Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы («Мұқаддимат әл Әдаб», XIV ғасыр)

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. «Мұқаддимат әл.Әдаб» жазба ескерткішіндегі сөз тіркестері
1.1 Орта ғасыр жазба ескерткіштерінің зерттелуі
1.2 «Мұқаддимат әл.Әдаб» жазба ескерткішіндегі сөз тіркестерінің жалпы сипаты.
1.3 Жазба ескерткіш тіліндегі сөз тіркестерінің топтастырылуы.
2. «Мұқаддимат әл.әдаб» жазба ескерткішіндегі есімді тіркестер
2.1 Жазба жәдігерлік тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді тіркестер.
2.2 ХІV ғасыр мұраларының тіліндегі матаса байланысқан есімді тіркестер.
2.3 Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестер.
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Кез келген тілдің сөздік құрамы мен грамматикалық құрылымындағы көптеген құбылыстардың тарихи қалыптасуын ең алдымен көне дәуірден бері сақталып келе жатқан жазба әдеби ескерткіштердің тілдік деректерін жан-жақты зерттеу арқылы ғана анықтауға болады. Әдеби тілдің қалыптасу, даму тарихын жалпы халықтық тілмен, диалектілермен және көне жазба жадыхаттар тілімен байланыстыра зерттеудің маңызды екені тіл ғылымында белгілі ақиқат. Осылардың ішінде әдеби тіл тарихының тереңдігін көрсететін бірден-бір айғақ көне жазба ескерткіштердің мұқият зерттелуі – тіл тарихындағы өзекті мәселелердің бірі болып саналады.
Осымен байланысты орта ғасыр жазба ескерткіштері тіліне қазіргі тіліміздің қаншалықты қатысы бар екенін анықтау қазақ тілі тарихын зерттеу жолындағы негізгі міндеттердің қатарына жатады. Екінші жағынан, бұл жағдай белгілі бір тілдің өзгеру, даму, қалыптасу жолдарын айқындауға да қолғабыс жасайды. Сол себепті көне түркі тілдері мен қазіргі түркі тілдерінің, соның ішінде қазақ тілінің де қалыптасып, даму заңдылықтарын ашу барысында тарихи жәдігерліктердің тілін зерделеу – ерекше маңызы бар өзекті мәселе.
Қазіргі тіл білімінің жетістіктері мен жаңа бағыттары әрбір халықтың өзіндік рухани тәжірибесіне сәйкес маңызды міндеттер мен қызмет атқаратын жазба әдеби ескерткіштер тілін зерттеуге жаңа талаптар қойып отыр. Атап айтқанда, мәдениет, тіпті шығыс мәдениеті мен Ресей, Еуропа елдерінің түркітанушылық ой-түйініне үңіліп, қол жеткен асыл қазынаны мақтан етіп қана қоймай, өз халқымыздың ұлттық дәстүріне негіздей отырып, тиісті өзіндік үлестерімізді қосып, жетілдіріп, әлемге әйгілі ХІІІ-ХІV ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер тілін қазіргі қазақ тілімен салыстырып зерттеу және оны әрі қарай дамыту – маңызды міндеттердің бірі.
Зерттеудің өзектілігі. Өте ертеден қалыптасқан қазіргі қазақ тілінің грамматикалық құрылысының тарихи даму жолдары, жетілу әдістері сияқты толып жатқан проблемалық мәселелерін анықтаудың басты бір танымал жолы – ХІІІ-ХІV ғасырлардағы жазба ескерткіштердің материалдарын талғап, таңдап, сұрыптап тани білу, ескіні білу арқылы жаңаны тану, түркітану ғылымын одан әрі дамыту үшін арғы-бергі замандарда жазылып қалған мұраларды игеру, зерттеу, олардың қыр-сырын ашу, оларды қазақ халқының тарихи игілігіне пайдалану.
Осыған орай, біздің зерттеуімізге нысан ретінде алып отырған тақырыбымыз – «Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы» («Мұқаддимат әл-Әдаб», ХІV ғасыр). Нақты айтқанда, күні бүгінге дейін арнайы қарастырылмаған орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі (соның бірі - «Муқаддимат әл-Әдаб») есімді тіркестердің түркі тілдеріндегі қолданысының синтаксистік деңгейін зерттеу. Осыған орай, сөздердің өзара тіркесу қабілеті әдеби тілдің дамуынан, тілдік фактордың әсерінен өзгеріп,
1. Бартольд В.В. Обзор деятельности факультета восточных языков. // Сочинения. – Москва. 1968. Т. VІІІ. – 465 с.
2. Курышжанов А.К. Язык старокыпчакских письменных памятников ХІІІ-ХІV вв. - Алма-Ата. – 245 с.
3. Поппе Н.Н. Монгольский словарь Мукаддимат ал-адаб. ч. 1-2 , - М.-Л., 1938. – 456 с.
4. Дмитриев Н.К. Грамматика кумыкского языка. – М.-Л., 1940. –176 с.
5. Гаджиева Н.З. Природа изафета в тюркских языках // Советская тюркология. 1970, № 2, 3.
6. Сыздыкова Р.Г. Язык Жамий’ат-Тауарих Жалаири. - Алма-Ата, 1989. -
7. Сағындықұлы Б. Хибат-ул хақайық. ХІІ ғасыр ескерткіштері. –Алматы: Қазақ университеті. 2002. – 184 б.
8. Күлжанова Б. ХІ-ХІІ ғасырдағы түркі әдеби ескерткіштері тіліндегі зат есімдер («Құтадғу билиг» пен «Һибат-ул хақайық» лексикасы материалдары). – Алматы, 2007. – 133 б.
9. Әмір Р.С., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Санат, 1998. – 192 б.
10. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның Түркі Шежіресі және оның тілі. – Алматы, 2001. – 164 б.
11. Өмірбаев Е. Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-семантикалық және сөзжасамдық ерекшеліктер (ХV-ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер материалдары бойынша). – Алматы, 2007. – 122 б.
12. Аблақов Ә., Исаев С., Ағманов Е. Қазақ тіліндегі сөз тіркесінің дамуы мен лексикалану үрдісі. – Алматы, 1997. – 320 б.
13. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. – Алматы, 1969. –230 б.
14. Балакаев М. Основные типы словосочетании в казахском языке. – Алма-Ата: Изд. Акд. Наука Каз ССР. 1957. – 245 с.
15. Казем-Бек М.А. Общая грамматика турецко-татарского языка. – Казань, 1846. – 435 с.
16. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы: Мектеп, 1981. – 200 б.

Қысқартылған шартты белгілер

МӘ - Поппе Н.Н. Монгольский словарь Мукаддимат ал-адаб. 1-2 ч., - М.-Л., 1938.
МҚ – Қашқари М. Девону луғат-ат турк. І-ІІІ т. – Ташкент. 1961-1963.
Ж – Қадырғали Жалайыр Шежірелер жинағы, Алматы, 1997.
ТШ - Әбілғазы Бахадүр хан. Түркі шежіресі (көне түркі тілінен аударған Б.Әбілқасымов). – Алматы, 1992.
ДТС - Древнетюркский словарь. – Ленинград. 1968.
Мн – Мұхаббат-наме.
ҚБ – Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. – Алматы. 1986.
ҺХ – Һибат-ул хақайық.
ТАС – Курышжанов А. Исследование по лексике старокипчакского письменного памятника ХІІІ в. «Тюркско-арабского словаря». – А. 1970. –233 с.
ХШ – Ибатов Ә. Құтбтың «Хұсрау уа Шірін» поэмасының сөздігі. – Алматы, 1974. – 278 б.
Ә - Исин А.И. Әділ сұлтан эпикалық жыры. – Алматы. 2001.
Ш - Утемиш-хаджи Чингизнаме. – Алматы, 1992.
Ен – Енисейская письменность тюрков
КТ – Күлтегін ескерткіші
Аттуһфа – Китаб ат туһфа аз закина... ХІV ғ. Қолжазба // Изысканный дар тюркскому языку. Ташкент. 1978. -349 с.

Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі

1. ХІІІ-ХІV ғасырдағы кейбір жазба ескерткіштердің зерттелуі // М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің аспиранттары, магистранттары мен дәрістеуші-ізденушілердің ғылыми еңбектерінің жинағы. – Шымкент, 2005. № 6. – 61-64 бб.
2. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі зат есімді тіркестер // М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің ғылыми еңбектері. – Шымкент, 2006. № 11-12. – 349-351 бб.
3. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі меңгеріле байланысқан есімді тіркестердің жасалу жолдары // Ізденіс. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. – 2007. № 1-2. – 152-155 бб.
4. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі сын есімді тіркестердің жасалуы // Ұлт тағылымы. – 2007. № 2. – 290-293 бб.
5. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі матаса байланысқан есімді тіркестер // Тілтаным. – 2007. № 2. – 133-137 бб.
6. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі қабыса байланысқан сөз тіркестері // ҚРҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 2007. № 4. – 192-195 бб.
7. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі сан есімнің нумеративті сөздермен тіркесі // Жас ғалым – 2007: Республикалық ғылыми-практикалық конференция. – Тараз, 2007. – 121-123 бб.
8. «Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігіндегі есімшелі сөз тіркестер // М.Әуезов – жаңа дәуір данышпаны: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция. – Шымкент, 2007 ж. – 142-145 бб.
9. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестер // Қазақ тілі біліі мен түркітану мәселелері: Халықаралық ғылыми теориялық конференция. – Алматы, 2007 ж. – 183-186 бб.
10. Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі сан есімді тіркестер // Қазақ тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен көркем аударма мәселелері. Қалыптасуы, дамуы мен болашағы: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция. – Алматы, 2007 ж. – 256-259 бб.
        
        ӘОЖ  811.512.1:003
Қолжазба құқығында
ӨТЕГЕНОВА ГҮЛЗИРА ЖАҚСЫЛЫҚҚЫЗЫ
Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі есімді тіркестердің жасалуы
(«Мұқаддимат әл-Әдаб», ХІV ғасыр)
10.02.06 – ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі А.Байтұрсынұлы
атындағы Тіл ... ... ... жетекшілер: ... ... ... ... ... ... ... докторы,
профессор Б.Сағындықұлы
филология ғылымдарының кандидаты
Г.Әбенова
Жетекші ұйым: ... хан ... ... ... және әлем
тілдері университеті
Диссертация 2007 жылы 25 желтоқсанда сағат ... ҚР ... ... Тіл ... ... жанындағы 10.02.06-түркі
тілдері және 10.02.02-қазақ тілі ... ... ... ... ... ... алу үшін ... қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық кеңестің ... ... (050010, ... ... ... 29).
Диссертациямен ҚР Білім және ... ... ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, ... ... 2007 жылы «24» ... ... кеңестің
ғалым хатшысы, филология
ғылымдарының ... ... ... ... Кез келген тілдің сөздік құрамы мен
грамматикалық ... ... ... ... қалыптасуын ең
алдымен көне дәуірден бері сақталып келе жатқан жазба әдеби ескерткіштердің
тілдік деректерін жан-жақты зерттеу арқылы ғана ... ... ... ... даму тарихын жалпы халықтық тілмен, диалектілермен және
көне жазба жадыхаттар тілімен байланыстыра зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... әдеби тіл тарихының тереңдігін
көрсететін бірден-бір айғақ көне жазба ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... бірі болып саналады.
Осымен байланысты орта ғасыр жазба ескерткіштері тіліне қазіргі
тіліміздің ... ... бар ... ... қазақ тілі тарихын зерттеу
жолындағы негізгі міндеттердің қатарына жатады. Екінші жағынан, бұл ... бір ... ... ... ... жолдарын айқындауға да қолғабыс
жасайды. Сол себепті көне түркі тілдері мен ... ... ... ... ... ... де қалыптасып, даму заңдылықтарын ашу барысында тарихи
жәдігерліктердің тілін ...... ... бар өзекті мәселе.
Қазіргі тіл білімінің жетістіктері мен жаңа бағыттары әрбір халықтың
өзіндік рухани тәжірибесіне сәйкес маңызды міндеттер мен ... ... ... ... тілін зерттеуге жаңа талаптар қойып отыр. Атап
айтқанда, ... ... ... ... мен Ресей, Еуропа елдерінің
түркітанушылық ой-түйініне ... қол ... асыл ... мақтан етіп
қана қоймай, өз халқымыздың ұлттық ... ... ... ... ... ... ... әлемге әйгілі ХІІІ-ХІV
ғасырлардағы жазба әдеби ескерткіштер ... ... ... ... ... және оны әрі қарай дамыту – маңызды міндеттердің бірі.
Зерттеудің өзектілігі. Өте ертеден қалыптасқан қазіргі қазақ ... ... ... даму жолдары, жетілу әдістері сияқты толып
жатқан ... ... ... ... бір ... жолы – ... жазба ескерткіштердің материалдарын талғап, таңдап, ... ... ... білу ... ... тану, түркітану ғылымын одан әрі
дамыту үшін арғы-бергі замандарда жазылып қалған мұраларды игеру, ... ... ашу, ... ... ... ... игілігіне пайдалану.
Осыған орай, біздің зерттеуімізге ... ... алып ...... ... ... ... есімді тіркестердің
жасалуы» («Мұқаддимат әл-Әдаб», ХІV ... ... ... күні бүгінге
дейін арнайы қарастырылмаған орта ... ... ... ... - ... әл-Әдаб») есімді тіркестердің түркі тілдеріндегі
қолданысының синтаксистік деңгейін ... ... ... ... ... қабілеті әдеби тілдің дамуынан, тілдік фактордың әсерінен ... ... ие ... отыратындықтан, «Муқаддимат әл-Әдаб» жазба ... ... сөз ... ... ... ерекшеліктері мен
айырмашылықтарын танып білудің маңыздылығы жұмыстың өзектілігін дәлелдейді.
Зерттеудің нысаны – орта ғасыр ... ... ... ... ... заңдылықтары мен сөз тіркестерінің ... ... ... жадыхат тіліндегі есімді тіркестердің
грамматикалық және ... ... ... ... ... Қазақ тілінің тарихи синтаксисі.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің негізгі мақсаты -
«Муқаддимат әл-Әдаб» жазба ескерткішіндегі есімді ... ... ... ... құрылымдық тобын анықтау, ... ... мен ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасау. Аталмыш
мақсатқа қол ... үшін ... ... ... асыру көзделді:
- ескерткіштер тіліндегі есімді тіркестердің байланысу ... ... ... ... ... ... тіркестердің өзіне тән белгілерін анықтау;
- есімді тіркестердің өзіне ұқсас тұлғалардан ерекшелігін айыру;
- жазба ... ... ... ... сөздік қордан алатын
орны жағынан талдау;
- осы міндеттерді ... ... ... ... ... орны мен ережеге сай емлесін белгілеу;
- есімді ... ... ... мен ... жолдарын көрсету;
- есімді тіркестердің құрылымдық түрлері мен мағынасын айқындау.
Зерттеудің дереккөздері. Нақты тілдік мәліметтер ... ... ... ... ... түсінік беруде салыстыру
түрінде орта ғасырлық ... тілі ... ... ... ... түркі тілдері мен қазақ тілі бойынша жазылған грамматикалық
еңбектер түркітану, қазақ тілі ... ... ... мен ... ... еңбектердің деректері мен ғылыми тұжырымдары пайдаланылды.
Зерттеудің ... ... Орта ... түркі ... ... ... ... ... тіл білімінде тұңғыш
рет зерттеліп отыр. Осымен ... ... ... ... ... ... болады:
- нақты жазба ескерткіш тіліндегі есімді тіркестердің құрылымдық
модельдері айқындалып, ... ... ... ... ... зерттелуші жазба ескерткіш тіліндегі есімді тіркестердің өзге де орта
ғасырлық жазба ескерткіштердегі типтік ерекшеліктер және ... ... ... ... тіліндегі есімді тіркестердің байланысу тәсілдері
анықталып, құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... даму барысы нақтыланды;
- жазба ескерткіш тілі мен қазақ тіліндегі сөз тіркесі ... ... мен ... ... ... теориялық маңызы. Бұл жұмыс түркі тілдеріндегі есімді
сөз тіркестердің қалыптасу және ... даму ... ... ... болып табылады. Зерттеу жұмысының тұжырымдары мен
нәтижелері қазақ тілінің ... ... өз ... теориялық жағынан
толықтырады. Сондай-ақ, жазба жадыхат ... ... ... мен ... ... ... мен ... синтаксистік
қатынастары мен түрлерін жете түсінуге, толықтыруға септігін тигізеді.
Зерттеудің практикалық мәні. Зерттеу барысында жасалған тұжырымдар ... ... ... ... грамматикасы, қазақ тілінің тарихи
синтаксисі пәндерін жаңа ... ... ... оқу ... сөз ... синтаксисі курсында, арнайы курстар ... ... ... ... тіл тарихы мен түркітанымдық
оқулықтар жазуда, қазақ тілінің тарихи-этимологиялық сөздіктерін жасауда,
қазақ тілінің ... ... ... және ... да әртүрлі ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
- қазіргі түркі тілдерінде (соның бірі – қазақ тілінде) қолданылатын сөз
тіркестерінің негізгі үлгілері орта ғасыр жазба ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі изафеттердің үш түрі де тұлғаланған
және олардың ішінде ең жиі кездесетіні ... ... ... ... жадыхаттың сөздік түрінде түзілуіне байланысты онда ... ... ... ... ... ... ... қабысу)
қолданылған;
- жазба жадыхат тіліндегі есімді тіркестердің жасалуын сөз ... ... ... ең көп ... зат есім + сын есімді
тіркестер, екінші кезекте зат есім + ... ... ... жазба ескерткіш тілі мен қазіргі қазақ тіліндегі сөз ... ... ... сәйкес келеді. Мұның өзі түркі тілдерінің
тарихи синтаксистік даму ... ... ... ... ... ... барысында сипаттау, синтаксистік
талдау және салыстырмалы-тарихи әдіс-тәсілдер кешені қолданылды. ... мен ... ... ... жинақтау, баяндау, қорыту
әдістері де басшылыққа алынды. Көне ... орта ... және ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдер
пайдаланылды.
Жұмыстың талқылануы мен жариялануы. Зерттеу жұмысының бағыт-бағдары,
мазмұны, негізгі тұжырымдары мен басты ... ... тіл ... ... ... атты ... ... конференцияда
(Алматы, 2007), «Әуезов – жаңа дәуір данышпаны» атты ... ... ... 2007), «Жас ... - 2007» ... ... конференцияда (Тараз, 2007), ... ... ... фольклортану мен көркем аударма
мәселелері. Қалыптасуы, дамуы мен болашағы» атты ... ... ... (Алматы, 2007), сондай-ақ А.Байтұрсынұлы атындағы
Тіл ... ... ... «Лингвистикалық жұма» атты семинарда
баяндалды. Ғылыми басылымдар мен ... ... ... 10 ... ... ... атындағы Тіл білімі институты тіл тарихы
және диалектология бөлімінің кеңейтілген мәжілісінде ... ... ... ... ... және негізгі екі тараудан тұрады.
Диссертацияның соңында жалпы қорытынды және сілтеме ... ... ... ... ... кіріспесінде тақырыптың өзектілігі негізделеді,
мақсаты мен міндеттері ... ... және ... маңызы,
зерттеудің нысаны, пәні, материалдары мен дереккөздері, ... ... ... ... ... тұжырымдар, жұмыстың талқылануы
мен жариялануы баяндалған.
Жұмыстың бірінші тарауы «Мұқаддимат әл-Әдаб» ... ... ... деп ... Онда ... ескерткіштің зерттелу тарихы, сөз
тіркестерінің зерттелуі және оларды жүйелілік тұрғысынан жіктеу мәселелері
сипатталады.
1.1 Орта ... ... ... ... ... ...
араб тілі, әдебиеті, философиясы, ислам дінінің ... ... ... ... еңбектер жазған ғалым. Бірақ бізге ол еңбектер толық ... ... ... ...... ... «Мұқаддимат әл-
Әдаб» бес тараудан ... ... ... ... ... тарауда
етістіктер, үшінші тарауда көмекші ... ... ... ... ... сөз болады. Кітаптың сөздік бөлімінде кей араб сөздерінің
түркіше, монғолша баламасы ... ... ... ... түркі бөлігін ХІІ-ХІІІ ғасырлардағы Орта Азия ... ... ... ... ... ... еңбектер ретінде
көрсеткен [1,465].
«Мұқаддимат әл-Әдаб» - төрт тілдік ... ... ...... ...... – монғолша. Біз өз зерттеуімізде сөздіктегі түркі
материалдарын қарастырумен шектелеміз. ... ... бұл ... ... ... ... түркі тілді материалдарды нысанға аламыз,
себебі сөздіктің монғол бөлігінде ... ... ... ... ... Отандық тіл білімінде орта ғасырдағы түркі жазба
ескерткіштерінің тілін ... ... ... еңбегі зор.
Ә.Құрышжанұлы өзінің зерттеу еңбектерінде ... ... ... және ... лексикалық ерекшеліктерінің зерттеу
обьектісі болып жүргендігін атап өтеді [2, 11].
Әл-Замахшаридің «Мұқаддимат әл-Әдаб» атты ... ... рет ... ... ... ... бұл еңбегі араб тілінің сөздігін
ұсынады.
Бұқарадағы Авиценна атындағы кітапханада әл-Замахшари ... ... ... ... бірінші данасы 705 хиджра жылында (біздің
жыл санауымыз бойынша 1305 жыл) Хамид Хафиз катип ... ... ... ... еңбегінің бұл нұсқасында бес бөлімінің
барлығы (есімдер, етістіктер, кішкентай бөлшектер, ... және ... ... ... ... ... ... де, монғол тілінің де тілдік
материалдары қамтылған.
Әл-Замахшари еңбегінің екінші ... ... 898 ... ... ... 1492 ... дәруіш Мұхаммед катип тарапынан қайта
жазылған. Еңбектің бұл данасында тек алғашқы екі бөлім ғана бар, ... ... ... ... Бұл нұсқада араб сөздері парсы, түркі және монғол
тілдеріндегі ... ... ... қай ... ... ... атындағы кітапхана қызметкерлері де, басқа зерттеушілер
де айта алмай келеді. ... ... ... 898 хиджра жылында
жазылған нұсқасы пайдаланылды [3]. Бұл нұсқа 977 ... жылы ... ... хан ... ең ірі ... бірі ... ... тарапынан
қайсыбір кітапханаға сыйлығы ретінде берілгендігі жайлы ғана білеміз.
Сайып келгенде, бұл еңбектің түркі ... 1492 жылы ... ... ... Ең ... ... ... 1492 жылғы нұсқасынан да
көне еңбек болуы мүмкін. Біз қарастырып ... ... ... XIV ... басы мен орта ... мұралармен тұстас
келетіндігін дәлелдейді. Атап айтқанда, Орта Азия түркілерінің XV ... ... ... кейбір өзгешеліктердің сақталғандығы аян.
Сөздіктің XV ... ... ... ... бар ... ... ... материалдарды түпнұсқадағы тұлғасы ... ... ... етіп ... Орта ... араб, парсы лексикографиясындағы
көптеген сөздіктер сияқты, бұл ... те ... ... ... ... ... Онда сөздер тақырыптық топтарға бөлініп берілген.
Аталмыш еңбек қазақ тіл ... ... ... ... ... болатын. Жалпы осы жазба ескерткіш тілін зерттеуде Н.Поппе
мен ... ... ... орны ... ... әл-Әдаб» жазба ескерткішіндегі сөз тіркестерінің жалпы
сипаты. Грамматика – тілдегі өте баяу өзгеретін сала. Жалпы ... ... сөз ... ... ... ... ... тобы» («именные определительные группы») дегенге ерекше көңіл
бөлініп келген еді. ... ... ... ... ... ... ... ерекше құбылыстарды айқындауды басты
міндет етіп қойған болатын. Мәселен, ... ... ... ... зат есім мен зат ... ... ... тұру арқылы
байланысқа еніп, анықтауыштық қатынаста жұмсалуы түркі тілдерінің ... ... ... [4,179]. Аталмыш ғалым есімдер ... ... ... ... ... мүшелерінің құрылыс ерекшеліктерін айқындау
тұрғысынан қарастырды.
«Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігіндегі сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің
жиі кездесетіндігін анықтадық. Мәселен, сөзләмишда асығ (168) – сөйлегеннен
олжа, сизден айрук – сізден бөтен (132 – ... әрі ... ... беті көрсетіліп отырады - Г.Ө.). Орта ғасырлық өзге жазба
ескерткіштерде өлүмдин қатығ (ҚБ) - ... ... ... қумару (ҚБ) -
өліден өсиет (жекеленген жазба ескерткіштердің атауы бұдан әрі ... ... ... ... ... соңында келтіріледі –
Г.Ө.). Жоғарыда аталған сөз тіркестерінің ... ... ... ... есім сөз ... ... тұр. ... қарастырып отырған еңбегіміздегі сөзгә
тануқы (149) – сөзге айғақ секілді тіркес пен орта ... ... ерка ... (ҚБ) – ... шал, ... ... (ҚБ) ... ыңғайсыз, тузаққа мең (ҚБ) – тұзаққа жем, ериг езгү (ДТС) ... ... ... ... (ҺХ) – сипағанға жұмсақ, табуғуңа ішім
(ХШ) – қызметіңе ... ... қазы (ХШ) – ... ... ... оғул (Ж) ... ұл, ... күйеу (Ж) – елге күйеу тәрізді сөз тіркестерінің жасалуына
барыс септіктегі сөз бен есім сөз ... ... тұр. Біз ... ... ... тілі орта ... ... жадыхаттары тілімен ұқсас болып
келеді. Н.З.Гаджиева түркі тілдеріндегі сөз ... осы ... ... бір ... ретінде қалыптасқан құбылыс екендігін
зерттеу еңбегінде атап өтеді [5, 3].
«Мұқаддимат әл-Әдаб» жазба ескерткішіндегі сөйлем құрылысының ... ... ... сөз ... ... ... ... Қазіргі күнде түркі тілдерінде кездесетін сөз тіркестерінің барлық
түрлері орта ғасырлық жазба ескерткіштер тілінде ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде изафеттің
барлық түрі де қолданылады. Нақ осы түрлер «Мұқаддимат ... ... ... де кездеседі. Мысалы: келенин ... (767) – ... ... ... (1048) – шахматтың тақтасы. Түркітану ғылымында
жақсы зерттелген ... бірі – ... ... ... атты ... Осы ... бойынша Р.Сыздық тарапынан жүргізілген
зерттеулерден ... ... ... ... есімді тіркестерді жиі
кездестіруге болады [6]. Мәселен, осы еңбекте хатунның беклігі - ... ... ...... ... ... ... үй тірлігі,
атындын егәрі – аттың егері, ... ...... ... оғлы – ханның ұлы тәрізді мысалдар молынан кездеседі. Изафеттің бұл
түріне байланысты Абу Хайан сөздігінде алма ағачы – алма ... ... ... Бұл ... ... бір ... ілік жалғау
тұлғасында, екінші сыңары тәуелдік жалғау тұлғасында келеді.
Изафеттің екінші түрі орта ғасырлық түркі жазба ... ... ... ... ... орта ... ... ескерткіштерін зерттеуші
Б.Сағындықұлы еңбектерінде [7] және Г.Әбенованың зерттеу еңбектерінде, осы
кезеңдегі жазба ... тілі ... ... кезде қорғалған
Б.Күлжанованың еңбегінде [8], сөз болады. «Құтадғу билиг» және «Һибат-ул
хақайық» ... ... ... ... осы ... ... пайдаланып отырамыз. Мысалы: ажун мазаси (ҺХ) – дүниенің рақаты,
авызча сөзи (ҚБ) – қарттың сөзі, йек ... (ҚБ) – ... ... ... (ҚБ) – ... даңқы, иг еми (ҚБ) – аурудың ... Көне ... ... ету – серкенің еті тіркесі мен Құтбтың «Хұсрау уа Шірін»
ескерткішіндегі қадғу ...... ... тіркесінің бірінші сыңарындағы
тәуелдік жалғау жасырын болып келеді, ал ... ... ілік ... ... ... ... «Хұсрау уа Шірін» дастанындағы
мысалдарды келтіруде біз Ә.Ибатовтың «Хұсрау уа ... ... ... 1974) атты еңбегін пайдаланып отырамыз. Егер «Мұқаддимат әл-Әдаб»
сөздігінен осы үш форманың арақатынасын қарайтын болсақ, ... ... жиі ... ... ... ... ... болу үшін сөздер міндетті түрде синтаксистік қатынасты
білдіріп тұруы қажет. Р.Әмірдің пікірі бойынша: Сөз ... ... ... да, ... ... ... да даралығын жоғалтпаған
сөздерден құралады. Ғалым мысал ретінде, өршіген жел, биік мая, тоты құс
тәрізді ... ... [9,11]. Осы ... ... орай «Мұқаддимат
әл-Әдаб» тіліндегі сөз тіркестердің қай сыңарын алсақ та ... ... ... ер (470) – ... еркек, севинген хатун
(791) – білімді әйел, пишкен ет (220) – ... ет, ... ... (705) ... бұлт, ачыклаган хатун (754) – ашуланған әйел. Өзге орта ... ... ... де ... билиглик қары (ҚБ) – білікті ... ер (ҺХ) - ... ... укум ... (ҺХ) – ақылдың қоймасы, зулум
қамчысы (ХШ) – ... ... ... хикайаты (Ж) ... ... ... ... (Ж) – Фужиннің қарындасы. Бұл
мысалдар сөз тіркестерінің синтаксистік қарым-қатынасқа түсуі ... ... ... ... синтаксисінің даму заңдылықтары бойынша сөз
тіркестері бірте-бірте атау мәнді сөздерге айналады. ... ... ... тази ит (292) – тазы ит, теве ... (277) – ... сүт тиш (133) – сүт тіс ... ... мен қазіргі қазақ тіліндегі
боз торғай, қара торғай, ащы ішек, тоқ ішек сөз ... боз, ... тоқ, ... түйе, сүт сөздері соңғы ... ... ... ... да, ... да ... ... тұтас атау ретінде
жұмсалатындығы нақты тілдік дәлелдер арқылы айқындалып тұр.
Түркітануда синтаксистік ... ... ... сөз ... сан ... ... өзара тіркесу қабілеттілігі олардың мағыналық
және грамматикалық ерекшеліктеріне негізделеді. Сөз тіркесі кем дегенде
толық мағыналы екі ... ... ... ... ... ... ... құрамында жеке сөздің баламасы сияқты бір ғана сұраққа жауап
беріп, сөйлемнің бір ғана мүшесі қызметін атқара ... Сөз ... ... жасалып, сөйлем құраудың материалы болады. Мәселен, «Мұқаддимат ... ... ... ... (78) - ... ... ... хатун (683) –
тыныққан әйел, сарай ешиги (87) – сарай есігі, бал ... (298) – бал ... ... (599) – ... бұтақтары сынды болып келсе, өзге орта
ғасырлық жазба ескерткіштерде қары өкүз (ДТС) – кәрі ... ... нәңи ... ... заты, қызыл байрақ (ДТС) – қызыл жалау, ажун өңдиси (ҚБ) ... ... ... ... (ХШ) – ... ... ... шаһары (Ж) –
Ермен қаласы, моғол қаумы (Ж) – монғол тайпасы секілді сөз ... ... бола ... ... сөз ... ... сөздердің
байланысу амалы таза грамматикалық қатынаста жұмсалғандығы байқалып ... ... ... ... сөз ... ... ... А.К.Боровков, Н.А.Баскаков, В.М.Насилов, А.Г.Гулямов,
А.А.Коклянов, Е.И.Убрятов, М.З.Закиев, М.Балақаев, ... ... ... К.Аханов, М.Серғалиев, Т.Сайрамбаев сынды
ғалымдардың еңбектерінде кеңінен орын алған.
«Мұқаддимат ... ... ... сөз ... ... ... ... үшін обьективтік заңдылықтарды үнемі есте сақтау қажет.
Мысалы, таразу пеллеси (247) – таразы шынысы, ипин таразуси (247) – ... ... ... ... үлгісі орта ғасыр жазба
ескерткіштерінде бұрын да болғанымен, олар жаңа ... ... ... сөз ... жаңа мағыналық тобын құрағандығы көзге түседі.
Сөз тіркестері тарихында олардың құрылымдық, тұлғалық және мағыналық
жағынан ажырамаған, ... ... ... дараланушылық
бағытына қарай өзгеріп отырғандығы байқалады. Мысалы, көне түркі тілдерінде
меншіктілік, арнау, бір заттың ... ... бір ... ... бар
екендігі сықылды қасиеттерді -лы/ -лі/ -лық/ -лік тұлғалы сын ... ... ... білдірген болса, кейін осы мағыналар айқындала түсіп, -лық
тұлғалы сөз тіркестері арнау мәнін, ал -лы ... сөз ... ... ... мүше ... ... заттың бойында бар екенін
білдіретін болып қалыптасты. «Мұқаддимат ... ... -лық ... мал (88) – ... ... оғланлық хатун (354) – балалы ... қой (890) – ... қой, ... от (54) – ... шөп, калканлық ер
(262) – қарулы еркек, қара ... қой (285) – қара ... қой ... сөз
тіркестері жиі кездеседі. «Құтадғу білік» жазба ескерткіштері ... ... де дәл ... ... байқалады. Мысалы, биликлик
киши (ҚБ) – білімді кісі, чығайлық йолы (ҚБ) - ... ... ... ... тілін зерттеуде -лы тұлғасынан гөрі -лық тұлғасының
өте жиі қолданылатындығы анықталды. ХVІІ ... ... ... Жалаиридің «Жамиғат-тауарих» атты шежіресінің тілін сөз еткен
Р.Ғ.Сыздықова ... ... -лы ... ... ... ... зағифа - ақылды әйел, еслі зағифа - есті әйел (6, 27(.
Дәл осы ... ... ... -лы, -лі ... ... ұғымды білдіреді. Мысалы, йосақлы аға - жасақты аға. ... ... ... ... -лы, -лі ... есім ... кездеспейтіндігі анықталды. Бұдан кейінгі кездегі жазба
мұралары Қадырғали Жалаиридің «Жамиғат-Тауарих» [6], ... ... ... ... [10], ... қажының «Шыңғыснама» [11] ... ... -лы, -лі ... есімді сөз тіркестер ... ... ... әл-Әдаб» сөздігіндегі атаулық тіркестердің ... ... әуел ... ... ... ... айту қажет. Осы
тіркестердің жасалуының екі жолы бар: бірі - ана тілі ... ... ... ... - жаңа ұғымдарды атауға байланысты
калька немесе жартылай калька жасау жолымен өзге тілдерден ... ... сөз ... Сөз тіркестерді жасалу орнына қарай бірнеше ... ... ... ... ... ... ... «Мұқаддимат әл-Әдаб»
сөздігіндегі: қуруқ йағач (69) – құрғақ ағаш, ... ... (795) – ... исик от (837) – ... ... кари ат (250) – кәрі жылқы, қысқа көһе
(271) - қысқа сауыт, йаман ат (1008) - ... ат, ... тери (666) – ... йаш от (59) – ... шөп ... ... ... болады. Осы
тәрізді, орта ғасыр жазба ескерткіштері тілінде едгү йүң (ДТС) – ... қара тағ (ДТС) – қара тау, аның ... (ҚБ) – ... ... ... (ҺХ) – ... кісі, йаруқ кун (ХШ) – жарық күн, азығлық бөрі (ХШ) ... бөрі сөз ... бар. ... ... ... ... ... ежелгі
дәуірде бастау алғандығын, қазіргі кезде де өз ... ... ... ... топқа қатысты мағынадағы тіркестер көбіне екінші изафет арқылы
жасалады. Олардың бірінші сыңары да, екінші ... да ... сөз ... мүкл ... (69) – ... ағаш, тенгиз орласи (46) – теңіз ... көз (786) – ... көз, ... чомак (270) – ағаш күрзі.
Үшінші топқа жататын тіркестерде, байырғы сөздер мен ... ... ... мен тәуелдік жалғауларын қабылдайды. Атаулық тіркестердің ... ... ... сөздер сөйлемнің жеке-жеке мүшесі болса, ... ... ... ... болады да, егер бөліп жаруға келмей сөйлемнің
бір мүшесі қызметін ... ... ... ... [12, ... әл-Әдаб» жазба ескерткішіндегі синтаксистiк сөз тiркесiнің
даяр тұрған тiркес еместігі, оның сөйлеу кезiнде ... ... ... бойынша еркiн тiркесуiнен жасалатындығы зерттеу
барысында анықталды. Сөз сыңарларының ... ... ... ... ... ... ... сөздігінде
сөздердің анықтауыштық қызмет атқарып, тілдің номинативті құралдарының
қатарына жататыны секілді сөз тіркестерінің де ... ...... ... ... ... ... номинативті
құралдарының қатарына енетіндігі анықталды.
1.3 Жазба ... ... сөз ... ... ... ғалымдардың сөз тіркесінің құрамы жайлы
көзқарастары кейде ... ... ... ... ... Отандық
түркітанушылар сөз тіркесіндегі басыңқы сыңар ретінде тек толық мағыналы
сөздерді атайды. Сөз тіркесіне ... ... ... үшін
кемінде толық мағыналы екі сөздің ... ... ... - ... ... [13,32].
Ілік жалғауы арқылы байланысқан сөз тіркестерінің басыңқы бөлігі
тәуелдік ... ... ... ... мәнге ие болады. Осы тектес
сөз тіркестерінің ... ... орай ... ... ... ... ал басыңқы бөлігін меншіктеуші деп атаушылық қалыптасқан. Біз
зерттеп отырған жазба ескерткіш тіліндегі чини ... (111) – ... ... гирийі (286) – құлақтың шеті, чайан айусы (294) – ... ... кули (315) – ... құлы, хатуннин кули (315) - әйелдің құлы, ... (1034) – ... ... ... ... (72) – ... ... өзге орта
ғасыр жазба ескерткіштеріндегі ажун ләззаты (ҺХ) – дүниенің ләззаты, қудрат
идиси (ҺХ) – құдіреттің иесі, халайық башы (ҚБ) – ... ... ... (ДТС) – ... қақпасы, чығайлар хақы (ҚБ) – кедейлердің ақысы
тәрізді тіркестерде ілік жалғауы ... ... сөз ... бөлігінің тәуелдік жалғау тұлғасында жасалуы жазба ескерткіштер
тілінде бірізді болып келетіндігі анықталып отыр.
Ілік септігінің ... аша түсу үшін бұл ... ... ... ... тұрғысынан қарастырып көрейік. Ілік жалғауы зат
есімдерге, есімдіктерге жалғана отырып, сөз ... ... ... ... жиі ... құбылыс. Мысалы: алтанчы түтүк (199) – ... ... ... (246) – ... ... ... гирийі (87) – қабырғаның
бұрышы, бойниң келбери (123) – ... ... ... ... (289) ... ... кайадниң йүзі (183) - қағаздың беті, ониң ... (307) ... ... ониң ічи (230) – оның ... Бұл мысалдардың алғашқыларының
компоненттері зат есімдер болса, ... ... ... ... ... ілік ... есімдік, ал ... зат есім ... ... ... ... ... Мысалы:
дестүрин сачайы (237) – сәлденің білезігі, аниң палани (281) – оның ... көке (256) – оның ... аниң ... (702) – оның ... мениң кулум
(315) – менің құлым.
Сөз тіркестеріндегі ілік ... ... ... ерекшелігін
жан-жақты саралау үшін олардың контексте қаралғаны дұрыс. Бұл сияқты сөз
тіркестері жазба жадыхат тілінде де кездеседі. ... ... ... (373) ... ... тиши конкүз (298) – қоңыздың ұрғашысы – қоңыз ұрғашысы, куш еви
(82) – құстың ұясы; йер йүзи (30) – жер ... от ... (101) – от ... дини (407) – ... ... қудық суйы (442) – құдық суы, елик буйуни
(138) – қол буыны ... ... орта ... ... ... ... көк
төри (ҚБ) – көк тіреуі, еш түш (ҚБ) – дос келбеті, ажун бодны (ҚБ) - әлем
халқы, ... қаны (ХШ) – ... ... валілар зары (ХШ) – қамқоршылар
зары, ер сөзи (ҺХ) – кісі сөзі ... ... ... ... тіліндегі сөз тіркестерінің ... ... ... ... өзге орта ... ... ... салыстырғанда ғана байқауға болады.
«Мұқаддимат әл-Әдаб» ескерткішінде бірқатар сөз тіркестерінің ... да ... ... тұлғаларда айтылғанда ғана ... ... ... ... ... (3472) – сүюшінің нышаны, севүг
айбы (3472) – ... ... ... сөз ... ... (сүюшінің, сүйіктінің) ілік септікте айтылуы басыңқы ... ... ... ... ... ... және керісінше де
болып келеді.
Қазақ тілінде сөз ... ... ... ... есімдер мен
етістік жұмсалатыны қалыптасқан заңдылық. Ал, ... ... ... қызметінде жұмсалатын сөздер тобына жатады. Алайда, қазіргі әдеби
тілімізде үстеулердің басыңқы сыңар қызметінде жұмсалу ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі сөз тіркестерінің зерттелуіне
назар аудара ... ... ... сөз ... ... ... ... түркі тілдерінде қалыптасқан өзіндік үлгілері
(модельдері) болатындығы туралы жазады. Ғалым сөз ... ... ... ... ... жеке-жеке тоқталып өткен:
1. Зат есім + сан есімді тіркестер;
2. Зат есім + есімдікті ... Зат есім + сын ... ... Зат есім + ... ... Зат есім + ... - арға ... Екі есім сөзден құралған анықтауыштық тіркестер;
7. Зат есім + қос ... ... ... ... сөз ... [5, ... тіркестердің үлгілері Т.Р.Қордабаевтың «Тарихи ... атты ... де ... Зат ... зат есімнің тіркесі;
2. Сын есімді тіркестер;
3. Сан есімді тіркестер;
4. Есімдікті тіркестер;
5. Үстеулі тіркестер [13, ... ... ... ... ... ... үлгілер
(модельдер) негізінде зерттеп қарастырдық.
«Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігінде кездесетін сан есімді сөз тіркестерінің
негізгі түрлері – есептік, реттік және ... сан ... Бұл ... ... тілінде не зат, бұйым есебін білдіру үшін немесе мезгілдік
есепті білдіру үшін ғана ... ... ... ... төрт кой (288) – төрт қой, кырк ... (282) – қырық дөнен түрінде
келсе, өзге ескерткіштерде: алты хан (ТШ), екі мың атлығ ... ... (Ж) - екі мың атты ... ... ... қырық құлач (Ш) – қырық
құлаш, бір шағал (Ш) – бір ... ... оғұл (Ж) – ... ұл ... болып
келсе, қазіргі түркі тілдерінде әзерб. беш китаб - бес ... уч ... ... дәптер, алт. эки түн – екі түн, башқ. өс өй - үш үй, қаз. үш-төрт жігіт,
бес қайың; тат. бер кеше – бір ... алиг ... – елу ... ... ... – екі ... қырғ. бир графин – бір тостақ, түр. ікі ада – екі ... ... ... Бұдан шығатын қорытынды, барлық түркі тілдерінде де
осы үлгідегі (модельдегі) сан есімді тіркестер бар. Сан есім + зат ... ... ... сай, ... ... ... ... үлгіде
келетіндігі анықталды. Демек, сан есімнен кейін зат есім келетін ... ... ... ... ... ... есім + нумератив + зат есім қалпында келетін сөз тіркестері
сөздіктің ... көп ... ... төрт ... кой - төрт ... қой,
кирг. төрт жылдык согуш – төрт жылдық соғыс, тат. өч ... қыз – үш ... ... бир ... ел – бір күндік жол, өзб. етти йиллык ... - ... ... ... сөз тіркестердің жоғарыдағы ... бұл ... -лық ... ... ... тұр. Бұл ... те
барлық түркі тілдерінде осы модельде кездеседі.
Сөздік тілінде сілтеу, белгісіздік, жалпылау есімдіктері біз қарастырып
отырған еңбекте, орта ғасыр жазба ескерткіштерінде зат есім + ... ... ... ... ... ... тілінде сизин оғұл
(МӘ) – сіздің ұл, ол ұлұғ (Ж) – ол ұлы, бұ іш (Ж) – бұл іс, ... ...... ... сөз ... көп ... Осы үлгінің қазіргі түркі
тілдеріндегі көрінісіне келер болсақ, ... ... адым – ... ... ... ...... кітабым тұлғасында келеді, сонымен қатар, ... нәсл – ... ... башқ. беззең команда – біздің команда, тат.
безнең ел – біздің ел, чув. ... анне – ... ... есім + сын есім ... сөз тіркестері «Мұқаддимат әл-Әдаб»
сөздігінде өте көп ... ... ... сөз тіркестерінің қазіргі
тіліміздегі сөз тіркестерінен ... ... жоқ. ... сын есім
зат есімнің анықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: ачык ... (МӘ) – ... ачык соян (МӘ) – ащы ... ак ат (МӘ) – ақ ат, ұлұғ той (Ж) – ... яш ... (Ж) – жас ... темүр даруаза (ТШ) – ... ... ... (ТШ) – ескі дос ... ... ... қазіргі түркі тілдерінде әзерб.
мави көй – көк аспан, сарымтыл сач - сарылау шаш, тат. ак ... - ... ... ... - ... гүл, қаз. ыстық жас, хак. көк адайлар ... ... ... ...... сиыр, түр. гузел киз - әдемі қыз ... ... ... ... сын ... ... ... зат
есімге тіркесетіндігін байқаймыз. Сын есімді тіркестердің жасалу қалпы
түркі тілдерінің барлығында ... ... ... ... сөз тіркестері түркі тілдерінде көне дәуірден бері ... ... ... ... ... зат есім + ... сөз ... жиі ұшырасады және түркі тілдерінің барлығында дерлік кездеседі.
Мысалы: биткен битик (МӘ) – ... хат, ... ... (158) – ... ... қаум (Ж) - ... халық, әзерб. чалышган тәләбә - ... ... ... ит – ... ит, ... адам – ... ... тат.
туган жир – туған жер, ушкан ыяш – құлаған ағаш, өзб. уткан йил - ... ... одам – ... адам, тув. тоткан киши – тойған адам,
түр. чалышкан чожук – ... ... қаз. ... ... ... одам – ... адам, ұйғ. көридиған кино – көретін кино. ... ... ... сөз ... ... ... негізде
байланысады. Мұндай тіркестер орта ғасыр жазба ... ... ... тапқан: бұдұн мүлкінің падшаһы (Ж) - халық ... ... ... ... ... ... ... (Т) - Хорезм шахының анасы Тұрқан
хатынның ... қаз. ... ... ... ... бір күн, ... ... бир акыл - әр кісіде бір ақыл, адам адамга жолдош – адам адамға
жолдас, түр. Таранта ... ... - ... бабуға хаттар, түрк.
гөвнүнде бир үнжүси – жүрегінде бір қорқыныш, тат. бәхет өчен юл – ... жол, ... ... ... – қала ... ... ... сөз
тіркестерінің алуан түрлі және өзгешеліктері мол ... ... ... ... ... ... ... ескерткішіндегі есімді тіркестер деген
екінші тарауда сөз ... ... ... мен ... ... Жазба жәдігерлік тіліндегі меңгеріле байланысқан есімді тіркестер.
Қазақ тілі ... ... ... ... ... еңбектерінде
сөз тіркесі мәселесі кеңінен зерттеліп, сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... тәсілдері мен формалары және олардың
тіркесу қабілеттері жан-жақты ашылып көрсетіледі [14]. Бұл тұста кейінгі
кездері ... ... ... ... С.Исаевтың еңбектерін
де атап өткен орынды.
«Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігінде меңгеріле байланысқан сөз ... аз – ... ... (149), ... иш - ... үлгі (161) секілді
болып келсе, «Жамиғат-Тауарих» жазба ескерткішінің тілінде достуна дост ... дос, ... ... - дұшпанына дұшпан [6, 140], ал өзге де орта
ғасыр жазба жадыхаттарында ерка теңсиз (ҚБ) – еркекке ... ... (ҚБ) – ... сөгіс, қытан тапа (ДТС) – қидандарға соғыс, тоғардын
батарға (ҚБ) – шығыстан батысқа, ... ... (ҚБ) – ... ... ... (ҚБ) - ... ыңғайсыздық, ердин едгүлүк (ҺХ) – кісіден
жақсылық. Зерттеу барысында орта ... ... ... ... ... ... ... тілдерінде де жиі қолданылатындығы, сондай-ақ
оларда қыпшақ элементтерінің айқын ... ... ... ... ... ... «Сан есім + нумеративті сөз» ... ... ... сөз ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде үш айға бес мың әскер секілді болып келсе,
«Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігінде бир йашар оғлан (152) – бір ... ... ... кой (285) – үш ... қой сияқты болып көрініс табады. Ал «Жамиғат-
Тауарих» тілінде меңгеріле байланысқан есімді тіркестер ... ... ... басшы, мәмлакаткә басрұқ - елге басшы, ханға елчі - ханға елші [6]
түрінде кездеседі. Мұнда сөз тіркестерінің ... ... ... ... жолдарындағы бір-біріне ұқсастығы анық байқалады.
Жатыс септікті меңгеру: қазақ тілінде «сан есім + ... ... ... ... ... немесе «сан есім + нумеративті»
құрылымындағы тіркеспен меңгеріле байланысады. Зерттеу барысында орта ... ... ... шығыс септікті меңгеру арқылы есімді ... ... ... ... ... Мысалы, қазіргі қазақ
тілінде бір жазда, үш рет, үш жылда бір ... Бұл ... ... бир ... (18) – бір ... үч кат ип (278) – үш ... жіп
сияқты болып көрініс табады. Ал «Жамиғат-тауарих» ... төрт ... - ... әууел башта - бастапқы кездері, ешиңа ... (ҺХ) – ... ... кездеседі [6]. Зерттеу барысында сөз тіркестерінің жатыс ... ... ... жолдарындағы ұқсастық бұрынғы және қазіргі түркі
тілдері материалдарын салыстыру негізінде толық дәлелденіп отыр.
Шығыс септікті меңгеру: «Сан есім + ... сөз» ... жай ... зат ... ... шылаулар арқылы меңгеріле
байланысуы қазіргі түркі тілдерінде де, ескі ... ... де ... ... ... ... тілінде жиырма бес пұттан екі жарым пұт
көмір, он сомнан он бес ... ... ... ... келсе, «Мұқаддимат әл-Әдаб»
сөздігінде бир тутамйан от (54) – бір тұтамнан шөп сияқты болып келеді. ... ... ... ... мәшһүр - күннен мәшһүр, қаумдын
артуқрақ - халықтан артығырақ, афтабдын ... (ТШ) – ... ... ... ... (Ж) – ... ... артуқ (Ж) – халықтан артық, келіндін көрклү (Ж) – келіннен ... ... ... ... сөз ... бағыныңқы
сыңарлары барыс, шығыс, жатыс, көмектес жалғауларының ... ... ... ... ... ... есiмдер болады. Мысалы: билгә баш
– бiлiмдiлерге бас (398), ... от – ... от (401), ... ...
жауға жұт (401), сөзгә тануқы – сөзге айғақ (149), сөзүң аз – ... (149), ... иш - ... үлгі (161), ... асығ –
сөйлегеннен олжа (168). Есімдердің бұлай тіркесуі жеке сөздің ... ... ... ... ... ... ... ойды
нақтылау үшін, есім сөздерге жалғаулы ... ... ... ... ... тіліндегі тіркестермен формасы жағынан да, мағынасы
жағынан да бірдей едәуір ... ... ... ескерткіштердегі
есімді сөз тіркестердің кейбірі қазіргі қазақ тілінде сыртқы формасы бірдей
болғанымен, мағынасы өзгеріске ұшыраған күйінде кездесетіндігі ... ... ... ... ... ... келетін сын
есiмдер баяндауыш қызметiнде жұмсалғанда, есiмдi сөз тiркесiнiң басыңқы
сыңары ... ... ... де ... Мысалы: көр қарақуқ – көр ... ... ... – аты шулы ... (176) ... ... құрамында
келеді, ал заттың ішкі – сыртқы сапасын білдіретін сын есімдер әлдеқайда
көп ... ... меңа ...... ... (581), бега йақын – кісіге
жақын (592), сақынч йаңлузун – қайғы жалғыз (1528).
2.2 ХІV ... ... ... ... байланысқан есімді
тіркестер. Түркі тілдеріндегі сөз ... ... ... ... ... ... ғылымда жеке қарастырылмай келеді. Матаса
байланысу – ілік жалғаулы сөз бен тәуелдік жалғаулы ... ... ... ... ... ілік ... немесе атау септік күйінде тұрады
да, басыңқы сыңар тәуелдік жалғауы тұлғасында тұрады.
Матасу – байланысудың басқа формаларына қарағанда тарихи ... ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейін М.А.Казем-Бек
ілік жалғаулы сөзді ... ... сөз ... дей ... ... [15,274] деп атағаны белгілі. П.М.Мелиоранский еңбектерінде матаса
байланысқан сөздер тобы жеке ... ... ... ... ... ... ... есімімен байланысты. Осы кезеңде қазақ
тілінің грамматикасы бойынша арнайы ... ... ... ... типы ... в ... языке» атты еңбегінде кеңінен
қарастырылады. Матасу арнайы байланысу амалы ретінде тіл ... ... ... ... ... ... зерттеле бастады.
Сөз тіркесінің даму тарихында ілік жалғаулы сөздер де ... ... ... ... йүкі (643) – ... ... үзүм ... – жүзім шырыны, көк урайы (53) – шөп ұрығы, ... қолы ... ... ... ... ... ... сөз тiркестерiнің жасалу
жолдарында өзiндiк ерекшелiктер бар. Бұл ... ... ... ... ... (1055) – ... құлағы, келенин учаси (767) – жануардың
белі, алтун таразиси (247) – алтынның таразысы. ... ... ... ... ... (22) – қазан көбігі (МӘ), темүр ушайы (198) -
темірдің ұсағы, теве төши (276) – ... төсі (МӘ), ... ...... ... (МӘ), сүт ... (225) – ... көбігі (МӘ),
киши қылқы - кiсiнiң қылығы (164), билигкә тилмәчи (158) - бiлiмнiң тiлмашы
(ҚБ), будун тили – ... тiлi (164), елиг ...... ... ... тили (1640) – ... дiлi (Мн). Ал ... және
«Түркі шежіресі» жазбаларында ханның оғлы (Ж) – ... ... ... (Ж) – ... ... ... ... (Ж) – фужинннің ордасы,
жиреннің ... (ТШ) – ... ... ... ... (ТШ) ... ... сынды болып келеді. Бұл сөз тiркестерiнiң бiрiншi ... ... ... ... тәуелдiк жалғау тұлғасында тұр. Мұндағы
кейбір сөз тіркестерде ілік жалғауы ... ... ... ... ... шежіресі» жазба ескерткіші тіліндегі сөз тіркестерін
зерттей келе, олардың басым ... ... ... ... аса ... ... сақталғанын көрсетеді және олар көркемдік құрал ретінде
қолданылғанда ... ... ... сай ... ... ... ... сөздердiң осылай байланысуы - қазақ тiлiнiң
грамматикалық құрылысындағы ерекшелiктердiң орта ... ... де бар ... ... Сөз ... бұл ... ... қиысу ретінде қарастырады. Егер қиысуда бағыныңқы
сөз басыңқы сөзге иек артып, ... ... ... мағынасына лайық, белгiлi
грамматикалық тұлғада айтылса, матасуда, керiсiнше, басыңқы сөз ... ... ... ... ... ... грамматикалық тұлғада
жұмсалады. Сөйте тұрып, ол бағыныңқы сөздiң тиiстi жалғауда айтылуын ... ... ... ... ... (149) – ... сүйегі, айниң
айаки (12) - айдың соңы, сакалниң баши (135) – сақалдың ұшы, тери ичи ... ... іші, ... тешүги (128) - құлақтың тесігі, ... (296) - ... ... ... ... ... ипин ... (278) - жіптің үзіндісі (МӘ), киши тәлваси – кісінің
есуасы (3480), дунийа қуты - ... ... (3478) ... ... ... ғасыр жазба жәдігерліктерінде дунийа нәңи – ... заты ... айбы – ... ... (ҚБ), ... тили - ... тілі (Мн),
йармышның сақасы (ТШ) – ярмыштың бектері, соңқурның хатұны (Ж) – ... ... аты (Ж) – ... аты сынды болып келеді. Жазба
ескерткіштердегі сөз тіркестері ... ... ... қазір де сондай
қызмет атқарады. Орта ғасыр ... ... ... тіркестерді
зерттеу барысында сөз тіркестерінің даму заңдылықтары тілдік жүйенің даму
заңдылықтарына тәуелді екені анықталды.
Матаса байланысуды қиысудан бөлiп қарау ... ... ... ... түркi тiлдерiнiң де сөйлем құрылысында бар ... ... ... ... болады. Ескерткіште: ичин кабуйы (307)
- іштің қауызы, тонниң кесеки (695) - тонның ... ... ... (281) ... егері, ешикин йани (94) – есіктің бағанасы (МӘ) сынды ... ... Бұл ... матаса байланысқан сөз тіркестері «Жамиғат-
тауарих», «Түркі шежіресі», «Құтадғу білік» жазбаларында да ... ... ... қолы (ТШ) – ... ... арықның ортасыи (Тш) –
арықтың ортасы, Кашмирдің суы (Ж) – Кашмирдің суы. ... ... ... ... ... осы ... басқа сөз
тiркестерiмен де тiзбектелiп, шиыршықтана беретiнiн ескеру қажет.
Матаса байланысатын сөздер – ... зат ... ... материалы
негізінде зат есiм мағынасында не зат есiм ... ... ... ... ... бiрiншi не екiншi сыңары бола алатындығын байқаймыз. Мысалы:
евниң көкүси (92) – үйдің шатыры, евниң оки (92) – ... ... ... (193) – ... ... өтүк ипи (232) – етіктің бауы. Өзге орта
ғасыр жазба ескерткіштерінде дунийа иңи – дүниенiң заты (ҚБ), ... қуты ... ... (ҚБ), ... ...... ... (3472), сөз түгүни
– сөздің түйіні (Мн), Қайдуның оғлы (Ж) – Қайдуның ұлы, ... түбі (ТШ) ... түбі ... ... ... ... iлiк жалғаулы сөздердiң
алуан түрлi құрамда айтылуына қарай матаса байланысқан сөз тiркестерi әр
түрлi ... ... ... үлгі ... меншіктілік қатынастарды білдіреді және ... ... ... ... ... ... кездеседі (якут тілінде
жоқ, өйткені онда ілік жалғауы дамымаған). Бұл үлгі көне, орта ғасыр және
кейінгі түркі ... да ... ... ... түрк ... ілін
тор (үс) ін тұта бірміс іті бірміс (ҚБ) - таққа отырып, олар түркі халқының
құралуын, бірлігін қамтамасыз ... түн ... ... (МК)- түн ... ... сөзі (МК) - кісінің сөзі, менім сөзүм (ҚБ) - ... ... аты (ҚБ) - ... аты, ... йурэклері (ДТС) - адамдардың
жүректері, уа бағзы ол ұлұғлары ... ... яман ... ... ерді (Ж)
- ол қашып, Түркістанның хакімі қара қытай Қорханға барды.
Ескерткіштегі ... ... ... де ... ... орын ... ... болады, олардың арасына басқа сөз ... ... бұл түрі ... келе ... көне ... қатарына
жатады. Өйткені бұл үлгі қазіргі түркі тілдерінің барлығында бар, әрі көне
түркі жазбаларында да ... ... ... ... да ... ... ортақ болып келеді. Мысалы, «Мұқаддимат әл-Әдаб»
сөздігінде: арик баши (48) – ... ... ... ... (215) – ... бойуз байы (40) – дауыс байланысы, тирнак ... (215) – ... ... сани (618) – ... ... йай акачи (63) – сабақтың ағашы,
кудук ... (50) – ... ... ... ичи (132) – ... ... ... (58) – мирта жапырағы, бармак буйуни (139) – бармақ ... таши (76) – ... ... Рүстем йаси (21) – Рүстемнің садағы, балчик
параси (30) – ... ... ... тами (74) - ... қабырғасы.
Қазіргі түркі тілдерінде матаса байланысқан сөз тіркестерінің
білдіретін ... ... да, ... орта ... ... де кездесетіндігі анықталып отыр. Мысалы, егин ети (138) –
иықтың еті, күнниң котани (22) - күннің айналуы, нар кабуйы (218) – ... ат ... (251) – ... ... ат ... (253) – ... құйрығы,
тенгиз көпүкү (46) - теңіздің көбігі, атниң какли (253) – ... ... ... (51) – ... жағасы, ат тамйаси (258) – аттың үйірі, йилан
териси (295) – жыланның терісі, ат менги (252) – аттың меңі, куш еви (82) ... ұясы ... сөз ... ... ... ... кездессе,
орта ғасыр жазба жадыхаттарында алп Шалчы ақ атын бініп ... (ҚБ) - ... ақ атын ... ... ... он оқ сүсі ... ... (ДТС) -
әділеттінің ұяты күшті, - деді, сәміз ат ағзы қатығ болты (Ж) - семіз ... ... ... ... ... ... чур тэгін кэліп... (ДТС) - ханның
інісі Чур тэгин келіп..., Көрүч сабы ... (ДТС) - ... сөзі ... ара ккісі оғлы қылыңмыс (ҚБ) - екеуінің арасынан адам ... ... аша ... ... тәгі ... (ҚБ) – ... ... қырғыз жеріне
дейін жорық жасадық, үчінч чуш башында сөнүшдім (Мн) - ... рет ... ... ... ... қар (ҚБ) - найза бойы қар, сү басы ... ... сад ... тіді (ДТС) - ... басы ... Инэл ... ... шад барсын деді, қара йол тәңрі (Ж) - қара жол ... ... ... ... сөз тіркестерінің түркі тілдерінде ... келе ... көне ... ... ... ... семантикалық
жүйеге түскен, нормаланған құбылыс екендігі байқалады.
Орта ғасыр жазба ескерткіштері ... ... бұл ... ... әр
ізділіктің болуы бұл тілде бүгінгі күнгі жүйенің әлі қалыптасып болмағанын,
осы тілдің өзі көне норма мен жаңа норма элементтерін бойына ... ... ... ... ... Қабыса байланысқан есімді сөз тіркестер. Қабысу деп, ... ... мен ... ... ... ... қосымшасыз
түрде тіркесуін айтады [16,17]. Н.З.Гаджиева зерттеу еңбегінде: «Жалғамалы
тілдердің ең маңызды құрылым белгісі - ... орын ... ... сөз тіркестерінің негізгі байланысу тәсілдерінің бірі болып
табылатын қабысу синтаксистік қатынасты білдірудің ең көне ... ... - ... ... ... ... анықтауышты білдіруде сан есім және нумеративті
сөздер мен зат есімдер арасында ілік септік қатынасы болмағаны белгілі. Сан
есім + нумеративті сөз + зат есім ... сан ... ... ... ... ... өлшеу обьектісі күйіндегі зат есіммен қабыса
байланысады. Бұл құрылым қазақ тілінде ... сөз ... ... ... ... күрделі сөз тіркесі болады. Сонымен бірге, бүкіл
түркі тілдерінің ішінде ... сөз бар ... ... ... сай ... болып табылады [5, 32-33]. Бұл үлгіде сан ... ... сөз ... ... ... ... ... қазақ тілінде
екі қап шөп, бір топ бала, бір уыс мақта, бір қазан сүт ... ... ... ... ... бир ... от (54) – бір ... шөп, бир йаш
оғлан (153) – бір жас бала болып келеді. Бұдан шығатын қорытынды, зат ... ... ... ... ... ... сөз ... есім – нумеративті сөз үлгісіндегі тіркестердің жасалуы жағынан ... ... ... ... ... зат ... матаса немесе жартылай матаса
байланысқан зат есімді тіркестерден ... ... ... Матасуда
басыңқы сыңардағы зат есім бағыныңқы сыңардағы зат есімді атаулық мәнге
жеткізетін заттық белгіні ... ... ... ... ... ... ... йүген (485) - күміс үзеңгі, күмиш тепги (103)- күміс ... ... (600) – ... жүзік, йаман сөз (312) – жаман сөз, йаш арпа (53)
– жасыл арпа, йупка етмек (223) – жұқа нан, ит ... (61) – ... ... дост (416) – құпия дос, кишка көнглек (228) – қысқа ... ... (33) – биік тау, кара куш (ТАС) – қара құс, кере йак ...... ... сөз ... – шын сөз, саруғ ерик (ТАС) – сары өрік, ... (ТАС) – қара ... ала көз ... кара ... (Б) – қара ... басыңқы сыңардағы зат есім бағыныңқы сыңардағы зат ... ... ... ... емес. Қабыса байланысқан зат есімдердің
тіркесі мен сын есімді тіркестердің ... ... бір ... ... байланысқан зат есімдердің алғашқы сыңары ... ... ... анықталушы ретінде анықтауыштық қатынаста жұмсалады. ... ... ... сын есімдер мен зат есімдер қабыса
байланысады. «Мұқаддимат әл-Әдаб» сөздігінде ... ... сын ... ... зат есімді атаулық мәнге жеткізетін сындық белгі болып
келеді. Мысалы: йупка перде (234) - жұқа перде, йупка тон (895) – жұқа ... сач (782) – жұқа шаш, ... көшк (87) – биік ... ... үн (889)
- жуан дауыс, кари качир (300) – кәрі қашар, кичик йаштук (236) – кішкентай
жастық, калчаай баш (759) – ... бас, кара ... (38) – қара ... ... орта ... ... ... қара кебіш (ТШ) – қара кебіс, йақшы
падшаһ (ТШ) – жақсы патша, ... ат (Ж) - ... ат, едгү киши (ҚБ) – ... ал ағы (ҚБ) – ... ... улуғ ... (ҺХ) - үлкен қала сынды болып
келеді. Қабыса байланысқан зат ... сан ... ... ... ... ... ... олардың өзара ұқсастық жақтарын
танытады. Мұнда бағыныңқы сыңардағы зат есім сын есімдер ... ... зат ... ... ... ... ... сөздігінде қабыса байланысқан есiмдi сөз
тiркестерiнiң ... ... Оның ... ... зат есiм, сын есiм, ... сiлтеу есiмдiгi, есiмше, үстеу болады да, басыңқы сыңары зат есiм,
субстантивтенген сын, сан есiмдер болады. ... кара ... (295) – ... ... иш (781) – ... ... курук от (47) – құрғақ сабан, билигсиз
киши (153) – білімсіз кісі, уқуш иш (157) – көрікті іс, өкүш сөз (168) ... сөз, ... сөз (544) – ... сөз, ески ... (232) – ескі ... едгүси (230) – ізгі кісі, ерсә аты (232) – соқпақ аты, едгү өгди ... есті ... есиз едгү (241) – ... ... ... ... (391) – ... ирсәл йайығ (392) – қызметі тұрақсыз, ески түлүм (194) - ... йашы ұзын (392) – жасы ... ... қыз (393) – қылқы қыз, кума
тепе (32) – құм төбе, ... теве (276) – ... ... ески ... (474) ... шарап, йақши жавап (971) - жақсы жауап, сайар ... (275) – ... ... ... (58) – сары гүл, түз ... (334) – таза ой, йанги күн
(16) – жаңа күн, инчу лаж (469) - інжу ... ирик йер (30) – кең ... ат (252) – ... ат, ... ат (709) – жақсы жылқы, көр көз (712)
– соқыр көз, қылынчы силиг (393) – ... ... ... ... тілінде осындай тiркесте айтылатын зат
есiмдер тобы көбiнесе екi ... ... Олар ... әр ... ... ... ... йахши балчик (29) – жақсы балшық,
түгәл қут (3414) – шын дәулет, ... ат (908) – сары ... көр ... (712)
– соқыр әйел, сарик тикен (63) – сары тікен, йахши киши (168) – жақсы ... тил (158) – ... тіл, ... үн (1003) – ... ... ач ... (756)
– аш әйел, сарик чүпчүк (301) – сары шымшық, йаңшады тер тилиг (171) – ... ... ... ... ... ... ... сөйлемде бір
заттың күрделі анықтауыштары, кейде басқа да мүше болып жұмсалады. ... ... тұру ... ... ... зат ... тобы екi, ... төрт сөзден құралуы мүмкiн.
Бiрқатар зат есiмдер анықтауыштық құрамда жұмсалу үшiн өз алдында басқа
анықтауыштардың болуын керек етедi. Мысалы: ... неме (492) - ... келе ... (80) - мал базар, теве тирнак (277) - түйе табан, ашлик
каричан (44) - ... ... танг неме (686) - ... зат, екки ... - екі ... қонақ (3482), йайығ дунийа - баянсыз дүние (3486) деген
сөз ... ... ... ... ... деп айтылмайды, баянсыз дүние
дегенде ғана анықтауыштық құрамға енеді. Екки ... ... – екі ... (3482) күндік қонақ деп жалаң айтылмайды.
Сөздікте заттың неден, қандай заттан жасалғанын ... ... де ... ... ... темүр гарук (670) – темір шеге, сүт ... – сүт тіс, ... ... тэгі сүлэдім (ҚБ) - темір ... ... ... кэш адырылдым (ДТС) – алтын белбеуімнен айырылдым.
Орта ғасыр жазба жадыхаттары тілінде қолданылған жинақтау есімдіктері
есімді сөз тіркесінің ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, барча хатунлар (321) – барлық әйелдер,
барча малниң ийилери (324) – барлық малдың иегерлері, барча еренлер (331) ... ... ... соңы мен ХІV ... ... ... түскен Махмуд әл-
Замахшаридің «Мұқаддимат әл-Әдаб» атты төрт тілді (арабша – ... ...... ... орта ... ... ... қатарындағы
өте маңызды да мәнді ескерткіш болып табылады. Шығыстанушы В.В.Бартольд
түркі тілдерінің ... ... ... айта отырып, маңыздылығы
жағынан бірінші орынға М.Қашқаридің «Девону луғат-ат турк» атты сөздігін,
ал екінші ... осы ... ... ... ... ... ... айқын көрінді.
Осы тектес ескерткіштердегі сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... ... бірі. Осы диссертациялық
жұмыста жүргізілген ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі сөздердің тіркесу
үлгілерімен сәйкес келетіндігі анықталып отыр.
Ескерткіш тілінің грамматикалық құрылымын зерттеу ... ... ... аясы ... ... ... ең жиі ... анықталды. Қолжазбада қолданыстағы изафет түрі – ілік жалғау арқылы
байланысқан сөз тіркесінің ... ... ... ... тұлғасында
келуі.
Қазіргі қазақ тіліндегі есімді сөз тіркестердің құрамын талдаған кезде
ең жиі қолданылатын сөз ... зат есім мен сын ... ... белгілі. «Мұқаддимат әл-Әдаб» ескерткішінде де осы заңдылықтың
сақталғандығы зерттеу барысында айқындалып отыр.
«Мұқаддимат әл-Әдаб» ... мен өзге орта ... ... ... ... (Қашқари М. «Девону луғат-ат турк», Қадырғали
Жалаири «Жамиғат-тауарих», «Китаб ат туһфа аз закина...», ... ... ... ... ... ... Жүсіп «Құтты білік»,
«Һибат-ул хақайық», «Тюркско-арабский словарь», «Хұсрау уа ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізген
мамандардың еңбектері материалдарын салыстыру негізінде сөз ... ... ... ... ... тарихи даму жолдары
мен сәйкестіктер жүйесі толық ашылып, белгілі болып отыр.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Бартольд В.В. ... ... ... восточных языков.
// Сочинения. – Москва. 1968. Т. VІІІ. – 465 с.
2. Курышжанов А.К. Язык старокыпчакских письменных памятников ... вв. - ... – 245 ... ... Н.Н. ... словарь Мукаддимат ал-адаб. ч. 1-2 , -
М.-Л., 1938. – 456 с.
4. Дмитриев Н.К. ... ... ... – М.-Л., 1940. –176
с.
5. Гаджиева Н.З. Природа изафета в ... ... // ... 1970, № 2, 3.
6. Сыздыкова Р.Г. Язык Жамий’ат-Тауарих Жалаири. - Алма-Ата, 1989.
-
7. Сағындықұлы Б. Хибат-ул ... ХІІ ... ... ... университеті. 2002. – 184 б.
8. Күлжанова Б. ХІ-ХІІ ғасырдағы ... ... ... зат ... ... билиг» пен «Һибат-ул хақайық»
лексикасы материалдары). – Алматы, 2007. – 133 ... Әмір Р.С., ... Ж. Жай ... синтаксисі. – Алматы: Санат,
1998. – 192 б.
10. Әбілқасымов Б. ... ... ... ... және оның ... ... 2001. – 164 ... Өмірбаев Е. Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-
семантикалық және ... ... ... ... ... материалдары бойынша). –
Алматы, 2007. – 122 ... ... Ә., ... С., ... Е. ... ... сөз тіркесінің
дамуы мен лексикалану үрдісі. – Алматы, 1997. – 320 б.
13. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис ...... 1969. ... Балакаев М. Основные типы словосочетании в казахском языке. ... Изд. Акд. ... Каз ССР. 1957. – 245 ... ... М.А. ... ... ... языка. –
Казань, 1846. – 435 с.
16. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. –
Алматы: Мектеп, 1981. – 200 ... ... ... - ... Н.Н. Монгольский словарь Мукаддимат ал-адаб. 1-2 ч., - М.-
Л., 1938.
МҚ – Қашқари М. Девону луғат-ат ... ... т. – ... ...... ... Шежірелер жинағы, Алматы, 1997.
ТШ - Әбілғазы Бахадүр хан. Түркі шежіресі ... ... ... ...... 1992.
ДТС - Древнетюркский словарь. – Ленинград. 1968.
Мн – Мұхаббат-наме.
ҚБ – Баласағұн Жүсіп. Құтты білік. – ... ...... ...... А. Исследование по лексике ... ... ХІІІ в. ... ... – А. 1970. ... – Ибатов Ә. Құтбтың «Хұсрау уа Шірін» поэмасының сөздігі. –
Алматы, 1974. – 278 ... - Исин А.И. Әділ ... ... ... – Алматы. 2001.
Ш - Утемиш-хаджи Чингизнаме. – Алматы, 1992.
Ен – Енисейская письменность тюрков
КТ – Күлтегін ескерткіші
Аттуһфа – ... ат ... аз ... ХІV ғ. ... // ... дар
тюркскому языку. Ташкент. 1978. -349 с.
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі
1. ХІІІ-ХІV ... ... ... ескерткіштердің зерттелуі //
М.О.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан ... ... ... мен ... ғылыми
еңбектерінің жинағы. – Шымкент, 2005. № 6. – 61-64 бб.
2. Орта ғасыр ... ... зат ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік университетінің ...... 2006. № 11-12. – 349-351 ... Орта ғасыр жазба ескерткіштеріндегі меңгеріле ... ... ... жолдары // Ізденіс. Гуманитарлық ғылымдар сериясы. –
2007. № 1-2. – 152-155 бб.
4. Орта ... ... ... сын есімді тіркестердің жасалуы
// Ұлт тағылымы. – 2007. № 2. – 290-293 бб.
5. Орта ғасыр жазба ... ... ... есімді
тіркестер // Тілтаным. – 2007. № 2. – 133-137 бб.
6. Орта ... ... ... ... ... ... // ... Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 2007. № 4. – 192-195
бб.
7. Орта ... ... ... сан ... нумеративті
сөздермен тіркесі // Жас ғалым – 2007: Республикалық ғылыми-практикалық
конференция. – ... 2007. – 121-123 ... ... ... ... ... сөз ... // М.Әуезов
– жаңа дәуір данышпаны: Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция. –
Шымкент, 2007 ж. – 142-145 ... Орта ... ... ... ... ... // Қазақ тілі
біліі мен түркітану мәселелері: Халықаралық ғылыми теориялық ... ... 2007 ж. – 183-186 ... Орта ... ... ескерткіштеріндегі сан есімді тіркестер // Қазақ
тілінің лексикология, лексикография, фольклортану мен ... ... ... ... мен ... ... ... – Алматы, 2007 ж. – 256-259 бб.
РЕЗЮМЕ
Утегенова Гулзира Жаксылыковна
Формирование именных словосочетаний в письменных памятниках средних
веков ... ... ХІV ... 10.02.06 – тюркские языки
Диссертационное исследование посвящено описанию специфики оброзования
именных словосочетаний на основе языковых ... ... ... века ... ... ... и изучению их типовых моделей.
Актуальность исследования, в ... ... ... с тем, что
письменные памятники средневековья являются бесценным духовным наследием
общетюркского ... ... ... ... в языковых материалах которых ... ... ... ... диссертационного исследования связана с неразработанностью
именных словосочетаний в тюркских языках на синтаксическом уровне, а именно
на ... ... ... ... ... ... ... грамматического строя современного казахского языка,
истоки ... ... ... с ... ... ... ... актуальность данного исследования.
Обьект исследования. Закономерности и специфика образования ... в ... ... ... ... «Мукаддимат аль-
Адаб».
Предмет исследования. Исторический синтаксис казахского языка.
Цели и задачи исследования. Основной ... ... ... ... ... ... в письменном памятнике
«Мухаддимат аль-Адаб», определение ... ... с ... Для ... ... цели были ... ... определение особенностей именных словосочетаний, путем сравнения способов
формирования сочетаний слов;
- определение признаков, свойственных ... ... ... особенностей именных словосочетаний в отличие от аналогичных
единиц;
- анализ именных словосочетаний в языке письменных ... с ... их роли в ... фонде;
- выявление места именных словосочетаний в словарном ... ... в ... с ... ... методов соединения именных словосочетаний и способов ... ... ... ... и ... ... словосочетаний.
Источники исследования. Был привлечен фактический языковой материал из
словаря аль-Замахшари «Мухаддимат аль-Адаб», для их ... ... ... исследовательские труды, связанные с исследуемой
проблемой и грамматические материалы по языкознанию.
Теоретическая и ... ... ... ... и ... ... в процессе исследования, пополняет
общетюркскую, научную базу ... ... ... и ... ... ... быть ... в процессе обучения
синтаксису ... ... ... в высших учебных заведениях
и для специальных курсов и семинаров, при ... ... ... ... а также тюркологии, при составлении историко-
этимологического ... ... и ... ... при
исследовании различных письменных материалов, связанных с историей
казахского языка.
RESUME
of ... Gulzira ... ... of the nominal collocations in written manuscripts of the
Middle Ages (“Mukhaddimat al-Adab» ХІV-th century)
Specialty: 10.02.06 – the Turkic language
The actuality of the theme. It is ... to create the history ... language without written heritage that gives evidence on the ... the language at every historical period. The research by means of
reading ... relics in the process of the ... of ... essence, ... of the internal development of the ancient
and modern Turkish languages, in particular of the Kazakh language is ... problem having an ... ... is rather ... to know the new one without ... the old
one. It is necessary to possess, research, and find out the characteristics
of the heritage written and kept since the earliest period and use ... aims of the Kazakh nation, and the Turkic studies ... ... ... is common ... that the nominal ... in the ... of Mukhaddimat al-Adab has not been researched on the syntactic
level till the present time. It is very ... to ... ... of the nominal ... in the language of written ... “Mukhaddimat al-Adab”, to investigate peculiarities and varieties in
relation with the development of the literary ... the ability of ... ... of words, in relation with the ... of ... and changes of linguistic factor. These factors prove the
actuality of the research work.
The object of the research work. The object of the chosen theme is ... ... of the written ... language of the Middle ... the research work, by ... the ... ... to the
nominal collocations, there have been based ways of grammar intercourses of
the nominal collocations of the written ... Our aim is the ... the ... theoretical foundation, the identification of linking
peculiarities of word meanings in the ... of the ... subject of ... ... syntax of kazakh ... and tasks of the research work. The main goal of the theme is ... of the essence of the nominal collocations in the ... ... ... the identification of their group on the
basis of that certain scientific conclusions are done. In the process ... ... of the ... goal the ... of the ... have been planned:
- identification of peculiarities of the nominal collocations by means of
comparing ways of formation of word ... ... of features peculiar to the nominal ... ... of ... of the nominal ... unlike
similar units;
- analysis of the nominal collocations in the language of the ... in terms of the role in the ... ... of the place of the nominal ... in the ... the ... in accordance with the regulations in the process ... of these ... ... of the methods of formation of the nominal collocations ... of their ... ... of the structural types and meanings of the ... sources of the research work. The specific language data were ... the ... ... ... of al-Zamakhshari ... the ... of the research works ... with the ... grammar ... of the ... were widely used.
The theoretical and practical importance of research. The theoretical
conclusions and results having revealed in the process of the ... the modern Kazakh language and the syntax with new ... ... results can be used for the course of word ... ... the higher ... ... to enlarge with theoretical
materials, and for special courses and ... in ... ... on the ... Grammar as well as the Turkic studies, ... of the ... Etymological dictionary of old Qipchaq and
old Kazakh language, in preparation of ... written ... with the history of the Kazakh ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сын есім компонентті фразеологизмдер36 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
XIV-XV ғасырдағы Қазақстан8 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«жазбаша аударма практикасы» пәнін оқытудан әдістемелік нұсқаулар10 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь