Сыр өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Көркем мәтіндегі жергілікті ерекшеліктерді этнолингвистикалық бағытта зерттеудің теориялық негіздері
2. Қазақ тілі диалектілік лексикасының жалпытүркілік және төл, кірме лексикалық қабаты
3. Қазақ тіліндегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің көркем әдебиеттегі қолданысыъ
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл – мәдениеттің қайнар көзі. Өйткені ол мәдениеттің құрастырушы бір бөлігі, сонымен қатар, тіл мәдениетті танытудағы негізгі құрал, себебі біз ол арқылы мәдениетті меңгереміз. Тіл мәдениеттің жалпы сипатын танытады. Негізгі ақпаратты сақтайды, жинақтайды, таратады. Осыған байланысты тіл әрбір этникалық қоғамдастықта этностың мәдени ерекшелігін танытатын фактор ретінде, мәдениеттің тіл арқылы ұрпақтан ұрпаққа жетуін қамтамасыз етеді. Осылайша, ұлтты бір тұтастырып, бүтіндігін сақтайды. Мәдениет арқылы тілімізде этномәдени ақпараттар қалыптасады. Олар рухани мәдениет және материалдық мәдениет формасында таралады. Қандай да болмасын заттың атауы оны тек атап қана қоймай, сонымен бірге оны танытады. Лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан алғанда, тіл тек қарым-қатынас және танымдық қызмет атқаратын құрал ғана емес, сондай-ақ ұғым – тіл – мәдениет жиынтығынан құралатын, тұтас дүние жөніндегі мол мағлұмат беретін ұлттық мәдени код, қор, мәдени ақпарат көзі ретінде танылады. Адамға рухани, интеллектуалдық әлеуметтік мүмкіндіктерден туындайтын аса мол алуан түрлі ақпарат тілдік арналар арқылы беріледі. Санадағы бұл ақпараттар концепт немесе ұғым арқылы түйінделеді. Ұғым белгілі бір объектінің ең мәнді белгілерін көрсететін сананың нәтижесі болса, концепт объектінің ең мәнді белгілерімен қатар, мәнді емес белгілерін де қамтиды екен.
Тіл мен мәдениет екі түрлі семиотикалық жүйеде танылғанымен, бір бірін толықтыратын, өзара тығыз байланысты тұтас жүйе. Мәдениет – қоғамдық фактор, оның мәдени тұғырға көтерілуіне әлеуметтік фактордың ықпалы зор. Өйткені бір этностың мәдениеті екінші этносқа оның тілдік таңбалары арқылы баяндалады. Демек, кез келген ұлттық тілдің сырын шынайы тану үшін тілдің өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түпті тамыры сол тілде сөйлеуші этностың сан ғасырлық жүріп өткен тарихымен, күнделікті өмірде орныққан мәдениетімен, ой танымымен тікелей байланысты. Көркем мәтін – ұлттық бітім-болмысты, ұлттық психологияны, ұлттың дүниетанымы мен оның өмір сүру тәжірибесін, ұлттық салт-дәстүр мен наным-сенімін таныстыратын біртұтас дүние. Көркем мәтін - ұлттық мәдениеттің тілдік көрінісі, айнасы. Сондықтан әрбір көркем шығарманың бойынан сол ұлт туралы материалдық та рухани да мәдениет негізін тануға болады.
Көркем шығармалар арқылы, автордың танымдық аясы мен ақиқат дүниені бейнелеу қабілетіне қарай жазушы баяндап отырған ортаның мәдениетін, тұрмыс-тіршілігін, танымдық ерекшелігін анықтауға болады. Әрбір көркем шығарма – бұл ұрпақтан-ұрпаққа қалатын мұрағат. Сондықтан жазушы тіліндегі әрбір тілдік бірлік сол заманның мәдениетін, өмірлік болмысынан шынайы ақпарат беретін тарихи мұра десек те болады. Демек, кез келген ұлттық тілдің сырын шынайы тану үшін тілдің өзіндік
1. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: «Ана тілі», 1998. 304б.
2. Атабаева М.С. Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық негізі. Алматы. 2006ж . 284б.
3. Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық мәні. Авт., дисс. фил. ғыл. канд., Алматы, 2002
4. Әзімжанова Г. Көркем проза прагматикасы Алматы, 2005. 300 б.
5. Авакова Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық мәдениеттің айнасы //Мир языка. А., 1999.
6. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. –309 б.
7. Нақысбеков О. Қазақ тілінің ауыспалы говоры. Алматы, 1972. 174б.
8. Жүнісов Н. Халық тілінің жергілікті ерекшеліктері Алматы, 1981, 135б.
9. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002 – 190б.
10. Қалыбаева Қ қазақ тіліндегі диалектілік тұрақты сөз тіркестері. Алматы, 1997 – 72 б
11. Мұстафаұлы С. Қытай-қазақтары тілінің тұрақты тіркесіндегі жергілікті ерекшеліктер. Дис филол ғыл канд. Алматы. 2002 – 117б
12. Авакова Р.А. Фразеологиялық семантика Алматы, 2002 – 152б
13. Қалиев Ғ., Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы, - Алматы, 1991. -199б
14. Сыздық Р. Сөз құдіреті. –Алматы: Атамұра, 2005. –272б.
15. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл білімі мәселелері Алматы, «Арыс», 2000. 624б.
16. Концептуальная картина мира и интерпретативное поле текста с позиций лингвистики, журналистики и коммуникативистики : (cб. материалов всерос. науч.-практ. конф., 20-23 июня 1999 г.) / отв. ред. А.А. Стриженко. – Барнаул : Изд-во Алт. гос. техн. ун-та, 2000. – 243 с.
17. Сарыбаев Ш. Көркем әдебиет тіліндегі жергілікті ерекшеліктер // Жазушы және сөз мәдениеті. Алматы, 1983, - 149б.


Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдамалары
төмендегі басылымдарда жарияланған:

1. Диалектологияның тіл ерекшеліктері // Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті хабаршысы. Алматы, 2005.
2. Қазақ тіліндегі диалектология мәселелері// Әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті хабаршысы. Алматы, 2005.
3. Қазіргі тіл біліміндегі диалектологиялық зерттеулердің жаңа тәсілдері //ҚР ҰҒА Хабарлары. 2006.
4. Қ.Әбдіқадыров шығармаларындағы диалектизмдердің қолданылу ерекшеліктері //«Жаhандану жағдайында Қазақстан экономикасын жаңарту мәселелері» атты халықаралық конференция материалдары Алматы, 2006. 23-24 қазан
5. Қазіргі қазақ диалектілік лексикологиясының зерттелуі //«Қазақстан және Ресей: ынтымақтастық жолы, мәдени байланыс, ғылым мен білім беру интеграциясы» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары Көкшетау, 2006.
6. Диалектілердің ақиқат дүниені таныту және таңбалау ерекшеліктері //Тілтаным. 2006. №4
7. Қазіргі қазақ диалектілік лексикологиясының зерттелуі // «Қазіргі әлем: дамуды белгілейтін стратегиялар» атты халықаралық конференция материалдары Алматы, 2007. 26-27 ақпан
8. Қ.Әбдіқадыров шығармалары тілінің көркемдік ерекшеліктері // «Технология, мәдениет және тіл кеңістігіндегі адамның ролі» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары Алматы, 2007. 26-27 сәуір.
9. Ж.Арыстанов шығармаларындағы фразеологизмдер мен мақал-мәтелдердің қолданылуы //«Қазақстанның рухани дамуы және жаңа саясат» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары Алматы, 2007. 21қараша
        
        А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
ӘОЖ 811.512.122’276 ... ... Анар ... өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар
Мамандығы 10.02.02 – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертацияның
А В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... ... ... ... ... О.Нақысбеков
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2008
Жұмыс Қазақстан Республикасы Бiлiм және ғылым министрлiгi А.Байтұрсынұлы
атындағы Тiл бiлiмi институтында орындалды.
Ғылыми ... ... ... ... ... оппоненттер: филология ғылымдарыны» докторы, ... ... ... А.Хабиева
Жетекшi ұйым: Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық университеті
Диссертация 2007 жылы “7” ... ... ... БжҒМ ... ... Тiл бiлiмi институты жанындағы 10.02.06 ... ... және 10.02.02 – ... тiлi ... бойынша филология
ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесiн алу үшiн диссертация қорғайтын Д
53.38.01 диссертациялық ... ... ... (050010, Алматы
қаласы, Құрманғазы көшесi, 29).
Диссертациямен ҚР Бiлiм және ғылым министрлiгiнiң Орталық кiтапханасында
танысуға болады (050010, ... ... ... көшесi, 28).
Автореферат 2007 жылы “7” қазанда таратылды.
Диссертациялық кеңестiң
ғалым хатшысы, ... ... ... ... ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тіл – мәдениеттің қайнар көзі. Өйткені
ол мәдениеттің құрастырушы бір ... ... ... тіл ... ... ... себебі біз ол арқылы мәдениетті меңгереміз. Тіл
мәдениеттің жалпы ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты тіл әрбір ... ... ... ... ... ... ретінде, мәдениеттің тіл арқылы
ұрпақтан ұрпаққа жетуін қамтамасыз етеді. Осылайша, ұлтты бір ... ... ... ... тілімізде этномәдени ақпараттар
қалыптасады. Олар рухани мәдениет және ... ... ... Қандай да болмасын заттың атауы оны тек атап қана қоймай, сонымен
бірге оны танытады. ... ... ... тіл тек ... және танымдық қызмет атқаратын құрал ғана емес, сондай-ақ ұғым –
тіл – мәдениет жиынтығынан құралатын, ... ... ... мол ... ұлттық мәдени код, қор, мәдени ақпарат көзі ретінде танылады.
Адамға ... ... ... ... ... ... алуан түрлі ақпарат тілдік арналар арқылы беріледі. ... ... ... немесе ұғым арқылы түйінделеді. Ұғым ... ... ең ... ... ... сананың нәтижесі болса, концепт
объектінің ең мәнді белгілерімен қатар, мәнді емес ... де ... мен ... екі ... ... ... танылғанымен, бір
бірін толықтыратын, өзара тығыз байланысты тұтас жүйе. Мәдениет – қоғамдық
фактор, оның мәдени тұғырға көтерілуіне ... ... ... зор.
Өйткені бір этностың мәдениеті екінші этносқа оның тілдік таңбалары арқылы
баяндалады. Демек, кез ... ... ... ... ... тану үшін ... заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түпті тамыры сол ... ... сан ... ... ... тарихымен, күнделікті өмірде
орныққан мәдениетімен, ой танымымен тікелей байланысты. Көркем мәтін ... ... ... ... ұлттың дүниетанымы мен оның
өмір сүру ... ... ... мен ... ... ... Көркем мәтін - ұлттық мәдениеттің тілдік көрінісі, айнасы.
Сондықтан ... ... ... ... сол ұлт ... ... та
рухани да мәдениет негізін тануға болады.
Көркем шығармалар арқылы, автордың танымдық аясы мен ақиқат ... ... ... ... баяндап отырған ортаның мәдениетін, тұрмыс-
тіршілігін, танымдық ерекшелігін анықтауға болады. Әрбір көркем шығарма –
бұл ұрпақтан-ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... сол заманның мәдениетін, өмірлік болмысынан шынайы ақпарат
беретін тарихи мұра десек те болады. ... кез ... ... ... ... тану үшін ... өзіндік заңдылықтарын білу жеткіліксіз, оның түпті
тамыры сол тілде сөйлеуші ... сан ... ... өткен тарихымен,
күнделікті өмірде орныққан мәдениетімен, ой танымымен тікелей байланысты.
Автордың ішкі көркемдік ... мен оны ... ... ... ... ... ... мәтін автор ойын объективтендіріп, оның шығармашылық
көзқарасыын таныту үшін, адам туралы, айнала қоршаған әлем ... ... ... ... ... үшін және ... ... әлемді басқаға
сол қалпында дәл ... үшін ... ... шығарма тілін зерттеу
арқылы сөздік қорымыздағы сан алуан тілдік ... ... ... қызметтерін, олардың заттық мәдени мағынасын,
ұлтты таныту ... ... ... ... ... ... ... байланысты көркем әдебиеттердегі диалектілік
лексемалардың ... ... ... оның ... ... тіл ... бейім тұрған жеке атаулық (номинативтік) мағынаға ие болып, ... ... яғни өзге ... ... ... ... шарттарына
сәйкес келетін диалектизмдерді ... ... ... ... ... тіл ... жергілікті тіл ерекшеліктерін талдауда
антропоцентристік бағыттағы ... ... ... Бұл ... ... ... атауға болады. М.Атабаеваның
еңбегі қазақ ... ... ... арналса, Ж.Мұхамбетов
кандидаттық диссертациясында Батыс Қазақстан аймағындағы ... ... ... ... еткен. Жұмысымызда Оңтүстік
өңірден шыққан жазушылардың қолданыстарындағы жергілікті тіл ерекшеліктері
этнолингвистикалық тұрғыдан қарастырылды. Осы ... ... ... өңіріндегі тұрғындардың тіліндегі лексикалық, грамматикалық,
фонетикалық ерекшеліктер сөз болғанымен, ... ... ... ... ... сөз болып, материалдық мәдениет атауларының
ұлттық-мәдени ерекшеліктері ... ... тіл мен ... қарастырылмаған болатын. Тақырыптың ... ... да ... ... деп ... нысаны. Қазақстанның оңтүстік өңірінен шыққан жазушылардың
шығармаларындағы жергілікті тіл ... ... ... табиғатын ашу зерттеу нысанына жатады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің
жұмсалуының ... ... ... ... ... ... өріс алу
бағытын анықтау. Ол үшін мына міндеттерді жүзеге асыру көзделді:
- жазушылардың жергілікті тіл ... ... ... ... ... ... ... диалектизмдерді қолданудағы жазушының стильдік мақсатын
айқындау;
- ... ... ... ... ... ... тудыратын тұлғаларды көрсету;
- көркем шығармалардағы диалектизмдерге талдау жасай отырып,
Оңтүстік Қазақстан өңірінде қалыптасқан материалдық ... ... ... сипаттау.
Зерттеу жұмысының дереккөздері. Зерттеу жұмысының дереккөздеріне:
«Қазақ тілінің аймақтық сөздігі», ... ... ... ... «Қазақ
тілінің он томдық түсіндірме сөздігі», ... ... ... ... «Халық даналығы», Р.Сыздық «Сөз ... ... ... тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі», Ж.Бабалықұлының,
Х.Арғынбаев, С.Мұқанов, С.Қасиманов т.б. еңбектері алынды.
Зерттеудің әдістанымдық негіздері. Зерттеу жұмысына ... тіл ... ... тіл ... ... ... диалектология, мәтін
лингвистикасына және лингвомәдениеттану саласына байланысты жазылған
В.А.Маслова, В.Виноградов, Н.Гальперин, ... пен ... ... ... ... ... Ш.Сарыбаев, О.Нақысбеков,
А.Бектұров, Б.Шалабай, Ж.Манкеева, М.Серғалиев, Н.Уәли, Г. ... ... т.б. ... зерттеу қағидалары теориялық-
әдістанымдық тұрғыдан басшылыққа алынып, ... ... ... ... ... ... жұмыстың мақсат-
міндеттеріне сәйкес талдау, жинақтау, ... ... ... ... ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Жұмыста Оңтүстік
өңіріне тән жергілікті тіл ... ... ... аспектіде алғаш рет арнайы зерттеліп, төмендегідей нақты
нәтижелер қорытындыланды:
- жергілікті тіл ерекшеліктерінің этнолингвистикалық сипатын ... ... ... Қ.Әбдіқабыров, Ж.Арыстанбаев, Т.Әлімқұлов т.с.с. ... ... ... мақсаттары көрсетілді;
- жазушылардың жергілікті тіл ерекшеліктерін уәжді-уәжсіз қолдану ... ... ... тілі ... толықтырып, әр алуан қажеттіліктерін
өтеуге жарайтын диалектизмдер мен кәсіби сөздер ... ... ... ... ... ... дублеттер тудыратын
тұлғалар көрсетілді;
- қазақ әдеби тілі лексикасын толықтырып, әр ... ... ... ... мен ... ... қатары айқындалды.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- Жазушылар жергілікті ерекшеліктерді кейіпкерлердің сөз ... ... ... мақсатта қолданған;
- Жазушы қолданыстарындағы стильдік мақсат көздеген тілдік ... ... ... ... ... толықтырып, қажеттіліктерін өтеуге
жарайды;
- Арнайы стильдік мақсат көздемей, көркем мәтінде авторлық ... ... ... ... дамуына кері әсерін тигізіп,
жарыспалылық пен қажетсіз дублеттер тудырады;
- Қазақ тілінің ... ... – ұлт ... мен ... ... ақпарат көздерінің бірі.
- жергілікті тілдік ерекшелік ретіндегі материалдық және рухани мәдениет
бірліктер халқымыздың дүниетанымы, ... ... ... ... тән ... бейнені жасауға негіз болатын коннотациялық
сипаттағы тілдік бірліктер.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... сәйкес халқымыздың дүниетанымы, өзіндік болмысы
тіл арқылы беріліп, сол арқылы ұрпақтан ұрпаққа мұра ... ... ... ... ... ... ... жергілікті тіл
ерекшеліктерінің этнолингвистикалық тұрғыдан талдау тіл мен ... ... ... ... ... ... Сол ... зерттеу
барысында қол жеткізілген тұжырымдар ... тіл ... ... ... ... ... ... жағынан үлес қоса алады. Сондай-ақ
жергілікті тіл ... ... ... уәжді-уәжсіз қолданылу
ерекшеліктері туралы пайымдаулар ... ... тіл ... сипатын анықтауға, диалектология, лексикология, стилистика,
әдеби тіл, тіл тарихы т.с.с.с салалар бойынша ... жаңа ... ... ... жұмысының практикалық маңызы. Зерттеу жұмысының нәтиелері
жоғары оқу орындарының филология факультеттеріне арналған ... ... ... ... тілінің стилистикасы», «Қазақ тілінің
лексикологиясы», «Көркем мәтінге лингвистикалық талдау», «Тіл мәдениеті»,
«Әдеби тілдің тарихы» ... ... ... арнаулы курстар мен арнаулы
семинарлар жүргізуде, сөздіктер құрастыруда пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен мақұлдануы. ... ... ... мен нәтижелері «Жаhандану жағдайында Қазақстан экономикасын
жаңарту мәселелері» атты ... ... ... ... және Ресей: ынтымақтастық жолы, мәдени байланыс, ғылым мен білім
беру интеграциясы» атты халықаралық ... ... 2006), ... ... ... ... стратегиялар» атты
халықаралық конференцияда (Алматы, 2007), «Технология, мәдениет және ... ... ... атты ... ғылыми-практикалық
конференцияда (Алматы, 2007), «Қазақстанның ... ... және жаңа ... ... ... конференцияда (Алматы, 2007)
баяндалып, республикалық басылымдарда 9 мақала жарияланды.
Зерттеу ... ... ... үш ... ... әдебиеттер тізімі мен қосымшадан тұрады.
ЖҰМЫСТЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Диссертацияның «Көркем мәтіндегі жергілікті ... ... ... ... ... атты бірінші
тарауында этнолингвистикалық бағытта теориялық алғышарттары анықталып,
талдауға негіз болатын критерийлер ... ... ...... ... ... қазіргі
тіліндегі ерекшеліктерді емес, өткен өміріндегі тәжірибелерінен туған
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... да ұлттық сөздік қорды, яғни көне төл тілімізді жаңғыртуда, көне
этнографизмдерді ... ... бұл ... ... зор. Академик
Ә.Қайдардың зерттеулері бойынша этнолингвистика саласы былай танылады:
«Этнолингвистика, егер оның ... ... ... ... ... жай ... ... бір шаңырақ астында әрқайсысы өз бетінше
тон пішіп, өзінің ... ... ... ... ғана ... ... емес.
Бұл ғылым саласының бір кереметтігі де, бүгінгі таңдағы ғылыми-практикалық
маңызы да – оның монолиттік тұтастығында, бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... екендігінде. Ол объект – этнос
және оның тілі. Өйткені тілсіз этнос, этноссыз тіл өмір сүру ... ... пен оның ... ... ... қарастыру деген сөз оның
сонау балаң ... ... ... ... ... мен ... танымы мен мәдени, рухани байлығын ана тілінде сақталған фактілер мен
деректер негізінде зерттеп білу және оларды бұгінгі таңның ... ... ... ... кез келген этностың тілінде оның басып өткен бүкіл
ұзақ өмірінің өрнегі жатыр» [1].
Осы анықтаманы негізге алсақ, ұлттық төл тілін оның ... ... ... ... ... ырым-
жырымдарымен, наным-сенімімен, ... ... ... ... қатысты деп ұғынылады.
Қазақ тіл білімінде этнолингвистикалық зерттеулер нәтижесінде ... ... ... ... ... ұмыт ... төл ... сөздік қорымыздың қатарына еніп жатыр. Этнолингвистиканың негізгі
мақсаты да – төл сөзіміздің қатарын молайту, оларды жаңғырту, ... ... ... ... ... – тіл ... ... мәдени, рухани дүниесін бейнелейтін мағлұматы бар сөздерін
талдап зерделеп түсіндіру деген сөз, осы күні көпшілік ... ... арғы ... олардың пайда болуы, этнос тұрмыс-тіршілігіне
қатысты ақпарат жатыр Этнос болмысы – оның ... бойы ... және ... ... ... танылады, оны жеткізуші тілдік
деректер», - деп ... ... ... ... ... ... А.Ж.Мұқатаеваның, С.Сәтенованың, А.Жылқыбаеваның,
Қ.Ароновтың, Б.Уызбаеваның, ... ... ... ... сөз ... ... өркендеген сайын тіл де өзгеріске түседі. Бұл – ... ... ... ... ... факторлар әсер етеді. Соның
ішінде жергілікті тұрғындардың өзара қарым-қатынас ... ... тіл ... сөздік қордың шеңберін кеңейтеді. Қазіргі таңда
тіл білімінде диалектілер мен говорларды азайтып, әдеби ... ... ... ... тек ... тілді қалыптастыру негізге алынып отыр.
Бірақ диалект сөздерді азайту мүмкін емес. Себебі, диалектілердің өзі ... ... ... ... мұра ... келе жатқан төл тілдердің
қатарына жатады. Әрине мұндай төл тіл халық ауыз әдебиеттерінде де, ... да ... яғни ... ... арқылы қазақ тілінің мұрасы
болып қалады. Жергілікті тіл ерекшеліктерін азайтқаннан гөрі оны ... ... тіл ... ... кез ... ... диалектілік
ерекшеліктерді жүйелі түрде жан-жақты зерттеудің тіл ... үшін ... ... ... диалектілер арқылы қазақ халқының, жалпы сол ... ... ... болмысын, мәдениеті мен тұрмыс-тіршілігіндегі
өзіндік ерекшелігін, көршілес ... ... ... ... Тіл – ... танытушы құрал ғана емес, тілдің бойында ... ... ... ... ... ... ... ізін айқындап
тұратын ұлы күш ретінде анықталады. Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... негізінен тілде көрініс тапқан. Осы
орайда тіл – ұлттық ... ... төл ... ... ... бірі [3, ... ... қайсыбір дәуірінде зерттеу нысаны болып келе жатса да
күні бүгінге дейін ... ... ... бірі – ... ... таныту және таңбалау мәселесі. Белгілі бір нәрсені ... ... ... ... материалдық көрсеткіш, яғни таңба –
таңбалаушы, ал оны білдіріп тұрған мағына – ... ... ... ... ... ... Адамның ойлауы тіл формасы түрінде көрініс табатын
болғандықтан, ... өзін ... ... тану процесі тілде қалай
көрінеді деген мәселені ғылымда алдыңғы мәселелер қатарына қояды. ... ... ... былай дейді: «Көркем әдебиет – ... ... ... отыратын негізгі арналардың бірі. Көркем проза
мәтінінің сапа, қасиеттерін одан әрі ұштап, жетілдіруде және оны мақсатты
бағытталған арнада ... ... ... ... ... ... мәні зор. Көркем туындының құрылымы өте күрделі, ол ... ... ... ... ... ... құрал тіл
болғандықтан, ондағы ... ... мен ... тіл арқылы көрініс табады.
Көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуетін ... ... бар ... ең кіші ... мағынасы бар бөлшектердің
қызметін қарастырып, олардың жалпы семантикалық-прагматикалық құрылымға
кіруі анықталады. ... ... ... көркем проза мәтінін
зерттеу процесінде адам факторын ескермеуге болмайды» ... ... ... ... ... оның тілі ... танылады. Ал
тілдік таңбалар – рухани және материалдық мәдениетті сипаттаушы ... ... ... халықтың дүниетанымы, болмысы, рухани
мәдениеті, сол халықтың ... өмір ... ... ... мен ... ... мағлұмат
беретін ұлттық құбылыс болып табылады. Тілдік таңба – ... ... ... көрінісі ретінде ғылымда әлі де зерттелмей келеді. Тіл ... күш, ... ... ... яғни ... таңбаланушы және объект
арқылы адам кез келген құбылысты қабылдап, оған баға ... өз ... ойын ... алады [5, 24].
Тіл – мәдениеттің қайнар көзі, мәдениеттің құрастырушы бөлігі, сонымен
қатар тіл мәдениетті ... ... ... ... біз сол арқылы
мәдениетті меңгереміз. Тіл мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... Осыған сай тіл әрбір этникалық
қоғамдастықта ... ... ... ... ... ... тіл ... ұрпақтан ұрпаққа жетуін қамтамасыз етеді. Осылайша,
ұлтты бір тұтастырып, бүтіндігін ... ... ... ... ақпараттар қалыптасады. Олар рухани мәдениет және материалдық
мәдениет формасында таралады. Қандай да болмасын заттың ... оны тек ... ... ... бірге оны танытады. Ал тану ... бір ... даму ... ... іске асатын болғандықтан, ол тілдік ұжым өмір
сүретін нақты жағдайларға байланысты әртүрлі болады. Ат қоюда өмір ... ... ... ... наным-сенімі, әртүрлі
заттар түрінде тілде сөзбен аталып бейнеленеді. Осының ... ол ... ... оны ... ... танығаннан кейін барып ат қояды.
Мұндай ажырату белгілері ұжымдық ортада ... ... ... ... жасалуының бір жолы – ұқсату. Ол күнделікті өмірде, тұрмыс
тәжірибесінде ... ... ... ... ақиқат дүниені
бақылап салыстыруы, оны өз іс-әрекетімен салыстыруы, әр түрлі дүниелердің
ұқсас жақтарын салыстыруы ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір ақиқат дүниенің атауына айналады.
Көркем мәтін – ұлттық бітім-болмысты, ... ... ... мен оның өмір сүру ... ... ... мен наным-
сенімін таныстыратын біртұтас дүние. Көркем мәтін - ұлттық ... ... ... ... ... көркем шығарманың бойынан сол ұлт
туралы материалдық та рухани да мәдениет ... ... ... ... ... бағытында тіл адамның танымындағы мәдени
константалар (тұрақты құндылықтар) ... ... ... ... ақпараттар негізінде тілдің қызметін зерттеп айқындау жүзеге асады.
Лингвомәдениеттану бағытының негізгі мақсаты – ... ... ... ... ... және ... ... жетістіктері мен
тәжірибелерін, ұлы өркениетіне қатысты ақиқат ... ... ... ... зерттеу. Тілді лингвомәдени бағытта ... ... ... ... ... және сипаттамалы (синхронды)
зерттеу әдістері қатар қолданылады. ... ... ... ... салт-дәстүр, өнер, астрономия, т.б ғылымдармен тығыз байланыста
зерттеледі. Лингвоелтанымдық ... ... ... - ... екі ... үш ... ... салыстыра отырып, ұлттық
нышандарын айқындайтын, сол елдің болмыс-бітімін, халықтың мінез-құлқы ... ... ... көрсететін тілдік ұғымдар мен белгілерді
зерттеу. Бұл бағытта қарастырылатын объектілер белгілі бір елдің ... ... тән ... ... ... жоқ ... ... көрсете
алатын тілдік бірліктер болуы керек. Мысалы, қазақ тілінде белгілі ... ауыс ... ... үшін ... күнделікті көріп жүрген, болмысы
әбден танылған ұғымдарды қолданады.
Лингвомәдениеттанымдық тұрғыдан алғанда, тіл ... ... ... ... құрал ғана емес, сондай-ақ ұғым – тіл – мәдениет
жиынтығынан құралатын, тұтас дүние ... мол ... ... ... код, қор, ... ақпарат көзі ретінде ... ... ... әлеуметтік мүмкіндіктерден туындайтын маса мол алуан түрлі
ақпарат тілдік арналар ... ... ... бұл ... концепт
немесе ұғым арқылы түйінделеді. Ұғым белгілі бір объектінің ең мәнді
белгілерін көрсететін ... ... ... ... ... ең ... қатар, мәнді емес белгілерін де қамтиды екен.
Тіл мен мәдениет екі ... ... ... ... ... толықтыратын, өзара тығыз байланысты тұтас жүйе. Мәдениет – қоғамдық
фактор, оның мәдени тұғырға көтерілуіне әлеуметтік ... ... ... бір этностың мәдениеті екінші этносқа оның тілдік таңбалары арқылы
баяндалады. Демек, кез келген ұлттық тілдің сырын шынайы тану үшін ... ... білу ... оның ... ... сол тілде
сөйлеуші этностың сан ғасырлық жүріп өткен тарихымен, күнделікті өмірде
орныққан мәдениетімен, ой ... ... ... ... пен ... бір ... ... - тұс келеді. Яғни, тіл – адами нақтылықты
адамзаттың тіршілігі өтіп ... әлем ... ... Ал ...... ... екені белгілі. Әрине тіл физикалық нақтылықты
қалыптастырады дей алмаймыз, ... ол ... ... жасау барысында осы
нақтылықты әлеуметке жеткізуші ғана. Дегенмен ... ... ... тани ... ... тіл ... пен ойлаудың кейбір мәселелерін
шешудің қосымша құралы деп есептеу де қате болар еді. Шын мәнінде, ... ... ... ... ... негізінде жасалады. Адамның қандай да
бір құбылысты әрқалай ... ... ... ... ... ... ... сай болуымен байланысты.
Тіл – мәдениеттің өмір сүру формасы болса, мәдениет - оның ішкі мәні.
Осы тұрғыдан алғанда тіл мен ... ... ... ... ... бір дүние деуге ... Тіл мен ... ... ... ... сипаттау, жарыққа шығару қасиеттерін анықтайтын арнайы
ғылым керек, ол - өзіндік ... ... бар, ... ... ... бар ... ... Тіл - тек мәдениетті танытушы
құрал ғана емес, тілдің ... оның ... ... құрап, негізін
қалайтын ұлттық рухтың ізін айқындап тұратын ұлы күш. ... ... тән ... ... ... анықтауға болады.
Ол бұндай зерттеулерге тілдің кумулятивтік қызметі ... ... ... тілдік бейнесіндегі ұлттық сипатты ... ... тіл, ... ... ұғымдарының өзара байланысы
тұрғысында қарау қажет.
Әр халықтың басынан кешкен тарихы, бүкіл ... ... ... ... өмір ... ... тұрмысына қажет
бұйымдары, әдет-ғұрпы, ... ... т.б. сол ... таңбасы емес,
дүниенің тікелей бейнесі емес, оның біздің ... ... ... ... ... ... яғни «дүниенің тілдік бейнесі». Осыған
байланысты профессор А.Салқынбай: «Әлем бейнесінің ... ... ... сана ... ... бейнелейтін тіл – адамзат танымының
феномені. Тіл – тек ... ... ғана ... адамзат дүниетанымы мен
сананы қалыптастырып, дамытуға қызмет ететін күрделі құрылым. Тіл ұлттық
мәдениеттің ... ... бірі ... қана ... ... ... ... негізі саналады. Мәдениет тіл арқылы жүйеленіп, қалыптасып дамиды.
Тілдің қоғамдағы рөлі қарым-қатынас жасау сипатымен ғана ... ... ... ... мен ... да ... ... [6], - дейді. Демек,
қандай да болмасын, заттың атауы оны тек атап қана қоймай, ... ... ... Ал ... ... ... белгілі бір халықтың ... ... ... іске ... ол ... ұжым өмір ... нақты
жағдайларға байланысты әртүрлі болады. Әртүрлі ұжым бір затты ... ... ... қолданылатын жағынан танып, оны өзіне
таныс құбылыстармен байланыстыратыны белгілі. Яғни, ат ... өмір ... ... ... ... ... ... заттар
түрінде тілде сөзбен аталып бейнеленеді. Осының негізінде ол затты танып,
біліп, оны басқалардан ажыратып танығаннан кейін ... ат ... ... ... ... ... ортада әртүрлі болуы мүмкін. Тіл
білімінде ол белгілер ... деп ... ... ... ... ... ... берудің көркемдік амалы – ұқсату. Ол күнделікті өмірде,
тұрмыстық тәжірибеде ... ... ... ... ... ... салыстыруы, оны өз іс-әрекетімен, тәжірибесімен
салыстыруы, ... ... ... ... ... ... ... солардың негізінде танымын кеңейту осы қасиетке негізделеді.
«Қазақ тілі диалектілік лексикасының ... және төл, ... ... деп ... ... ... ... өңірінің
жергілікті тіл ерекшеліктеріне негіз болған лексикалық ... ... ... ... ... туралы сөз болады.
Тіл этноспен бірге жаралып, бірге өмір сүреді десек, оның бастапқы
белгісі өсу, ... ... ... осы күні жергілікті тіл
ерекшелігі, яғни диалект деп ... ... ... ... ... диалект сөздерді тек этимологиялық, семантикалық,
семасиологиялық, ... ... ғана ... ... ... да қарастырып, мәдениетпен, халықтық этнографиямен жақындастыра
зерттеу қажеттігі туды.
Диалектілік жүйенің пайда болуына тағы бір себеп – ... ... ... яғни ареалды қарым-қатынастың ықпалы. Оқшауланған сөйленіс өзінің
негізгі диалектілік сөйленіс тобы көлемінен соншалықты алыстап кептегенімен
оған өзін ... өзге ... ... қатысы жоқ тілдер айқын әсер етеді.
Бұл жөнінде диалектолог-ғалымдар Ш.Сарыбаев, ... ... ... жеріндегі қазақтар қарақалпақ, өзбек, түрікмен
халықтарымен аралас тұрады, сондықтан олардың тілінде аталған ... ... Осы ... ... ... ... Монғол, Ресей
қазақтарының тілі де ... ... ... ... оқшауланған
сөйленістер де лексиканың негізін жалпыхалықтық лексикадан алады, ... ... шығу ... ... ... диалектілік құбылыстар,
дәстүрсіз диалектілік ерекшеліктер болып бөлінеді» [7, 16].
Қазақ тілінің ... ... ... ... төрт халықтың:
араб, парсы, монғол, орыс тілінен енген болып есептеледі. Оның ішінде араб,
парсы тілдерінен сөз ... ... да ... ... ... болып қалыптасуынан бұрынырақ басталғаны айтылады. Қазақ тілі
диалектілік лексикасы шығу төркіні ... ... ... ... ... төл ... ... айнала қоршаған ортамен алыс-
беріс қарым-қатынас ... ... ... ... қабылдағаны жайлы
жеке сөйленіс (говор) немесе жалпы диалектілік лексика мәселелеріне қатысты
зерттеулер де сөз ... жүр. ... ... ... ... ... Н.Жүнісов араб, иран тілдері сөздерінің қазақтардан ... ... ... ... ... сол арқылы ауысқаны
жайлы айта келіп, әдеби тілде қолданылмайтындықтан ... ... деп ... ... [8, 114]. Бұл ... ... ... сөздер күнделікті өмірге қажетті зат атаулары көлемі жағынан
иран тілдерінен ауысқан сөздер басым ... ... ... ... деп ... тарауда
сөзжасам тәсілдері арқылы пайда болған жаңа қолданыстар туралы сөз ... ... ... ... бір ... ... оның басқа
тармақтары сияқты көлемдік жағынан да мағыналық жағынан да ... ... ... ... Бұл оның ... ... ... қатар күнделікті қарым-
қатынас құралы қызметінің нәтижесі. Жалпы ... ... ... ... ... тыс қала ... ... пайда болған
ұғымдарды атау қажеттігі қоғам иесінің, тіл иесінің бәріне ... тек ... тіл ... жаңа ... жалпыхалықтың әдеби атауымен қатар
жергілікті атауын жасап екеуін қатар қолдануы мүмкін. немесе тіл иесі ... жаңа ұғым ... ... ... ... жат ... Бұл соңғысы бөтен
тілдік ортада шекаралас, аралас аралық ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... ерекшелік. Жоқ нәрсені іздеп
табуға білмейтін затты танып білуге деген талап адам баласына тән ... ... ... ... ... өзгертеді, қарым-қатынасқа түседі.
Мұндай жағдайда белгілі затты, құбылысты ... ... ... ... ... ашу ... келіп туады. Өмірдегі жаңа зат пен
құбылыстарды атау мұқтаждығын туғызады. Жаңа сөз ... ... ... ... Бұл ... ... ... атымен келген сөзжасам
заңдылықтары, сөзжасам тәсілдері сияқты ұғымдарды тіл ғылымының саласын
қалыптастырады. Қарым-қатынас ... тіл, тіл ... сөз, ал ... ... мол тіл ... саласы. Диалектілік лексикада тілге тән
заңдылықтар сөзжасам заңдылықтары арқылы әр кезеңде толығып жетіліп ... Оның ... әр ... ... ... ... көру қиын емес.
Диалектілік лексиканың да үлкен қабатын туынды сөздер синтетикалық
тәсіл арқылы жасалған туынды сөздер құрайды. Сөйленістерге ... ... ... әр тәсіл арқылы жасалған сөздердің ... ... Ол ... сөзді жасайтын жұрнақ та негіз де әдеби тілген тән бола ... ... ... ... ... сөз сыңарларының тек әдеби
варианттардан ... ... ... ... ... ... біреуі диалектілік біреуі әдеби сөз болып келуінен диалектілік
мағына жасалатынынан аңғарылады. Мұндай ... ... ... тән ... табиғатынан хабар береді. Осыған қарағанда Ғ.Қалиев
мынадай тұжырым жасайды: «Диалектолог үшін ... ... тіл ... ... құбылыстар ғана емес, әдеби сипаты жоқ ... ... ... жүйесіндегі өзара қарым-қатынастары мен
қалыптасқан ерекшеліктерін ашып көрсету деп тұжырымдайды. Яғни ... ... ... ... ... бен сөз тудырушы тұлға. Бірыңғай
әдеби элементтерден де құралады немесе олардың біреуі ... ... ... ... Келесі жағдайда сөзжасамдық элементтер:
негіз де сөз тудырушы тұлға да диалектілік болуы ... ... сөз ... терең зерттеген Ғ.Қалиев аталған
ерекшеліктеріне қарай синтетикалық тәсіл ... ... ... ... тіл мен сөйленістердің сөзжасам деңгейіндегі жүйелік
қарым қатынастары негізінде төрт ... ... ... көрсетеді:
1) әдеби негіз + әдеби қосымша – диалектілік ... ... негі + ... ...... ... ... негіз + диалектілік қосымша – диалектілік туынды;
4) диалектілік негіз + диалектілік ...... ... диалектілік лексикадағы осы үлгіде жасалған туындылар қазіргі
тіл құбылыстарымен тек тарихи тұрғыда байланысады деп тұжырымдайды [9]. Бұл
пікір диалектілік ... ... де ... да түп ... ... қойнауына тартатынын, олардың семантикасын қазіргі күйінде қабылдауға
тура келетінін білдіреді. Ал олардың семантикасына ... үшін ... ... ... қажеттігі анық.
«Диалектілік тұрақты тіркестер – рухани мәдениет көрсеткіші» деп
аталатын тараушада жергілікті ... ... ... ... ... болу ... ... сөз болады. Диалектілік
тұрақты тіркестер пайда болып жасалуы жағынан алғанда ... ... ... ... фразеологизмдерді жинау, зерттеу сипаттау
диалектілік лексиканың ... мен ... ... ғана ... ... ... ... тіл тарихына қатысты шешімі
табылмай жүрген ... ... ... ... ... ... сенімді
дереккөз. Олардың бойында дыбыстық-грамматикалық құрылыстың ... ... ... ... ... ... ... бойынан
диалектіге тән сөзжасам және түрлену жүйесі айқын көрінеді. Үшіншіден,
диалектілік тұрақты тіркестер ... ... ... құрамын байытуға
азды-көпті үлес қосады. Төртіншіден, фразеологиялық тіркестер семантикасы
ауқымды, терең. Олардың ... ... ... ... ... ... Диалектілік тұрақты тіркестер жеке зерттеу нысаны
болып Қ.Қалыбаеваның еңбегінде көрініс ... [10]. ... ... ... ... ... тіркестер жайлы
С.Мұстафаұлының зерттеулері [11] диалектілік тұрақты ... ... ... бола алатын көлемде және мазмұнда екенін дәлелдеді. Ғ.Қалиев
диалектілік тұрақты тіркестерді біртұтас лексикалық мағынаның ... ... ... ... ... типтердің бірі
ретінде қаралуы тиіс деп айымдайды. Лексикалық типтердің басқа ... оның ... ... де сөзжасам процесімен тікелей байланысты.
Тұрақты сөз тіркестері тарихи жай ... ... ... ... ... объектісі болып табылады.
Фразеологиялық тіркестердің күрделі табиғаты ... ... сөз, ... ... ... ... [12, 13].
Мұндай салыстырулар сөз, еркін сөз тіркесі фразеологиялық ... жеке ... ... ... ... ... ... негізгі
тірек компоненті сөз. Фразеологиялық тіркестер ... жеке сөз ... Егер ... сөз ... ... ... сөз ... сәйкес келеді. Диалектілік тұрақты тіркес белгілі аймақтың
тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүр, географиялық ... ... ... ... ... ... ... тұрақты бейнелі образды түрде
жұмсалатын дайын тілдік ... ... ... ... ... ... тіркестерге қарағанда оларды құрайтын сыңарлардың шығу
тегіне қарай ерекшеліктері ... ... ... ... деп ... ... ... жергілікті тіл ерекшеліктерінің
бағалауыштық мәні туралы сөз ... ... ... ... ... және ... ... негізінде
сипатталады. Белгілі бір сөздің денотаттық мағынасын денотаттық семалар
танытса, коннотаттық компонент ... ... ... ... ... Денотаттық семалар объективтік шындық дүниесіндегі заттар мен
құбылыстардың бейнесін ... ... ... ... тапқан
денотаттардың бейнесін танытатын семалар болып танылса, коннотаттық ... ... ... ... ... ... ... туындай келе,
белгіленген затқа деген жаңа көзқарасты өзге қатынасты білдіретін ... ... ... ... ... ... белгілі бір көркем мәтін
ішіндегі коннотаттық компонент мағынасына тең келетін ... мен ... ... ... да астарлы ойдың өрбіп, ұласуына себепші
бола алатынын аңғартады. ... ... ... ... ... негізі болуы заңды. Мысалы Қ.Әбдіқадыров ... ... ... ... ... ... ... сөйлеміндегі одағай айтылған сөз
тіркесіндегі одағай коннотаттық мағына реңкінде беріліп тұр. Сондай-ақ ... ... да ... ... ... мақсатында
қолдану негізі арқылы коннотаттық мағына туындағаны байқалады. Мысалы: ... ... деп ... доғарып жатқанда, қарнын кебеже теңдегендей қылып
өгіздің егіс қорғанға ... ... ... ... ... теңдегендей
деген диалектілік коннотацияның әсірелеп бейнелеу мәнін беріп тұрғаны
мәтін ... ... ... - ... ... ... тән ... құбылыстар. Ауызекі
сөйлеу, яғни коммуникативті акті арқылы жеке тұлғаның санасында жатталып,
жұмсалымдық, ... ... жиі ... жеке тұлғаның
индивидуальді сөздік қорына сіңген диалектілер сол ... ... ... ... жалпылық сипатқа ие болады. Басқа аймақ жүрсе де жеке тұлға
белгілі бір затты не ... өз ... ... өз ... ... танытады. Ауызекі сөйлеу әрекетінде солай атауға әбден
машықтанған әрбір адам ... ... ... ... ... ... ... вариантымен атауды әрқашан тиімді, лайықты деп санайды. Бұл заңды
құбылыс. Адамзат үшін ақиқат дүние біреу ... оны ... ... ... біртұтас бейнесін санада қалыптастыру әрекеттері әр адамзатта, ... әр ... сан ... ... ... Сондықтан тіл иесінің
ой-өрісіне, концептуалдық әлеміне байланысты дүниенің ... ... ... ... ... ... ... суреттейді, ал тіл иесі
танымдық ойын өз тілінде сақталған дүние ... ... ... Сол ... диалектілер арасында да көпмағыналылық, омонимдік,
синонимдік ерекшеліктер жиі ... ... ... ... ... ... ... құрамы жағынан әр ... ... ... ... баспақты мағынасы, қолданылу қызметіне қарай әдеби
тілдегі мағынасына жақын келеді. Мысалы, ашар диалектісі батыс ... ... ... ... ашарын жоғалтып алып, үйге ... ... ... ашар сөзі ... ... ... яғни ашу
әрекетінің сол өңір адамдарының танымында бірінші болып ұғынылып, оның кілт
номинациясын гөрі, заттың ... ... ... ... ... ... Ал қарақалпақ говорында ашар сөзі винт бұрайтын құрал ... Бұл іске ... ... ... ... пайдалану керек.
Бұл жерде де әдеби тілдегі кілт сөзінің екінші ... ... ... ... ... ... ... гөрі, бұрау қызметіне қарай, яғни
әрекеттік, қолданымдық қызметіне қарай танып, қалай танылса, солай атау сол
өңір ... ... ... тұр. ... ... ... мысалдары
заттың (ақиқат дүниенің) қызметі мен әрекетіне қарай аталуы ... ... сол ... ... сөздер болып тұрғаны байқалады.
Осы секілді аша сөзінің де кең қолданысқа ие ... ... мен ... ... қатарын толықтыратынына талдау
жасап көрелік.
Аша сөзі Қазақстанның шығыс өңіріндегі Семей, Талдықорған говорында
айыр ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Қарақалпақ говорында аша сөзі ... ... ... ... ... сол сияқты осы өңірдің Шет
говорында баған деген ... ... ... ... ... ... ... Ал Қызылорда говорында арық түрі ретінде
қолданылады. Батыс Қазақстанда Аша сөзі екі ... ... ... ұғымын
білдіреді.
Бұл жерде аша сөзінің көпмағыналы қолданысы да, омонимдік қолданысы ... ... аша ... айыр ... ретінде қолданылуы мен баған ретінде
қолданылуы және арық ... ... ... ... аяқ ... бір біріне диалектілік омоним сөздер болып келеді. Дегенмен де
олардың бастапқы санадағы ... ... бір ... заттың екіге айырылуы
бейнесінен туындайды. Осы бейне бірнеше ақиқат дүниенің номинативті атауына
пайдаланылып, қолданыс тапқан. Бұндай ... ... ... ... ... ... секілді. Себебі, бастапқы ұғымы күңгірт
болса да анықтау болатын, мағынасы ... ... ... ... ... ... ... екі айырылуы мен таудың екі арасын ... ... ... ... білдіреді. Себебі, айыру,
айырықты білдіру, яғни екі ... ... ... алыс ... ашамай диалектизмін талдап көрсек. Ашамай Қазақстанның солтүстік
өңірінде (Қостанай, Щучинск) «аш өңді» деген сыни мағынаны танытады ... ... ... қатысты айтылады. Сатуға әкелген сиыры ашамай мал ... ... ... ... Шұбартау) ашамай деп жауыр түйеге арнап
жасалған ер сияқты ағаш ... ... Бұл ... ... ... да, мағыналық жігі де бір бірінен алшақ, ... ... ... дүниені танытатын номинативтік атау дәрежесінде болғандықтан, оларды
толық омонимдер деп ... ... ... ... ... сөздер мен сөздердің
вариантты қолданысы толықтырып отырады. Дегенмен, дублет ... ... ... ... ... ... айқындауда біраз кері ықпалын
тигізетін жағдайлар кездеседі. Мәселен, түгелдеу/түгендеу, ... ... ... ... жиі ... Бұл ... ауызша тілге
аса қатты кедергісін тигізе қоймас, бірақ жазба тілде ... бір ... ... ... жазу ... бар.
Жалпы диалектілік синоминдер төл тіліміздің сөздік ... ... ... ... ... ... кейде заттың атауы болуға сұранып
тұратын диалектизмдердің ... тіл ... еніп бара ... да ... ... ... кесе деп ... жүрген тұрмыстық бұйымның аяқ,
пияла, сапалша деген диалектілік синонимдері кезедеседі. ... аяқ ... ... ... пияла деп Қазақстанның оңтүстік өңірлері (Жамбыл,
Сайрам, Шымкент, Шу, Мойынты, ... ... ал ... сөзі ... ... кесе ... ... болып саналады.
Диалектологтардың зерттеулерінде синонимдер екі сыңарлы, үш сыңарлы,
төрт сыңарлы, бес, алты, жеті, ... ... ... ... ... ... екі ... синонимдік қатарға қолқап –
биялай, таға – нағашы ... ... Үш ... ... ... – деңгене – жора диалектілерін жатқызады. Төрт сыңарлы синонимдер
қатарына бәкі – бекі – ...... ... келтіреді. Бес сыңарлы
синонимдік қатарға ырғақ – шотеке – сүңгуір – шотаяқ – жұтпа ... ... ... басы имек ... Алты ... ... ... иінағаш –
суағаш – мойынағаш - әпкіш – күйенте – құрамыс. Жеті ... ... ......... – оттық – спешке – шпешке – шырпы. Сегіз
және одан көп сыңарлы қатарлар: күнбағар – ......... ......... – күнбағыс.
Диалектілік синонимдер қатары осылайша сегіз қатардан ... ... ... оның ... ... да ... молаюы әбден мүмкін. Себебі, тіл
өзгермелі құбылыс, қоғам дамыған сайын, тілдің қолданымдық аясы да ... ... жаңа ... жаңа ... ... толысып отырады.
Осы тұрғыдан келгенде диалектілік лексикологияны тереңінен зерттеу қажет.
Құрылымдық тіл білімі тұрғысынан ғана ... ... ... тікелей қатысы
тұрғысынан, яғни антропоцентристік бағыт тұрғысынан ... ... ... ... ішкі ... атаулық мән-мағынасын кеңінен ашып
көрсететін тиімді қолданыс ... дау ... ... ... ... диалектілік
омонимдер, диалектілік синонимдер, диалектілік ... ... ... қарастырылады.
«Қазақ тіліндегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің көркем әдебиеттегі
қолданысы» деп аталатын екінші ... Сыр ... ... ... ... нақты лексикалық ерекшеліктер, семантикалық
ерекшеліктер, ... ... ... ... ... ... лексикалық ерекшеліктер» атты тараушада
әдеби тілде баламасы, синонимі бар ... ... ... ... ... мен ... ... арасына біржола шекара қою қиын, қоғам
дамуына, тілдің ішкі дамуына сай ... ... ... жаңа ... болуы сияқты өзгеріс диалектілік лексика мен әдеби тіл арасында ... ... ... әр ... өмір ... ұлттық тілдердің
жалпыхалықтық әдеби тілімен қатар жалпыхалықтық мәні жоқ, жергілікті,
аймақтық ... ... ... ... ... жүріп дамып отыратыны заңды
құбылыс. «Көркем әдебиет тілінде диалектизмдерді пайдалануды сөз еткенде
біз екі ... ... ... ... ... өз
баяндауларында пайдалану мәселесі бар да, кейіпкерлердің тілінде беру ... ... ... ... ... кейіпкерін өзіне тән ерекшеліктерімен
толық көрсету мақсатында диалектизмдерді әдейі қолданады. Бұл – жазушының
кейіпкерді ... ... ... ... ... ... ... сөздерді автордың өз баяндауларында қолданудағы мақсаты - әдеби
тілде баламасы жоқ диалектизмдермен тілімізді ... ... ... ... ... әдебиетінің проза саласындағы
лексикалық нормаларды танып-білуде, бүгінгі ... ... ... ... ... қажеттігін айтады:
1) диалектизмдердің (жергілікті элементтердің) жұмсалуы, яғни орыс тіл
білімінде диалектизация деп аталатын ... ... ... ... ... ... күй-қалпы, өріс алу бағыты;
2) жалпыхалықтық тілге тән бейнелі (образды) ... ... ... ... ... көне, сирек кездесетін сөздердің жұмсалуы;
4) синонимдерді таңдау, идеографиялық және стильдік синонимдердің
қолданысы;
5) лексикалық жаңа қолданыстардың орын алуы (қажетсіз тұста жаңадан сөз
жасау ... ... бар ... ... жаңа ... ... ... сөздер мен тіркестерді қолдану, сөздердің тіркесу аясын кеңіту
арқылы сөз ... ... ... ... ... яғни ... ... генезистік т.б. жарыспалы элементтердің дұрыс-бұрыс
жұмсалуы;
8) белгілі бір сөз тудырушы элементтердің және ... ... ... ... ... көркем әдеби тіл арқылы лексиканың стильдік жіктерге (поэтизм,
қарапайым сөздер, канцеляризм т.т.) ажыратыла ... [14, 228 ... ... ... ... ерекшеліктерін айта келіп,
ғалым Ш.Сарыбаев көркем ... ... тіл ... ... ... ... көзқарасқа келіспей, көркем шығармада әдеби тілде
баламасы бар диалектизмдерді ... ... ... ... соңды естіле
бермейтін, әдеби тілде баламасы жоқ кейбір тіл ерекшеліктерін қолданған
дұрыс деп санайды. Олай ... ... ... тіл ... ... байытатын жерлері де, шұбарландыратын жерлері де бар. Осы
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... түсіндіреді: «Диалектизмдерді автордың өз ... ... бар да, ... кейіпкердің тілінде пайдалану
мәселесі бар. Екеуінің әр ... тән ... ... ... Жергілікті сөздерді автордың өз баяндауларында қолданудағы негізгі
мақсаты - әдеби тілде баламасы жоқ ... ... ... ... ... ... стилінде кейбір диалектизмдер әдеби тілдік баламасы ... да ... Бұл – таза ... ... ... мәселе.
Кейде бір сөйлемде бір сөзді екі рет немесе одан да көп қайталап қолдануға
тура келеді. Егер ... ... ... ... халық тілінде диалектілік
сыңары бар болса да оны жазушылар көркем әдебиет стилінде қолданады.
Диалектизмдердің көркем ... ... ... екі ... ... ... ... екіншісі – диалогта. Авторлық ремаркада, кейіпкер
тіліндегімен салыстырғанда, диалектизм аз қолданылады. ... ... да ... ... ... ... Өйткені, әр адам, әсіресе әрбір сөз шебері – таза ... ... ... сонымен қатар белгілі дәрежеде, белгілі бір ... ... де ... ... ... ... ... баяндауында
әдейі қолдануы да мүмкін. Мұның көркем әдебиет стиліне еш оғаштығы жоқ
[16,48].
Қ.Әбдіқадіровтің ... ... ... ... ... тұрған
диалектизмдер көптеп кездесетіні байқалды. Мысалы:
Оның табиғи нұры пардазбен (қолдан жасаған, қосымша ажар) он есе ... ... ... ... ... кәнизәгінін, сұлулығына мақтанғандай
(«Мың бір түн», 89 - бет)
«Басыңа қонған бақ құсың қайырлы болсын, балам! Түсімде ат ... ... ... ... ... ... ... екен» деп, біраз сүйінгендік сөз
айтты. Оның ... де ... ... ... ... («Мың бір
түн», 132 - бет)
Сол үшін мені шарапқанадан шығармай отыр («Мың бір түн», 284 - ... ... ... бастықтар) шақырып алып, сарайда жатқан
адамдардың бәрін айдап ... ... ... ... ... таң
атқанша зынданға қамап, таң атқан соң сардардың біреуіне ... ... ... 290- ... Мысырдың бағалау базарында тұрсам, бұл кісі бағалау базарда осы
алтынды қалтаға салып ... ... ... бір ... 291- ... ... ... қалтаны сандығының үстіне қойып, өзі дәрет алғалы
далаға шығады. ... қызы ... су ... ... ... ... бір түн», 295- бет)
һамбалға (жүк көтеруші) алған астарын көтертіп, қала жанындағы тауға
қарай жүре ... ... ... ... ... һамбалдың көзін байлады
(«Мың бір түн», 309 - бет)
Қарағым-ау, бұл жігіттердің бәрі де қалың елден ... ... ... ... ғой ... бір ... 335- ... «Көп ауырған емші болады, көп ... ... ... ... бір ... ... Ал астың сарбазы (әскері) түгел екен, енді сардары ... деді ... бір ... 284 - ... ... ... пісіріп сататын жер бар екен («Мың бір түн», 426-
бет)
Мұнда да кәбаб жеді.
Сөйтіп, сол саудагер жастар, Ғалиді шапарқа ... алды да, ... ... болды («Мың бір түн», 426 - бет)
Сүт менің ... асым еді, оның иісі ... ... соң ... ... ... сүтті де, шарапты да іштім («Мың бір ... 484- ... ... ... ... ... ... сарапшы
сияқты сөздер қазіргі тілімізде жаңадан қолданысқа еніп, тұрақтанып келе
жатқан сөздер ... ... ... Қ.Әбдіқадыровтың аударуымен жарық
көрген 1960-жылдары бұл атаулардың орысша ... ... ... ... ... өз тарапынан осы атауларды ұсынбағанмен, ... ... ... ... ... ... мағынасын нақтылап,
түсіндіріп отырған. Сол арқылы осы сөздердің баламасының ... ... ... ... ... ... жол ашқан деуге
болады. Тіл этноспен бірге жаралып, бірге өмір ... ... ... ... өсу, ... ... ... осы күні жергілікті
тіл ерекшелігі, яғни диалект деп танылып ... ... ... ... ... ... тек ... семантикалық,
семасиологиялық, тарихи тұрғыдан ғана емес, сондай-ақ экстралингвистикалық
мақсатта да ... ... ... ... ... ... ... Ғалым Ш.Сарыбаев көркем әдебиеттердегі кейбір
диалектизмдердің орынсыз ... ... ... ... ... жазушылардың әдеби тілімізде қалыптасқан сөздердің
орнына жалпыхалықтық сипат ... ... ... ... өз
баяндауларында жиі қолдануын біз құптай алмаймыз» дей ... «Ақ ... жар ... ... ... қалай-солай (қалай болса
солай), мадықтау ... ... ... ... сипат бере
алмайтынын көрсетеді. Сонымен қатар көпшілікке ... ... де ... әдебиеттерде берілмеуін ескере отырып, осындай
қолданыстардың Ғ.Сланов пен ... ... ... ... жуырқан (көрпе), жары (жартысы), келе-жағында [17].
«Көркем шығармалардағы семантикалық ерекшеліктер» атты тараушада Сыр
өңірі ... ... ... ... ... мағынасы бар
сөздер талданады.
Көркем мәтінде қолданылатын диалект сөздердің ... ... ... ... ... қызметін анықтау жұмысы орынсыз
қолданылған ... тіл ... мен ... тіл ... енуге бейім
тұрған диалектизмдерді айқындауға мүмкіндік береді. Ақын-жазушылардың тілі
арқылы сөздік қорымыздың қатарын ... ... ... ... негізінде қалыптасқан атауыштық сөздер мен ұмытылып бара жатқан
көне этнографизмдерді жаңғыртуы арқылы және де ... ... ... ... диалектизмдері қайта дүниеге әкелуі арқылы сөздік қордың
шеңбері ұлғая түседі. Осыған ... ... ... ... жазу ... ... тілінің бейнелеу құралдарын пайдалана
отырып, ұлттық тілдің жасырын жатқан байлықтары мен мүмкіндіктерін ашады.
Олар өз ... ... тіл ... ішкі заңдылықтарына сәйкес
келетін, ... ... ... ... тіл ... төрінен орын алатын
тілдік асыл құндылықтар жасайды. … Қаламгер халықтың тіл ... ... ... тіл нормаларын ескеріп, тілдік құралдарды көркем дүние ... ... ... нәтижесінде көркем дүние туындайды. Жазушы тілінің
суреттеу шеберлігі, көркемдік ... ... ... ... ... бояуы айқындалады. Прагматикада барлық назар адамға (субъектіге)
бағытталады», – ... [4, 228 ... тіл ... яғни диалектизмдер тіліміздің сөздік
құрамында елеулі орын алатын тілдік жүйе ... ... ... ... ... ... қалыптасып, кейін қолданымдық аясы
кеңейіп, жалпыадамзаттық сипатқа ие болып, номинативті атау ретінде сөздік
қорға ... ... ... ... ... ондай сөздер
қажетсіз, олардан ... ... ... ... ... пікірден аулақ
болуымыз керек. Ол үшін жергілікті тіл ... ... ... мен ... ... актілеріндегі қазақтың ұлттық бітім-болмысына
тән көріну өзгешеліктерін ескере отырып, көркем ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі орны ... ... ... ... ... ... ... көрсету
қажет. Осыған байланысты көркем шығармаларда диалектілердің қолданысын сөз
еткен ғалым ... ... ... ... ... жете түсінуі үшін де, жазушылар үшін де мәні зор. Кейде жазушы
өз ... ... ... ... Бұл – ... ... жан-жақты, толық көрсетуіне мүмкіндік береді», - дейді
[9].
«Көркем шығармалардағы этнографиялық ерекшеліктер» деп ... ... бір ... ғана тән, басқа жерлерде қолданылмайтын
немесе олардан түбегейлі ерекшеленетін заттар мен ... ... ... ... жалпыхалықтық тілде баламасы болмайтындықтан,
оларды сипаттама түрінде ғана беруге болады. Белгілі бір ... ... ... ... сипат ала алмай отырған, бірақ сол
заттың негізгі жалғаз атауы болып танылып отырған ... ... ... әдеби тіл қатарына енгізу керек сияқты. Бұл жердегі бір ғана
аймаққа тән деген қағиданы сол сөзге ғана қатысты тілдік ... ... деп ... ... ... еді. ... мәтіндердегі жергілікті
тіл ерекшеліктерін зерттеу арқылы осындай құбылыстарды айқындауға болады.
Соның негізінде әдеби сөздік қорға жаңа атауларды ... ... ... ... ... көне ... болып келеді. Сөздік ... яғни ... ... көрсетілмеген, қолданымдық аясы
тарылған, бірақ көнекөз қариялар ... ... көне ... ... ... жұмсалымдық деңгейінің шектеулі екенін және белгілі
бір аймақта ғана көрініс тапқанын ... ... ... ... жүр.
Жалпы тілдік қолданыстың аймаққа тән өзіндік ерекшелігі, ... сол ... өмір ... ... халықтың идиоэтникалық тұрмыс-
тіршілігімен ... ... ... ... Бір ... ... ... өзі дөрекі сөйленістерге бейімделсе, кейбір аймақтарда сыпайы
сөйленістерге бейім келеді. Аймақтық тілдік ... ... ... ... семантиканың қаншалықты сақталғанын байқауға болады.
Ал идиоэтникалық семантиканың өзі ... ... ... ... мәдениет лексикасы негізінде анықталады. Идиоэтникалық семантика
ұғымын тілде ... ... ... ... ... фактілердің «сөйлеуі» деп түсінуге болады. Себебі идиоэтника сөзі
«ұлттық ерекшелік» дегенді айқындайды. ... ... ... ... ерекшелікті, этникалық өзгешелікті, этнос болмысын танытатын
семантика дегенді білдіреді. Байқап қарасақ, идиоэтникалық семантиканың өзі
материалдық және рухани ... ... ғана ... ... ... ... бір ғана ... заттық атаудың бірқатар аймақтарда басқаша
айтылуы жиі ... Осы ... ... ... ... мәдени диалектілерді
тек диалектілердің лексикалық ерекшеліктері деп танытып, тақырыптық топтар
қатарында ... ... ... ... ... ... мәдени мағына беріп тұрған атауыштық мәндегі
сөздерін этнодиалектизмдер деп атауды ұсынған ... ... ... ... ... дерек қызметін атқарады, олай болса,
этнодиалектизмдер қазақ диалектілері тұрғысынан алғанда ... ... атты ... ... ... ... ... сөз символдары
мен тілдік таңбалары [2, 211]. Оңтүстік Қазақстан өңірінде егіншілік жақсы
дамығандықтан, мұнда ... осы ... ... ... кәсіби
сөздер өте көп. Белгілі ... ... ... ... аясы ... көрініс тапқан. Мысалы, шағыр
диалектісі Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Және оны Қазақстанның солтүстік аймағында, Ресейдің
Орынбор, Саратов ... ... ... жиі қолданылатыны
көрсетілген. Жазушы ... бұл сөз ... ... ... ... ... ... отырған ортасы мен оқиға болып
жатқан жер табиғаты ... ... ... ... сөзі ... де тән ... Жәмі – үлкен, кең деген мағынаны білдіретін белгілі
орынды, ғимаратты ... ... сөз. ...... ... ... жиі ... наша, әпиін, көкнәр секілді есірткі
заттарды үзбей пайдаланатын адам ... ... ... сөз. ... ... Арыс ... жиі қолданылатын жабайы соқа, ескі соқа
мағынасын білдіретін диалект. Жап – Қазақстанның ... ... ... ішіне су жіберетін кішкене арық мағынасында ... ... ... ... аясы ... Бүкіл Оңтүстік қазақстан өңіріндегі
егін шаруашылығымен айналысатын халықтың тілінде кең ... ие ... ... ... бір ... ... сөз ... бұл сөзді
кәсіби сөздер қатарына енгізген ... ... еді. ... – Қазақстанның
оңтүстік өңірінде және Түрікмен, Ташкент, Ашхабад қазақтарының ... ... ... ... еті қалың суық күзге жақын пісетін хош иісті,
тәтті қауынды білдіретін диалектизм. ...... ... ... ... ... ... бір түрін білдіретін сөз.
Торлама – Шымкент, Сайрам, Қызылорда, Шиелі, Жамбыл ... ... жиі ... ... тоқыған тор тәрізді тәтті қауынның
диалектілік атауы. Бұл айтылған диалектизмдер ... ... ... ... ... табылады. Ендеше, әдеби тіл қатарына енгізіп,
өсімдіктер көкөніс атаулары ... ... ... ... отырып,
жалпы халықтық қолданысын ескере отырып, нормаланған әдеби сөз деп тануға
болатын секілді. ... ... ... жерде өсе бермей, тек оңтүстік
өңіріне жақын ... ... ... ... ... диалектілік
лексемалар болып аймақтық сөздіктің қатарынан шықпай жүр. Шындығында олар ... ... ие ... ... сипатын алған сөздер.
Көркем әдебиет тілінде кездесетін жергілік тіл ерекшеліктерінің бәрін
бірдей әдеби нормаға жатқызуға болмайды. ... ... ... ... тіл ... ... есептеледі. Әдеби тіл нормасы, бір жағынан, ... ... ... де ... ... «әдеби тіл» деген ұғым
көркем әдебиет тілі деген ұғыммен барабар емес. Көркем әдебиет ... тіл ... бәрі ... ... тіл ... бола бермейді.
Мысалы, жазушының белгілі бір стильдік мақсатпен ... ... ... ... ... мен ... сөздерді, окказионализмдерді
енгізуі ықтимал. Олардың барлығы бірдей әдеби тіл нормасына сай ... Осы ... ... ... Ш.Сарыбаев: «Көркем
әдебиет тіліндегі тіл ... ... ... ... тіл ... деп
қарамау керек» - дей отырып, ... ... ... ... ... амал ... ... асырылатынын көрсетеді: бірінші, әдеби тілде баламасы
жоқ сөздерді қолдану арқылы; екінші, диалектілік вариант, ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілдегі
синонимдік қатарларды жергілікті сөздермен молайту арқылы. ... ... ... бар, тар ... ғана ... ... ... ремаркаларда автордың өз сөздігінде, суреттемелерінде көп қолдана
бермей жалпыхалықтық әдеби тілдің нормасын сақтау керек [17].
«Көркем ... ... ... ... атты тараушада Сыр өңіріне ғана тән, сол жерде пайда болып,
уәжділік мотивтері сақталып ... ... сөз ... туралы сөз
болады. Кез келген ... ... ... ... ... ... байқалатыны белгілі. Яғни фразеологизмдердің ... ... ... Ұлт ... оның ғылымында, өмірінде, дінінде тіл арқылы танылады.
Ал фразеологиялық материалдар ... ... ... бар деректерден тұрады.
Бұл деректердің түп төркіні таралу, шығу көзі фразеологизмдердің тұлғалық
ерекшеліктеріне байланысты. Фразеологизмдердегі ... ... ... ... даяр ... ... тұрақтылығы сияқты
белгілердің арқасында ұлт тілінде ... ... ... ... мәдени ақпар беретін дағдылы қалыптасқан дүниетаным, ... ... ... ... ... ... құрам сол ұлттық
тілдің әлемін бойына жинақтаған қор ... Егер ... жағы сөз ... онда тіл ... ... ... Қазақ тіліндегі культтік фразеологизмдер ... ... ... ... ... болған. Бұл фразеологизмдер ... ... бір ... ой санасының, жан дүниесінің көзі болып
саналады. Сондықтан халықтың дүниеге көзқарасы ... ... ... ... ... мен реніші, көз жасы мен қорқынышы, тілегі мен ... сол ... ... тығыз байланысты.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көркем әдебиет тілінде жергілікті ерекшеліктерді диалектизмдерді
қолдану ... ... ... – әлі де ... шешілмей келе жатқан
талас мәселелерінің бірі. Қазақ тілі говорларында әдеби ... ... оны ... элементтер де, керісінше, әдеби тілді шұбарлайтын,
оның дамуына, нормалануына бір қалыпқа түсуіне кедергі жасайтын элементтер
де бар. ... ... ... бір ... ... ғана ... кейін
жазушының жиі-жиі қолдануы арқасында, олардың сөз ... ... ... тар ... ... ... ... дейін
көтерілген. Жалпыхалықтық қолданыс дәрежесіне жеткен сияқты сөздеріміз аз
емес. Жазушылар әр ... ... бір ... ғана ... ... тіл
лексикасын байытуға аса қажетті кәсіби сөздерді жалпыхалықтық қолданыс
дәрежесіне дейін ... ... ... мол ... ... сілтемеде
түсіндіріп отырса, құба-құп болар еді. Қазақ говорларында әдеби тіл
кәдесіне ... ... ... ... ... бау-бақша, мақта,
зергерлік, аңшылық, құсбегілік, тағы басқа толып жатқан ... ... ... аз емес.
Көркем мәтінде қолданыс тапқан диалектілік лексемалардың ... ... ... ... келгенде, автордың белгілі бір
мақсатта ... ... ... Көп ... сол өңірдің тұрмыс-
тіршілігіне, өмір сүру болмысы мен кәсібіне тән сөйленіс ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Сонымен, көркем
мәтіндегі жергілікті тіл ерешеліктерін зерттеу арқылы әдеби тіл ... ара ... ... ... ... ... қағидаларын,
диалектілер қатарында жүрген этнографизмдердің ... ... ... ... кейіпкер тілін даралау арқылы оның түсінік түйсігін аша түсіп,
бітім-болмысын айқын көрсетуді мақсат тұтады. Әр ... іс ... ... сөзі де ... бір ... ... ... Жазушы өзге
стильдік элементтерді дайын күйінде көшіре ... ... ... элементтер негізгі қызметінде жұмсалмай, эстетикалық мәнге ие
болғанда көркем тіл ... ... ... ... ... ... ... бағынып, жазушы идеясына тәуелді болады. Диалектизмдер
көбінесе стильдік ... яғни ... ... ... ... үшін немесе жағымды және жағымсыз бағалауыштық мағынаны әсірелеп
көрсету үшін кеңінен қолданылады да, индивидуальді ... ... ... ... ... яғни ... тілдік тұлғасы мен аялық
білімі арқылы көрініс тауып тұрған ... тіл ... ... ... ... ... мәтіндердегі диалектизмдердің ұтымды қолданылуы,
мақсатты ... ... ... ... ... ... мағыналық өрісін кеңейтуге, кірме сөздердің баласын беруге
едәуір септігін тигізетіні сөзсіз. Көркем ... ... ... ... ... ... аясын зерттеп, стильдік қызметін
анықтау жұмысы орынсыз қолданылған жергілікті тіл ерекшеліктері мен әдеби
тіл ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік
береді. Ақын-жазушылардың тілі арқылы сөздік қорымызды кеңейтеміз. Олардың
индивидуальді-авторлық сөз тудыру негізінде ... ... ... ... бара ... көне ... жаңғыртуы арқылы және де
кейбір ... ... ... мәдени диалектизмдері қайта дүниеге әкелуі
арқылы сөздік қордың шеңбері ұлғая түседі.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Қайдар Ә. Қазақ ... ... ... – Алматы: «Ана тілі»,
1998. 304б.
2. ... М.С. ... тілі ... ... этнолингвистикалық
негізі. Алматы. 2006ж . 284б.
3. Сейілхан А. Қазақ тіліндегі этнографизмдердің лингвомәдениеттанымдық
мәні. Авт., ... фил. ғыл. ... ... ... ... Г. ... ... прагматикасы Алматы, 2005. 300 б.
5. Авакова Р.А. Фразеологизмдер – ұлттық мәдениеттің ... //Мир ... ... ... А. ... ... ... Қазақ университеті, 1999. –309
б.
7. Нақысбеков О. Қазақ тілінің ауыспалы говоры. Алматы, 1972. 174б.
8. Жүнісов Н. ... ... ... ерекшеліктері Алматы, 1981, 135б.
9. Қалиев Ғ. Қазақ тіліндегі сөзжасам мәселелері. Алматы, 2002 – 190б.
10. ... Қ ... ... ... тұрақты сөз тіркестері.
Алматы, 1997 – 72 ... ... С. ... ... ... ... жергілікті
ерекшеліктер. Дис филол ғыл канд. Алматы. 2002 – 117б
12. Авакова Р.А. Фразеологиялық семантика Алматы, 2002 – 152б
13. Қалиев Ғ., ... Ш. ... ... - ... 1991. ... ... Р. Сөз ... –Алматы: Атамұра, 2005. –272б.
15. Сарыбаев Ш. Қазақ тіл ... ... ... ... 2000. ... Концептуальная картина мира и интерпретативное поле текста с позиций
лингвистики, журналистики и коммуникативистики : (cб. ... ... ... 20-23 июня 1999 г.) / отв. ред. ... – Барнаул : Изд-во Алт. гос. техн. ун-та, 2000. – 243 с.
17. Сарыбаев Ш. Көркем ... ... ... ... // ... сөз мәдениеті. Алматы, 1983, - 149б.
Диссертацияның негізгі мазмұны мен ... ... ... Диалектологияның тіл ерекшеліктері // Әл Фараби ... ... ... ... ... 2005.
2. Қазақ тіліндегі диалектология мәселелері// Әл Фараби атындағы Қазақ
ұлттық университеті хабаршысы. Алматы, 2005.
3. ... тіл ... ... зерттеулердің жаңа тәсілдері
//ҚР ҰҒА Хабарлары. 2006.
4. Қ.Әбдіқадыров шығармаларындағы диалектизмдердің қолданылу
ерекшеліктері ... ... ... ... ... атты халықаралық конференция материалдары Алматы,
2006. 23-24 қазан
5. Қазіргі қазақ диалектілік лексикологиясының зерттелуі //«Қазақстан
және ... ... ... ... байланыс, ғылым мен білім беру
интеграциясы» атты ... ... ... ... ... ... ақиқат дүниені таныту және таңбалау ерекшеліктері
//Тілтаным. 2006. №4
7. Қазіргі қазақ диалектілік лексикологиясының зерттелуі // «Қазіргі
әлем: дамуды белгілейтін стратегиялар» атты ... ... ... 2007. 26-27 ... ... ... ... көркемдік ерекшеліктері //
«Технология, мәдениет және тіл кеңістігіндегі адамның ролі» атты
халықаралық ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы фразеологизмдер мен мақал-мәтелдердің
қолданылуы //«Қазақстанның рухани дамуы және жаңа саясат» атты
республикалық ғылыми-практикалық ... ... ... ... ... на ... ... степени кандидата
филологических наук по специальности 10.02.02 – Казахский язык
Есенбай Анар Заманбековна
Местные ... в ... ... ... Сырдарьинского региона
Актуальность исследования. Язык ... ... ... ... ... информации в самом языке, которая
выражается в форме духовной и материальной культуры. Для истинного познания
любого ... ... ... ... ... его ... закономерности, так как знания о языке непосредственно ... ... с ... ... со ... мышления и познания, которые
формируется на протяжении веков. Художественный текст – единая целостность,
которая ... ... с ... ... ... национальным опытом познания мира, национальными обычаями и
традициями на материале художественных ... ... ... Художественный текст – это языковая картина, ... ... ... ... призму каждого художественного
произведение ... ... ... и ... и ... ... этноса, нации. Через художественное произведение по способам
описания объективной действительности автором можно определить ... ... ... и жизнедеятельности этноса, о которой
повествует писатель. ... ... ... произведение
представляет собой ценное наследие, передаваемое из поколения в поколение,
а каждая языковая ... ... ... ... ... информации о культуре и жизни ... того ... ... ... ... позволяют выявить стилистические,
семантические, прагматические ... ... ... единиц
словарного фонда языка, а также их ... ... ... ... познанию нации, историю ... ... ... ... исследования
обусловлена тем, что изучение причин и способов ... ... ... ... ... ... значение, свидетельствуют
об их способности вхождения в современный ... ... а ... ряд ... и ... диалектизмов.
В работе был проведен этнолингвистический анализ языковых единиц на
материале произведений писателей Южного региона. До ... ... ... ... ... ... ... региона, в частности, их
лексические, грамматические, фонетические ... ... ... как ...... ... языковых
единиц в художественном произведении, этнолингвистические особенности
наименований материальной культуры и их ... ... ... взаимосвязи «языка» и «культуры» не были ... ... ... ... ... и познавательная
сущность местных языковых особенностей в произведениях ... из ... ... и задачи исследования. Цель исследования заключается в выявлении
местных языковых особенностей в произведениях писателей Южного региона, ... ... их ... и роль ... ... ... цель обусловила решение следующих задач:
- определить мотивированное – ... ... ... особенностей писателями;
- выявить языковые особенности эмоционально-экспрессивного воздействия
диалектизмов;
- выявить дублетные языковые единицы, созданные ... ... ... ... ... этно - культурные особенности наименований материальной культуры
Южного региона, а также определить этнолингвистическую природу диалектизмов
используемых в ... ... ... ... ... В диссертации ... ... ... ... а ... такие виды анализа, как индукция, дедукция и др.
Научная новизна исследования. Научная новизна ... ... в том, что ... местные языковые особенности,
свойственные Южному региону рассмотрены в этнолингвистическом ... ... ... и ... В ... были ... следующие
результаты:
- выявлены мотивирующие признаки, определяющие этнолингвистическую природу
местных ... ... ... ... цели использования диалектизмов ... ... Ж. ... Т. ... и ... ... мотивированное – немотивированное использование писателями
местных языковых особенностей;
- исследованы и выявлены диалектизмы и ... ... ... ... ... ... языка;
- определены авторские дублетные языковые единицы, создающие
многовариантность названий;
Основные положения, диссертации, выносимые на защиту:
Использование ... ... ... ... обусловлено целью
придания образности языку ... ... ... ... те ... единицы, применяемые писателем с
определенной целевой установкой могут иметь место в ... ... ... ... ... ... автором без определенной цели не
способствуют развитию ... ... ... ... ... ... и многовариантность;
- местные особенности казахского языка являются одним из ... ... о ... ... и ее культуре;
- местные языковые особенности, выражающие ... и ... ... а ... ее ... обычаи и традиции являются основой для
создания языкового образа, свойственного данному региону и характеризуются
преимущественно ... ... и ... ... ... ... исследования способствуют более
детальному ... ... ... ... ... Полученные данные значительно дополняют
такие сферы науки о языке, как языковая норма, кодификация языковых ... ... ... ... ... ... ... и
др.
Практическая значимость диссертации заключается в том, что ... ... быть ... в ... ... языка», «Стилистики ... ... ... ... языка», «Лингвистического анализа художественного
текста», «Культуры языка», «Истории ... ... а ... ... ... и ... на филологических факультетах ВУЗов
Республики
SUMMARY
The dissertation abstract summary on scientific degree competition of
philological sciences ... on ... Kazakh ... Anar ... ... of language South region writers in ... ... of research.
Language in the main type of culture. With the help of culture
ethnocultural events are forming. They develop in the forms of ... material ... If you want to know the secrets of any ... it isn’t enough to know the right of the ... you ... the history of the speaker form the early century of ethno ... the nowadays life culture and his developing brains. Literature
describes national traditions, national psychology, national outlook, and
the life ... national culture are the whole world. ... is ... culture of a ... That’s why in each ... we can ... nation of spiritual and material culture as the main event. ... we can ... the world of the past century with ... life. Every ... is for young ... That’s why ... ... language each event describes the past of the culture, the
life as a great history for people. If we analyse ... we find out ... of words with the specific style, reason, ... the content of ... event, national quality and ... etymology. To study
dialects of Kazakh literature, in nominative cases, to identify using ... to define ... that were used from other ... with ... dialects is the ... of my ... subject of my dissertation is devoted to study language ... ... writers from South region from ... side. ... were ... in the South region of ... the ... phonetic peculiarities of the language, but there was no study
of national-cultural peculiarities of ethnolinguistic character, as ... and culture in one sphere. The ... of the theme I ... on these parts.
The subject of dissertation research is to study language
peculiarities of Kazakh writers in South region of ... in ... manner and ... task and ... ... of specific places with ... of ... The given purpose has caused in solution of the ... to define the ... of using language ... ... to show dialects ... ... the causes of writers style in using dialects;
– to study positive way of writers language and ... to show ... ... of the south region ... ... dialects in literature.
Method of research:
Induction, deduction, semantic-stylistic, ethnoliguistic, problem, system
and other methods are used in the ... ... novelty of the ... is to analyse the ... of ... and ... aspects in the ... and come to the next conclusion – the influence of ethnolinguistic
characterization with native language ... the identify the purposes of dialect style of writers as ... Dz. ... T. ... to define the character of using language ... by ... to fulfill the lexics of Kazakh language in ... to ... dialects and ... ... with ... to define comparativeness in the writers’ language and useless ... ... to study lexics of Kazakh ... using dialect and ... in ... cases.
The basic thesis of dissertation which are taken out on ... ... of ... to give the style purposes by writers ... ... The writer enlarges the ... of Kazakh literature to identify
the style of language units.
– The writers don’t specify ... in ... to give ... but with special ... National and cultural ... of Kazakh language in ... with their own peculiarities are the main desription of
ethnocontext.
– The pecularities of native language gives material and spiritual
culture to our people with specific units to describe ... ... ... connotation of language unit.
The theoretical importance of research:
Nowadays, the Kazakh language is ... in ... way ... ... ... with the help of language and to show ... generation. In this case it is necessary to investigate peculiarities
of language in different ... in ... style and ... ... of them. That is why during the research in ... the ... types of ethnolinguistic linguocultural are
developed in antronochentric way. That’s why the characterization of using
language peculiarities, ... language limits, to identify the ... ... ... ... ... history ... and other types help to develop a new way.
The practical ... of the ... is in that the material ... can be used at training of Kazakh dialectology, Kazakh stylistics,
Kazakh lexicology, Linguistic analyses of literature, Culture of the
language , History of ... courses, at ... of special ... seminars, on making vocabulary in philological faculty of republic ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ прозасындағы ислам әуендері»33 бет
Абайдың ақындық кітапханасы20 бет
Байсейітов Қанабек10 бет
Дін12 бет
Жаяу Мұса5 бет
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Көкшетау поэмасы13 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері17 бет
Мағжан Жұмабаевтің шығармаларындағы тақырыптық идеялық негізі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь