Орта ғасырдағы Тараз қаласы: кейбір тарихи мәселелері

ОРТА ҒАСЫРДАҒЫ ТАРАЗ ҚАЛАСЫ: КЕЙБІР ТАРИХИ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.Тараздың негізін қалаушы . Шажа.
2.Әулиеата тарихы.
3.Айша бибінің өмірге келген өмірден өткен жылдарын анықтау мәселелері.
4.Гродиково ауылын Атлах атау туралы.
Тараз қаласының көптен күткен 2000 жылдық мерей той мерекесі ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті. Осыған байланысты Тараз тарихының көпті толғандырып жүрген кейбір мәселелері туралы ойларын ортаға салу үшін бұл мерей тойға тек Қазақстан ғалымдары ғана емес, әлемнің талай түпкірінен бір қатар ғұламалар да ат басын тіреді. Осы орайда Тараз тарихы жайлы көптеген пікіплер айтылып, ұсыныстар жасалды.
Тараз тарихын зерттеу барысында Мәскеулік «Краткий энциклопедический словарьда» Тараз қаласы біздің жыл санауымызға дейінгі V ғасырда салынды, ал «Қазақ совет энциклопедиясында» тарихи жазба деректер бойынша 568 жылы негізі қаланды деген екі пікір айтылғаны мәлім. Қазақ ССР Ғылым Академиясы 1973 жылы және 1982 жылдары сол 568 жылды қуаттаған сараптаманы екі қайтара бергенмен пікірталас негізінде біздің ең ежелгі осы мекеніміздің ерге тасы осыдан 2044 жыл бұрын көтерілді деген деректің ақиқаттығы дәлелденген еді. Бұл жөнінен қытайлық ежелгі «Цянь Ханьшу» жылнамасындағы деректер басшылыққа алынған болатын. Бұл мәселеге байланысты мемлекетіміздің тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаев араласқаннан кейін ғана көптеген ғұламалардың, қарапайым журналистердің зерттеулері тарихи шындық екендігі ресми мақұлданды. Осыған байланысты Тараздың негізін қалауша адамдар, Абылай ханның Әулиеатасы, Айша бибінің өмір сүрген жылдары, Атлах атауы, Төле бидің өмірден өткен жылдарын нақтылау сынды кейбір мәселелерді қарастыру жас ұрпақтың игі мақсаты деп білемін.
Тараздың негізін қалаушы – Шажа.
Тараз қаласының негізін қазіргі жыл санауымыздан бұрынғы 42-41 жылдары қалаған ғұн шаньюі, яғни билеушісі лақабы қытайшадан оқылғанда Чжи-чжи немесе чих-чих яки че-че деген сияқты болғандықтан біраз қазақ жазушылары, ғалымдары оны шөже деп аударып ұсынып жүр. Шындығында бұл билеушінің өз есімі мүлдем басқаша. Чжи-чжи – билеуші болғаннан кейін алған лақабы. Ал, түркі дәстүрінде мемлекет басшылары таққа отырғанда әдетте Күнби, Арыстан немесе Бура (Буғра), Шыңғыс деген сияқты лақаптар алғандығы белгілі. Ал, Шөже құстың балапаны ғана. Қытай сияқты алып империяны кезінде тітіреткен, тіпті алты мың километрлік Ерен қабырға – қорған салдыруға мәжбүр еткен ғұн империясының билеушісін сарыауыз балапан шөже атымен атау еш жөнге келмейді. Сондықтан да біз осы ұлы билеуші лақабын 1998 жылы Алматыдағы «Санат» баспасынан шыққан «Талас – Тараз» тарихи деректі романымызда Шажа деп атаған едік. Өйткені Шажа бүркіт пен қарақұстың будан болуынан шыққан қыран құс. Осы орайда
        
        ӘОК   951 : 959 (57452)
ОРТА ҒАСЫРДАҒЫ ТАРАЗ ҚАЛАСЫ:
КЕЙБІР ТАРИХИ МӘСЕЛЕЛЕРІ
С. Тындыбаева , С. ... П. ... 36 орта ... ... ... ... институты, Тараз қ.
Тараз қаласының көптен күткен 2000 жылдық мерей той мерекесі ЮНЕСКО
көлемінде аталып өтті. Осыған ... ... ... ... ... кейбір мәселелері туралы ойларын ортаға салу үшін бұл мерей тойға
тек Қазақстан ғалымдары ғана ... ... ... ... бір ... да ат ... ... Осы орайда Тараз тарихы жайлы көптеген
пікіплер айтылып, ұсыныстар жасалды.
Тараз тарихын зерттеу барысында Мәскеулік ... ... ... ... ... жыл ... дейінгі V ғасырда салынды,
ал «Қазақ совет энциклопедиясында» тарихи жазба деректер бойынша 568 жылы
негізі ... ... екі ... ... мәлім. Қазақ ССР Ғылым Академиясы
1973 жылы және 1982 жылдары сол 568 жылды ... ... екі ... пікірталас негізінде біздің ең ежелгі осы мекеніміздің ерге тасы
осыдан 2044 жыл бұрын көтерілді ... ... ... ... еді.
Бұл жөнінен қытайлық ежелгі «Цянь Ханьшу» жылнамасындағы ... ... ... Бұл ... байланысты мемлекетіміздің тұңғыш
Президенті Н.Ә. Назарбаев араласқаннан кейін ғана көптеген ... ... ... тарихи шындық екендігі ресми
мақұлданды. Осыған байланысты ... ... ... адамдар, Абылай
ханның Әулиеатасы, Айша бибінің өмір сүрген жылдары, Атлах атауы, ... ... ... жылдарын нақтылау сынды кейбір ... ... ... игі ... деп білемін.
Тараздың негізін қалаушы – Шажа.
Тараз қаласының негізін қазіргі жыл санауымыздан ... 42-41 ... ғұн ... яғни ... ... ... ... Чжи-чжи
немесе чих-чих яки че-че деген сияқты болғандықтан біраз қазақ жазушылары,
ғалымдары оны шөже деп ... ... жүр. ... бұл ... өз
есімі мүлдем басқаша. Чжи-чжи – билеуші болғаннан кейін алған лақабы. Ал,
түркі ... ... ... ... ... ... Күнби, Арыстан
немесе Бура (Буғра), Шыңғыс деген сияқты лақаптар алғандығы белгілі. Ал,
Шөже құстың балапаны ... ... ... алып ... кезінде тітіреткен,
тіпті алты мың километрлік Ерен қабырға – қорған салдыруға мәжбүр еткен ғұн
империясының билеушісін ... ... шөже ... атау еш ... ... да біз осы ұлы ... лақабын 1998 жылы Алматыдағы
«Санат» баспасынан шыққан «Талас – Тараз» тарихи ... ... ... ... ... ... Шажа ... пен қарақұстың будан болуынан шыққан
қыран құс. Осы орайда халқымыздың «Қыран құстың буданы – Шажа, ...... ... мәтелін еске алуға болады. Сондықтан да ... 2000 ... ... ... ... ... Тараз қаласының негізін салған ғұн билеушісінің лақабын бұдан
былай тек Шажа деп жазуға келіссек деген ұсыныс ... ... ... ... кең ... ие ... ұйғарылуды.
Әулиеата тарихы.
Әулиеата Абылай хан 1774 жылы Талас өзені жағасында тұрғызды деп Шоқан
Уәлиханов жазған қала ма, әлде оны 1826 яки 1827 жылы ... ... ... ... па? Бұл ... Қазақстан ғылым Академиясының тарих
және ... ... ... ... ... ешбер
тарихшы ғалымы әзірше пікір білдірген жоқ. Тек Жамбыл облыстық «Знамя
труда» ... 2000 ... 12-14 ... ... ... Әлімхановтың осы тақырыпқа қатысты деректерді ... ... ... ... ... Одағы кезінде жазықсыз жапа шеккен
кемеңгер тарихшымыз Ермұхан Бекмахановтың «Казакстан в 20-40 годы ХІХ ... ... ... ... ... негізгі идеясын жоққа
шығарған шалағай мақаласы жарық көргені өкінішті. ... ... ... Университетінің бір топ тарихшы профессорлары әғни ... ... Б. ... ... ... осы ... ... мақала «Знамя труда» газетіне ... ... осы ... ... ... ... ... жылы Қоқан хандығының
әскерлері Талас алқабын үшінші рет жаулап алғаннан кейін ғана Абылай хан
1774 жылы ... ... ... ... жылы ... ... 1826-
1827 жылы ғана қорған – кент тұрғызғанын дәлелдеді. Е. Бекмаханов өзінің
«Казакстан в 20-40 годов ХІХ ... ... ... 158-159 ... ... ... Қазақстанды жаулап алу кезіндегі ... ... толы ... ... үшін өзбек тарихшылары
Молло Әлім Махмут қажының өзбекше жазылған ... ... және ... ... ... Ашур ... ... «Тарих Шаһрохи» деген
парсыша кітаптарынан араб әрпімен жазылған дәйек сөздерді ... ... У. ... бұл ... ... ... ... теріске шығарып, екінші
автордың негізгі пікірін бұрмалап жеткізіп, газет оқырмандарын, ғалымдарды
әбден адастырды. 1914 жылы ... ... ... ... ... ... қажы Әлім ханды өзбектердің өздері «Залым» деп атағанын жазған-ды.
Мысалы, Молла Әлім Махмуд қажы ... ханы ... ... тұрғындарын
қырып салып, мал-мүлкін талап алған жауыздығын әшкерлейді. Жауыздығы үшін
1809 жылы өз жақындары Әлім ханды өлтірген еді. Сол ... Әлім хан ... ... яғни 1807-1808 жылы Әулиеатаны шектен асқан ... ... ... ... ... Ныяз ... Қоқанда кітабының 75
бетінде: «... Жан-жаққа Түркістан шекарасына дейін әрі Әулиеата шекарсына
дейін тонады. Құтырған ... ... ... ... ... ... Сол ... даланы қазақтардың көзіне және басқаларға құмырсқаның ... ... әрі ... де ... ... ... ... және тонаушылар қазақ халқын азаптауды
міндетіне алған ... сол ... ... ... Бұл ... ... орта мектебті және Тегаран университтет парсыша
бітірген филиология ғылымдарының кандидаты, М.Х.Дулати атындағы ... ... ...... ... ... ... Жеменей аударды. Осы деректерге қарай отырып У. ... ... ... деп ... ... ... ұлы ... Е. Бекмахановтың сондай-ақ орыс тарихшысы
М.П.Вяткиннің еңбектері, тіпті өзі сүйеніп отырған Молла Ныяз Мұхаммед бен-
Молла Ашур ... ... ... ... ... ... дәйекті
деректерге негізделмеген деген жалған ұғым қалыптастырмақ болған.
Қоқан тағына Әлім хан өлтірілгеннен кейін отырған інісі Омар ... ... ... ... Әділ сұлтанның қоқандықтар отаршылдығына
қарсы азаттық соғысы, Абылай ханның осы ұлының 1815 жылы Ташкент ... ... ... кейін Қоқан ханы Омардың Әулиеатаны, оның
төңірегін ... рет ... алуы Ш. ... 1985 жылы орысша жарық
көрген шығармалары жинағының екінші тобында, 79-80 ... ... ... екендігін жоғарыда аттары аталған өзбек тарихшылары
Молла Әлім Махмуд қажы мен Молла Ныяз ... ... ... еш ... дәлелдейді. Республика Ұлттық Ғылым Академиясының
тарих және ... ... ... ... мамандар міне осы тарихи
деректерді қайтадан сараптан өткізіп, жоңғарлар 1723 жылы ... ... ... 1774 жылы ... хан ... қаласын қайта көтерді деген
тұжырыммен келіссе, мұның өзі тәуелсіз Қазақстанның, оның ең ... ... ... қосылған сүбелі үлес болатындығы сөзсіз. ... және ... ... осы ... ... онда байырғы
қаламыз Тараздың бір үлкен көшесін Әулиеатаны көтерген Абылай хан есімімен
атаған өте ... ... ... хақ..
Айша бибінің өмірге келген өмірден өткен жылдарын анықтау мәселелері.
Республикалық ғылыми, практикалық конференцияда қарахандар әулетінің
тараздың соңғы ... ... ... ... ерге ... Айша ... тегінен бөлек туған өлген жылдарын тарихи деректер негізінде шамамен
анықтау жұмысы атқарылып келеді. Мұнда Айша ... ... ... сопы ... ... 1186 жылы асырап алған өгей әкесі зеңгі бабаның 1258
жылы өлгеннің қапыда қаза тапқан ару қызға Аса ... ... ... Арыстан Мұхаммед ханның Қашқар қаласында 1210 немесе 1212 жылы
өлтірілгенін есептей келіп, Айша шамамен 1185 жылы ... ... ... ... мерт ... деп ... Ал ұлы Отан ... алдында
Айша бибі кесенесін зерттеген акмдемик А. Н.Бернштам бұл мазар шамамен ХІ-
ХІІ ғасырларда салынған деген қорытындыға ... еді. ... осы ... алдында жазылып тұр.
Гродиково ауылын Атлах атау туралы.
Тараз тарихында ... ... ... өміріне 751 жылғы шілде айында
Талас өзенінің жағасындағы Атлах ... ... ... мұсылман арабтар мен
қытайлар арасындағы қырғын соғыс тағдырлы бетбұрыс ... ... ... екі ұлы ... ... ... ... таразысы теңселгенде түркі
ата-бабаларымыздың арабтар жағына шығуы халқымыздың ислам дінін ... ... осы ... ... ... ... тұтқын
шеберлер арабтарға қағаз жасау технологиясын үйреткенін, ... осы ... ... ... әлемге Талас өзені жағасынан тарағанын
ескерсек, бұл соғыстағы жеңістің маңызын ... ... ... бірде Талас соғысы немесе Атлах шайқасы деп аталған бұл қырғын
облысымыздың Жамбыл ... ... ... ... ... Гродиковомен шекаралас кәзіргі кеден маңында болғаны белгілі.
Атлах қаласының үйінді орны ... ... 100 ... қырғыз кедені жанында қалды. Ұлы ғұлама бабамыз Қашқарлық ... ... ... ... ... сөз ат ... жер, ... ауыл,
мекен, қазіргі тілмен айтқанда жылқылы деген мағынаны білдіретіндігі
жазылған. ... 2000 ... ... ... қаласына серіктес елді мекен
ретінде салынған Атлахтың үйіндісі бұл күндері Қырғызстанда ... ... Ал, ... ... ... осы ұлы ... ... ұмытпас үшін
өздерінің бір мекенін Атлах деп атағандығын, дәл сол Атлахта Түркияның ... ... ... президенті Мұстафа Кемал бастаған әскерлері Батыс
басқыншыларын ... қуып ... еске ... ... Жалпы түрік
халқында басқа да кейбір ұлттарда басқа жерге амалсыз ... ... ... ... ... ... қою үрдісі бар.
Өзінің 2000 жылдық мерейтойына тотыдайын таранып, сұңқардайын сыланып
келген Тараз көшелеріне ... ұлы ... ... ... ... ... жылдары жазылды. Кұптарлық дұрыс шара екендігі даусыз.
Осыған ... ... ... ең ұзын ... есімі берілген Төле
бидің де туған, өлген жылдары көрсетілген портреті ілініпті. Тек, ... ... жылы 1756 жыл деп қате ... Рас, бұл жөнінен қалалық
әкімдікке еш кәні таға алмаймыз. Өйткені ұлы бидің туған, ... ... ... ... бұл ... ... және әдеби кітаптарда,
энциклопедияларда көрсетілген. Алайда, кейінгі зерттеулер қазақ ... ... бір ұлы ... Төле ... 1757 жылы тірі болғандығын
көрсетіп ... ... ... Президентінің тапсырмасы бойынша
Қытай Халық Республикасында үш-төрт жыл бойы ... сан ... ... ... ... он ... кітап шығарған ғалым Қойшығара
Салғарин жариялаған «100 құжат» атты ... және ... ... еңбек еткен
білгір тарихшы бауырымыз Нығмет Мыңжан жазған «Қазақтың көне тарихы» деген
кітапта Төле ... 1757 жылы ... ... ... ... императорына
елшілікке жіберген ұлы Жолан 1758 жылғы желтоқсан айының бірінші күні
Пекинде ... ... ... ... ... Олай болса, Төле биді
қағаз жүзінде ажалынан бұрын 1756 жылы өлді деу ... ... Төле ... ... ... 1758 жыл деп алып, осыған орай туған жылын
да бері ... екі ... ... ... ... еді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тіліндегі эпитеттердің стилистикада алатын орны12 бет
Батыс Қазақстан экономикалық ауданындағы отын-энергетика кешенінің даму мәселелері58 бет
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері95 бет
Мұрагерлік құқық туралы ақпарат84 бет
Нығмет Сауранбаев18 бет
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Қазақстанның экология саласындағы қозғалыстары, оның даму перспективалары51 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь