Тарих сабақтарында тарихи-мәдени ескерткіштерді пайдалану

ТАРИХ САБАҚТАРЫНДА ТАРИХИ.МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
Әдебиеттер
Қазір, ұлттық болмысымызда сезініп , біздің де ертеден келе жатқан халық екенімізді, рухани құндылықтарымызды асқақтата айшықтауда Қазақстан тарихы пәнінің орны ерекше. «Салынған жол, тұрғызылған ғимарат, тіпті ең озық ғылыми жаңалық саналатын жаңа технологияның өзі жыл сайын тозады, ескіреді, ал бабаларымыз айтқандай, ешқашан азбайтын , тозбайтын , керісінше уақыт өткен сайын сан қырынан жарқырап , ұрпақ санасына шүғыла шашатын мәңгі өлмейтін құдіретті күштің аты - ғылым мен мэдениет . Ендеше сол ата-бабаларымыздың тарихи – мәдени мұрасын бірлесіп түлетейік»[1] деді еліміздің Президенті Нұрсүлтан Назарбаев Ұлттық Кеңестің отырысындағы сөзінде .
7 сыныпта «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы" пәні сабақтарында тарихи - мэдени ескерткіштерді оқытқанда мына жайларды басшылыққа алуға болады. Мәселен, оқулықта 10 тақырып «Қарахан мемлекеті (942 - 1212 ж.ж)" деп аталады. Осы мемлекеттің мэдениеті жайлы айтқанда атақты адамдардың басына күмбездеп кесені салынғаны қозғалады . Бұл ескерткіштер бүгінге дейін жетіп отырған Айша бибі, Бабаджа хатун, Қарахан кесенелері. Тақырыпты өткенде алдымен оның шежірелік сипатына мән берген дұрыс. «Өйткені шежіре тарату дәстүрі, оның ішінде қазақтың далалық ауызша тарихнамасы тарихи танымның елеулі бір арнасы болып табылады» [2] Шежіренің куатты дерек көзі екендігін ғалымдар Ә.Марғұлан, Ж.Дәдебаев өз еңбектерінде айтқан. Әулие ата уезінің бастығы В.Каллаур да Қарахан мен Айша бибі арасындағы шынайы махаббат туралы ел аузынан аңыз жинаған .
Қарахан кесенесі туралы Түркістан әуесқой археология үйірмесінің мүшесі В.Панков «Бұл анау - мынау мазар емес, назар аударарлық ежелгі замандардың аса құнды ескерткіші ... Онда екі минареті ғана аяқталған. Уақыт көптеген ою -өрнектерін жойып жібергенімен алдыңғы жағынан қарағанда кесене әлі асқақ көрінеді. Мен сондай - ақ әсем Қытай кірпішінен тұрғызылған бұл құрылыстың түзу әрі үйлесімді салынғандығына назар аудардым. Ескерткіштің төменгі бөлігіндегі кірпіштерде крестер бейнеленген, биіктігі шамамен алты кадам»- деп жазып қалдырған. Әрі осы автор жергілікті Абдолла деген Қазыдан Қарахан кесенесінің шын атауы Шамахмұт екенін естіп, ол жайындағы шежірені жазып алған.[З]. Көптеген ғұламалар жазба шежірелерінің негізінде ауызша айтылатын шежірелерді арқау еткен. Сондықтан, аталған тақырыптарды өткенде оқушыларға Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун, Дәуітбек, Тектұрмас т.б. туралы
1. Нысанбаев Ә. Асанқайғының ақиқаты // №5, 2004 ж.24 б.
2. Тарақты А. Ауызша тарихнама. Қазақ. – Алматы: Білім, 1994.- 31 б.
3. Әулие ата – Қарахан. Айша бибі. Тектұрмас – Алматы. Білім, 2004.- 17 б.
4. Жәнібек Ө. Жолайрықта – Алматы: Рауан 1995.- 11 б.
5. Байпақов Қ. Қазақстанның ежелгі қалалары – Алматы: Аруна, 2005.- 114 б.
6. Жәнібек Ө. Уақыт керуені. – Алматы: Жазушы, 1992. – 112 б.
7. Сейдімбеков А. Күңгір – күңгір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 194.
8. Бұл да сонда 201 б.
9. Бұл да сонда 201 б.
        
        ӘОЖ 316 (075,8)
ТАРИХ САБАҚТАРЫНДА ТАРИХИ-МӘДЕНИ ЕСКЕРТКІШТЕРДІ ПАЙДАЛАНУ
Н. Есенов
Тараз ... ... ... Керімбай атындағы мектеп-ресурстық орталығы, Тараз қ.
Қазір, ұлттық болмысымызда ... , ... де ... келе жатқан халық
екенімізді, рухани құндылықтарымызды асқақтата айшықтауда ... ... орны ... ... жол, тұрғызылған ғимарат, тіпті ең озық
ғылыми ... ... жаңа ... өзі жыл ... тозады, ескіреді,
ал бабаларымыз айтқандай, ешқашан азбайтын , тозбайтын , ... ... ... сан қырынан жарқырап , ұрпақ санасына шүғыла шашатын ... ... ... аты - ... мен ... . ... сол ... тарихи – мәдени мұрасын ... ... ... ... Нұрсүлтан Назарбаев Ұлттық Кеңестің отырысындағы
сөзінде .
7 сыныпта «Орта ғасырлардағы Қазақстан тарихы" пәні сабақтарында ... ... ... ... мына ... ... ... болады.
Мәселен, оқулықта 10 тақырып «Қарахан мемлекеті (942 - 1212 ж.ж)" ... Осы ... ... ... айтқанда атақты адамдардың басына
күмбездеп кесені салынғаны қозғалады . Бұл ... ... ... ... Айша ... ... хатун, Қарахан кесенелері. Тақырыпты өткенде
алдымен оның шежірелік сипатына мән берген дұрыс. ... ... ... оның ішінде қазақтың далалық ауызша тарихнамасы тарихи танымның
елеулі бір арнасы болып табылады» [2] ... ... ... көзі ... ... ... өз ... айтқан. Әулие ата уезінің
бастығы В.Каллаур да ... мен Айша бибі ... ... ... ел ... аңыз ... ... кесенесі туралы Түркістан әуесқой археология үйірмесінің ... «Бұл анау - ... ... емес, назар аударарлық ежелгі замандардың
аса құнды ескерткіші ... Онда екі ... ғана ... ... ... ... жойып жібергенімен алдыңғы жағынан қарағанда кесене әлі
асқақ көрінеді. Мен сондай - ақ әсем ... ... ... ... түзу әрі ... салынғандығына назар аудардым. Ескерткіштің
төменгі бөлігіндегі кірпіштерде крестер бейнеленген, биіктігі шамамен ... деп ... ... Әрі осы ... ... ... деген Қазыдан
Қарахан кесенесінің шын атауы Шамахмұт екенін естіп, ол жайындағы шежірені
жазып алған.[З]. Көптеген ғұламалар жазба ... ... ... ... арқау еткен. Сондықтан, аталған тақырыптарды өткенде
оқушыларға Қарахан, Айша ... ... ... ... Тектұрмас т.б.
туралы шежірелерді жүйелеп, ғылыми негізде жеткізген ... Бұл ... ... ... ... сол кезеңдегі коғамдағы орны деректер
негізінде айтылуы тиіс. ... бала ... ... нәр ... деп ... дұрыс.
Осы оқулықтағы «Сәулет өнері мен құрылыстың дамуы» атты тақырыпты
өткенде архитектуралық ... ... ... ... аша түсу ... халықтың болса да рухани әлемі, ең алдымен оның ... ... ... [4 ]
Бұл ретте тарихи кесенелердің салыну ... ... ... ... Айша бибі ... төрт ... жуан - ... және әр қасбетінің (фасад ) ортасында жоғары және ... ... ... ... бар. ... қабырғалармен бағаналардың беті
тұтастай терракоталық ( қыш ) тақталармен қапталып шыққан [5].
Мұғалім оқушыларға Айша бибі ... ішкі беті ... ... ... ... ... қүйма балшықтан қаланғанын, ал кірпіш
пен күйдірілген құйма тастардың арасына әк ... ... ... ... ұстатылғанын көрнекіліктер арқылы түсіндіреді.
Мұндай әдістің жер сілкінгенде қабырғалардың құламай тыныш және бүгінге
дейін сақталуының бірден-бір айғағы осында ... ... ... әдісін оқушыларға осылай ... ... ... топырағында да ... ... ... ... үйретеді.
«Қазақстанда 25 мыңға тарта тарихи және мәдени ескерткіштер бар. Оның
10,5 мыңы ... мен ... ... ... ... кездесетін тұрғын
үйлер мен, мешіттер мен қатар, ғимараттары бірін-бірі ... ... ... бар. Егер ... ... жоғары неолит дәуірінен күні бүгінге
дейінгі ғажайып ескерткіштері мол бұл өлке ... ... ... ... ... жөні бар» [6] – деп ... көрнекті мемлекет
және қоғам қайраткері, ғалым-этнограф Өзбекәлі Жәнібеков.
Оқушыларға тарихи-мәдени ескерткіштерді оқытқанда оларды зерттеушілердің
еңбектерінен мағлұмат беру өте ... ... ... ... тарихи
тұлғаларға арналып тұрғызылғанын біліп қана қоймай, ... бір ... мен ... бар ... ... ... ... дәуірінің
Орталық Қазақстандағы сәулет өнерінің озық ... ... бірі – ... хан ... ... хан ескерткішінің бітім-
тұлғасы да, көркемдеу тәсілі де мүлдем бөлек, басқа талғаммен салынған. Осы
төңіректегі Жошы хан, ... ... ... бұл құрылыс мейлінше
көркем үлгімен, тың тәсілмен қаланған. [7].
Қандай да болмасын сәулет ... ... ... адам ... ... ... іздейтіні ақиқат.Таным көкжиегі ... ... ... ... ... тіпті де ерекше болады.
«... Кез келген тарихи, архитектуралық мұраның ... ... ... баға беру үшін – сол ... ... келген уақытын,
дүниеге әкелген қоғамын, қандай себептермен, кім үшін салынғанын анықтау
керек. Сонда ғана оның ... ... ... ... ... ғана
асыл-мұра шын мәнінде халықтың рухани игілігіне айналады. [8].
Алаш хан туралы аңыз-әңгімелер өте көп. Олар ... ... ... ... ... ... мен ... еңбектерінде көптеп
кездеседі. Олардың қатарында Г.Ф.Миллер, А.И.Левшин, ... Н.Н. ... ... ... т.б. ... Олардың
жинаған деректерінің бірінде «Алаш» ... ... ... ... ... ... – алашаға отырғызып көтерген хан, ...... ... ... ... басы болғаны, төртіншісінде – қалмақты
қорқыту үшін «Алаш» сөзін ұран ... ... ... қайсысы да Алашаның
хан болғанын, қара халықты соңынан ... ... Бұл ... ішінде
қазақ халқының шығу тегіне қатысты құнды деректер де ... ... хан ... ... ... ... ... Әлкей Марғұланның суреттеуін пайдаланамыз. «Алаша хан ... ... әрі ... ... оның айрықша жобасына, архитектуралық бітіміне де
байланысты. Мәселен, табан іргесінен шаршы ... ... төрт ... келе ... ... ... сегіз қырға ұласады. Ол сегіз қыр
дәл сондай үйлесіммен шықтағы он алты қырлы барабанға ұласқан. Мұның ... үй ... ... ... ... елестетеді.
Сол он алты қырлы барабанның үстіннен мінсіз күмбез көтеріледі. Мазардың
кірер босғасында ... ... ... ... сатлылы қуыс бар. Бұл
қуы мазардың екінші қабатына, яғни сыртқы шығына алып шығады. Ныққа ... ... ... кемер қалқанның ішімен әлгі он алты ... ... ... ... ... осы шығына шығып алып, айнала төңірекке көз
салсаңыз бұл ... сол ... ең бір ... орын ... ... ... Мазардың кірпіштерін құбылта қалау арқылы таңдай, қиықша, ... ... ... ... ... кірпіштердің бетіне, бүйіріне ру
таңбалары, ою-өрнектер басылған. Ішіне кірсеңіз шық ... ... ... сүт ... ... тұрады. Ғалымдарымыздың анықтауынша Алаша
хан мазары Қарахан дәуірінің архитектуралық озық ... тал ... асыл ... ... ... мәліметтерден оқушылар Қазақстандағы тарихи-мәдени
ескерткіштердің басым бөлігі Қарахандықтар билігі тұсында бой ... Олар ... ... оның ішінде Тараз жеріндегі және
Орталық Қазақстандағы ... ... ... ескерткіштерін салыну
ерекшеліктерін, кесене-мазар атын ... ... ... ... ... ой түйеді.
Сонымен тарих-мәдени ескерткіштерге қатысты тақырыптарды өткенде мұғалім
екі басты ... өз ... ... ... жөн.
1. Ауызша тарихнаманы яғни шежірелерді ... ... ... ... мен ... әдістерін көрнекіліктерді
пайдаланып аша ... ... ... ... мен ... ... үйрету,
отансүйгіштік қасиетті өз бойларына тәрбиелеуге бастар бірден-бір жол
болып саналады.
Сонда ғана болашақ ұрпақ «Менің Отаным – ... ... ... шынайы
мақтанышпен айта алады.
Әдебиеттер
1. Нысанбаев Ә. Асанқайғының ақиқаты // №5, 2004 ж.24 б.
2. ... А. ... ... Қазақ. – Алматы: Білім, 1994.- 31 б.
3. Әулие ата – Қарахан. Айша бибі. ...... ... 2004.- ... Жәнібек Ө. Жолайрықта – Алматы: Рауан 1995.- 11 ... ... Қ. ... ... ...... ... 2005.- 114
б.
6. Жәнібек Ө. Уақыт керуені. – Алматы: Жазушы, 1992. – 112 б.
7. Сейдімбеков А. Күңгір – күңгір ...... ... 1981. ... Бұл да ... 201 б.
9. Бұл да сонда 201 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп музейін ұйымдастыру және оның кейбір мәселелері92 бет
Мәдени ескерткіштер және сәулет өнері, туризм17 бет
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
Қадырғали би Жалайыри және Қасым хандығы20 бет
Қазақстан территориясындағы тарихи-мәдени ескерткіштер63 бет
XX ғ. 50 жж. Қазақстанның саяси-әлеуметтік жағдайы және экономикасы мен мәдениеті6 бет
Ұлттық суретшілердің рухани әлемі26 бет
Әбіш Кекілбаев5 бет
Түрік тілін үйретуде оқулықтың және көрнекі құралдардың алатын орны10 бет
Қазақ тілін оқытуда қолданылатын оқу-әдістмемелік кешендер34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь