жорыққа немесе аңға шыққанда қажетіне орай аялдауына жер және ... мал ... ... болады. Өйткені, ұзақ уақытқа созылатын алыс
жерлерге жорыққа шығатын кезде сауынның сүті, ... ... ... еті, қала ... ... де әскерлердің күнделік тіршілігінің қажетіне
жарайтын. Ал, қоналқы ханның тұрақты ... ... «Ақ ... ... Бұл ... ... ... «Зафарнамадан» келтірілген
мәліметі растайды [18, 33б]. Дерегінен білгеніміз, ... ... хан ... келе ... ... оның ... ... естіген соң: «Біздің
жағдай қиын. Оған төтеп беруге күшті ... ... ... ... ... салымдау керек-тін» деді. Осында Әмір Темірдің жорыққа шығар
алдында «қоналғы, сауын» дайындап қойсын деген бұйрығына зер ... ... ... мен ... ... түседі.
Еңбекте осында ап-айқын жазылған қоналқы мен сауын сөздері турасында
Лондон нұсқасы бойынша текстологиясын ... ... ... ... ... мәтінде мағынасыз айқыш-ұйқыш жазылған «қобалғе» және
«саусын» екі сөзі бар. Түпнұсқада да ... ... ... ... ... ... мүлдем алып тастаған» [15, 211 б.] деп ... ... ... ... ... бұл уәжі оның ... ... оның ішінде қазақ
тілін білмегендіктен туындап отыр.
Сауын – сөзі парсы тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... тілін анығырақ айтқанда ежелгі түркі
тілін білмегендіктен емлелік қате ... ... «с» ... ... ... ... ... «с» әрпіне ұқсап кеткен болар. Алайда
мәтіннің жалпы ұғымына қарағанда қазақтың сауын сөзі екені анық.
         «Сұңқар болды» (дүние ... ... ... ... ... әрі ислам дәуірінен кейін де түркілер тарапынан теңеу түрінде
қолданылғанын көрсетеді. Бұл ... бір ... ... ... ... ... оның ... құс болып ұшып кететініне «сенімі» болғанын
білдірсе, ... «ол ... ... білдіреді. Бұл жайында В.В.Бартольд:
«Орта Азия түрік халықтары тарихы» атты еңбегінде – ... ... ... адам өлгеннен кейін оның жаны құс не жәндікке айналды деген
сенімі болғаны анық. Орхон ... ... ... «ол ұшып ... ... Әрі ... түрік халықтары ислам дінін қабылдаған соң да «ол өлді»
деудің ... ... ... ... ... деп жазды [16, 27 б.]. Сұңқар
сөзі қазақтың әдеби шығармаларында кеңінен қолданылады.
Шығармада Тараз, Ақсу, Иасы, Баласағұн, Сайрам, Байкөл, ... ... ... ... қазақ жерінің қала атаулары мен Афрасиаб сынды түркі
халқының тарихи тұлғаларының есімдері кездеседі.
         ... ... ... тіліндегі өлеңдер» атты тарауда
еңбектегі түркі ақындарының шығармалары сөз болады.
Мырза Хайдар ... ... ... орай ... ... және ... ... келтіріп отырған. Кітапта ұшырайтын түркі
өлендерін негізінен, үш тұрғыда  қарастыруға көңіл ... ... ... ... ... ... ... екіншіден – өлеңдердегі
сөздік қорының этимологиясын айқындау, үшіншіден – ... ... ... ... «Сұлтан Саид ханның мақтан етерлік қасиеті және ерекше 
мінезі жайында әңгіме» атты тарауын «Сұлтан Саид хан ... ... және ... патша еді. Әр түрлі қасиет дарыған, мақтан етерлік
мінез-құлық ... ... ол жасы ... ... ... шағында Хақ
тағаланың рахметіне бөленіп, о дүниеден орын алды» деп келіп: ... ... өнер мен ... ... ... «білімдарлығына келгенде мен
оған тең келер кісі көрмедім. ... егер де оның ... ... ... хат ... болса, мейлі өлең, қара сөз ... бәрі ... оқи ... соншалық оны (көрген) біреу, бәлкім, мәтінін жаттан
білетін шығар деп күмәнданатын да болар. Ол ... жазу ... ... ... ... өте ... ... мінсіз жазатын. Мен сондай
жиындардың бірінде хан суырып-салып айтқан ... ... ... ... ... ... бірнеше бәйітті осы жерде келтіре кетейін» [15, 173
б.] дейді де мына ... ... ... ... ... дик бир гол ... бар
Қәйси голниниг бир минг дик бол бол шейдаси бар
- Һур бир ле жәннәт алмани кунглум ... ... юз минг ... ... ... Юзи узре ... у ... пәришан куркали
Ай саид ашофте кунглумнинг әжәб соудасы бар [15, 175 б.]
Бұл шумақ үш ... ... ... ... ... ... гүлдердің қайсысы саған тең келер
Мыңға жуық ғашықтық  гүлден шырайлы саған сый келер.
Неге керек жаннат ... ... хұр ... ... жар ... нұр ... ... кекіл шашыңның төгілгенін көргенде
Арманым бар, әй Саид, абыржыған көңілде.
Бәйітші  Саид ханның жоғарыдағы түркі өлеңдері думан-тойдың көңіл ... ... ... қиын емес.
Екінші дәптердің «Әкем Мұхаммед Хұсейін Гургеннің «Алла оны жарылғасын»
Шаһибек ханнан Хорасанға қашып баруы және оған қатысты бірнеше әңгіме» ... ... хан ... ... ... ... ақындар қатарында
болған Сұлтан Ахмет Мырза әмірзадаларының бірі Әмір Моғолдың түркіше өлеңі
берілген:
Алма аләмени ке аләмда бәси ғамлар ... ... ... Кур ке ни ... бар [15, 303 б.]
Бұл бәйітте қазақ оқырманына  түсініксіз бірде-бір сөз жоқ. ... аләм ... ... ... ... және ... ғәм (қам, ... сөзі қазақтың төл сөзіне айналып ... Тек ... ... көп, мол, ... сөзі ... ... енген жоқ. Бәйіттің қазақша
тәржімасы:
Жаулап алып қайтесіз мұңға толы әлемді
Көңіл жұртын жаулап алғын, көресің кең әлемді.
Ақын Әмір ... ... бір ... ... ... алпыс мың
шахрухи сыйлық алды. Мырза Хайдардың «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі түрікше
өлеңдердің қатары ... ... ... толығады. Әлішер Науаимен бірге
Банаи есімді замандас ақын болған. Екеуінің арасында ылғи ... ... ... ... кез ... ... ... қиын шаруа, ал ақындар
үшін бір басталып кетсе, оны жалғастыру оңай ... еді. ... ... ... ... «мәтлә бәйіт» (бастауыш бәйіт) сатып алу дәстүрі болған. Сол
себепті Әлішер Науаи түрікше ... бір ... ... ... ... рет тағы бір түрікше бастауыш бәйітті Маулана Лүтпіден
сатып алғандығы айтылады.
Маулана Саһибиден:
Кукраким дүр Собһининг Піраһәнидин чакрак,
Кирпиким ... ... ... ... [15, 312 ... ашық ... таң сәрінің арайындай
Кірпіктегі тұнық мөлдір, таңғы шықтың шапағындай.
Маулана Лүтпіден:
Башимиздин сайейе сәрву қәдинг кәм булмасун,
Зат-е пакинг булмаса аләмда адам ... [15, 313 ... ... бойдың сақталса екен басымызда,
Бұл әлемде пәк жарсыз ... екен бір адам ... екі ... сөз ... ... ... ... айқын
көрініс тапқан. Әлішер Науаимен Банаи арасындағы қалжыңдарға ... ... ... ... ... ... Хайдар еңбегінің «Негізгі әңгімеге қайта оралу» тарауындағы Саид
ханның ішімдікке салынып ... ... мына ... ... ... жам әжәл ... да ол сақи ... пейманым ол сақи биле бақи дүрәр [15, 530 б.].
Аудармасы:
Құй, даяшы, кесеме ішейін ажал ... ... ... ... мәңгі кеткенше.
«Хан сонша шарапқа берілген  болса да, ішкіштігінен толықтай ... деп кім  ... деп ... таң ... ұқсап тұрғайсың, таң сәріде ашылған,
Гүл де емессің, сен күнсің, нұрын шашып тасыған.
Шабыттанып келгенде  гүлдер ... ... ... тез ... ... ... ... [15, 530 б.].
Мырза Хайдар Саид хан өлгенше оның қызметінде болды. Бірақ, хан қайтыс
болғаннан кейін оның ұлы ... хан ... ... ... қысым
жасап, оларды қудалай бастаған-ды. Автор  Саид ханмен  ... сол ... ... еске алып,  Рашид ханның жауыздық істеріне түңіліп жүретін.
Оңашада  ... яки ... ... ... мұң ... ... ... шағым айтып, түрікше рубаи да жырлады.
Қорытып айтқанда, «Тарих-и Рашиди» еңбегіндегі ... ... ... ... Саид хан ... ... Хайдар кітабында Саид
ханның ақындық дарыны жайында: «Өлең шығарғанда оның күш-қуаты мен дарынына
тең ... адам өте ... ... Ол ... өлеңді ойланып отырып
жазбайтын, ылғи шабыттанып отырып айтатын. Бас қосуларда алдындағы ... ... ... ... ... ... ... соған сәйкес өлеңді
суырып салып айта беретін. Әрі оны ... рет ... ... жан ... ... олай ... ... жазып алуға келіспейтін»[18, 77б]
деп жазды. Міне, Мырза Хайдар өзі ... Саид ... ... ... өлең ... ... Оны ... әдебиетіне «Фи Бәдайе» деп
атайды. Мұның өзі тілдік және ... ... ... Орта ... ... ... айтарлықтай нақты да сенімді
дереккөз бола алады.
          «Шығармадағы ... ... ... туралы өлеңдер» атты тарауда
Мырза Хайдардың аталған түркі шаһары туралы деректері талданады.
Мырза ... ... ... Азия және ... Түркістанның көптеген
қалалары Шыңғыс ханның шабуылдарынан кейінгі кезеңде жойылып кеткенін
немесе ... ... ... ... жазды.
Диссертацияның осы тарауында Тараз туралы өлеңдер жазып, шаһардың атын
ардақтап, ... ... ... – Рудаки, Фирдауси, Туси, Систани, Горгани,
Шервани т.б. ... ... ... ...  «Тарих-и Рашиди» – көркемдігі жөнінен Орта ... ... ... ... ... ең ... ... таласа алатындай асқақ та ажарлы, күрделі де кесек шығарма.
Оның өн бойынан айшықты ауыстырулар мен айқындуларды, ... ... ... портреттерді, ғажайып суреттер мен табиғат пейзаждарды, қанатты тіл
орамдары мен ислами ... ... ... ақ ... ... ... де көріктеуіш әдіс-тәсілдердің ... ... ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» ғұмырнамалақ тарихи баяны - өз
дәуірінің озық туындысы ғана ... ... ... өтіп ... ... қазақ оқырманы мен болашақ ұрпақтарға берер тарихи тағылымы мол,
эстетикалық деңгейі ... ... зор ... ... ... Ол ... шығарма ғана емес, қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған баға
жетпес ... ... ... ... ... – адамзат тарихы мен
дүниежүзілік әдебиеттің інжу-маржандары қатарына қосылатын іргелі шығарма
ретінде әлі де ... ... ... өзек ... анық.
Диссертацияның ғылыми нәтижелері тұжырымдалып берілді. Заман өзгерген
сайын көзқарас ... ... де, ... ... баласы үшін басты рухани
құндылықтардың бірі болып қалары сөзсіз. ... пен ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі Қазақстан
мәдениеті үшін өткен замандардан мұра болып ... ұлы ... ... ... ... ... мен маңызын келер ұрпақтың
санасына жеткізу – кезек ... ... Бұл ... ... ... жүгі ауыр десек, «Тарих-и Рашиди» мен оның авторы
М.Х.Дулат туралы бұл зерттеу еңбегі осы ... соны ... бірі ... ... ... ... Н. ... елім – тірегім. – Астана: Күлтегін, 2004. – 132 б.
Қирабаев С. ... ... ...... Білім. 1995. – 228
б.
Қасқабасов С. ХV-ХVІІІ ғасырдағы қазақ әдебиеті (Компендиум). – Алматы:
Әдебиет және өнер институты, 2005. – 64 ... ... ... ... ... ... ... – Машһад:
Астан құдыс рәзәвиз, 1370.  –350 б.
Әмин Ахмет Рази, Һәфи ықлым тәзкересі, парсы тілінде, баспаға дайындаған
... Үш ...... ... – 137 ... Ахмет Тәтәви, Асефхан Кәзвинв Тарих-и Әлфи – мың жылдық тарих. Фикр-
руз, баспасы, 1378. –867 б.
Дербісәлі Ә. ... ... ... ...... 1999. – 160 ... С. М.Х.Дулат және ХV-ХVІ ғасырлардағы қазақ хандығы. –
Алматы: Қазақ университеті. 2000. – 112 ... Ә. ... және ...... 2003. – 560 ... ... Дулати. Тарих-и Рашиди, парсы тіліндегі ... ... ... ... ... ред. ... ... жазған Әбсаттар Дербісәлі. – Алматы: Тұран, 2003. – 616 б.
Зеһир-ед-дин Мұхаммед Бабыр. /қазақша сөйлеткен – Байұзақ Қожабекұлы/. –
Алматы: Ататек, 1993. – 448 ... ... Мика ... ... тіліне аударған: Зәбиһолла
Мәнсури. – Теһран-Зеррин, 1366 (1987). – 989 б.
Mirza Haydar Dughlat. ... English ... ... by W.M. ...... at: Harvard ... – 307 ... Ч. Избранные произовдения. Вступ. статья А.Х.Маргулана. – М:
Главная редакция восточной литературы издательства ... 1987. ... ... ... Дұғлат. Тарих-и Рашиди. Баспаға дайындаған А.Ғаффарифәрд. –
Теһран: Мирас мәктуб, 2004, – 861 ... В. Орта Азия ... ... тарихы. Ауд. Ғаффар Хұсейни. –
Теһран: Тус баспасы, 1376. – 316 б.
Ұйғыр әдебиеті тарихы. – Шыңжаң: Марып баспасы, 1993. – 662 ... ... ... ... Рашиди. Өзбекстан Ғылым академиясы. Бируни
атындағы шығыстану институты, қолжазба қоры. №1430.
Елеукенов Ш., Шалғынбаева Ж. Қазақ кітабының ...... ... – 192 ... Н. ... әдеби жәдігерліктер.– Алматы: Алатау, 2005. – 332 б.
Оразбаева А. Қазақ әдебиетіндегі шежірелік шығармалар: тарихилығы және
жанрлық, ... ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты). –
Алматы. 2005. – 25 б.
Әдебиеттану терминдер сөздігі. //Құраст.: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. – ... ... 1998. – 384 ... А.С. ... ... ... Поэтика, жанр, стиль. –
Алматы: Ғылым. 1998. – 394 б.
Тимофеев А. Основы теории литературы. – Москва: ... 1976. – ... А. Ақ жол: ... мен ... ... мақалалар
және әдеби зерттеу. //Құраст.: Р.Нұрғалиев. – Алматы: Жалын. 1991. –
464 б.
Доктор Сирус Шәмиса. ... ... ... ...... 1380. – 343 ... З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 373 б.
Сыздықова Р. Абай және қазақтың әдеби тілі. – ... ... 2004. – ... Ж. Абайтану белестері. /Кітапта: Абай және қазіргі заман. –
Алматы: ... 1994. – 336 ... ... ... ...... ... Муасер,
1382. – 1183 б.
Қашғари М. Түрік сөздігі, аударған, алғы сөзі мен ғылыми ... ... ... ... Құрмашұлы Егеубай. Т.1. – Алматы:
Хант, 1997. – 591 ... ... ... Қожа ... ... жолы және ... хикметтер. Ауд:
Досай Кенжебай Тұрсынбайұлы. Бойут-Таң. – Анкара, 2003. – 255 ... ... ... Т.1. Құрастырған: М.Мағауин, М.Бәйділдаев. – Алматы:
Жазушы, 1989. – 384 б.
Шейх Мүслиһ-ед-дин Сағди ... ...... Әл ... 1371. – 304
б.
Иран-Тәжік поэзиясы. Әлем әдебиеті кітапханасы. Құрастырған, алғы сөзін
жазған – Сейфолла Оспан. – Астана: Аударма, 2005. – 728 ... М.Х. ... ... ... ... ...... халық әдебиеті. Көп томдық. М Әуезов атындағы әдебиет және өнер
институты. – Алматы: ... 1990. – 304 ... ... ... Фәрһанг Фарси. Парсы тілінде, көп томдық. Т.4. –
Теһран: Әмир Кәбир, 1371.
Қожа Ахмет Йасауи. Хикмет ... ... ... әзірлеген, алғысөзі мен
түсініктерді жазып, сөздікті және қазақша жолма-жол аудармасын
жасағандар – ... ... ... ... Сәрсенбі
Дәуітұлы. Қазақша көркем тілге тәржімелеген – Есенбай Дүйсенбай. –
Алматы: ... 1998. – 656 ... А. ... танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.
Әбді М.І. ... діни ... діни ... ... поэтикалық
мәселелері. Монография. – Қарағанды: ҚарМУ баспасы, 2006. – 254 ... А. ... ... ... – Алматы: Жазушы, 2006. – 88
б.
Ұйғыр классик әдебиетінен үгілер, ... ...... ... ... –  ... Шыңжаң халық баспасы. ІІ-баспа, 1981. ... ... ... қол ... көшірмесі. – Ташкент, 1958.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және Түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – ... ... ... ... ... ... және ... әдебиеті. Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың білім
академиясының республикалық баспа ...... 2000. – 122 ... ... ... өткені мен болашағы. Қазақстан
Республикасы ... ... және ... институты. – Алматы, 2001. –
163 бет.
 Деректану. Қазақстан Республикасы Қазақтың ... және ... ... 2002. – 172 ... ...... Санат, 2002. – 216 бет. (М.Мырзахметұлы,
А.Әбдуәлиевтермен бірге)
 Тараз–парсы ақындарының жыр ...... ... 2002. – ... ...... ... 2002. – 287 бет.
 Мұхамед Хайдар Дулати. Тарих-и Рашиди. – Алматы: Тұран, 2003. – 614
бет.
 Молда Мәди ... ... ... ... ... ... тәржімалаған. – Алматы: ЖСО «Издательство LEM», 2005.
– 304 бет.
 Фунун әл ... ... сөз ... Шейх ... ... Тарази.
Мәдениет министрлігіне тапсырылды. 300 бет.
Мұхаммед Хайдар Дулат. «Тарих-и ... ... ... ...... Ғылым, 2001. Б. 272-319.
Сөздіктер
Парсыша-қазақша сөздік. – Алматы: Зерде, 2003. – 447 бет.
Оқу құралы
Түрік халықтары әдебиеті ... ...... ... ... Түркітану орталығы баспасы, 2005. – 226 бет
Түрік халықтары әдебиеті тарихы. Хрестоматия. – ... ... ... ... ... ... 2005. –342 ... жарияланған мақалалар
Мырза Хайдар Дулат. //Дала халықаралық журналы, №6. 2003. – Б. 20-21.
Сасан мемлекет құрылымындағы атақ-лауазым атаулары. //Сөзтаным. ҚР ... ... тіл ... ... ... ... №1. 2000. – Б. 40-43.
«Оғызнамалар» хақында //Жалын, №6. 2005 – 31-33.
Ислам әлеміндегі сопылық //Ақиқат, №6. 2005. – Б. ... ... ... ... ... 29 ... – 4 тамыз. 2005. –
Б. 7-12.
Орта ғасырлардағы түркі, парсы және араб ... ... // ... тіл ... 2006. №1. – Б. ... ... Қазақ тарихы мен мәдениеті //Жалын, №9. 2005. – Б. ... ... ... //Жалын, №2. 2007. – Б. 20-25
Моғолдар және Дулат әмірлігі // ҚазҰУ ... ... ... ... – Б. ... хандығы – Мырза Хайдар шығармасында //ҚазҰУ Хабаршысы, тарих
сериясы. №1. 2007. – Б. ... ...... жәдігер //ҚазҰУ Хабаршысы, филология сериясы.
№ 1. 2007. – Б. 6-10
Рубаи //Жұлдыз, №4. 2007. – Б. 165-177
Мінәжат ... №4. 2007. – Б. ... ... ... ... //Қарағанды университетінің
Хабаршысы. Филология ... №4. 2006. – С. ... ... ... ... жанры. //Абай атындағы ... ... ... сериясы. №1. 2007. – Б. 79-83.
Конференция материалдары
Тарих-и Рашиди және қазақ ... ... ... ... қолбасшы. Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. Әл-Фараби
атындағы ... 3-4 ... 1999. – Б. 77-87.  ... ... ... және ... ... (Тарихи сабақтастық мәселелері)
//М.Х.Дулати атындағы ТарМУ, 500 ... ... ... ... ... ... – Тараз, 1999. Б. 76-83. 
(М.Қойгелдиевпен бірге)
Хафиз түрік ғалымдарының еңбектерінде //І ... ...... 9-12 ... 2002. – Б. ... ... ... деректер желісінде //»М.Х.Дулат шығармаларының ІV
Халықаралық оқулары» атты конференция. – Тараз, 2001. Б. ... ... ...... ... тарихы» кітабы желісінде //Көне және
қазіргі Тараз. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-
практикалық конференцияның материалдары. – ... 4-5 ... 2003. Б. ... ... ... ... тұғырында //Көне және қазіргі Тараз. Тараз қаласының ... ... ... ғылыми-практикалық ...... 4-5 ... 2003. Б. 30-33. ... ... Хайдар Дулат және Исламият //Ислам және Қазақстан мәдениеті –
Республикалық ғыылми-практикалық конференция ... ... ... өнертану ғылыми-зерттеу институты. – Алматы, 2003. Б. 47-53.
Шәкәрім және ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Семей, 30-31 наурыз. 2006. – Б. ... ... ... ... ... //Абай мұрасы – тілдік
өрістің негізі. Халықаралық ... ... ... ...... 2005. – Б. ... ... жаңғырығы және адамзаттың асыл мұрасы – ... ... ... ... ... заманғы түркология:
теориясы, практикасы және алдағы міндеттері». ... ... ...
Түркістан, 2006. – Б. 67-75.
Тарих-и Рашиди және Тұран патшасы // ... ... ... ... оқып ... және ... мәселелері». V Халықаралық Дулати
оқулары материалдары. – ... ... ... 13-14 ... 2006. – ... әдебиеті мен қазақ әдебиетінің стильдік байланысы //«Әдеби мұра
және қазақ әдебиеті ... ... мен ... ... Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция. – Алматы: ... ... ... ... 24 ... 2005. – Б. 152-156
Атаидың өмірі мен шығармашылығы //Ғылымның шығып шыңына. Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Тараз: ... 2006. – Б. ... ... ... // ... ... шыңына. Халықаралық ғылыми-
теориялық конференция материалдары. – Тараз: Сенім, 2006. – Б. 239-241
РЕЗЮМЕ
на автореферат ... на ... ... степени доктора
филологических наук по специальности 10.01.02 – Казахская
литература
Жеменей Ислам Ақмуратулы
Исследование и изучение жизни и творчества выдающегося ... ... ... ... ... (1499-1551) является обязанностью
исторических наук, литературоведения, философии, ... ... ... ... ... ... ... в том, что он показал
связь казахской ... ... и ... с тюркской эпохой и
исламским историческим периодом.
Актуальность исследования. ... ... для ... ученых,
изучавших его, представлял ценность в качестве ... а ... ... ... ... «Тарих-и Рашиди» охватывает исторические события,
происходившие в 1346-1546 годах в Центральной Азии, Тибете, ... ... и ... Автор также приводит достоверные сведения из жизни
казахского народа, ... ... он сам ... В ... над ... ... Мирза Хайдар
придерживается общественного объективизма в качестве главного принципа,
кроме того ... ... ... ... ... ... произведения. В прославлении религии ислама часто ... ... ... и ... Успешно использует
восточные жанры, такие как рубаи, муфрад, газели, кита, фи бадаих. Еще одна
особенность ... ... ... на то, что оно ... на ... автор использует стихи на арабском и тюркском языках. Интересно то,
что в произведении встречается множество ... ... ... ... ... данной работы также является использование литературных
приемов Востока, таких как ... и ... ... ... произведение дает
нам возможность познакомиться со ... ... ... что ... ... ... в своем труде использует работы представителей суфистской
литературы Ходжа Ахмета Йассауи, ... ... ... ... ... Саккаки, Лутпи, Алишера Навои и  персидких поэтов Абдрахмана
Джами, Фирдоуси, Сагди, Анвари. По этой ... мы ... ... в ... литературного произведения, и считаем его биографическо-
литературным произведением.
Цели и задачи исследования: ... ... ... исследования
являются определение литературных особенностей труда Мирзы Хайдара Дулати в
качестве ... ... ... связи между восточной
исламской и тюркской литературами, ... их ... в ... Для достижения поставленных целей, необходимо решить ... ... ... ... Мирзы Хайдара;
- определение мастерства владения Мирзы Хайдара техникой художественных
приемов и стилей литературы Востока;
- ... ... ... ... в ... ... ... полное изучение жизни и творчества знаменитых ... мира ... ... в ... ... ... ... влияния на творчество Мирзы Хайдара;
- сравнение и уточнение сведении о Чагатайском, Тимурском государствах,
государствах Шайбани, Дулат и ... ... в ... ... ... ... и казахских ученых;
- определение восточных литературных жанров основанных на ... и ... ... ... ... ... ... философского и психологического значения
тюркских стихов и казахских слов в произведении.
В качестве научной новизны исследования установлено, что Труд ... ... ... ... ... литературным
произведением.
В введении определены актуальность темы диссертации, цели и задачи
работы, научная ... ... ... ... ... и концепции, предлагаемые для защиты.
Первая глава называется «Тарих-и Рашиди» - культурное наследие. В ... ... ... ... ... история написания
«Тарих-и Рашиди» и научная среда ... ... ... ... ... ... рассматривается изучение
учеными мира произведения Мирзы Хайдара Дулата и его историко-культурная
оценка.
Вторая ... ... ... ... и ... ... эпоху Моголов».
В подглаве «Дулатское Государство» рассказывается о ... и их ... ... с ... ... ... ... ханство – в произведении Мирза Хайдара»
рассматриваются политико-социальные и ... ... ... в
«Тарих-и Рашиди», относящихся к истории Казахстана.
Третья глава называется «литературный образ «Тарих-и Рашиди».
В подглаве ... ... ... ... ... и ... особенности произведения М.Х.Дулата.
Четвертая глава называется жанры ... в ... ... и ... ... ... ... – Рубаи, Муфрад, Восхваление
и Поклонение.
Пятая глава называется ... ... ... в ... ... ... называется тюркско-казахские и ... ... во ... ... ... трех ... этой ... изучены: казахские слова, которых
насчитывается в труде более ста, используемые в том же виде до ... ... ... поэтов в Тарих-и Рашиди»; стихи, посвященные
древнему городу Тараз.
В заключении, ... что ... ... ... одним из самых
выдающихся произведений средних веков тюркского и ... ... и ... ... В нем вы ... выразительные метафоры и
портреты ... ... ... и ... ... ... обороты, религиозные наставления, мудрые изречения и многое другое.
Содержание работы и основа научной концепции. Литература всегда была и
остается ... из ... ... ... ... История и
литература – предметы близкие, по сути, сродни близнецам. Изучение ... ... ... ... нам ... ... и ... его
будущим поколениям является важнейшей задачей для развития ... ... В этой ... на ... литературоведения
возлагается большая ответственность, и эта работа о «Тарих-и Рашиди» и его
авторе М.Х.Дулате – ... шаг в этом ... ... ... ... использовать в средних и высших учебных заведениях, ... ... и ... ... the abstract of the ... on ... of a ... of Doctor of Philology on a speciality 10.01.02 - Kazakh  literature
Zhemeney Islam
Research and studying of the life and creative activity of ... ... and writer Muhammed Haydar Duglat ... is ... of ... ... literary ... philosophy, religious
studies and linguistics.
The value of Mirza Haydar's work ... ... consists in a ... the author has shown the ... of the Kazakh history, culture
and literature with Turkic epoch and the Islamic historical period.
Relevance of ... The majority of ... who studied ... ... ... its value as of the ... work, not literary.
The work of Mirza Haydar «Tarih-i Rashidi» covers the ... occured in ... in the Central Asia, Tibet, ... Iran and Iraq. The author also gives ... data from a life ... people, the ... of whom he was. Creating his ... work Mirza Haydar adheres the public ... as a ... He also gives the huge value to artistic and literary aspects ... work. He often uses the literary ways of ... and worship for ... of religion of Islam. He also ... uses east ... as rubai, mufrad, gazal, kita, fi badaih. One more feature of ... work: despite the fact that it is written in Persian ... ... uses verses in Arabian and Turkic ... It is ... ... are a lot of Kazakh words in the work used to this day.
Distinction of the given work is in the use of literary genres of ... such as tasmin and talmih. ... the work enables us to ... with the stars of the East. Because the author of ... uses works of representatives sufi literature such as Hodzha Ahmet
Jassau, Nagmeddin Cobr, ... Turkic poets Atai, Sakkaki, ... Navoi and Persian poets ... Djami, ... Sagdi, ... this reason, we consider ... Rashidi» as a literary work, and deem
it is a biographical literary work.
Aims and objects of research. Main aims of our research are: to ... features of Mirza Haydar Duglat's work as ... work; ... the communication between east Islamic and Turkic literatures; ... their ... in Kazakh ... To achieve the set objects ... necessary to solve following problems:
- To create scientific biography of Mirza Haydar;
- To define Mirza Haydar's skills and technics in art styles of ... of the ... To define the display of Islamic outlook in Mirza Haydar's ... To study the life and creative activity of the ... figures ... East literary world, ... in ... Rashidi», and their
influences on creative activity Of Mirza ... To compare and specify the datas about ... Timur, ... and Kazakh States in ... from the ... of world ... ... To define the East literary genres, based on Islamic rules, and
features of Islamic literary style;
- To disclose art, ... and ... value of ... and Kazakh words in the ... ... novelty of research it is ... that Mirza
Haydar's work «Tarih-i Rashidi» is a ... literary ... ... of a theme of the dissertation, aims and objects of the
work, scientific novelty, methods of ... ... value, ... the ... offered for ... are defined in introduction.
The first chapter passes by the name of «Tarih-i ...... ... In it Mirza Haydar's ... the story written ... ... and the scientific ... of the author ... ... ... the history of studying ... ... the studying
of Mirza Haydar Duglat's work by ... of the world and its ... cultural ... are considered.
The second chapter is called «Mirza Haydar and ... ... during the epoch of ... sub-chapter «Dulat State» tells about M.H.Duglat's dynasty and
their political communications with rulers of the state of ... ... «Kazakh State – in the work of Mirza Haydar» ... and literary aspects of datas in ... Rashidi», referred to the
history of Kazakhstan are considered.
The third chapter passes by the name «a literary image of ... ... «Memoir image of the work» the literary value and ... of ... work are analyzed.
The fourth chapter is called verse genres in ... ... ... four basic genres – Rubai, Mufrad, ... and ... fifth chapter is called «the medieval poets ... in the ... Mirza Haydar».
The sixth chapter passes by the name ... and ... ... in days of «Tarih-i Rashidi».
In three sub-chapters of this chapter the Kazakh words (there are ... hundred such words in the work), which are still used in the ... works of Turkic poets in ... ... the verses, devoted ... ancient city Taraz are ... is proved in the conclusion that «Tarih-i ... is one of ... ... works of the Turkic and Persian world in Middle ... and capital work. Here you can find ... ... ... of people, ... pictures and ... idiomatic unites,
religious edifications, wise sayings and many other things.
The contents of the work and basis of the ... concept. ... always was and remains one of the main cultural values ... The history and the ... are relative ... as ... of fact, they are similar to twins. Studying of the works of great
scientists of the past, who has left us their ... and ... ... future ... are the major aim for the ... of culture ... Kazakhstan. In this connection, the great ... ... on the science of literary ... Studying ... ... its author M.H. Duglat is a big step in this ... The results ... work can be used in middle and higher ... institutions,
on special courses and research work.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы25 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Дулат Бабатайұлы шығармалары15 бет
Дулат Бабатайұлы өмірі3 бет
Дулат Бабатайұлы өмірбаяны3 бет
Дулат Бабатайұлының өмірі5 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Музей ісі4 бет
Алтын адам жәдігерінің зерттелуі-ұлттық құндылық26 бет
М. Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь