Тараздан шыққан тарландар


ТАРАЗДАН ШЫҚҚАН ТАРЛАНДАР
Әдебиеттер тізімі
X-ғасырдың аяғында Саман мемлекетінің іргетасы шайқалып, иелігіндегі жерлері екі уәлаятқа бөлініп кетеді. Осы екіге бөлінген елдің шекарасы Жайхун (Әмудария) өзенімен бөлініп тұрады. Саман тұқымын енді түркінің қаңлы, қарлұқ, шігіл, яғма тайпаларына билігін жүргізген Қарахан әулеті алмастырады.Қарахан мемлекеті Ислам Мәдениетін жасаушы мейлінше гүлденген елдердің бірі саналады: ғылым, әдебиеті жоғарғы деңгейде дамыған. Оның айғағы: Қарахан мемлекетінің алып тұлғалары Баласағұн қаласында туып-өскен әйгілі ақын Жүсіп Баласағұни мен Махмуд Қашғари еңбектері. Бұлар түркілік қана емес, дүниежүзілік мәдениетке айтарлықтай үлес қосқан тұлғалар.
Қарахан мемлекетіне батысында Бұхара, Сайхун өзенінің төменгі ағысынан, шығысында Жетісу мен Қашғар аралығындағы жерлер қараған.
XI ғасырда Қарахан мемлекеті екіге бөлініп, Мауараннаһр, Ферғана, Шаш (Ташкент), Ходжент, Самарқан жеріне иелік еткен мемлекеттің орталығы Бұхара болса, ал Сайрам, Тараз, Жетісу, Қашғар жерлеріне иелік етушілердің орталығы Баласағұн қаласы болды.Саман әулеті іргесін қалап кеткен әдебиет пен өнерді Қарахан әулеті өзгерткен жоқ. Себебі олар да өздеріне дейінгілер сияқты ислам дінін ұстанған. «Түркі әкімдерінің сарайларына енді парсы ақындары да шақырылатын болған. Түркі билеушілері олардың шығармашылығына қанат бітіріп қана қоймай, өздері де парсыша өлеңдер жаза бастаған».[1]
Қарахан әулеті билеген тұста Талас-Шу алқабы арқылы Іле Алатауы сілемдерінің баурайымен Алматуға (Алматы), Талхырға (Талғар), жетіп, одан әрі Алмалыққа қарай кететін керуен жолдары бойына қалалар, бекіністер, керуен сарайлар салынған. Меркі, Құлан, Екі өгіз, Қойлық қалалары және Бабаша қатын, Айша бибі, Қарахан күмбездері – сол дәуірден қалған көнекөз ескерткіштер.
1911 жылы Қазан қаласында шыққан Құрбанғали Хамедовтың «Тауарих Хамса» (Бес тарих) атты жылнама кітабында «Баласағұн», «Құтадғу білік» деген сөздердің мағынасына түсініктеме берілген. Онда Баласағұн – мәнерлеп қашалған тас қала, Құтадғу білік – құт, бақыт, білім деген мағынада.Бұл кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа жазып шығарған.Әммә бұл кітапты Қашқарда тамамдап, Маршық (Шығыс) мәлігі Табғаш Бураханның құзырына ұсынған. Мәлік оның еңбегін қадірлеп, жарықтап әрі ұлықтан Хас Хажыб (Ханның уәзірі,
1. Стебелева И.В. Развитие тюркских поэтических форм в ХІ веке. М.,1971,
4-бет.
2. Бартольд В.В. Двенадцать лекции по историй турецких народов Средней
Азии.- Сочинения, М., 1968, Ү том, 113-бет.
3. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности.М.-Л., 1951, 224-бет.
4. Йақут әл-Хамауи ар- Рауми. Мұғджам әл-Булдан. 4- том.
5. Қазыбек бек Тауасарұлы. Түп- тұқиямнан өзіме дейін. Алматы. 1993.
6. Ә.Дербісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1995.
7. Мыңжани Н.Қазақтың қысқаша тарихы.Алматы,1994.
8. Түбі біртүркі тілі. Алматы,1993.
9. Құтты білік. Алматы,1986. Ауд. Егеубаев.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ӘОЖ: 951 (574)
С 15

ТАРАЗДАН ШЫҚҚАН ТАРЛАНДАР

Н.Б.Арапбаева, А.Садықова
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, № 47 қазақ орта мектебі, Тараз
қ.

X-ғасырдың аяғында Саман мемлекетінің іргетасы шайқалып, иелігіндегі
жерлері екі уәлаятқа бөлініп кетеді. Осы екіге бөлінген елдің шекарасы
Жайхун (Әмудария) өзенімен бөлініп тұрады. Саман тұқымын енді түркінің
қаңлы, қарлұқ, шігіл, яғма тайпаларына билігін жүргізген Қарахан әулеті
алмастырады.Қарахан мемлекеті Ислам Мәдениетін жасаушы мейлінше
гүлденген елдердің бірі саналады: ғылым, әдебиеті жоғарғы
деңгейде дамыған. Оның айғағы: Қарахан мемлекетінің алып тұлғалары
Баласағұн қаласында туып-өскен әйгілі ақын Жүсіп
Баласағұни мен Махмуд Қашғари еңбектері. Бұлар түркілік қана
емес, дүниежүзілік мәдениетке айтарлықтай үлес қосқан
тұлғалар.
Қарахан мемлекетіне батысында Бұхара, Сайхун өзенінің төменгі ағысынан,
шығысында Жетісу мен Қашғар аралығындағы жерлер қараған.
XI ғасырда Қарахан мемлекеті екіге бөлініп, Мауараннаһр, Ферғана, Шаш
(Ташкент), Ходжент, Самарқан жеріне иелік еткен мемлекеттің орталығы
Бұхара болса, ал Сайрам, Тараз, Жетісу, Қашғар жерлеріне иелік етушілердің
орталығы Баласағұн қаласы болды.Саман әулеті іргесін қалап кеткен
әдебиет пен өнерді Қарахан әулеті өзгерткен жоқ. Себебі олар да өздеріне
дейінгілер сияқты ислам дінін ұстанған. Түркі әкімдерінің сарайларына енді
парсы ақындары да шақырылатын болған. Түркі билеушілері олардың
шығармашылығына қанат бітіріп қана қоймай, өздері де парсыша өлеңдер жаза
бастаған.[1]
Қарахан әулеті билеген тұста Талас-Шу алқабы арқылы Іле Алатауы
сілемдерінің баурайымен Алматуға (Алматы), Талхырға (Талғар), жетіп, одан
әрі Алмалыққа қарай кететін керуен жолдары бойына қалалар, бекіністер,
керуен сарайлар салынған. Меркі, Құлан, Екі өгіз, Қойлық қалалары және
Бабаша қатын, Айша бибі, Қарахан күмбездері – сол дәуірден қалған көнекөз
ескерткіштер.
1911 жылы Қазан қаласында шыққан Құрбанғали Хамедовтың Тауарих Хамса
(Бес тарих) атты жылнама кітабында Баласағұн, Құтадғу білік деген
сөздердің мағынасына түсініктеме берілген. Онда Баласағұн – мәнерлеп
қашалған тас қала, Құтадғу білік – құт, бақыт, білім деген мағынада.Бұл
кітапты Баласағұнда туған бір сахаба, тақуа жазып
шығарған.Әммә бұл кітапты Қашқарда тамамдап, Маршық (Шығыс)
мәлігі Табғаш Бураханның құзырына ұсынған. Мәлік оның
еңбегін қадірлеп, жарықтап әрі ұлықтан Хас Хажыб (Ханның
уәзірі, министр) деген атақ беріп, ерекше ілтипат
білдірген, сол үшін ол Жүсіп, Ұлы Хас Хажыб атанып, атақ
-даңқы жер жүзіне жайылды.
Бізге осы Қарахан дәуірінен екі үлкен әдеби ескерткіш жеткен. Біріншісі,
Баласағұн перзенті Жүсіп Баласағұнидың Құтадғу білік атты дастаны, ал
екіншісі Махмұт Қашғаридың Диуани лұғат ат-түрік шығармасы.
Көне Тараздың рухани орталық болғанын XI - ғасырға жататын тассуат пен
онда жазылған арабша жазудан да көруге болады. Тассуаттағы жазуды оқып
ажыратқан профессор Ю.Н. Завадовский болды. Тассуатта былай делінген: Бұл
тассуатты Әбу әл-Мәлік Құтлықтың қызы Фатима қатын Алланың нұрлы шапағатына
бөлейтін жолға түсу үшін және оның рақымы мен жомарттығына үміт ете
жасатты. Оның өзі және ата-анасы һәм күллі мұсылман (жамағаты) Алланың
кешіріміне жолықсын! Бұл (тассуат) төрт жүз... жылдың раби-л-аууал айында
бітті.
Ю.Н. Завадовскийдің болжамы бойынша тассуат 1009-1106 жылдар аралығында
жазылып аяқталған.
Ал енді жазба ескерткіштердің мазмұнына ғана емес, сонымен қатар
авторларының да өмір жолына тоқтала кетейік. Жүсіп Баласағұни аты-жөніне
қарағанда Баласағұн қаласында туып-өскен. Оның әйгілі дастаны В. Бартольд
пен И.В. Стеблеваның айтуынша Қашғар қаласында жазылған. В.В. Бартольд
Қашғар қаласының халқы ғана нағыз түркі тілінде, яғни түркі-хақан
тілінде сөйлеген [2] дегенді айтады. Ж. Баласағұн өз дастанын Қашғар
қаласының әкімі Табғаш Боғры Қара хақан Әбу Әли Хасан ибн Сүлеймен Арыслан
Қара ханға арнағандықтан, оған ол хас-хаджиб, яғни хан сарайының
қызметкері деген атақ берген.
Біздің заманымызға Ж. Баласағұни шығармаларының үш қолжазбасы
жеткен:
1. Гераттан XV ғ. табылған нұсқасы. Ол қазір Венада сақталуда.
2. Араб әріптерімен жазылған нұсқасы. Каир Ұлттық кітапханасында.
3. Наманганнан табылған нұсқасы.
Атақты түріктанушы профессор С.Е.Малов ... XVғ. жеткен қолжазбаға
қарап, Жүсіп өз шығармасын араб әрпімен жазған деуге болады. Сонан соң ғана
Құтадғу білік ханға тарту етілерде ұйғыр әріптерімен қайта көшірілген,
[3] - деп жорамал жасайды. Құтадғу білікті орыс ғалымдары В. Радлов,
А.Н.Самойлович, А.А.Валитова, Н.А.Баролина, сонымен қатар шетел шығыс
зерттеушілері А.Бамбачи, Р.Пелльо, Т.Танджей, С.Руткевич, қазақ
ғалымдарынан Р.Бердібаев, Х.Сүйіншәлиев, Қ.Жарықбаев зерттеген.
Х-ХІІ ғасырда Қазақстанның оңтүстігінде қала мәдениеті өсіп, ғылым,
білім дамып, бірқатар жаңа қалалар, соның ішінде Тараз ерекше өрлеп
дамыған.
Тараз туралы араб тарихшысы Йақұт әл-Хамауи ар-Руми өз
шығармасында ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР
Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов - қазақтың шыққан тұңғыш географ
М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы
Қазақстан баспаларынан шыққан ағылшын тіліндегі кітаптардың ерекшеліктері
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары
Кенесары - төре тұқымынан шыққан әйгілі қолбасшы
Жібек – жануар тегінен шыққан тоқыма талшығы
Мемлекеттік тапсырыспен және тапсырыстан тыс шыққан кітаптар
Қамыр илеу машинасынан шыққан қамыр ылғалдылығын реттеу
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь