Ортағасырлық түркі ғалымдары мен жазушылары

ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТҮРКІ ҒАЛЫМДАРЫ МЕН ЖАЗУШЫЛАРЫ
Қолданылған әдебиеттер тізімі
Ғалымдар Қайта өрлеу дәуірін Ренессанс деп атайды, өйткені бұл кезеңде антикалық дәстүрлер қайта жаңғырып, ғылым мен мәдениетте, әдебиетте өрлеу, өркендеу байқалды. Ренессанстың алғашқы ғалымдары мен жазушылары, философтар түркі ойшылдары еді. Олардың Ренессансы ІХ-Х ғасырларда-ақ басталды, Европаға Ренессанс бірнеше ғасырдан кейін келді.
Әбу Насыр Әл Фараби (870-950 жж) бүкіл әлемге «Екінші ұстаз» ретінде танылды (бірінші ұстаз болып ежелгі грек философы Аристотель саналады). Әл Фараби ғұлама ғалым, философ, математик, өнертанушы, әдебиеттенушы, ақын болатын. Ол қазақ жеріндегі Отырар қаласында дүниеге келді. Арыс өзенінің Әмударияға құятын жеріне жақын орналасқан Отырар қаласын қыпшақтар Қарашоқы деп атады.
Ортағасырларда Отырарда қыпшақтар, қаңлы, қоңырат сияқты, кейіннен қазақ хандығының құрамына енген рулар өмір сүрді. Отырар қаласының өзі жартылай көшпелі, жартылай жер өңдейтін диқаншылар қаласы бола отырып, Арал теңізі жағасындағы халықтардың сауда мен айырбас орталығы ретінде әйгілі болды. Арабтар Отырарды Фараб деп атады, Әл Фарабидің есімі де осы қаладан шыққандығын білдіреді. Қыпшақ тілінде Әл Фарабидің толық есімі – Мұхаммед Ибн Мұхаммед Ибн ұзлағ Тарахани, мұндағы «тархан» сөзінің мағынасы, біріншіден, түркіхалықтарынан шыққандығын бірлесе, екіншіден, қағандарға жақын бай, шонжарлар ортасына жататынын көрсетеді, «тархан» сөзі- «патшазада» мағынасын да білдіреді. Оның негізгі трактаттары мен философиялық еңбектерінің жалпы саны екі жүзден асады. Философиялық
1. «История Казахстана с древнейших времен до наших дней». В пяти томах. Тома 1,2,3. Алматы 1994-2002г.
2. Кашкари М. «Словарь единого тюркского языка» три тома, Алматы, 1997
3. Яссауи Қожа Ахмет, «Диуани Хикмет», Аламты, 1993г.
        
        ӘӨЖ 951/959
ОРТАҒАСЫРЛЫҚ ТҮРКІ ҒАЛЫМДАРЫ МЕН ЖАЗУШЫЛАРЫ
Ф.М. Махашова
№36 қазақ орта мектебі, Тараз қ.
Ғалымдар Қайта өрлеу дәуірін Ренессанс деп ... ... ... ... дәстүрлер қайта жаңғырып, ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... мен
жазушылары, философтар түркі ойшылдары еді. ... ... ... басталды, Европаға Ренессанс бірнеше ғасырдан кейін келді.
Әбу Насыр Әл Фараби (870-950 жж) бүкіл ... ... ... ... ... ... ... ежелгі грек философы Аристотель саналады). Әл
Фараби ғұлама ғалым, философ, математик, өнертанушы, әдебиеттенушы, ақын
болатын. Ол ... ... ... ... ... келді. Арыс өзенінің
Әмударияға құятын жеріне ... ... ... ... ... деп атады.
Ортағасырларда Отырарда қыпшақтар, қаңлы, қоңырат сияқты, кейіннен
қазақ хандығының құрамына енген ... өмір ... ... қаласының өзі
жартылай көшпелі, жартылай жер өңдейтін диқаншылар қаласы бола ... ... ... ... ... мен ... орталығы ретінде әйгілі
болды. Арабтар Отырарды Фараб деп атады, Әл Фарабидің есімі де осы қаладан
шыққандығын ... ... ... Әл ... ... ...... Мұхаммед Ибн ұзлағ Тарахани, ... ... ... ... ... шыққандығын бірлесе, екіншіден, қағандарға
жақын бай, шонжарлар ортасына ... ... ... сөзі-
«патшазада» мағынасын да білдіреді. Оның ... ... ... ... ... саны екі ... асады. Философиялық және
матемтикалық еңбектерінің ... ... ... ... ... пайда болуы туралы», «Әріптестер ... қала ... ... ... ... ... Әл ... алғашқылардың бірі болып поэтикалық өнер психологиясын
зерттеп, поэзия туралы үлкен трактат жазды, өзі де тамаша ақын болатын.
Жүсіп Баласағұн 1015 ... 1016 жылы ... ... ... ... Баласағұн қаласы Күз-Орда болып аталатын. Жүсіп бай, белгілі түркі
отбасынан шыққан, сол уақыт өлшемі бойынша өте терең ... ... ... және араб ... ... ... ... әсері ақын шығармаларынан
байқалып отырады. «Құтты білік» - Шығыс ақындарының көптеген буындарына
үлгі ... ерте ... ... аса ... маржандарының бірі. Оны
ақын қартайған шағында Қашқар қаласында ... ... ... ... ... етсе керек, өйткені поэма-әмірші мен ... ... ... ... ... ... үйретіп, өмірдің
әр қилы жағдайларында не істеу керектігін насихаттайды. Бұл ... ... ... ... ... ... бөлігінің әміршісі Боғра-Қара
–Хақанға сыйлаған соң ... ... ... тең ... ... мен үлкен қызметке ие болады.
«Құтты білік» 6520 ... ... ... 124 ... бар, ... ... құрылған екі тармақтан тұратын өлең. Кіріспесінде поэманың боғрахан
тілінде түркі сөздерімен жазылғаны, араб, тәжік ... ... ... ... ... ... ... белгілі алғаш кітап екені
айтылған.
Шығарманың басты идеясы – патша - әкімдерді де, қарапайым халықты ... ... өмір ... ... ... білік» бірінен бірі туындайтын төрт
құрамдас бөліктен құралған. Біріншісі: әміршісі идеалды әділ және ... ... ... ... ... ... патша келтірілген. Екінші
бөлімі: әмірші мен оның айналасындығылар елдің ішінде ... ... ... ... үшін ... ... ұмытылуы тиіс. Бақытты өмір үлгісі ретінде
Айтолды уәзірдің өмірі келтірілген. Үшінші бөлімінде: қоғамда әділдік пен
бақытпен ... ақыл мен ... ... тиіс. Білім мен ақыл үлгісі ретінде
уәзір ұлы Өгділміш айтылады. Және соңғы бөлімінде – ... әр ... ... ... ... өзін ... ... айтылған. Мұндай
қарапайымдылық үлгісі ретінде Оғдұрмыш дәуріш берілген.
Махмұт Қашқари (11 ғасыр) – ортағасырлық Шығыс ғалымдарының ... ... ... ұлы ... филологы, ақын, әрі тарихшы. Ол көне
түркі сөйленістерінің алғаш ... ... ... ... ... ... тілдерінің сөздігін» жазған. Бұл еңбек көне ... ... ... ... ... ... ... қана емес, сонымен
бірге көне түркі ... озық ... көне ... ... терең
зерттеумен қатар, сол дәуір тайпалары өмірінің энциклопедиясы, халық
даналығының нағыз қазынасы. Кітапта ... ... ... ... мақал,
мәтелдер, жұмбақ, аңыздар мен ертегілер, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... көне және ... түркілердің өмірі, астрономия, география, медицина, математика
саласындағы білімі туралы мәлімет береді. Махмұт Қашқари көне түркі тілін
ғылыми ... ... оның ... ерекшеліктерін бір-бірімен
салыстырған, ауыз әдбиеті үлгілерін жинаған алғашқы ... ... ... ... ... Қашқар қаласында білім алған, сондықтан ... ... ... ... ... ... атаған. Ол Қашқар қаласымен
ғана шектеліп қалмай, Самарқанд, Бұқара, Нишапур, Мерв пен Бағдатта білім
алуды жалғастырды. Ол ... ... ... ... ... ... ... рулары мен тайпаларының тілі мен ауыз әдебиеті үлгілерін,
тарихы мен дәстүрі, этнографиясын зерттеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... тіпті түркілер Аттила (Еділ)
жорығынан кейін қалып ... Рим ... ... ... ... ... ... жиыстырып, өзі құрастырған сөздігіне өңдеп
енгізді.
«Диуани лұғат ат-түрк» - барлық түркі ... ... ... ... ... ... 6000 сөз ... бұл сөздер түркі тілдес
халықтардың ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті
нұсқаулары, екі жүзден астам өлеңдер, қысқаша новеллалар, ... ... көне ... тілінің қалпы туралы неғұрлым толық ... сол ... ... ... ... ... ... тың мәліметтерге бай. Осылайша, бұл ... көне ... ... ... ... алғаш хрестоматия болып табылады.
«Диуани лұғат ат-түрк» ортағасырлық түркі халықтары ой-санасының
ғажайып ... ... ... бабаларымыздың мәдениетінің айғағы
болып табылатын құнды қызына.
Қожа Ахмет Яссауи – ... орта ... ... діни ... ... ... ... кезінің өзінде-ақ әулие болып саналған діни
философ Сайрам ... ... ... ... ... жылы ... Аңыз
бойынша Ахметтің рухани жетекшісі мен тәрбиешісі әйгілі шейх ... ... ... соң, ... ... ... көшіп кетеді. Онда әйгілі
шейх Қожа Жүсіп ... ... ... өзі де ... ... ... ... жолын» үйрету құқығына ие болады. ... ... ... ... ... ... болады, бірақ сенімі оны Ясы қаласына
әкеледі. Ол мұнда діндарлық қызметін кеңінен жүргізеді. Ясы ... ... ... ... ... ... ... Қожа Ахметтің аты бүткіл
мұсылман әлеміне кең тарады. Оны қарапайым адамдар ... ... ... ... ... сараңдық пен екі жүзділікке қарсы ... ... ... дала ... ... кеңінен танымал басқа
да жерлерге таратты. «Даналық кітабы» - ... ... ... ... осы уқытқа дейін мұсылман заңдарын әлі толық сіңіріп бітпеген
қарапайым халыққа бұл діннің мәні мен мағынасын түсіндіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... еді. Араб-парсы тілдерінде
жазылған кітаптар дала халықтарына ... ... ... ... ... ислам әлемімен, сопалық ағымның ой-пікірлерімен танысты.
Адамның рухани өмірінің таза ... ... ... ... ... ... арқылы әділдіктен үлкен ештеңе жоғын айтады.
Сондықтан Қожа ... өз ... ... дала ... ... ... жазды. «Даналық кітабының» негізгі ... ...... деп ... ... заңдары мен дәстүрлерінің жиынтығы,
екіншісі – тарихат, философиялық ілім ретіндегі сопылықтың идеяялық мәні
мен мақсаты, үшіншісі – ... бір ғана ... діні ... исламды
зерттеу мен мәнін танудың ... ... ... ... тану мен оган ... ... ... ұмтылу. Аңыз бойынша,
құдайға шын сенген адамға бұл ... ұзақ өмір ... ... ... Қожа ... 63 жасқа жеткен соң мешіт жанындағы жерасты қылуетке
түсіп, өмірінің қалған уақыт ... ... Жер ... ... әулиенің
нағыз шәкірті тағы да 63 жыл өмір ... ... ... ... ... ... ... сонымен бірге отбасыда бірге өмір сүрген. 1116 ... соң, ол ... ... ... тұрғызылған мавзолейге барлық сән-
салтанатымен көміледі, кейініректе бұл жер ... ... ... ... ... 14 ... монғол шапқыншылығынан кейінгі қираған
қалалар қалпына келтіріле бастады, соның ... Ясы ... да, ... Қожа ... қызы ... мен ... ... Әли Қожа, Баба-Араб
мешіті және басқа да көптеген ортағасырлық ескерткіштер қайта ... ... ... ... ... көптеген сыйлары мен
таратуларының арқасында сол уақыттың ең бай ... ... ... ... (Темірлан) бұл киелі жерлерді өзінше қастерледі. ... ... соң, ... ... ... Ахмет Яссауи кесенесінің
орнына үлкен ғажайып ... ... ... Бұл ескерткіш әлі күнге
дейін ... ... ... ... ... ... ... Ғұлама
ақын; адамдарды рухани тазалыққа, имандылыққа, хақ жолына адалдыққа, ... жете ... дін ... меңгеруге, мейірімділікке, қанағаттыққа
шақырады.
Сондықтан, келешек ұрпақты ғұламалардың ғылыми еңбектерін оқып, оны
ары қарай дамытуға жол ... ... ... ... ... ... үшін, - жастардың бойына
имандылықты ұялату біздің борышымыз!
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. «История Казахстана с ... ... до ... ... В пяти ... 1,2,3. ... 1994-2002г.
2. Кашкари М. «Словарь единого тюркского языка» три тома, Алматы, 1997
3. Яссауи Қожа Ахмет, «Диуани ... ... 1993г.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иүгінеки10 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Түркі тілдеріне байланысты зерттеулер11 бет
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі49 бет
Әл-Фарабидің шығармашылығындағы адам және қоғам8 бет
Арал тағдыры – ел тағыдыры3 бет
Орыс, қазақ ғалымдарының қазақ этногинезін зерттеу тарихы11 бет
Сәкен Сейфуллин2 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы (шет тілінде)6 бет
Қазақстанның ғылымы және ғылыми мекемелері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь