Тараздан шыққан тарландар

ТАРАЗДАН ШЫҚҚАН ТАРЛАНДАР
Әдебиеттер тізімі
X-ғасырдың аяғында Саман мемлекетінің іргетасы шайқалып, иелігіндегі жерлері екі уәлаятқа бөлініп кетеді. Осы екіге бөлінген елдің шекарасы Жайхун (Әмудария) өзенімен бөлініп тұрады. Саман тұқымын енді түркінің қаңлы, қарлұқ, шігіл, яғма тайпаларына билігін жүргізген Қарахан әулеті алмастырады.Қарахан мемлекеті Ислам Мәдениетін жасаушы мейлінше гүлденген елдердің бірі саналады: ғылым, әдебиеті жоғарғы деңгейде дамыған. Оның айғағы: Қарахан мемлекетінің алып тұлғалары Баласағұн қаласында туып-өскен әйгілі ақын Жүсіп Баласағұни мен Махмуд Қашғари еңбектері. Бұлар түркілік қана емес, дүниежүзілік мәдениетке айтарлықтай үлес қосқан тұлғалар.
Қарахан мемлекетіне батысында Бұхара, Сайхун өзенінің төменгі ағысынан, шығысында Жетісу мен Қашғар аралығындағы жерлер қараған.
XI ғасырда Қарахан мемлекеті екіге бөлініп, Мауараннаһр, Ферғана, Шаш (Ташкент), Ходжент, Самарқан жеріне иелік еткен мемлекеттің орталығы Бұхара болса, ал Сайрам, Тараз, Жетісу, Қашғар жерлеріне иелік етушілердің орталығы Баласағұн қаласы болды.Саман әулеті іргесін қалап кеткен әдебиет пен өнерді Қарахан әулеті өзгерткен жоқ. Себебі олар да өздеріне дейінгілер сияқты ислам дінін ұстанған. «Түркі әкімдерінің сарайларына енді парсы ақындары да шақырылатын болған. Түркі билеушілері олардың шығармашылығына қанат бітіріп қана қоймай, өздері де парсыша өлеңдер жаза бастаған».[1]
Қарахан әулеті билеген тұста Талас-Шу алқабы арқылы Іле Алатауы сілемдерінің баурайымен Алматуға (Алматы), Талхырға (Талғар), жетіп, одан әрі Алмалыққа қарай кететін керуен жолдары бойына қалалар, бекіністер, керуен сарайлар салынған. Меркі, Құлан, Екі өгіз, Қойлық қалалары және Бабаша қатын, Айша бибі, Қарахан күмбездері – сол дәуірден қалған көнекөз ескерткіштер.
1911 жылы Қазан қаласында шыққан Құрбанғали Хамедовтың «Тауарих Хамса» (Бес тарих) атты жылнама кітабында «Баласағұн», «Құтадғу білік» деген сөздердің мағынасына түсініктеме берілген. Онда Баласағұн – мәнерлеп қашалған тас қала, Құтадғу білік – құт, бақыт, білім деген мағынада.Бұл кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа жазып шығарған.Әммә бұл кітапты Қашқарда тамамдап, Маршық (Шығыс) мәлігі Табғаш Бураханның құзырына ұсынған. Мәлік оның еңбегін қадірлеп, жарықтап әрі ұлықтан Хас Хажыб (Ханның уәзірі,
1. Стебелева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в ХІ веке. М.,1971,
4-бет.
2. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по историй турецких народов Средней
Азии.- Сочинения, М., 1968, Ү том, 113-бет.
3. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности.М.-Л., 1951, 224-бет.
4. Йақут әл-Хамауи ар- Рауми. Мұғджам әл-Булдан. 4- том.
5. Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп- тұқиямнан өзіме дейін. Алматы. 1993.
6. Ә.Дербісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1995.
7. Мыңжани Н.Қазақтың қысқаша тарихы.Алматы,1994.
8. Түбі біртүркі тілі. Алматы,1993.
9. Құтты білік. Алматы,1986. Ауд. Егеубаев.
        
        ӘОЖ: 951 (574)
С 15
ТАРАЗДАН ШЫҚҚАН ТАРЛАНДАР
Н.Б.Арапбаева, А.Садықова
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, № 47 ... орта ... ... аяғында Саман мемлекетінің іргетасы ... ... екі ... ... ... Осы ... ... елдің шекарасы
Жайхун (Әмудария) өзенімен бөлініп тұрады. Саман тұқымын енді түркінің
қаңлы, қарлұқ, шігіл, яғма ... ... ... ... ... ... ... Мәдениетін жасаушы мейлінше
гүлденген елдердің бірі ... ... ... ... ... Оның ... Қарахан мемлекетінің алып тұлғалары
Баласағұн қаласында ... ... ақын ... мен ... ... еңбектері. Бұлар түркілік қана
емес, дүниежүзілік ... ... үлес ... ... ... ... ... өзенінің төменгі ағысынан,
шығысында Жетісу мен Қашғар ... ... ... ... ... ... екіге бөлініп, Мауараннаһр, Ферғана, Шаш
(Ташкент), Ходжент, ... ... ... еткен мемлекеттің орталығы
Бұхара болса, ал Сайрам, Тараз, Жетісу, Қашғар жерлеріне ... ... ... ... болды.Саман әулеті іргесін қалап кеткен
әдебиет пен өнерді Қарахан ... ... жоқ. ... олар да ... ... ислам дінін ұстанған. «Түркі әкімдерінің сарайларына енді
парсы ақындары да ... ... ... ... ... ... ... қана қоймай, өздері де парсыша өлеңдер жаза
бастаған».[1]
Қарахан әулеті билеген тұста ... ... ... Іле ... ... ... (Алматы), Талхырға (Талғар), жетіп, одан
әрі Алмалыққа қарай кететін керуен жолдары ... ... ... сарайлар салынған. Меркі, Құлан, Екі өгіз, Қойлық қалалары ... ... Айша ... Қарахан күмбездері – сол дәуірден қалған көнекөз
ескерткіштер.
1911 жылы Қазан қаласында шыққан Құрбанғали Хамедовтың «Тауарих ... ... атты ... ... ... ... ... деген
сөздердің мағынасына түсініктеме берілген. Онда Баласағұн – мәнерлеп
қашалған тас ... ... ... – құт, ... ... ... мағынада.Бұл
кітапты Баласағұнда туған бір ... ... ... бұл ... ... тамамдап, ... ... ... Бураханның құзырына ... ... ... ... ... әрі ... Хас Хажыб (Ханның
уәзірі, ... ... атақ ... ... ілтипат
білдірген, сол үшін ол ... Ұлы Хас ... ... ... жер жүзіне жайылды.
Бізге осы Қарахан дәуірінен екі үлкен ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнидың «Құтадғу білік» атты дастаны, ал
екіншісі Махмұт Қашғаридың ... ... ... ... ... ... орталық болғанын XI - ғасырға жататын тассуат пен
онда ... ... ... да ... ... ... ... оқып
ажыратқан профессор Ю.Н. Завадовский болды. Тассуатта былай делінген: «Бұл
тассуатты Әбу әл-Мәлік Құтлықтың қызы ... ... ... нұрлы шапағатына
бөлейтін жолға түсу үшін және оның ... мен ... үміт ... Оның өзі және ата-анасы һәм күллі мұсылман ... ... ... Бұл ... төрт жүз... жылдың раби-л-аууал айында
бітті».
Ю.Н. Завадовскийдің болжамы бойынша тассуат 1009-1106 жылдар аралығында
жазылып аяқталған.
Ал енді ... ... ... ғана ... ... қатар
авторларының да өмір жолына тоқтала кетейік. Жүсіп Баласағұни ... ... ... ... Оның ... ... В. ... И.В. Стеблеваның айтуынша Қашғар қаласында жазылған. В.В. Бартольд
«Қашғар қаласының халқы ғана ... ... ... яғни ... ... [2] дегенді айтады. Ж. Баласағұн өз ... ... ... ... ... Қара ... Әбу Әли Хасан ибн Сүлеймен Арыслан
Қара ханға арнағандықтан, оған ол ... яғни «хан ... ... атақ берген.
Біздің заманымызға Ж. Баласағұни шығармаларының үш ... ... XV ғ. ... ... Ол ... ... сақталуда.
2. Араб әріптерімен жазылған нұсқасы. Каир Ұлттық кітапханасында.
3. Наманганнан табылған нұсқасы.
Атақты түріктанушы профессор С.Е.Малов «... XVғ. ... ... ... өз ... араб ... жазған деуге болады. Сонан соң ғана
«Құтадғу білік» ханға тарту етілерде ұйғыр әріптерімен ... ... - деп ... ... ... ... орыс ғалымдары В. Радлов,
А.Н.Самойлович, А.А.Валитова, Н.А.Баролина, сонымен ... ... ... ... ... Т.Танджей, С.Руткевич, қазақ
ғалымдарынан Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, ... ... ... Қазақстанның оңтүстігінде қала мәдениеті ... ... ... бірқатар жаңа қалалар, соның ... ... ... ... ... араб ... Йақұт әл-Хамауи ар-Руми өз
шығармасында «Тараз ... ... ... аймағында Исфиджабқа
жақын. Сондай-ақ ол бұдан бұрын айтылған қаладан қашық емес», - дейді. Ал
Таразды ... ... ... ... ... ... ... Тараздың Сайрам мен Отырардан қашық еместігін нақты айтқан.
Йақұт: «Тараздан бір топ ... ... - дей ... ... бин
Әли бин Әбу Әли ат – Тарази деген ғалымның атын атайды. ... ... ... ... салиқалы аңғарымпаз, Құранды мәнерлеп оқудың ... Әбу ... ... ибн ... аз – Занди әл – Бұхари туралы хадис
жазған еді» - дейді.
Сонымен, Тараздық жерлесіміздің өз аты – ... ... аты - Әлі. ... ... - Әбу әлі ... Ат – Тарази оның Тараздық екенін, осы
Таразда туып ... ... Ол ... ... ... ... ... алса да, сол кездегі ғылым, білім тілі - араб
тілінде өз ... ... Әбу ... ... ат – ... туралы
мәліметтер тек Йақұт еңбегінен кездеседі. Оның ... ... Әбу ... бин Әбу Нәсыр Ибрахим бин Макки ат – Тарази. Бұл жерде өз аты ... ... ... ... - Әбу ... ... ... есімі – Макки.
Ал ат – Тарази барлығымыз білетіндей туған жерінің Тараз екенін білдіреді.
Әбу ... ... ... ... ... ... Тараз атты махалла
бар. Шығу тегі жағынан ол Таразға тікелей қатысты. Онда ... ... ... ... ... ... ... Әбу Таһир Мұхаммад бин
Әбу Нәсыр Ибраһим бин Макки ат – ... ... Ол ... күн ... Ол
«Һаджир» (келімсек) деген атпен белгілі» [4] - дейді. Оны ... ... біз ... Исфаһанда тұрғанымен түбі Тараздық екенін анық
білеміз.
Қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... қайта
орала бастаған. Бұл Отырарға ғана емес Шу алқабындағы қалаларға да қатысты.
Ал Аспара, Мерке, Құлан, Тараз, Шелжі, ... ... ... ... егіншілік пен бау-бақша кең өріс алды. Сол аймақтан өтетін сауда-
керуен жолдары қалалардың гүлденуіне септігін тигізді.
Махмұт бин Әли ... Әбу ... ... сияқты басқа да ойшыл,
ақын, әдебиетшілерді ... ... ... ... ... ... ... қақпаларын ашып, қалада күмбезді ғимараттар, моншалар салынды.
Осындай моңғол шапқыншылығынан ... ... ... ... Шамс ... Оның аты ... ғғ. ... діни-мифологиялық өлең түрінде
жазылған. «Кесікбас жайлы дастан» арқылы белгілі болып тұр.
Дастан әлсіздердің ... ... ... ... ... ... жақсылық, адалдық жеңетіні және автордың туған жер,
ата-мекеніне басып кірген дінсіз моңғолдарға қарсы күреске шығуға шақыруы
мәнерінде ... Әлі ... ... дастандар қазақ жерінде де ежелден
белгілі. Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі ол ... кең ... ... ... тіреген қазақ шайырлары оны өлеңмен қайта жырлаған. Ондай
дүниелердің біздің заманымызға жеткендері де жоқ ... Бұл ... ... ... Мәскеу, Баку кітапханаларында сақталған түрлі
нұсқалармен салыстыра отырып, татар ... ... ... ... ... ... бұл дастан «Еділ бойындағы татарлар арасында дүниеге
келген», - дейді. Ал Түркиядан ... ... ... ... ғалымдары
оны Кіші Азияда дүниеге келген дейді.
Дегенмен де, дастан қазақ жерінде, Таразда дүниеге келген. ... ... ... ... бен ... ... ... кейде Ташкентке соқпай-
ақ Отырар, Нұрата арқылы Бұхара мен Самарқанға барып білімін толықтырған.
Тараздан шыққан, аты мұсылман әлеміне ... ... ... бин ... Әбу ... Шамс Таразилар қазақ, Тараз атын жаңғыртып, арттарына
өшпес мұра, рухани қазына қалдырған ұлы ... ... ... И.В. ... ... поэтических форм в ХІ веке.
М.,1971,
4-бет.
2. ... В.В. ... ... по ... ... ... Сочинения, М., 1968, Ү том, 113-бет.
3. Малов С.Е. ... ... ... 1951, ... ... әл-Хамауи ар- Рауми. Мұғджам әл-Булдан. 4- том.
5. Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп- ... ... ... ... 1993.
6. Ә.Дербісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1995.
7. Мыңжани Н.Қазақтың қысқаша ... Түбі ... ... ... ... ... Алматы,1986. Ауд. Егеубаев.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ықылас Дүкенұлы7 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет
Жібек – жануар тегінен шыққан тоқыма талшығы20 бет
Кенесары - төре тұқымынан шыққан әйгілі қолбасшы8 бет
М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы53 бет
Мемлекеттік тапсырыспен және тапсырыстан тыс шыққан кітаптар61 бет
Сүйек сынуларында және буын шыққанда көрсетілетін алғашқы ветеринариялық көмек9 бет
Сүйек сынғанда және буын шыққанда көрсетілетін алғашқы ветеринариялық көмек3 бет
Сүйек сынғанда және буын шыққанда көрсетілетін алғашқы ветеринариялық көмек жайлы4 бет
Сүйек сынғанда және буын шыққанда көрсетілетін алғашқы ветеринариялық көмек жайлы мәлімет8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь