Сібір жұртындағы қыпшақтар

Сібір жұртындағы қыпшақтар
Қыпшақ мәдениетінің қалыптасуы
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер:
Б.э.д. І мың жылдықта ғұндардың күштеуімен Солтүстік Қазақстан және Батыс Сібірдің орман дадалары тайпаларының бір бөлігі батыс пен солтүстік-батысқа жылжуы орман жұрты тайпалары тарихындағы маңызды оқиға болды. Б.э. ІІ ғасырдың аяғы – ІІІ ғ. басында олар Башқортстан мен жоғары Кама маңына еніп, бахмутин, Кушнаренковск, Харинск ескерткіштерін қалдырған. Олардың бір бөлігі Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далаларына сіңіп, жергілікті халықпен араласып кетеді.

ІV ғасырда ғұндар батысқа кеткен соң, орман даласы тайпаларының едәуір тобы өз мәдениетінің ерекшеліктерін сақтағанмен, аз да болса солтүстік аудандарындағы орман халқы мен оңтүстігіндегі түрік тайпалары мәдениетінің элементтерін қабылдады. Бұлар VІ – VІІІ ғғ. Орман даласындағы угралар еді, әрі олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың Ертіс өңірінде, Түменде мекендегені белгілі. Батыс Сібірдің даласындағы угорлар ежелгі мадьярларға жатқан деген негіз бар [1. 304 б.].

"Сібір тарихы" атты 5 томдық еңбекте ХІІІ ғасырда Ертіс өңірінің орманды алқаптарының оңтүстік бөлігінде этникалық өзгерістер болып, мұнда түрік-қыпшақтар баса-көктеп кіріп, ХІІІ ғ. монғол – татар шапқыншылығы нәтижесінде жартысы далалы жерден ығыстырылады деп жазылған [1.305 б.]. Жергілікті угор халқы төменгі Ертіс маңы солтүстік ауданы мен Нарым өлкесіне кетуге мәжбүр болды. Угорлардың қалған бөлігі сырттан келген тайпалармен араласып кетіп, ХV - ХVІ ғғ. Батыс Сібірде түркі тілдес "татарлар" этникалық жаңа топ пайда болды. Осындай тұжырымдамалар Батыс Сібірде түркі тілдес тайпалардың кейінгі орта ғасырда мекендеді деген жаңсақ пікірге әкеледі. Сондықтан күрмеуі көп осы мәселенің бір түйінін шешуге талпыныс жасап, біз өз мүмкіндігімізше талдап көрейік.

Қыпшақтар жөніндегі алғашқы мәлімет жазба деректерде б.э.д. ІІІ ғасырда кездеседі [2. 40–41 бб.]. Б.э.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін қалаушы Мөде Шаньюй солтүстікте жаулап алған жерлерінің ішінде кюйше (цзюйше), динлин және гэгуньдер болған [3. 160–161 бб.]. Осындағы "кюйше" этнонимін "кыйчак" немесе "кыпшақ" деп қарастыруды алғаш рет Б.Карлгрен ұсынған болатын [4. 54 б.]. А.Н.Бернштам да осы пікірде болып, Мөденің солтүстік жорығының картасын жасағанда цзюйше тайпаларын жоғары Ертіс пен Енисей аралығында қоныстанғанын көрсеткен [5. 154 б.]. Батыс Түрік қағанатының жорығында
1. История Сибири. Л., 1968.
2. Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. Вып. 1. М., 1968.
3. Кызласов Л.Р. Таштыкская эпоха в истории Хакасско – Минусинской котловины. М., 1960.
4. Савинов Д.Г. Об основных этапах развития этнокультурной общности кыпчаков на юге Западной Сибири // история, археология и этнография Сибири. Томск, 1979.
5. Бернштам А.Н. Заметки по этногенезу народов Северной Азии // СЭ. 1947. №2.
6. Грум – Гржимайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край Т. 2. Л., 1926.
7. Грязнов М.П. История древних племен Верхней Оби // МИА. №48. 1956. С. 99 – 144.
8. Гаврилова А.А. Могильник Кудырге как источник по истории алтайских племен. – М. – Л., 1959.
9. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизи. М. – Л., 1959.
10. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967.
11. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…
12. Кляшторный С.Т., Султанов Т.И. Рецензия на книгу. Шаниязов К.Ш. К этнической истории узбекского народа…// Советская тюркология. 1975. №4.
13. Mіnorsky V. Hudіd al – Alam. London, 1937. § 21.
14. Рашид – ад – дин. Сб. л. Т. 1. Вып. 1. М. – Л., 1952.
15. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-Ата, 1972.
16. Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) // Новое в археологии Казакстана. Алма – Ата, 1968.
17. Каменецский И.С. Археологическая культура и ее определение // СА №2. 1970.
18. Матющенко В.И., Старцева Л.М. Еловский курганный могильник І периода железа // Труды ТГУ, Т. 206. Томск, 1970.
19. Гаврилова А.А. Сверкающая чаша с Енисея (к вопросу о памятниках уйгуров в Саяно – Алтае) // Древняя Сибирь. Вып. 4. Новосибирск., 1974.
20. Бартольд В.В. Кимаки. Статья из энциклопедии ислама. М., 1968. Т.5.
21. Миллер Г. История Сибири. Т.1. М.-Л., 1937.
22. Батырлар жыры. Т.2. Алматы, 1961.
23. Народы Сибири. Этнографические очерки. М.-Л., 1956.
24. Сибирские летописи. Спб., 1904.
25. Долгих Б. О. Родовой и племенной состав народов Сибири в ХІІ веке. М., 1960
        
        Сібір жұртындағы қыпшақтар
(«Отан тарихы» журналынан - 2005/1)
Шамшиденова Ф.М
Б.э.д. І мың жылдықта ғұндардың күштеуімен Солтүстік Қазақстан және
Батыс Сібірдің орман ... ... бір ... ... пен ... ... орман жұрты тайпалары тарихындағы маңызды оқиға болды. Б.э.
ІІ ғасырдың аяғы – ІІІ ғ. ... олар ... мен ... Кама маңына
еніп, бахмутин, Кушнаренковск, Харинск ескерткіштерін қалдырған. Олардың
бір бөлігі Батыс Сібірдің оңтүстігіндегі орман далаларына сіңіп, жергілікті
халықпен араласып кетеді.
ІV ... ... ... ... соң, ... даласы тайпаларының едәуір тобы
өз мәдениетінің ерекшеліктерін сақтағанмен, аз да болса солтүстік
аудандарындағы орман халқы мен ... ... ... ... ... ... VІ – VІІІ ғғ. Орман даласындағы угралар еді,
әрі олардың Солтүстік-Шығыс Қазақстанда, Павлодардың Ертіс өңірінде,
Түменде мекендегені ... ... ... даласындағы угорлар ежелгі
мадьярларға жатқан деген негіз бар [1. 304 б.].
"Сібір тарихы" атты 5 томдық еңбекте ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер болып, мұнда түрік-
қыпшақтар баса-көктеп кіріп, ХІІІ ғ. монғол – татар шапқыншылығы
нәтижесінде жартысы ... ... ... деп жазылған [1.305 б.].
Жергілікті угор халқы төменгі ... маңы ... ... мен Нарым
өлкесіне кетуге мәжбүр болды. Угорлардың қалған бөлігі сырттан келген
тайпалармен араласып кетіп, ХV - ХVІ ғғ. Батыс Сібірде түркі ... ... жаңа топ ... ... ... тұжырымдамалар Батыс
Сібірде түркі тілдес тайпалардың кейінгі орта ғасырда мекендеді деген
жаңсақ пікірге әкеледі. Сондықтан күрмеуі көп осы мәселенің бір түйінін
шешуге ... ... біз өз ... ... ... ... ... мәлімет жазба деректерде б.э.д. ІІІ ғасырда
кездеседі [2. 40–41 бб.]. Б.э.д. 201 жылы Хун мемлекетінің негізін ... ... ... ... ... ... ... кюйше (цзюйше),
динлин және гэгуньдер болған [3. 160–161 бб.]. Осындағы "кюйше" этнонимін
"кыйчак" немесе ... деп ... ... рет Б.Карлгрен ұсынған
болатын [4. 54 б.]. А.Н.Бернштам да осы пікірде болып, Мөденің солтүстік
жорығының ... ... ... ... жоғары Ертіс пен Енисей
аралығында қоныстанғанын көрсеткен [5. 154 б.]. Батыс Түрік қағанатының
жорығында цзюйше мен гэгу, яғни ... мен ... ... ... [6.
272 б.]. Мөденің Монғолиядан солтүстік-батысқа бағытталған жорығы, Дулу
ханның Жетісудан солтүстік-шығысқа қарай жорығына мән берсек, екеуінің
қиылысқан жерінде ... мен ... ... мекендеген жер – Батыс
Сібірдің оңтүстігіндегі орман далалары екенін байқауға болады.
Қыпшақтар бір ғана территорияда 800 жылға жуық ... Мұны ... ... ... ... толық дәлелдейді. Ол Жоғары
Обьтағы Большая Речка селосында жүргізген жұмыстары ... ... ... ... жағы бір (б.э. ІІ – VІІІ ғғ.) ... ... ... кезеңдерін көрсетеді [7. 120 б.]. Нақ осы
жоғары Обь ... ... рет б.э. ІІ мың ... шығыс Еуропа
далаларында кең тараған ауыздық пен "сұрақ белгісіне" ұқсас ұзын өзекті
сырғалар табылған. Әдебиетте бұларды "қыпшақтыкі" деп ... ... ... көршілес Минусинск котловинасының таштык
халқы да әсер еткен болу ... І ... ... бір ... батысқа
жылжуы Шөміштегі және жоғары Обь мәдениетінің молаларынан табылған заттар
дәлелдейді. ("Скифтік" ... ... ... т.б.) [7.]. ... ... ... ... салты болған. Бұл жерге таштык мәдениетінің
сарыны қандай жолмен енгенін дөп басып айту қиын, солай бола тұрса да
ғалымдар солтүстік ... ... ... ... Кузнецк Алатауын айнала
Обь маңына келген деп топшылайды [4. 56 ... ... ... ... ... мен ... ... оңтүстік аудандарында
сросткинск мәдениеті қалыптасады. Ол Бийск қаласы жанындағы Сросткинск
селосында табылған қазбаға байланысты осылай аталған. Оны ... ... – Х ғғ. ... ... тән ... ... осы ... ауданда
кең тараған, ал бұл жерде қыпшақтар қоныстанған.
Таштык мәдениетімен қыпшақтардың туыстық қатынастары олардың европеоидтығы
да көрсетеді, яғни ... ... ... шары (сары) деп аталуы.
Азиядағы европеоидтық нәсілдің бірі солтүстік динлиндер Минусинск
котловинасында ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері дәлелдеген. Осындай нәсілдік
белгімен қыпшақтар да ерекшеленген. Олар батыс динлин – ... ... ... шығу тегі ... да байланысы болған болу керек
[4.57 б.].
Таштык мәдениетінің дәстүрі ұзақ өмір сүрді. ... ... ... ... формалары екінші рет көрінді. Оны өзегі майысқан сырғалар
және жібі мен белдіктің құрсаулары өрнектердің кейбір ... және ... ... ... ал бұл ... тагар мен таштык керамикасын
қайталағаны дәлелдейді. Далалы алқаптағы ... ... ... ... ... ... дәстүр монғол дәуірінде бүкіл территорияда үстем
болды [8. 76 б.]. Қыпшақ этногенезінде таштык компонентінің болуы қыпшақ
тайпалары арасында бұл ... ұзақ ... ... ... (VІІІ ғ. ... қыпшақтар жөнінде "түрік – қыпшақтар
бізді елу жыл бойы биледі", – деп жазылған [9. 38 б.]. Бұл жазба ... ...... атына жазылған. Селенгі жазбаларында қыпшақтар ежелгі
түріктер деп аталғандықтан, олар VІІІ ғ. бірінші жартысында ... ... ... сөз. ... ... тұрған қыпшақтар Алашаньға қоныс
аударып, болашақ Екінші қағанаттың "демографиялық негізін" қалады [10. 268
б.]. К.Ш. Шаниязов Екінші қағанаттың саяси өмірінде үлкен роль ... ... ... бөліп қарайды, ал оларға Батыс Монғолия мен ... ... ... [11. 43–44 бб.]. Селенгі жазбаларын қайта
зерттеген С.Г.Кляшторный ондағы "қыпшақ" этнониміне күдікпен қарады [12.
108 б.]. Бұл VІІІ ғ. бірінші жартысында Орталық ... ... ... ... ... байқауға болады, яғни ұйғырлардың ежелгі
түріктерге бағынған уақыты (688–741 жж.) шамамен жүз жыл құрайды, бірақ
ешқандай жазба деректерде түріктер қыпшақтармен ... ... ... Кляшторный мен Сұлтановтың пікіріне сай есептемегенде,
онда ең алғашқы ... ... ... ... ... (1069 ж.) шығармасы
болып табылады.
ІХ – Х ғғ. қыпшақтардың қимақ мемлекетінің құрамына енгені ... ... көп. ... ... Ибн ... (ІХ ғ.), ... белгісіз
"Худуд ал – Аламда" (Х ғ.), Гардизи (ХІ ғ.), ал – Идриси (ХІІ ғ.) т.б.
мұсылман деректерінде кездеседі. ... ... ... ... жағынан
қимақтарға бағынған дербес халық деп қарастырады. Бұл кезде қыпшақтар 9
тайпадан тұрған күрделі ... ... еді. ... – ал – ... қыпшақтар "қимақтарға қарағанда жабайы. Олардың патшаларын қимақтар
тағайындайды" [13.].
Б.э. І мың жылдығының басында қыпшақтардың мәдениеті Солтүстікке таман
қалыптасып, сонда қоныстанды, ІХ ғ. ... араб ... ... олардың Батыс Сібірдің оңтүстігінде орналасқанын жазды. Рашид-
ад-диннің айтуынша қыпшақтар Оғызханның итбарақтарға қарсы жорығынан кейін
пайда болды [14. 83 б.]. ... ... ... ... ... ... далаларында болды. Бұл Обь – Ертіс қос өзенінің
орманды даласы деп пайымдаймыз.
Солтүстігін "теңіз қоршап", ... адам ... ... ... ал ... ... шекараласты. Батыс шекара өзгеріп отырды.
Б.Е. Көмековтың айтуынша, VІІІ ғ. ... ... – ІХ ғ. ... ... қозғалуымен қыпшақтардың Ертістен Батысқа жылжуы
байқалады" [15. 56 б.]. Бұл кезде ... Орал мен Арал маңы ... ... ... ... ... ... печенегтермен
қақтығысады.
Сросткинск мәдениетіндегі қимақтар мен қыпшақтар арасындағы шекараны нақты
анықтау қиын. Обьтың жоғары жағында сросткинск мәдениеті жоғары обьтық
мәдениеті алмастырып, М.П. Грязновтың ... ... ... ... ... соған ұқсас Қурай, Тұяқты, Шибэнің кіші ескерткіші
белгілі [7. 151 б.]. ... ... ... ... ... ... ... территориясында қалыптасқанын VІІ – VІІІ ғасырларға жататын ерте
сросткинск кешенін бөліп қарағанда дәлелденеді [16. 101–102 бб.].
М.П.Грязнов атап кеткен сросткинск пен таулы ... ... ... ... де ... телес тайпалары мен Шығыс
Қазақстандағы яньмо тайпалары араласқан. Қимақ мемлекетінің ... ... ...... ... кең ... ... жергілікті мәдениетті, мысалы, Алтайдағы Жоғары Обь мәдениетін
ығыстырған. Қыпшақ тайпаларының ортасын сросткинск мәдениетінің ... ... Усть – ... және ... облысындағы Синеглазова,
т.б. қорғаны дәлелдейді [4. 61 б.]. Бүкіл территорияда сросткинск
мәдениетінің таралғанын ... ... ... ... ... жасалған
түрлі заттар, үшкір тұмсықты қола және сүйек тоғалар, оқтың ұштары, ұзын
белбеулер, әшекейлер, ... ... т.б. ... ... кең ... бұл ... мазмұнын жоғалта бастағанын, ал
қимақ - қыпшақ бірлестігінде кең тарады деуге негіз бар. Ерте таптық
мемлекеттік ... И.С. ... ... түрлі мәдениеттер
үстем еткен немесе мемлекеттік мәдениеттің ықпалымен тегістеліп жатады
деген ... ... ... ... ... ... ... далаларында ІХ – Х ғғ. Сросткинск мәдениеті болды, ол қыпшақ елінің
этникасы мен шаруашылығын қамтыды [17. 19 ... ... ... ... ... рет ... ... шығыс шекарасына
шықты. Ертеден белгілі Дешті – Қыпшақ ұғымы оңтүстік орыс ... ... Бұл ...... ... шекарасының кішірейгені туралы
ұғым қалыптастырды. Археологиялық ескерткіштер Солтүстік Қара теңіз
өңірінен Солтүстік Алтайға дейін қоныстанған кезде болған ... ... ... мәлімет береді.
Х ғасырдың аяғында Сросткинск мәдениеті өмір сүруін тоқтатады, ал бұл кезде
Қимақ мемлекеті де құлап, қыпшақ тайпаларының жаңа этноәлеуметтік
қауымдастығы құрылады. ... ... ... ... ауысуы
сыртқы жағдайларға да (найман тайпаларының Ертістің жоғары жағын алуы),
ішкі жағдайда қыпшақтар әлеуметтік-экономикалық жағынан күшейді.
В.Бартольдтың айтуынша, қимақтардың тарихи маңызы сонда, олардың ... ... [20. 549 б.]. ... біраз уақыт Ертістің сол жағында
тұрады [15. 86-87 бб.].
ХІІ – ХІІІ ғғ. ... орыс ... ... ... ... ... ... (ауыздықты, белдікті, айылбас, үщ айыр, т.б.)
әкеледі. Азиядағы ... ... ... ... ... ... шекарасы (Х ғ. аяғы) шығыс Еуропа далаларында (ХІІ ғ. басы) кең
тараған кезеңімен анықтауға болады, яғни ХІ – ХІІ ... ... ... бұл ... ескерткіштері аз болғандықтан олардың
тарихи жазбасын қиындатады. Олардың ... ... ... ... ... ... ... Бұл кешеннің құрылысы жөнінде
жазған авторлар (К.Э.Гриневич, А.П.Дульзон, З.Я.Бояршинова) оларды үш
кезеңді қарастырды: Х – ХІІ ғғ. ... ... ... ХІІІ – ХІV ... ... ХVІ – ХVІІ ғғ. ... ... Осының алғашқы
екеуінің хронологиялық топтары мен түрлі жерлеу дәстүрлері тығыз байланысты
екені айтылған (өлікті жерлеу, ... ... ... ... ... ... Чуд мәдениеті" араласқан, яғни жергілікті мәдениетпен сырттан
келген оңтүстік мәдениетінің компоненттері ... ... ... ... ... ... ... "жоғары енисей мотивтері"
(оюлы әшекейлер, бір – біріне қарсы тұрған құстар, жүрек тәрізді подвески)
ерте Басандайка кешенін сросткинск мәдениетімен ... ... ... ... ... заттардың негізгі формалары Басандайка
моласының көп бөлігі этникалық жағынан қыпшақтарға жатады деп анықтауға
мүмкіндік береді; жоғары қабатындағы молаларды таштык мәдениетінің формалы
заттары бар. ... ... ... І ... ... ... ол ерте кезеңге жатады, мұнда сросткинск мәдениеті нақты бейнеленген
[18. 156 б.]. Жерлеудің күрделі дәстүрі Басандайка дәстүріне ұқсас. ... ... ... ... ... ... (ХІІ – ХІІІ ... угорлықтармен байлансытырып және қыпшақтардың шығыс тобымен –
қимақтардың ... ... оның ... ... ... ... мен тайпалары
болған [4. 65 б.]. Бұл кезде қимақтар мемлекеті болмағанын ескерсек, Сылвен
мәдениетінің қыпшақ компоненті екені даусыз.
Кең территорияда қыпшақ ... ... ... ... этникалық процестер мен миграциялар жөніндегі ХІ – ХІІ ғғ. Оңтүстік
және Батыс Сібірден табылған археологиялық ескерткіштер көрсетеді. Мысалы
Пахомов моласындағы ... ... ... ... ... ... пен таға ... оюлы бляхи, т.б.), ал
А.А.Гаврилова ондағы кейбір сросткинск элементтерін атап өткен [19. 182
б.]. Часовенной тауларындағы ескерткіштер ХІ – ХІІ ғғ. Тува мен ... ... ... ... ... ... осының бәрі
қыпшақтардың этникалық тарихына қатынасы болған. ХІ – ХІІ ғғ. ... ... мен ... грунтовый молалары, Шығыс Еуропа
далаларында өз мүсіндерін жасаған, іс жүзінде бір келкі болған.
Қыпшақтардың тас ескерткіштерінде Сібірдегідей заттар көп (екі ... ... ... Бұл ... ІІ мың ... ... ... қыпшақтарға жататынын дәлелдейді және монғол
шапқыншылығына дейін Дешті Қыпшақтың түрлі аудандары ... ... ... ... көрсетеді.
Қыпшақтардың шекарасына мән берсек, Батыс Дешті Қыпшақ шығыстан батысқа
Жайықтан Днестрге дейін, оңтүстік пен солтүстікке Қара ... бен ... кек ... ... ... Саратов маңы) созылып жатты. Шығыс
Дешті Қыпшақтың шекарасы шығыста – Ертіс, батыста – Жайық өзені,
солтүстікте – Тобыл өзені, оңтүстікте – ... көлі мен ... ... ... ... ... Осы ... байыптап қарасақ, Сібірдегі
Тобылдың жері де енгенін “Дотан батырң ... ... де ... деп пайымдаймыз.
…Ел сонда көшті дейді мақұл көріп,
Қырық мың үй бір Дотанның соңына еріп
Тобыл дейтұғын жерге қонды,
Бір ай ... ... ... ... аяғы ұлан Тобыл
Сол жерге келіп қонды көшкен ауыл
Маңайына дұшпан жау жолатпастан,
Дотан хан болып тұрды біррнеше жыл [22.209 ... ... ... он алты тайпа енген: бөрілі, тоқсоба, иетиоба,
дуртоба, ал-арс, бөржоғлы, манқұроғлы, ... тағ, ... ... ... қарабөріклі, үз, жортан. Батыс қыпшақтарға он бір тайпа
енді: тоқсоба, иетиоба, бөржоғлы, елбөрілі, кангароғлы, анджоғлы, дурутоба,
құлаоғлы, жортан, ... ... ... солтүстік жағасы мен оның сағасы Ертісте түркілену ... Бұл ... ... угра ... халыққа қыпшақ тайпалары үлкен әсер
етті. Қыпшақтар орта Ертіс пен Тобылда мекендеген угорларды солтүстікке
ығыстырып, біраз ассимиляцияланды. Тобыл және ... ... ... ... ... ... кіреді [23. 473 б.].
ХІІ – ХІІІ ғғ. Алтын Орда дәуірінде Половецская мәдениеті қалыптасты. Бұл
кездегі ... ... мен ... ХІІ – ХІV ғғ. ... ... Сонымен Батыс Сібірдің оңтүстік аудандары қыпшақ
этногенезінің негізгі аймағы болды. Сросткинск ... оның әр ... ... ... ... жартысындағы оқиғаларды сипаттайтын деректерде
Жошы ұлысының көшпелі халқын “татарлар», “монғолдар», “түріктер»,
“қыпшақтар» деп атаған. Осылардың ішінен “татар» ... көп ... ... ... Орыс ... араласқан Қазан, Астрахань, Қырым және Сібір
хандықтарын да “татарларң деп атаған, сөйтіп Қазаннан Астраханьға дейінгі,
Қырым мен ... ... ... ... ... ... деп аталды. Еділ
бойы, Қырым мен Батыс Сібір татарларының этникалық негізін осы жерде
бұрыннан ... ... ... мен ... құрады. Ертіс, Тобыл және
Тұра жерлері орыстар жаулап алғанша Сібір деген атпен белгілі болды [21.
195 б.].
Монғолдар келместен бұрын ... ... ... сан ... ... ... еді. Сондықтан Алтын Орданы орыстар Қыпшақ Ордасы
деп те атаған. 1237 жылы Батый Ресейдің шығыс және ... ... ... ... ... өз ішіндегі алауыздықтар
монғолдардың тез жетістікке жетуінің бір себебі болды деуге болады.
Сібірдегі “татарларң дегенде оның ішінде қыпшақтардың болғанын ескереміз.
Орыс жылнамаларында да бұл ... ... ... ... ... ... ... “Қазақ Ордасынан келген Мұртаза ұлы…»,- деп жазған
[24. 55 б.]. Демек, Көшім Қазақ Ордасының адамы болғандықтан Ібір-Сібір
жұртының тарихы қазақ халқының тарихымен ... ... ... тайдырған Көшім құрған Сібір хандығының құрамына қыпшақтар
да енген. ... ... ... жағы мен ... әрі, ... мен Құлындыда,
Есіл мен Тобылдың жоғары жағында қазақтардың жазғы жайлаулары болған. Осы
бір кеңістікте қыпшақ тектес ... рухы ... ... ... өйткені Алтын Орданы, кейінірек Астрахань, Қазан, Қырым,
Ноғай және Сібір хандықтарын жеке-жеке мемлекеттік ... ... ... бір ғана халық мекндегені белгілі.
Батыс Сібірдің оңтүстігінде қыпшақтардың этникалық тарихы мен мәдениетінің
төрт кезеңін бөліп көрсетуге болады: 1) VІІІ ғасырда қыпшақ ... 2) ІХ-Х ғғ. ... ... ... ... ... Бұл кезеңдегі мәдениеттің негізі сросткинск мәдениеті болып, оның
солтүстік аудандарында ... ... 3) ... ... үлкен территорияда, оның ішінде Батыс Сібірдің оңтүстігінде
қалыптасуы ... ғғ.). Бұл ... ... ... болды, алайда негізгі
айқындаушы компоненті сросткин мәдениетінің дәстүрлері сақталды; 4) ХІІІ-
ХІV ғғ. қыпшақтардың Монғол мемлекетінің құрамына енуі. Жошы ұлысының
құрамында біртіндеп жаңа ... ... ... ... Тобыл жерінде 1587 жылы Тобыл қаласы Мәскеудің бұйрығы
бойынша Данил Чулковтың жетекшілігімен салынады. Мұндағы мақсаты Батыс
Сібір орталығындағы түрік ... ... ... ... өз үстемдігін
жүргізу еді. Көшім хандығы құлағаннан кейін оның орнына болған Сейтек ханды
1588 ж. Данил ... ... ... ... 1590 жылы Тобыл Түменге
бағынуын тоқтатып, Сібірдің дербес уездік қаласына айналады. Алғашқы кезде
Тобыл уезіне Тобыл өзенінің ... ... ... ... Обь, ... ... ... барлық орыс иеліктері енді. Алайда ХІХ ғ. соңында Пелым,
Березов, ... Тара ... ... ... ... жері ... ХVІІ ғ. Тобыл уезінде түрік тілдес халықтардың саны өскенін
байқауға болады:
Этникалық топ ХVІІ ғ. басы ХVІІ ... ХVІІ ... ... 3500 3900 4970
Бұхарлықтар 240 44 280
Остяктар 1700 1920 2630
Барлығы 5440 6000 7880
Б.О. Долгих түрік тілдес халықтарды татарлар деп жазған [25. 59 ... ... ... ... деп ... оның ... ... бірге кеткен болу керек. 1598 жылғы Обь өзені бойындағы соңғы
шайқаста Көшімнің 370 адамы өлді, 30 адамы қалып, Көшім отбасының 30 ... ... 16 әйел ... ... [25. 62 б.]. ... бірге 20 түтін
көшіп жүрді. Бұл түтіннің әрқайсысында 5 адамнан болса, онда Көшім
жеңілгенге дейін 630-640 адам ... 50 ... ... ... ... ... кеткен адамдардың саны шамамен 1000 адам деп белгілесек,
орыс тарихшылары жазып жүрген сібір татарларының саны аз болған болу ... ... ... әскерінің негізін қыпшақтар құрды. Тіпті орыстар
келгенге дейін Көшімнің тұсында “сібір татарлары» деп отырған ... ... саны ХІІ ғ. ... ... 1000 адамға артық болған деп
шамамен топшылауға болады. ... өзі де ... ... ... жеріне жалғыз келуі мүмкін емес, нөкерлерімен келгені даусыз әрі
Сібірде түрік тілдес қандастары болмаса келмеуі де ықтимал. ... ... ... да бар. ... да ... ... ... кеткен, Көшім
ұрпақтарымен байланыста болған. Оларды башқұрттардың табын руыныкі деп
анықталып жүр. Бұл да терең зерттеуді қажет етеді деп есептейміз.
Патша өкіметі Сібірді ... ... хан ... қол орыс ... тәуелсіздік үшін күресті алғаш бастады десек, оларға қарсы тұрған
бірден-бір қол қыпшақтар болды десек қателеспейміз.
Қорыта айтқанда ... ... ... жұртымен кейінгі орта ғасырда
емес, ежелден-ақ тығыз байланыста болған.
Пайдаланылған деректер мен ... ... ... Л., 1968.
2. Таскин В.С. Материалы по истории сюнну. Вып. 1. М., ... ... Л.Р. ... ... в ... Хакасско – Минусинской
котловины. М., 1960.
4. Савинов Д.Г. Об ... ... ... этнокультурной общности
кыпчаков на юге Западной Сибири // история, археология и этнография Сибири.
Томск, 1979.
5. Бернштам А.Н. Заметки по этногенезу народов Северной Азии // СЭ. ... Грум – ... Г.Е. ... ... и ... край Т. 2. Л.,
1926.
7. Грязнов М.П. История древних ... ... Оби // МИА. №48. 1956. С. ... ... ... А.А. Могильник Кудырге как источник по истории ... – М. – Л., ... ... С.Е. ... древнетюркской письменности Монголии и Киргизи. М.
– Л., 1959.
10. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967.
11. Шаниязов К.Ш. К ... ... ... ... ... С.Т., ... Т.И. Рецензия на книгу. Шаниязов К.Ш. К
этнической истории узбекского народа…// Советская тюркология. 1975. №4.
13. Mіnorsky V. Hudіd al – Alam. London, 1937. § ... ... – ад – дин. Сб. л. Т. 1. Вып. 1. М. – Л., ... ... Б.Е. ... ... ІХ-ХІ вв. По арабским источникам. Алма-
Ата, 1972.
16. Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Прииртышья (ІІІ – ХІ вв.) ... в ... ... Алма – Ата, ... ... И.С. Археологическая культура и ее определение // СА №2.
1970.
18. Матющенко В.И., Старцева Л.М. Еловский курганный могильник І ... // ... ТГУ, Т. 206. ... ... ... А.А. ... чаша с Енисея (к вопросу о памятниках уйгуров
в Саяно – Алтае) // Древняя Сибирь. Вып. 4. Новосибирск., 1974.
20. Бартольд В.В. ... ... из ... ... М., 1968. ... ... Г. ... Сибири. Т.1. М.-Л., 1937.
22. Батырлар жыры. Т.2. Алматы, 1961.
23. ... ... ... ... М.-Л., ... Сибирские летописи. Спб., 1904.
25. Долгих Б. О. Родовой и ... ... ... ... в ХІІ ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1822 және 1824 жылғы Сібір және Орынбор қырғыздары туралы ереже.5 бет
«Сібір қырғыздары» және «Орынбор қырғыздары»3 бет
Сібір жарасы7 бет
Сібір жарасы. Туберкулез6 бет
Сібір жарасы. Туберкулез аурулары9 бет
Сібір жарасы. Туберкулез жайлы4 бет
Сібір жарасы. туберкулез туралы ақпарат14 бет
Қыпшақтар орыс және европалық ортағасырлық деректерде17 бет
Қыпшақтардың мәдениеті мен өнері10 бет
"Алтын орда."6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь