Ақпараттық қауіпсіздік туралы

Кіріспе
1 Талдау бөлімі
1.1 Ақпаратты қорғау
1.2 Ақпараттық қауіпсіздендіру
1.3 Ақпараттық жүйелердің аппараттық және программалық платформасын талдау
1.4 Ақпаратты қорғаудың криптографиялық жүйелері
1.5 Кілті ашық жүйелердегі мәліметтерді криптографиялық әдіспен қорғау
2 Жобалау бөлім
2.1 Есептің қойылымы
2.2 Ақпараттық және техникалық қамтамасыз ету
2.3 Бағдарламалық қамтамасыздандыру
3 Еңбек қорғау
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Қазақстан Республикасының Евразиялық аймаққа кіруі, ХХІ ғасырға аяқ басуы ел Президентінің «Қазақстан-2030» атты стратегиялық бағдарламасына сәйкес жаңа техника мен технология үдерістерінің дамуы келешекте жоғары оқу орындарында білім беру қандай бағытта өрбуі керек деген өзекті мәселе туғызады. Барлық өркениетті елдерде азаматтардың қауыпсіздік сақшысы ретінде зандар тұр, барлық есептегіш техника саласында құқық қолданатын іс-тәжірибе әзірге дамымаған, ал заң шығарушы процесс технология дамуына ілесе алмайды, сондықтан компьютерлік жүйе жұмысының сенімділігі көбіне өзін-өзі қорғау шараларына сүйенеді.
Ақпаратты қорғау - ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені. Тәжірибе жүзінде ақпаратты қорғау деп деректерді енгізу, сақтау, өңдеу және тасымалдау үшін қолданылатын ақпарат пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік оңтайлығын және керек болса, жасырындылығын қолдауды түсінеді. Сонымен, ақпаратты қорғау - ақпараттың сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың, жоғалтудың, рұқсатсыз жоюдың, өзгертудің, маңызына тимей түрлендірудің, рұқсатсыз көшірмесін жасаудың, бұғаттаудың алдын алу үшін жүргізілетін шаралар кешені. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезін қойылатын шектеулерді қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық, программалық және техникалық әдістер мен құралдардан тұрады.
Ақпараттық қауіпсіздік - мемлекеттік ақпараттық ресурстардың, сондай-ақ ақпарат саласында жеке адамның құқықтары мен қоғам мүдделері қорғалуының жай-күйі. Ақпаратты қорғау - ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар кешені. Тәжірибе жүзінде ақпаратты қорғау деп деректерді енгізу, сақтау, өңдеу және тасымалдау үшін қолданылатын ақпарат пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік оңтайлығын және керек болса, жасырындылығын қолдауды түсінеді.
Ақпарат қауіпсіздігінің жоғарғы дәрежесіне қол жету тек тиісті ұйымдастыру шараларын қолдану негізінде ғана мүмкін болады. Ұйымдастырушылық шаралар кешенінің құрамына ақпараттық қауіпсіздік қызметін құру, жасақтау және оның іс-әрекеттерін қолдану, ұйымдастыру-әкімгерлік құжаттар жүйесін дайындау жұмыстары, сондай-ақ, қорғаныш жүйесін құруға және оның жұмысын сүйемелдеуге арналған бірқатар ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-техникалық шаралар кіреді.
Ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-техникалық шаралар жүргізу ақпараттың сыртқа кететін жаңа арналарын дер кезінде табуға, оларды бейтараптандыру шараларын қолдануға, қорғаныш жүйелерін толық жетілдіруге және қауіпсіздік режімін бұзу әрекеттеріне жедел қарсы шара қолдануға мүмкіндік береді. Қатерге талдау жүргізу қауіпсіздік саясатын қалыптастырудың негізгі кезеңі болып табылады.
Ұйымдастыру мәселері шешілгеннен кейін бағдарламалық-техникалық
1 Таможенный кодекс Республики Казахстан (с изменениями и дополнениями по состоянию на 27.11.2007 г.)
2 Бобровский С. Delphi 5: учебный курс - СПб: Питер, 2001. -428с.
3 Тюкачев Н., Свиридов Ю. Delphi 5. Создание мультимедийных приложений. Учебный курс.- СПб.: Питер, 2001..-251с.
4 Архангельский А.Я. 100 компонентов общего назначения библиотеки Delphi 5 - М.: ЗАО «Издательство БИНОМ», 1999 .-112с.
5 Архангельский А.Я. Интегрированная среда разработки Delphi - М.: ЗАО «Издательство БИНОМ», 1999.-91с.
6 Архангельский А.Я. Разработка прикладных программ для Windows в Delphi 5 - М.: ЗАО «Издательство БИНОМ», 1999.-369с.
7 Архангельский А.Я. Object Pascal в Delphi 5 - М.: ЗАО «Издательство БИНОМ», 1999. -77с.
8 Симонович С.В., Евсеев Г.А. Занимательное программирование: Delphi. - М.: АСТ-ПРЕСС: КНИГА: Инфорком-Пресс, 2001. -39с.
9 Полянский А. Среда программирования Delphi 5-6: Справочное пособие. - М.: Познавательная книга плюс, 2001.-114с.
10 Вин Д..Искусство Html-дизайна. Самоучитель - Санкт-Петербург:Питер,2003.-224с.-284с.
11 Смит К., Уотерс К. Html - дизайн: Photoshop & Dreamweaver: Три ключевых этапа. -М.: КУДИЦА-ОБРАЗ, 2004.-264с.
12 Гетц К., Джилберт М.Программирование в Microsoft Office. - Киев: Ирина,2000.-139с.
13 Киселев Ю.Н. Электронная коммерция.- СПб.: ДиаСофтЮп, 2001. -384с.
14 Попов В.Б. Основы компьютерных технологий. -М.: Финансы и статистика, 2002. - 457с.
15 Белунцов В..Новейший самоучитель по разработке Html-страниц.-М.:ДЕСС-КОМ,2000. - 446с.
16 Л.Л.Босова. Разноуровневые дидактические материалы по информатике. - М.: Образование и Информатика, 2001. - 384с.
17 Экономическая информатика: Учеб. - Санкт-Петербург: Питер, 2001.-556с.
18 Гетц К., Джилберт М.Программирование в Microsoft Office.- Киев: Ирина, 2000.- 139с.
19 Субботин М.М. Новая информационная технология: Создание и обработка гипертекстов. - М., 1992. - 755 с.
20 Роберт И.В. Современные информационные технологии в образовании: дидактические проблемы; перспективы использования. - М.: «Школа-Пресс»,1994. - 205 с.
21 Демушкин А.С. и др. Компьютерные обучающие программы// Информатика и образование. - 1995. - № 3. - С. 15-21.
22 Зайнутдинова Л.Х. Создание и применение электронных учебников (на примере общетехнических дисциплин): Монография. - Астрахань: Изд-во «ЦНТЭП», 1999. -251с.
23 ellington J.J. Children, Computers and the Curriculum: An Introduction to Information Technology and Education. L., 1985. - 410с.
24 Монахов В.М. Что такое новая информационная технология обучения //Математика в школе. - 1990. - № 2. - С. 47-52.
25 Chu G.C., Shramm W. Learning From Television: What the ResearchSays. - Washington, D.C., 1969. - 83 p.
26 Conklin J. Hypertext: An Introduction & Survey// Computer. - V. 20. - № 9. - September. - 1987. - pp. 17-41.
27 Ротмистров Н.Ю. Мультимедиа в образовании//Информатика и образование. - 1994. - № 4. - С. 89-96.
28 Джонассен ДэвидX. Компьютеры как инструменты познания: изучение с помощью технологии, а не из технологии//Информатика и образование. - № 4. - 1996. - С. 117-131.
29 Софронова Н.В. Разработка обучающих программ на основе инструментальных средств. - Чебоксары, 1995. - 141 с.
30 Денисенко В.И. Охрана труда. - М.: Изд-во «Школа-пресс», 2008.-244-276с.
        
        Кіріспе
Қазақстан Республикасының Евразиялық аймаққа кіруі, ХХІ ғасырға ... ел ... ... атты стратегиялық бағдарламасына
сәйкес жаңа техника мен технология үдерістерінің дамуы ... ... ... ... беру қандай бағытта өрбуі керек деген өзекті ... ... ... елдерде азаматтардың қауыпсіздік сақшысы
ретінде зандар тұр, ... ... ... ... ... ... іс-
тәжірибе әзірге дамымаған, ал заң шығарушы процесс ... ... ... сондықтан компьютерлік жүйе жұмысының сенімділігі көбіне өзін-өзі
қорғау шараларына сүйенеді.
Ақпаратты қорғау  -  ... ... ... ... шаралар кешені. Тәжірибе жүзінде ақпаратты қорғау деп
деректерді енгізу, сақтау, ... және ... үшін ... ... қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік ... және ... ... ... түсінеді. Сонымен, ақпаратты қорғау - ақпараттың
сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың, ... ... ... ... ... ... ... көшірмесін жасаудың, бұғаттаудың
алдын алу үшін жүргізілетін шаралар кешені. Қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... ... ... ... ұйымдастырушылық,
программалық және техникалық әдістер мен құралдардан тұрады.
Ақпараттық қауіпсіздік - мемлекеттік ақпараттық ресурстардың, сондай-ақ
ақпарат ... жеке ... ... мен қоғам мүдделері қорғалуының
жай-күйі. ... ... - ... қауіпсіздікті қамтамасыз етуге
бағытталған шаралар кешені. Тәжірибе жүзінде ... ... ... ... ... ... және ... үшін қолданылатын ақпарат
пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік оңтайлығын және керек ... ... ... ... ... ... қол жету тек тиісті
ұйымдастыру шараларын қолдану ... ғана ... ... шаралар кешенінің құрамына ақпараттық қауіпсіздік қызметін
құру, жасақтау және оның ... ... ... ... ... жұмыстары, сондай-ақ, қорғаныш жүйесін құруға
және оның жұмысын сүйемелдеуге арналған бірқатар ... ... ... кіреді.
Ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-техникалық шаралар жүргізу ақпараттың
сыртқа кететін жаңа арналарын дер кезінде табуға, оларды ... ... ... ... ... ... және ... бұзу әрекеттеріне жедел қарсы шара қолдануға мүмкіндік береді.
Қатерге талдау ... ... ... қалыптастырудың негізгі кезеңі
болып табылады.
Ұйымдастыру мәселері ... ... ... кезегі келеді – таңдалған қауіпсіздік саясатын іске ... не ... ... ... ... ... атқаратын міндеті және сапасы
жағынан әртүрлі болатын ақпарат қорғау құралдарының көптеген түрі ... ... ... объектінің ерекшелігіне сай келетінін ... ... ... бірі ... ... ... ... элементтерден тұрады: қатынас құруды ерікті
басқару, объектілерді қайтадан пайдаланудың қауіпсіздігі, ... және ... ... мәжбүрлі басқару.
Қазіргі кезде ақпараттық жүйелерде криптограграфиялық әдістерді қолдану
мәселесі туындады.
Жұмыстың көкейкестілігі қазіргі ... ... ... ... ... ... туындады. Сондықтан қазіргі
кезде ақпаратты қорғау ... ... ие ... ... ашық жүйелер мәліметтерді шифрлеуде болашағы зор ... ... ... ... ... ... үшін бір ... ал шифрді
ашу үшін екінші кілт ... ... кілт ашық ... ... және ... ... ... қолданушының пайдалануы үшін желі бойынша
жарияланады. Шифрленген ақпаратты қабылдаушы мәліметтерді дешифрлеу ... ... ... Ал ... кілт ... Сонымен қатар, мынадай
шарт орындалуы тиіс: ... ... ... ... кілт ... ашық криптографиялық жүйелер ... ... ... ... ... қасиеті мынадай: х мәні берілсе f ... ... ... ... кері ... ... ... уақытта мәліметті қорғауда RSA ашық кілтті криптографилық әдіс
кең таралған. Мұндағы, RSA дегеніміз ... ... ... ... (Rivest, Shamir, Adieman). Оның криптотұрақтылығы жоғары және
қарапайым программалық, аппараттық тәсілдерде іске ... ... ... көмегімен қағазсыз мәлімет алмасу және тасымалдау жағдайындағы ... ... ... ... ... ... бұл ең алдымен ақпаратты
қорғау.
Бағдарламаны жобалаудың негізгі мақсаттары: жоғарыда ... ... ... ... ... ... дұрыс
жүзеге асырылуын қадағалау, қолданушылармен кері байланыс ... ... ... ... ... және жою, бағдарламаны толықтыру,
жаңа функцияларды ... және ... ... ... ... ... ... мақсаты – қазіргі ақпараттық технология негізінде
ашық кілттер қолдануымен шифрлеу бағдарламасын құру.
Дипломдық жұмыстың объектісі ақпарат ... ... ... ... жету үшін ... ... шешілді:
- ақпаратты криптографиялық әдістерімен шифрлеудің теориялық негіздері
қарастыру;
- ақпаратты шифрлеудің ... ... ... ашық ... ... шифрлеу әдісін қолданылатын
ақпараттық жүйенің ресурстарын сипаттау;
- ақпаратты шифрлеу ... ... ... ... ... ... Delphi бағдарламалау ортасы
болып табылады. Delphi бағдарламасы қазіргі кезде ең көп тараған бағдарлама
құру жүйесіне жатады. Оның ... ... бірі – ол ... ... Windows басқаруында жұмыс істеп қана қоймай, оның ... ... ... ... ... (RAD - Rapid Application
Development) тобына жататындығында.
Дипломдық жұмыстың құрылымы: ... үш ... ... ... ... қосымшалар.
Дипломның бірінші тарауында ақпараттық қауіпсіздіктің негізгі теориялық
аспектілері, сонымен ... ... ... ... ... ... талдау қарастырылған.
Екінші бөлімінде шифрлеу бағдарламасын құру принциптері сипатталған.
Мұнда шифрлеу бағдарламаның есептің қойылымы, ... ... ... қамтамасыздандыруы қарастырылған. Сонымен қатар, нақты ... ... оның ... мен ... ... ... бөлімінде еңбек қорғау және ... ... үшін ... ... ... ... ... жұмыстың негізгі нәтижесі сипатталған.
1 Талдау бөлімі
1.1 Ақпаратты қорғау
Ақпараттық қауіпсіздік - мемкелеттік ақпараттық ресурстардың, сондай-ақ
ақпарат ... жеке ... ... мен ... ... ... қорғау  -  ақпараттық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге
бағытталған шаралар ... ... ... ... ... ... енгізу, сақтау, өңдеу және тасымалдау үшін қолданылатын ақпарат
пен қорлардың тұтастығын, қол жеткізулік ... және ... ... ... түсінеді. Сонымен, ақпаратты қорғау - ақпараттың
сыртқа кетуінің, оны ұрлаудың, ... ... ... ... ... ... рұқсатсыз көшірмесін жасаудың, бұғаттаудың
алдын алу үшін ... ... ... ... ... ... ... шектеулерді қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық,
программалық және техникалық әдістер мен құралдардан тұрады [1].
Ақпараттық қауіпсіздік режимін қалыптастыру ... ... ... Оны шешу үшін ... ... ... шаралар қажет.
Ақпараттық қауіпсіздіктің өте маңызды 3 жайын атап кетуге болады: қол
жеткізерлік (оңтайлық), тұтастық және жасырындылық.
Қол ... ... - ... уақыт ішінде керекті ақпараттық қызмет
алуға болатын мүмкіндік. Ақпараттың қол жеткізерлігі - ... ... және ... ... ... кедергісіз
(бөгетсіз) қол жеткізуге тиісті өкілеттілігі бар субъектілердің оған ... ... ... ... сипатталатын қасиеті.
Тұтастық - ақпараттың бұзудан және заңсыз өзгертуден қорғанылуы. Ақпарат
тұтастығы деп ... ... ... ... ... ... ... техника құралдарының немесе автоматтандырылған жүйелердің ... ... ... ... қабілетін айтады.
Жасырындылық - заңсыз қол жеткізуден немесе ... ... жүйе - ... бір ... ... олардың атынан әрекет
жасайтын үрдістер ғана ақпаратты оқу, жазу, құрастыру және жою құқығына ие
бола ... етіп ... қол ... ... ... ... жүйе.
Сенімді жүйе - әр түрлі құпиялық дәрежелі ақпаратты қатынас құру құқығын
бұзбай пайдаланушылар ... бір ... ... қамтамасыз ету үшін
жеткілікті ақпараттық және программалық құралдарды қолданатын жүйе.
Жүйенің сенімділігі (немесе сенім дәрежесі) екі негізгі өлшемі ... ... ... және ... ...... ... қалайша өңдейтінін,
қорғайтынын және ... ... ... ... және ... ... Бұл ... пайдаланушының қайсы кезде белгілі бір
деректер ... ... ... ... ... саясатын құрамына
мүмкін болатын қауіптерге талдау жасайтын және оларға қарсы ... ... ... ... ... деп санауға болады.
Қауіпсіздік саясатының құрамына ең кемінде мына элементтер кіруі ... ... ... ... ... қайтадан пайдаланудың
қауіпсіздігі, қауіпсіздік функциялар және қатынас ... ... ... – жүйенің сәулетіне және жүзеге асырылуына көрсетілетін сенім
өлшемі. Ол қауіпсіздік саясатын іске асыруға жауапты тетіктердің ... Оны ... ... ... ... ... сыңары деп сипаттауға болады. Кепілділіктің екі түрі ... және ... ... ... сәулеті және жүзеге
асырылу жағына, ал екіншісі – құрастыру және сүйемелдеу әдістеріне қатысты.
Хаттамалау тетігі қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... жүйе қауіпсіздікке байланысты барлық оқиғаларды тіркеп
отыруы ... ал ... жазу – ... тексерумен (аудитпен – тіркелу
ақпаратына талдау жасаумен) толықтырылады.
Сенімді есептеу базасы (СЕБ) – компьютерлік жүйенің қауіпсіздік ... ... ... ... ... жиынтығы. Компьтерлік жүйенің
сенімділігіне баға беру үшін тек оның ... ... ... ... ... ... ... базасының негізгі міндеті – ... ... ... ... ... белгілі бір операциялар
орындау болатындығын бақылау.
Қатынасым мониторы – пайдаланылатын бағдарламаларға немесе деректерге
әрбір қатынасының мүмкін ... ... ... ... ... ... Қатынасым мониторынан үш қасиеттің ... ... ... ... ... ... ... аңдудан қорғалуға
тиісті;
- толықтық. Монитор әрбір қатынасу кезінде шақырылады. Бұл ... ... ... ... ... ... иландырылатындық. Мониторды талдау және тестілеуге мүмкін болу үшін ол
жинақы болуы ... ...... мониторының жүзеге асырылуы. Қауіпсіздік
өзегі барлық қорғаныш тетіктерінің құрылу негізі болып табылады. Қатынасым
мониторының аталған ... ... ... өзегі өзінің
өзгерместігіне кепілдік беруі керек.
Қауіпсіздік периметрі – сенімді ... ... ... ... ... ал ... сенімсіз деп саналады. Сыртқы және ... ... ... ... ... ... асырылады. Бұл ретқақпа
сенімсіз немесе дұшпандық қоршауға қарсы тұра ... ... бар ... ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуге арналған ... ... ... даярлық кезеңі, ақпараттық қорларды түгендеу,
қатерлі талдау, қорғаныш жоспарын құрастыру және қорғаныш ... ... Осы ... кезеңдер аяқталған соң эксплуатациялау кезеңі басталады.
Даярлық кезеңі. Бұл кезең ... ... ... ... ... түпқазық құжаттарды әзірлеу және бекіту, сондай-ақ, үрдіске
қатысушылардың өзара қарым – қатанастарын ... үшін ... ... ... ... ... атқаратын міндеттері анықталады.
Ақпараттық қорларды түгендеу. Бұл кезеңде, әдетте, объект, ақпараттық
ағындар, автоматтандырылған жүйелердің ... ... ... ... ... және ... ... жайында мәлімет жиналады.
Түгендеу аяқталған соң олардың осалдылығына талдау ... ... ... ... ... ... қорлардың
қорғанылу күй-жағдайының қаншалықты толық және ... ... ... Қатерлі талдау мыналардан түрады: талданатын объектілерді және
оларды қарастырудың нақтылану дәрежесін таңдау; қатерлі бағалау ... ... және ... ... ... ... бағалау; қорғаныш
шараларын таңдау; таңдап алынған ... ... ... және ... ... ... бар ... қатер пайда болады. Қауіптерді талдау кезеңі қатерді
талдаудың орталық элементі болып ... ... ... алу ... шаралары мен құралдары қажет. Қауіптерді ... ... ... ... ... ... идентификациялаудан) және
екіншіден, келтірілетін болашақ зиянды болжау-бағалаудан тұрады.
Бұл кезеңнің ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі бойынша жіктемесі құрастырылады. Бұлар бәрі
ақпарат қорғау жүйесіне қойылатын ... ... ... ең
әсерлі шаралары мен құралдарын таңдап алуға, сондай-ақ, оларды ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді.
Қорғаныш жоспарын құрастыру. Бұл кезеңде ... ... ... ... ... ... ... үшін қорғаныштың
тиісті ұйымдастырушылық және техникалық шаралары таңдап алынады.
Қорғаныш жоспарын құру ... ... ... ... ... ... Ол үшін ... жүйесінің атқаратын
міндеттері анықталады және нақты объектінің ерекшіліктерін ескере отырып
жүйеге қойылатын талаптар талқыланады. Жоспарға мынадай ... ... ... ... қорғау құралдарының объектіде орналасуы;
қорғаныш жүйесін ... қосу үшін ... ... ... ... ұйымдастырушылық және техникалық шараларын ... ... ... ... ... ... қарағанда) есептеу және
қатынас қорларын пайдалану тәсілін, сондай-ақ, қауіпсіздік режімін бұзудың
алдын ала және мән беру ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін келесі кезеңдер ... ... ... ... ... Бұл кезеңде ақпараттық ... (АҚҚ) ... ... ... ... ... ... пайдаланушылардың барлық санаттарының
жауаптылық деңгейлері, құқықты және міндеттері аңықталады.
- қатерге талдау жасау. Қатерді ... ... нені ... ... ... ... және ... қорғау керек деген сияқты сұрақтардың жауабын
анықтайды. Мүмкін болатын қатерлердің бәрін қарастырып шығу керек және
оларды келтіретін зиянының ... ... ... ... ... ... ... қорғанылатын объектінің құнынан аспауға
тиісті.
- жеңілдектерді анықтау. Қорларды пайдалану ... ... ... ... ... ... құқықтары мен
міндеттері, жүйелік әкімшілердің құқықтар мен ... ... ... ... ... және т.б. ... қауіпсіздік саясатының бұзылуына жауап қайтару шараларын анықтау.
Қауіпсіздік режімі бұзушыларды табуға және ... ... ... ... қатар, ақпаратты бұрынғы қалпына
келтіру және бұзулардың зардаптарын жою шаралары анықталады.
- әкімшілік ... ... ... ... ... жайлары әр түрлі нұсқауларда, қағидаларда, ... ... ... саясаты ақпарат қорғау жүйесінің қауіп-қатерлерге қарсы
әрекет жасауға бағытталған құқықтық ... ... ... ... және процедуралық шешімдер
кешенінің жиынтығын анықтайды.
Ақпарат қауіпсіздігінің жоғарғы ... қол жету тек ... ... ... ... ғана ... ... шаралар кешенінің құрамына ақпараттық қауіпсіздік қызметін
құру, ... және оның ... ... ... жүйесін дайындау жұмыстары, сондай-ақ, қорғаныш жүйесін құруға
және оның ... ... ... ... ұйымдастырушылық және
ұйымдастыру-техникалық шаралар кіреді.
Ұйымдастырушылық және ұйымдастыру-техникалық шаралар жүргізу ақпараттың
сыртқа кететін жаңа арналарын дер ... ... ... ... ... ... ... толық жетілдіруге және қауіпсіздік
режімін бұзу әрекеттеріне жедел қарсы шара қолдануға ... ... ... ... қауіпсіздік саясатын қалыптастырудың негізгі кезеңі
болып табылады [3].
Ұйымдастыру мәселері шешілгеннен ... ... ... ...... ... ... іске асыру
үшін не істеу керек? Қазіргі уақытта құны, атқаратын ... және ... ... ... ... қорғау құралдарының көптеген түрі бар.
Олардың ішінен нақты объектінің ерекшелігіне сай ... ... ... ... бірі болып саналады.
Қауіпсіздік саясаты мынадай элементтерден тұрады: қатынас құруды ерікті
басқару, объектілерді қайтадан ... ... ... және ... ... ... басқару.
Қатынас құруды ерікті басқару – жеке субъект немесе құрамына осы субъект
кіретін ... ... ... ... ... ... ... шектеу. Ерікті басқару – белгілі бір тұлға (әдетте, объектінің ... ... ... ... ... ... ... объектіге
қатынас құру құқығын бере алады (немесе алып тастайды).
Қатынас құрудың ағымдағы жағдайы ерікті басқару кезінде ... ... ... – субъектілер, бағандарында – объектілер, ал
матрицаның түйіндерінде қатынас құру ... құру (оқу, ... ... т.б.) ... ... ... және дерекқор жүйелерінің көпшілігі осы ерікті
басқаруды жүзеге асырады. Оның негізгі жағымдағы – икемділігі, ал ...... ... және ... тексерудің
күрделігі, сондай-ақ, қатынас құру құқығының деректерден бөлек қарастырылуы
(қаскүнемдер осыны пайдалана ... ... ... ... қол
жеткізерлік файлдарға көшіріп алуы мүмкін).
Объектілерді қайтадан ... ... Бұл ... құпия
ақпаратты кездейсоқ немесе әдейі шығарып алудан сақтайтын қатынас құруды
басқаратын құралдардың маңызды қосымшасы болып ... ... ... мүмкін болатын 3 қаупі мыналар: жедел
жадыны қолдану, сыртқы сақтау құрылғыларын қайтадан пайдалану және ... ... ... ... ... бірі – ... ақпаратпен жұмыс істегеннен кейін
жедел жадыны немесе аралық жадыны тазалау. ... әдіс деп ... ... ... қолдануды да санауға болады.
Мәселен, принтердің аралық жадында (арашықта) ... ... ... ... мүмкін. Олар басу үрдісі аяқталған соң да ... ... ... ... ... шығарып тастау үшін арнаулы шаралар
қолдану қажет. Әдетте кездейсоқ биттер ... үш ... ... ... ... ... пайдаланудың қауіпсіздігі” жайында да қамдану
керек. Пайдаланушы ұйымнан кеткен кезде оны жүйеге кіру ... және ... ... оның ... құруына тиым салу керек.
Қауіпсіздік тамғасы. Қатынас құрудың ... ... ... және ... ... ... ... байланысады.
Субъектінің тамғасы оның шүбәсіздігін сипаттайды. Объектінің тамғасы оның
ішіндегі сақталатын ақпараттың жабықтық деңгейін көрсетеді.
Қауіпсіздік таңбасы екі ... ... ... деңгейі (дәрежесі)
және категориялар (санаттар).
Құпиялылық деңгейі реттелген жиынтық құрайды және әр түрлі ... ... ... әр ... ... ... Қазақстан
Республикасының заңнамасында мемлекеттік құпия құрайтын мәліметтердің үш
құпиялылық дәрежесі тағайындалған және осы ... ... ... ... ... ... ... берілген: “ аса
маңызды”, “өте ... және ... ал ... құпия құрайтын
мәліметтерге “құпия” деген ... ... ... ... ... ... ... міндеті – деректер жататын
аймақтың тақырыбын сипаттау.
Қауіпсіздік таңбалардың тұтастығын қамтамасыз ету оларға байланысты
негізгі проблемалардың біреуі ... ... ... тамғаланбаған
субъектілер мен объектілер болмау керек. Әйтпесе тамғалық қауіпсіздікте
саңылаулар пайда болады және ... осы ... ... ... ... қол ... мүмкін. Екіншіден, қорғанылатын деректермен
қандай да болмасын операция орындалмасын, қаупсіздік тамғалары ... ... ... тұтастығын қамтамасыз етуші құралдардың біреуі
– құрылғыларды көпдеңгейлік және бір деңгейлік деп ... ... әр ... ... ... ... ал бірдеңгейлік
құрылғыларда тек бір құпиялық деңгейі бар ақпарат сақталады.
Қатынас құруды мәжбүрлі басқару. ... ... ... ... ... себебі – қатынас құру мүмкіндігі субъектінің ерігіне тәуелді ... ... ... және ... ... ... ... жүргізіледі.
Егер субъектінің құпиялық деңгейі объектінің ... ... ... ал ... ... ... көрсетілген барлық санаттар
субъектінің тамғасында болса, (яғни, осындай екі шарт ... ... ... ... кез ... ... оқи алады. Мысалы, “өте құпия”
субъект “өте құпия” және ... ... оқи ... Бұл ... ... ... ... қауіпсіздік тамғасынан басым”
деп айтады.
1.2 Ақпараттық қауіпсіздендіру
Ақпаратты ... ... үш ... ... ... ... болады:
- ақпаратты өндеу технологиясындағы ұйымдастыру техникалық шаралар;
- санкцияланбаған кiрудi болдырмау;
- техникалық құралдар көмегiмен ақпаратты ... ... ... ЭЕМ-дерге қатысты өңделген қорғау әдiстерi мен құралдары дербес
компьютерде қолданылады. Алайда дербес компьютер үшiн ... ... ... де болады.
Оперативті жад әрекет етуiнiң шиналық құрылымы айтарлықтай дәрежеде
микропроцессорлық технологияға сәйкес келедi.
Осылайша, ... ... ... ... жүйесi:
- қолданушығы барлық есептеу ресурстарын ұсынады;
- барлық ақпаратқа енгiзу-шығару жүйесi арқылы барлық қолданушылар үшiн
жол ашық ... ... да және ... ... ... ... қорғаныс қамтамасыз етiлетiн
ақпаратты өңдеу процесiн ... ... ... ... жүйе және ақпараттық ... ... ... құру ... ... ... ... өңдеудің технологикалық циклінің барлық кезеңдерін
қолданудағы отандық және шетелдік қорғаныс жүйесін ... ... ... арақатынасы ұйымдастырылған бағдарламалық, аппараттық, физикалық
және басқа да құрлығылардың ... ... ... ... ... ... ... Жүйенің өсуінің үзіліссіз принципі. Бұл ... ... жүйе үшін ... ... ... ... және де ол
ақпаратты қорғау жүйесі үшін актуальді.
3 Өңдеу процедураларына және өңделуші ақпаратқа ... ... ... өкілдікті азайту және бөлу, яғни ... ... жүйе ... де ... ... ... ... рұқсат беру әрекетін тіркеу және толықтай ... ... ... ... ... қондыру қажеттілігі
және оның әрекетін хаттамалау.
Функцияланған қорғаныс жүйесіне ... ... ету, ... ... жұмыс жасау қабілеттілігіне бақылау жасау құралдарын не
тәсілдерін құру [4].
Зиянды бағдарламалармен күресудің мүмкін болатын барлық ... ... ... ... ... лайықты қамтамасыз ету.
Қазіргі кездегі ақпараттық жүйе және ақпараттық технология ... ... шешу ... ... ... ... болуы
керек:
- әртүрлі дәрежеде арнайыланып жасалған ақпараттардың бар болуы;
- ақпараттарды жіберу ... ... ... ... ... қорғаумен қамтамасыз ету;
- жергілікті желіде ақпаратты жіберу ... ... ... ... ақпаратты жіберу міндетті түрде басқарылады;
- баспаға ... ... ... ... және ... енуге рұқсат алу амалын тіркеу механизмінің бар болуы.
Ішкі жүйелерді ... ... ... - ... ... құрылымын қарастыру кезінде дәстүрлі әрекет жасауы мүмкін.
Ақпараттық ... ... ... ақпараттық жүйе сияқты, өзінің
мақсатты функциясын орындай алатын, өзіндік бағдарламалық қамтамасыз
етудің ... түрі ... ... ... қамтамасыз ету – құқықтық актілер, нормативті-құқықтық
құжаттар, ауыр ... ... ... ... ... ... Ұйымдастыруды қамтамасыз ету. Ақпараттық қорғанысты іске асыру
анықталған құрлымдық бірліктер ... іске ... ... ... қызметі және оның құрлымы: ереже, күзетші және т.б.
3 ... ... ... ... ... ... шешу ... параметрлер, көрсетікштер, деректер және
сипаттамаларды қоса алғандағы ақпараттық қамтамасыз ету.
Бөгет – қаскүнемнің қорғалатын ... ... ... ... ... ... ақпаратты жинақтаушыларға және т.б).
Енуге рұқсат алуды басқару – ақпараттық жүйе және ... ... ... ... қолданудың ақпараттық қорғаныс
тәсілдері. Бұл тәсілдер ақпаратқа енудің ... ... ... ... ... ... ... рұқсат алуды басқару келесі
қорғаныс функцияларынан тұрады:
Шифрлеу механизмі – ақпаратты криптографиялық жабу. Бұл ... ... ... ... ақпаратты магниттік жинақтаушыда сақтау кезінде
барынша кең көлемде ... ... ... ... ... арқылы
жіберген кезде бұл тәсіл жалғыз сенімді ... ... ... [5].
Қорғау амалдарының мақсаты – бұл ақпараттық жүйе администраторын тексеру
ықтималдылығын ойластыру, ... ... ... ... ... ... ... азайту, вирустардың жайылып
кетпеуін қадағалау немесе жою; ақпараттық ... ... ... белгілеу – қорғалатын ақпаратты сақтау және ... ... ... мен ... ... ... ... көндіру – ақпараттық жүйе қызметкерін немесе қолданушысын
қорғалатын ақпаратты сақтау ... ... ... ... ... ережелерін
сақтауға көндіру арқылы орындалатын қорғаныс тәсілі.
Барлық техникалық амалдар жиынтығы аппараттық және ... ... ... – есептеуіш техникаға қондырылатын құрылғы немесе
онымен стандартты интерфейс арқылы байланысатын құрылғы.
Физикалық амалдар – ... ... ... ... тұратын
әртүрлі инженерлік құралдар және құрылғылар, ол ... ... және ... ... ... қарсы әрекеттен
сақтайды. Физикалық амалдардың мысалдары: есіктегі кілттер, терезелердегі
тор, электронды ... ... қою ... және т.б.
1.3 Ақпараттық жүйелердің аппараттық және программалық платформасын
талдау
Дербес компьютерді қолдану арзан және тиiмдi қорғаныс ... ... ... Мұнда қолданушылардың арнайы дайындығы ... жөн, ... ... нөлге апарылады.
Шетел мамандары қолданушыларды қорғау әдiстерi мен құралдарына, сондай-
ақ ақпаратты өндеу технологиясының өңделу ... ... ... ... ... кеңiнен пайдалану ұсынылады:
- ақпаратты қорғауды қамтамасыз етiлуiне дербес жауапкершiлiк;
- құпиялы ақпаратты өндеу үшiн жабық ... ... ... ... ... ... ... сақтау;
- тек тексерiлген және аттестацияланған бағдарламаларды қолдану.
Қызмет етудiң ... және ... ... ... басқару құқығы үшiн даулардың туындауын мүмкiн етедi. Асинхрондық
операцияларды ... ... ... қорғау жүйелерiнiң механизмдерiн
айналып өтуге мүмкiндiк бередi.
Мысалы: операциялық жүйесі мәліметтердiң ұсынылуына ... ... ... ... ... ... операциясы неғұрлым
басымды сұраулармен үзiлуi мүмкiн, олардан кейiн үзiлген ... ... ... Яғни сұраулар мен олардың орындалуы арасындағы
уақыт кезеңiнде санкцияланбаған модификация орындала алады.
Хабарды қорғау мәселелері ... ... ... ... ... ... кең диапазонды қамтиды.
Бағдарламалық өнімді өңдеушілер хабарды қорғаудың жоғары дәрежесін
қамтамасыз ететін, техникалық ... ... ... ... ... ... ... қорғаныс пайдалануда қосымша
қиындықтар туғызады. Авторлық құқықты ... ... ... ... бағдарламалық құралдарды сатылуының экономикалық пайдасы
болмауына әкеледі. ... ... ... хабардың және оны өңдеу
әдістерінің ... ... ... бар ... «ноу-хау»
туралы болып жатыр).
Коммерциялық қатынас кезінде қорғалатын хабарды көшіруге озбырланушылық
санын азайту оны ... ... ... қабылдамауына қатысты
болуы керек (көшірменің шығаруына тыйым ... ... ... ... ... құралдарының қызмет етуіне пайдалану, т.б.). Сондықтан,
бұл қарама-қайшы талаптарды қанағаттандыра ... ... ... ... жоғары дәрежесі және пайдаланудың ыңғайлылығы).
Қорғаныс құралдары пайдаланушы оны ... ... ... ... ... ... ... АҚШ-тағы өңдеу жүйелерін қызмет ету бойынша
ұйымдардың Ассоциациясы ... ... ... ... ... ... перне» деп аталған қорғаныс аппаратурасының ... ... ... ... ... және ЭЕМ ... ... әдістерін айырады.
ЭЕМ-ді қорғау парольдерді пайдалануда және ... ... ... ... ... ЭЕМ-ді үлкен емес ғимаратта орналастыру
ақылды, оның қорғанысын бақылау оңайлана түседі, ал қорғанысты жеңу ... ... ... ... және ... ... бағдарламалық қамтамасыз етуді
қорғаныс құралдарын жеңуге шектелмеген уақыт аралығында сынауға болады.
Қорғаныс құралдарының келесі категорияларын белгілейді:
- ... ... ... ... ... қорғаныс;
- хабарды сұратумен қорғаныс;
- белсенді қорғаныс;
- енжарлы қорғаныс.
Бағдарламалық қамтамасыз етуді ере жүретін құжаттау, авторлық құқықтың
субъектісі болып табылады және ... ... ... ... ... ... ... және анықталған қиыншылықтарды ... ... ... ету ... қолданыла алмайды.
Машина кодында таралатын бағдарламалар олардың құрылымының анализін
қиындатады, ал бұл ... ... ... болып табылады.
Шектелген қолдануы пайдаланушылар санын азайтады. Барлық пайдаланушылар
белгілі, сенімге ие.
Тапсырыспен істелінген ...... ... үшін ... ... ... ... қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз етуді
ұрлау күмәнді. Ағып кету көздері белгілі.
Стандартты бағдарламалық ... ... ... ... ... солай авторлық құқықты қамтамасыз етеді.
Дербес белгілер бағасы күтілетін ... ... ... ... ... Ақпаратты қорғаудың криптографиялық жүйелері
Криптографиялық әдістер ақпаратты қорғаудың ең тиімді құралдары болып
табылады.
Кезкелген криптографиялық әдіс қажырлылығы және ... ... ... ... әдістің қажырлылығы – бұл шифрленген мәтіннің ең кіші ... ... ... ... ... мәтінді ашып көруге болады.
Солай, шифрдың қажырлылығы бір ... ... ... шифрленетін
ақпараттың ықтимал шамасын анықтайды;
- әдістің еңбек сыйымдылығы бастапқы мәтіннің бір символды шифрлеу үшін
қажетті элементарлы операциялар санымен анықталады.
Криптоалгоритмдердің классификациясы.
Барлық ... ... ... ... болып келесі
табылады:
- жасырып жазу. Хат жіберуші және хат алушы хабарламамен екеуіне ғана
белгілі ... ... ... ... ... ... алгоритмы
белгісіз. Жасырып жазу криптография болып санамайды;
- кілтпен криптография. Берілетін деректерге әсердің алгоритмі барлық
бөтен адамдарға ... ... ол бір ... ... ... ... және хат алушы білетін "кілт");
- симметриялы криптоалгоритмдер. Хабарламаны шифрлеу және ... ... бір ... ... асимметриялы криптоалгоритмдер. Алгоритмдер – хабарламаны шифрлеу үшін
бәріне белгілі ("ашық") кілт, ал дешифрлеу үшін басқа ("жабық") кілт
пайдаланылады;
- стеганография. Осы ... ... ... ... бар екенін
жасыру жатады. Мұнда келесілерді пайдалануға болады: ... ... бұл ... ... ... ... ... [6].
Компьютерлік стеганография екі принциптерде негізделінеді:
- сандық сурет немесе дыбыс;
- адамның ... ... ... міндетті емес.
Симметриялы криптоалгоритмдер.
Осы жағдайда хат жіберушінің шифраторында және хат ... бір кілт ... ... ашық ... ... ... шифрограмманы құрайды. Шифрлеу функцияның нақты түрі
сиқырлы кілтпен анықталады. Хабарламаның хат ... ... ... кері өзгерісті орындайды. Құпиялы ... ... және ... ... арна ... жіберіледі.
Дербес компьютердің қорғаныс жүйесін қолданудың қажеттілігі бірқатар
қиындықтармен байланысты:
- автордың интеллектуалды меншігі болып табылатын алгоритмдерді ... ... ... жазу ... ... ... дербес компьютерді рұқсатсыз қолдану (ұрлық және көшірме);
- арнайы программаларды ... үшін ... ... ... дербес компьютерді заңсыз тарату және сату (пираттылық).
Программалық қамтуды қорғау жүйелерін бірнеше белгілері ... ... ... ... ... қорғаудың әдістері;
- жұмыс істетудің немесе іске қосудың қағидалары.
Орнату әдісі бойынша ДК қорғау жүйесін былай бөлуге болады:
- дербес компьютерді компиляцияланған модуліне ... ... ... ... ... ДК ... үшін ең оңтайлы, себебі, тестіден
толық өткен және дайын ДК оңай қорғауға болады (әдетте ... ... ... ... автоматтандырылған және қорғалатын файлдың ... "Enter" ... ғана ... ... кең танымал. Сонымен
қатар, бұл жүйелердің тұрақтылығы айтарлықтай төмен, ... ... өту үшін ... ... жұмысын аяқтау нүктесін анықтап,
қорғалған программаға басқаруды беріп, күшпен қорғалмаған ... ... ... ... жүйе ДК ... үшін ыңғайсыз, себебі, прогараммалық
интерфейсті қызметшілерге үйретуге тура келеді. Бұл қаражат және ... ... ... бұл ... ... ... болып табылады.
Өйткені қорғаныс жүйесі және ДК арасындағы шекара жойылады.
Комбинацияланған қорғаныс жүйелері ең ... ... ... ... ... ... және ... сақтай отырып, олар
өздерінің алгоритмдерінің анализін және деактивациясын қиындатады.
Қорғаныс жүйелерін қорғау ... ... ... былай
классификациялауға болады:
- күрделі логикалық механизмдерді қолданылатын жүйелер;
- қорғалатын ДК шифрлеуді қолданатын жүйелер;
- комбинацияланған жүйелер.
Бірінші типті ... ... ... ... және ... алгоритмінің талдауына, ретке келтірілуіне ... ... ... әртүрлі тәсілдерді және
әдістерді қолданады. Қорғау жүйенің бұл түрінің шабуылға тұрақтылығы ... оның ... бұзу үшін ... ... ... ... модификациялау жеткілікті.
Екінші типті жүйелер анағұрлым тұрақты. Мұндай ... ... үшін ДК ... ... ... ... ... жоғары комбинацияланған жүйелер.
Қорғау жүйелерін жұмыс істеу қағидасы бойынша мынадай топқа бөлуге
болады:
- ... ... ... көшіруден қорғау жүйесі;
- рұқсат етілмеген кіру қорғау жүйесі.
Буып-түюшілер/шифраторлар. Олардың мақсаты – дербес ... ... және ... модификациялаудан сақтау болып
табылады. Бұған жету үшін ... ... ... ... ... алгоритмдері, программаның логикасын
шатыстыру, дербес компьютердің ... ... ... ... тұрақсыз
күйге келтіру және т.б. қолданылады.
Рұқсатсыз көшіруден қорғау ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады. Қорғаныстың бұл ... ... ... зерттеуге, олардың физикалық
көрсеткіштеріне, бөлудің ... емес ... ... және ... ... енуден қорғану жүйесі. Дербес компьютердің ақпаратына рұқсат
етілмеген ену деп ... ... ... ... ... ... ... программалық өнімдерді жоюды, сонымен қатар,
енуге қойылған шектеулердің ... ... ... ... ... ... компьютердің ақпараттарын рұқсатсыз енуден
қорғауда үш негізгі бағытты көрсетуге болады:
- қолданушыны анықтайтын арнайы техникалық тәсіл;
- ақпаратты қорғайтын ... ... ... ... компьютердің ақпараттарын рұқсат етілмеген енуден қорғайтын
арнайы тәсіл.
Кез-келген ... ... ... ... ақпараттардың
қауіпсіздігін қамтамассыз етудің бірінші адымы болып табылады.
Қолданушының жеке тұлғасын тексеру ... ... ... ... ... тапсырмасы болып табылады.
Идентификация мынаған негізделген: әр қолданушыға (қолданушылар тобына)
арнайы ерекшелендіретін белгі – ... ... және ... ... ... Қолданушының жеке тұлғасын тексеру
процесі аутентификация деп ... Бұл ... ... ... ... – аутентификаторды көрсету арқылы жүзеге асады.
Идентификацияның және ... ... ... ... ... тәсілдерінің және процедураларының негізінде жүзеге асады:
- пароль;
- биометрия тәсілі;
- интеллектулды карталар;
- желіге кіруге рұқсат бермеу, компьютердің ... ... ... ... ... орнының жұмысына бөгет
жасау;
- әр қолданушы үшін ерекше кілтті крипография.
Жүзеге ... оңай ... ... жиі ... ... ... тәсілі болып табылмайды, себебі олар жүйеге
кіруді басқару механизмі болып табылады. Парольдер есептеу ... ... ... ... қамтамассыз етеді. Парольдер
есте сақталуы үшін оңай болуы керек, бірақ айқын болмауы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... есептеу
жүйесінің көп жұмыс уақыты және ... ... ... Егер ... ... ... болса (хакермен ұрлануы мүмкін), онда бұл қорғаныс
тәсілі тиімді болмайды.
Пароль программалық қамтудың қорғаныс тәсілі болып табылмайды, ... ... ... ... ... болуы мүмкін. Парольды құру кезінде
арнайы құрылғыны пайдалануға болады. Бұл ... ... ... ... сан ... ... ... тудырады. Мұндай құрылғы
ақпаратты түрлендіргіш деп аталады. Шын мәнінде есептегіш жүйе ... ... және ... оған аз ... ішінде қандайда бір сан
беруін талап етеді. Мұндай жүйелер компьютердің интерфейсынан ... ... ... ... ... механизмдер қолданылады –
парольдің/кодтың және ... ... ... ... ... ... ... компьютерді жүктемеу.
Енгізілген пароль/кодтың дұрыстығын тексеру блогы парольді қорғаныстың
әлсіздігі болып ... Мұны ... үшін ... парольді дербес
компьютердің кодында жазылған нақты мәнімен немесе қосымша мәліметтердің
көмегімен келтірілген парольмен ... ... ... ... және тура парольдің туындыларының шамаларын салыстыруға болады,
мысалы олардың ХЭШ-функцияларын. Демек, кодта олардың ... ... ... ... бұл ... ... ... Тексеру
процедурасын анализдеу арқылы дербес компьютердің ... ... ... енгізілген мәліметтерден керекті парольді немесе ХЭШ-суммасы тура
парольді табу үшін ... ... ... жасау қажет. Егер дербес
компьютердің қорғау жүйесі шифрлерді қолданбаса, онда ... ... ену үшін ... ... күштеп өзгерту жеткілікті.
Барлық парольді жүйелер үшін авторланған ... енуі ... ... алу қаупі бар. Бұл ... ... ... ... тексеру процедурасы, тек, тіркелу және дербес компьютерді орнату
кезінде ғана орындалып, содан кейін қорғаныс жүйесі өшіріледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйесін орнату кезінде
компьютерлік жүйенің ерекше белгілері іздестіріледі немесе олар ... ... ... ... ... ... ... модулінің
өзі-ақ белгілерді іздестіріп, идентификациялауға ... ... ... ... ... немесе заңсыз
қолданылатындығы ... ... ... ... ... құрылғылардың жылдамдығын және басқа да көрсеткіштерін, операциялық
жүйе, оқу/жазуды энергиясы тәуелсіз жадыны, жиі қолданылатын жедел ... ... ... ... және т.б. әдістерін қолдануға болады [9].
Құжаттама кез-келген ... ... ... ... ... ... құқықтың субъектісі болып табылады және қорғаныс қызметін ... ... ... ... ... ... оның репродукциясы қымбат
тұрады, әсіресе, егер түп нұсқасы түрлі-түспен орындалған болса, онда бір
түсті көшірме ... ... ... болмайды; көбіне программалар
машиналық код түрінде таратылады, бұл оның құрылысының талдауын қиындатып,
белгілі ... ... ... ... ... ... ... жағдайда автордың қолдауы қажет.
Белсенді қорғаныстың сыртқы тәсілдері көптеген шарттар туындаған кезде
іске қосылуы ... ... ... ... ... атын қағазға басып
шығару үшін сыртқы факторлардың ... ... ... ... да ... да келтірілген қорғаныс тәсілі пираттылықтан қорғамаса да кездейсоқ
көшірмелерден қорғап, сатылымның мөлшерін ... ... ... қауіп
дабылы, көшірме жасау кезінде операцияның шынайлығын растауды талап ететін
компьютердің ... ... ... ... программаның қорғалған аудандарынан ... ... ... ... тек ... ... көмегімен ғана жүзеге асады.
1.5 Кілті ашық жүйелердегі мәліметтерді криптографиялық әдіспен қорғау
Мәліметтерді криптографиялық түрлену ... ... ... ... ... болып табылады. Шифрленген мәліметтерді кілті бар
қолданушылар ғана дешифрлей алады.
Кілті ашық ... ... ... ... зор ... ... табылады. Мұндай жүйелерде шифрлеу үшін бір кілт, ал ... үшін ... кілт ... Бірінші кілт ашық болып табылады және өз
ақпараттарын шифрлеуде ... ... ... үшін желі бойынша
жарияланады. Шифрленген ақпаратты қабылдаушы мәліметтерді дешифрлеу үшін
екінші кілтті қолданады. Ал ... кілт ... ... ... ... ... тиіс: жарияланған бірінші кілттен екінші кілт ... ... ашық ... жүйелер қайтымсыз немесе бірбағытты
функцияларды ... ... ... ... х мәні берілсе f (х)
мәнін есептеу оңай, бірақ кері функцияны есептеу қиын.
Қазіргі уақытта мәліметті қорғауда RSA ашық ... ... ... ... ... RSA ... ... адамдардың аттарының бірінші
әріптері (Rivest, Shamir, ... Оның ... ... ... ... ... ... іске асыруға болады. Бұл
әдістің көмегімен қағазсыз мәлімет алмасу және тасымалдау жағдайындағы жеке
қолтаңба мәселесі шешілді.
Ақпараттарды криптографиялық ... үшін RSA ... ... ... ... түсіндіріледі [11].
RSA әдісі негізінде криптожүйенің жұмыс істеуі ашық және ... ... ... Осы ... ... математикалық
операцияларды орындау қажет:
- екі үлкен жай сандарды р және q аламыз, жай сандар дегеніміз ... 1 ... ... n = p x q ... k = (р - 1) (q - 1) ... есептейміз;
- k саны сияқты үлкен кедейсоқ d санын таңдаймыз (d- 1-ден ... ... жоқ ... е санын анықтаймыз, ол үшін (е " d) mod k = 1 қатынасы тән;
- ашық кілт ... {е, n} ... ... ... {d, n} ... жұбы ... құпия кілт қалыптасады.
Берілетін мәліметтерді ашық кілттің көмегімен шифрлеу үшін ... ... ... ... блоктарға бөлу, олардың әрқайсысы M(i) = 0, 1,...,
n -1 ... ... ... ... C(i) = (M(i)e) mod n ... ... M(i) сандар тізбегі ретінде
мәтінді шифрлеу;
- келесі есептеулерді орындаған ... ... ... {d, n} ... M9i) = (C(i)d ) mod n.
Нәтижесінде, бастапқы мәліметтерді ... M(i) ... ... Іс жүзінде RSA әдісін қолдану кезінде р және q ұзындығы 100 ... ... ... ... қамтамассыз етеді.
Ұсынылған алгоритм программаны жазу үшін қолданылуы мүмкін:
- р және q жай сандарын енгізу;
- n=p**q, k= ... ... ... ... k ... өзара жай е санын шығару;
- 1-ден k дейінгі циклде d ... ... ол үшін ... = ... ... және оны экранға шығарамыз;
- шифрленетін бастапқы хабарламаны енгізу;
- 1-ден l ... l- ... ... ... операцияны
орындаймыз.
Жазылатын символды жолаққа түрлендіріп, оның ASCII-кодын ... ... 65 ... 0-ден 25 ... ... оның ... аламыз (латын
алфавитінің 26 әрпіне сәйкес келеді).
- 1-ден d-1 ... бұл ... d ... дейін жеткізіп, бір уақытта
mod n функциясын қолданамыз. Нәтижесінде шифрленген кодты аламыз;
- бұл кодқа 65 қосып, ... ... ... ... ... оны шифрленген символға түрлендіреміз.
Шифрленген хабарламаны экранға шығару:
- 1-ден l ... ... ... ... ... ... орындаймыз. Нәтижесінде бастапқы хабарламаны аламыз;
- р және q қарапайым сандарын n ... ... кем ... ... ... ... ғана латын алфавитінің 26 әріпі түгел шифрленеді);
- байланыстың ашық каналы бойынша ақпарат алмасу арқылы құпия кілтін
жасау.
Есептеу ... ... ... үшін ... ... ... түрін қолданады. Одан екі элементті айырады: кілт және алгоритм.
Хабарламаны ... ... ... ... ... ... ... кілтті қолдану әдісіне байланысты криптографиялық жүйенің екі
түрін ажыратады:
- ... ... ... (симметриялы емес).
Бір кілтті жүйелерде шифрлеу және дешифрлеу кілттері бірдей немесе бір-
бірінен оңай шығарылады. Мұндай кілт ... ... ... және
қолданушыға арнайы қорғалған байланыс каналы бойынша беріледі.
Бірақ мынадай парадокс туындайды: егер ... ... ... ... ... қолданылса, онда хабарламаны шифрлемей-ақ осы канал бойынша
жіберу тиімді болады.
Келтірілген парадоксты Диффи және ... ... ... ... яғни ... ашық канал бойынша алмасып, абонентердің алдын-ала
келісуінсіз-ақ құпия кілтін жасау әдісі. Осындай әдісті ... ... ... шифрлеу жасалады. Желінің абоненті хабарламаны қандай тәсілмен шифрлеу
керектігін ашық мәлімдейді, бірақ оның ... тек өзі ғана шеше ... ... жағдайда, құпия кілтті жасауда математикалық операция негізгі ролді
атқарады. Сонымен, шифрлеу (тура) ... ... ... ... ... шешу ... ... асыру өте қиын.
Тура операция: а негізін р дәрежелеу және қалдығын т ... ... ... L, а және т біле ... р ... ... р мән ... таңдау арқылы шешілуі мүмкін, бірақ р мәні
үлкен болған кезде іс жүзінде шешу мүмкін емес.
Құпия кілтті жасау бойынша ұсынылған ... а және mod m ... ... ... ... ... жіберуші кездейсоқ
Х (1 < х < т) санын алып, L0=ax mod т ... ... және ... ... жібереді.
Қабылдаушы L0 шамасын қабылдап,өзінің кездейсоқ сандар генераторының
көмегімен кездейсоқ Y (1 < у < т) ... ... және Lp = аymod т ... де ... Lp ... береді.
Жіберуші Lp шамасын қабылдап, К0 = Lpх = аxy mod т есептейді. Қабылдаушы
Кp = L0y = аxy mod т ... ... = Кp ... осы шама ... ... кілт ... ... және Lp шамаларын «қағып» алғанымен х, у кездейсоқ ... ... ... ... мүмкін емес. Программада ортақ
құпия ... ... ... ... ... ... шығару мүмкін емес.
Симметриялы криптожүйелер
Симметриялы криптографиялы жүйе деп шифрлеу және дешифрлеу үшін сиқырлы
кілтті ... ... ... бұл ... ... алдында жалпы сиқырлы кілт алу қажет
екендігін анықтайды. Симметриялы криптожүйелердің ... ... ... негізделген.
Бір- және көпәліпбилік ауыстырулар – бұл өзгертулердің ең қарапайым
түрі, мұнда ... ... ... күрделі ережелер бойынша басқа
символдарға ауыстырылады. Бірәліпбилік ауыстыру жағдайда бастапқы ... ... бір заң ... шифрленген мәтіннің символына өзгертіледі.
Көпәліпбилік ауыстыру жағдайында ... заңы ... ... ... ... ... ... болып құпиялы кілт жіберушіге
де, алушыға да белгілі болу ... ... ... Бір ... ... ... жаңа мәселені тұғызады. Басқа жағынан ... ... ... ... ... ... ... бұл хабарламаны өзі
де жібере алады.
Блоктық шифрлер – бұл ... ... ... (бір ... ... ... ... [13]. Нақты жағдайда
блоктық шифр - блоктар әліпбиінде ауыстыру ... Осы ... ... ... кең ... Шифрлеудің Ресей және Америка стандарттары
(ГОСТ 28147-89 «Ақпаратты өндеу жүйелері. ... ... ... ... және DES) осы ... ... ... шифрлерді генерациялау.
Блоктық шифрлерді тапсыру кең таралған әдістердің біреуі – ... ... ... желі ... ... (F-функция деп
аталатын) ... ... ... ... ... ... ... Х. Фейстел ойлап тапты және DES және ГОСТ 28147-89 ... ... ... ... желінің негізгі құрылыс блогы болып, F-
функция әрқашанда сызықты емес және барлық оқиғаларда кері емес болады.
Блоктық шифрлеудің алгоритмдері.
1978 ж. ... ... ... ... DES (Data
Encryption Standard) Америка стандарты блоктық шифрлер бала-шағасының өкілі
және мәліметтерді шифрлеуге кең таралған стандарты болып ... Осы ... ... және бағдарламалық жүзеге асуды жібереді, сонда ... ... ... ... жете ... бұл ... негізінде жатқан әдісі IBM фирмамен ... үшін ... ... Оны США ұлттық қауіпсіздігінің
агенттігімен ... ... ... ... ... ... стандартында 64 биттерден тұратын блоктар пайдаланады және ... ... ... ... ... және де ... үшін ... пайдаланылады (8 жетібиттік ASCII символдар, мүмкін болатын
нұсқалардың саны (256). DES ... ... бар: ... Code Book
(ECB) және Cipher Block Chaining (CBC).
Тасқын шифрлер
Тасқын шифрлер – бұл гаммалаудың түрі және олар ашық ... 1 ... ... ... ... тізімін генераторды, кейде жүгіретін
кілттің генераторы деп атайды.
Қабылдайтын жақта шифрленген ... ... ... тізбектілікпен
бастапқы мәтіннің алу үшін 2 модуль бойынша ... ... ... ... ... ... ... тәуелді. Егер генератор тізбектілікті шағын мерзімімен берсе,
сол жүйенің қажырлылығы кішкентай ... Кері ... егер ... ... ... тұратын шексіз тізбектілігін беретін болса,
онда нәтижесінде бірретті блокнот болып шығады.
Тасқын ... ... ... ... ... үшін ең ... ... желілерде деректердің алмасуы.
2 Жобалау бөлім
2.1 Есептің қойылымы
Дипломдық жұмыста ашық кілттер ... ... ... ... бағдарламасының сыртқы көрінісі 1-суретте көрсетілген:
1-сурет Шифрлеу бағдарламасының сыртқы көрінісі
Ашық кілтімен шифрлеу үшін ... ... ... 2 суретте
көрсетілген:
2-сурет Төлеушілер формасының сыртқы көрінісі
2.2 Ақпараттық және техникалық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... мен ... жүйелерінің, құжаттаудың үйлестірілген
жүйелері мен ақпарат жиындарының біртұтас жиынтығы.
Ақпараттық қамтамасыз ету (АҚ) – бірыңғай жүйе жиынтығы және ... ... ... ... ... ... ұйымдағы базалардың құру әдістемесі. Тап осы ішкі жүйеге
арналған ... дер ... ... ... шешімдердің қабыл алуы болып
табылады [14].
АҚ объектінің ақпараттық үлгісі өзімен ... ... ... ... ... ішкі ... негізде түзеледі.
Қандай да болмасын ... ... ... ... ... - ... хабар топтастырғыштары және құжаттары ішкімашиналық
АҚ ... ... тап осы ... машиналаларда сақталуы айқын
белгілермен анықталады) – экрандық түрдің ... ... ... түрлері
болып табылады.
Ақпараттық қамтамасыз етуде ақпараттық жүйені қолданушылар ... ... ... үшін ... Жүйе сақталатын ақпаратты,
оларды өңдеу, ақпаратты бір ... ... ... ... ... ... автоматталған, санкцияланған рұқатнама негізінде
бір реттілік енгізу немесе көп мақсатта қолдана білуді ... ... ... ... болатын барлық құжат айналымда болатын ақпарат
алмасуы негізі болып табылады. Ақпараттық ... ... ... ... ... ... шығару т.б. әрекеттер
нәтижесінде болады. Яғни, олар жалпы ақпараттық ... ... ... яғни бұл ... және ... ... ету ... - шығындардан талап етеді, сондықтан банк жылдам есесін қайтаруда
мүдделес аударым ... ... ... ... ... бағалар мүмкін қол
жеткен жайлы мөлшерлі өнім болады. Өңдеуге ... ... ... ... ... айналымының өңдеуі болады. ... ... ... ... ... ... ... компьютерлер мен есептеу кешендері ... ... ... олар нақты бір жұмыс түрін ... ... ... мен блоктардан жиыстыратындай ... ... ... ... өнімді құру үшін база болып табылады.
Кез келген ... өнім оны ... ... ... ... ... ... нақты заттық облыс туралы өзіндік пікірді жүзеге ... өнім ... ... ... нәтижесі бола отырып,
кез келген физикалық қасиеті құжат, мақала, шолу, бағдарлама, кітап және
т.б. ... ... ... бекітуі қажет [15].
Ақпараттық өнім - заттық немесе заттық емес нысанда ... ... ... ... ... өнім кез ... ... материалды өнім қызмет көмегімен сондай
тәсілде таратылуы мүмкін.
Қызмет көрсету – адам қажеттілігін қанағаттандыру немесе әр түрлі өнімде
пайдалануды ұйымдастыруға ... ... ... тұлғаның
өндірістік емес іс-әрекетін нәтижесі. Ақпараттық қызмет көрсету ... ... ... алу үшін ... ... ... тар мағынада компьютер көмегімен алынған
қызмет ретінде қабылданады, бірақ бұл ұғымның аясы ... ... ... ... ... ... мен ... екі тарап
арасында келісім (шарт) жасалынады. Шартты оны пайдалану мерзімі және оған
төлемақы көрсетіледі.
Қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... көлесі, сапасымен және осының негізінде ... ... ... ... ... ресурсының біршама бөлігін біріктіретін
орын болып табылады. Кітапханалық салаға берілетін, ақпараттық ... ... ... ... ... ... мәтінін, сондай-ақ оларды сипаттау мен орналасқан орны
бойынша анықтама ... ... ... ... ... ... және т.б.)
библиографиялық іздеу талдаулық қайта өңдеу нәтижесін беру;
- ақпаратты (анықтамалар, кестелер, ұжымлық мәліметтер) ... мен ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық насихат пен жарнамалық іс-әрекетті (жаңа
түскендердің көрмелері, ... ... ... ... ... ақпараттық зерттеу нәтижелерін беру ... ... ... есеп берулер, келешектегі бағыттардың айдарлары, ... және ... ... ... ... және компьютерлік ... ... ... бар ... ғана ... ... ... – байланысты мәліметтердің жиынтығы, олардың
ұйымдастырылуы мәліметті жалпы сипаттау, ... мен ... ... ... ... қызметтерге ақпараттық қызмет көрсетуде
жартылай фабрикат және дерегі болып табылады. ... ... ... ... мұрағат, қор, анықтамалық бюро мен басқа да
ұйымдарда солай аталмаса да, әрекет ... онда ... ... ... ... және т.б. туралы барлық мүмкін болатын мәліметтер бар.
Компьютердің пайда болуымен сақталатын мәліметтер базасының көлемі ... оған ... ... қызмет көрсету аясы да кеңеюде.
Ақпараттық қызмет көрсету мен өнімді жүйелеу үшін пайдалану ... ... ... қарастырамыз.
Мәліметтер базасын библиографиялық және библиографиялық емес ... ... ... ... пен ... ... туралы екінші ақпаратттан тұрады.
Библиографиялық емес мәліметтер базасының кқптеген түрлері бар:
- әр ... ... мен ... ... ... тұратын
анықтамалық, мысалы, мекнжай, қозғалыс кестесі, ... ... ... ... ақпараттан тұратын толық мәтін, мысалы, журналдар, кітапшалар,
мақалалалр және т.б.;
- құбылыстар мен объектілердің сандық сипаттамалары мен көрсеткіштерінен
тұратын сандық, мысалы, химиялық және ... ... ... демографиялық мәліметтер және т.б.;
- объекті суреттеуден және сипаттамасынан тұратын мәтінді-сандық, мысалы
өндірістік өнім, ұжым, ел және т.б. ... ... ... ұжым және т.б. ... ... ... ... сала, аймақ, ел бойынша құқықтық құжаттардан тұратын заңды.
Ақпараттық басымылымның ... ... ... ... білдіреді:
библиографиялық және басқа көрсеткіштер; реферативті жинақтар, ... ... ... ... ... барлық ақпараттық қызмет көрсету, органдар мен
жүйелерге дайындалады. Бұл басылым мәліметтер ... ... ... ... ... тұрады, жұмыс көрсетудің өзі қызмет болып
табылады.
Ақпаратты ретроселективті іздеу – мәліметтер базасында ақпаратты ... ... ... ... ... файл ... немесе пошта
бойынша басылып шығарылатын нәтиже болып табылады.
Бірінші деректі ұсыну кітапханалық жұмыстағы дәстүрлі қызмет көрсету
болып ... Бұл ... тек ... ... ... ... ... әр түрлі әрекет ету принциптерімен алынған көшірмелерді қарастырады.
Ғылыми-техникалық ақпараттың дәстүрлі қызмет көрсетуі алдын ала тапсырыс
бойынша жүзеге асады және ... ... ... ... ... ... ... аударудың дайындау.
Жойылған мәліметтер базасына ќашыќтыќтан ену компьютерлік желінің
диалогті режимінде ... ... ... ... ... танымалдығы қарқынды өсуде және барлық қызмет көрсету түрлерін
алды, ол келесілерден тұрады:
- компьютерлік ... ... ... ... ... ... ... көптеген санынан;
- қызмет көрсетудің жоғары жеделдігімен;
- жеке ақпараттық жүйеден бас тарту мүмкіндігінен.
Мәліметтер базасының ... ену ... ... негізгі
пайдаланушылары ұйымдар болып табылады. Бірақ соңғы ... ... ... өсуі ... бұл ... ... ... бірнеше жүздеген мигабайт және
лазер принтермен жабдықталған, мықты ЭЕМ бар, ... ... ... деп ... арнайы ұйымдардарға ұсынылады. Мәліметтер
базасына ќашыќтыќтан ену абоненттік ақы негізінде ... шарт ... ... ұсышылуы мүмкін. Ақы төлеу схемасы әр түрлі болуы мүмкін,
бірақ ... ... ... қарай, сағаттық ақы төлеу болып табылады.
Мәліметтер базасына дистанциондық ену ... ... ... ... ... тікелей ену пайдаланудың жергілдікті орнынан
коммуникациялық ортадағы жұмысқа ... ғана ... ... жағдайда арнайы ұйымдар ұсынатын қызметіп пайдалануға
тура келеді, олар:
- жанама ену пайдаланушыларды үйрету, ... ... ... қызметті ұйымдастыру, оны қызықтыратын сұрақтарды анықтау үшін
пайдаланушылар кездесулерін ұйымдастыру, ... ... ... Down loading ... ... ... жеке мәліметтер базасы ретінде
әрі қарай өз компьютерінде пайдалауда ... ... ... қосып
бере алады;
- үнемі іздеу бір немесе бірнеше орталық мәліметтер базасы ... ... ... ... және оған ыңғайлы уақытта пайдаланушы
терминалына іздеу ... ... ... ... мен ... ... ... мәліметтерін
тасымалдау формасында жүзеге асыру үшін ұсынылатын байланыс (телефон,
телекоммникакациялық); ... ... ... ... ... ету; ... ... өңдеу; ақпараттық
технологияны өңдеу.
Ақпараттық жүйенің (АЖ) техникалық қамтамасыздануы деп - ... ... ... ... ... ... ... кешенін және әдістік
басқару материалдарын айтады. АЖ-ның техникалық негізін ТҚК құрайды [17].
Техникалық құралдар кешені - ... ... бір ... басқарылатын
немесе автономды жинау, тіркеу, жіберу, ... ... және ... ... ... ... ... техникасы құралдарының жиыны
болып табылады [18].
ТҚК-ге әр түрлі құралдар ... Олар әр ... ... ... мүмкін.
Басқару автоматтандырылған жүйелерінің жұмыс жасауына ... ... КТС ... ... тап осы тығыз процеспен ... ... және шек ... ... ... ... процестерімен ҚТЖ АЖ ... ... етуі ... ... ... (тіркеу, жинау, жіберу, өңдеу, беру және
ақпаратты көрсету) негізгі кезеңдерімен барлық ҚТЖ АЖ техникалық ... ... ... ... ... ... жинау және деректерді
дайындау; деректерді ... ... ... ... құралы; ақпараттарды
көрсету және беру құралы.
Техникалық тіркеу құралдары, жинаудың және деректерді ... ... ... ... бекіту үшін арналған олардың көрінудің,
деректерді жинаудың қатарынан және ... ... ... ... ... ... ... техниктері. Оларға әр түрлі
құралдар және ... ... ... ... және ... ... ... [19].
Деректерді беру техникалық құралы ЭЕМ және ... ... және де ... ... мен ... үшін арналған.
Оларға каналдар және желі байланысы, деректерді беру аппаратурасы және т.б.
жатады.
Шифрлеу ... іске ... үшін ... ... тұру ... ... 1 GHz кем емес ... мүмкіндігі2-ге дейін UltraSPARC IIIi
1 процессор;
- 4 GB көлемді жедел жад;
- Ethernet 1000/100/10 ... Ultra 320SCSI 2 ... 4-тен кем емес Ultra320 SCSI 73 GB ... ... ... қуат ... DDS 4 ... DAT 72 стримерлері.
Жұмыс станциялары ретінде IBM қолдайтын компьютерлер қолданылуы тиіс.
Оның техникалық сипаттамасы:
- Pentium III процессоры, тактілі жиілігі 1 GHz кем ... ... жад ... 512 MB кем ... Дисктегі бос орын көлемі 5 GB кем емес;
- SVGA монитор және видеокарта 1024*768 пиксельді қамтамасыз етуі керек;
- MS Windows 2000/XP Ru ... ... ... қамтамасыздандыру
Delphi ортасы – визуалды бағдарламалау жүйесін көп қолданушылар арасында
белгілі. Delphi – бұл Windows операциялық жүйесінде ... ... ... ... ортасы. Delphi ортасындағы бағдарламалар
объектілі – бағдарланған бағдарламаларды қолдана ... ... ... ... ... құрылады. Деректер базасымен жұмыс ... ... ... ... қосымшаларды Delphi жүйесі жылдам
және тиімді түрде құруға арналған, дамыған мүмкіндіктерге ие, ... ... ... ... ... ... есептерді шешуге арналған әдістер
мен қасиеттерге ие [20].
Delphi RAD жүйесіне (Rapid Application Development - ... ... ... Бұл жүйе қезіргі деректер базасын жүйелік
басқарулардың барлық ... ие, ... ... Access ... FoxPro. Ол кең ... инструменталды бағдарламалық жабдық арқылы
қосымша құруға, деректер базасына визуалды түрде сұраныстарды дайындау және
тікелей түрде SQL ... ... ... ... туғызады.
Delphi арқылы локальды, алшақтағы деректер базасымен жұмыс істеуге,
қосымшалар құруға болады. Ол ... ... ... ... ... ... көп ... «клиент-сервер» технологиясын
қолдайды.
Delphi бағдарламалау тілі ... ... ... тіл, ол ... ... ... және жоба құрудың
қазіргі замандағы құралдарына қойылатын ... ... Delphi тілі ... қуаттылығы, жұмыстың
интерактивті ... ... ... ... ... ... құру мүмкіндігі тәрізді сапалы қызметтер жүйесіне ие.
Деректер базасын басқару жүйесінің негізгі ерекшелігі – бұл мәліметтерді
енгізу және сақтаудың ғана емес, ... ... ... құрылымын сипаттауға
да арналған процедуралардың бар болуы. Сипаттаулары қамтылған ... және ДББЖ ... ... ... ... банктері» деп,
кейіннен «деректер базасы» деп ... ... ... кезде деректер
базасының, жоғарыда айтылып кеткен әртүрлі модельдері бар. ... ... ... ... Ол Paradox, FoxPro, Access, ... және
т.б. тәрізді деректер базасын басқару жүйесіне негізделген. Қазіргі заманда
негізгі - Object Pascal тілі ... ... - ... ... ортасы кең қолдануда. Ол деректер базасына арналған әртүрлі
жоғарғы деңгейде қарапайым бағдарламалардан кәсібилерге дейін ... ... ... Бұл тек ... ... ғана ... ... әртүрлі мамандарға өте пайдалы [21].
Delphi-дің визуалды бағдарламалау ортасы
Қазіргі кезде әлемде экономикаға, ғылым, ... пен ... ... ақпаратты технологияларды, алуан түрлі ... ... ... тілдерін жедел енгізу жүзеге асырылуда.
Сондай аз пайдаланылатын, бірақ бағдарламалау арасында болашағы ... ... ... өнімі Delphi болып табылады. Delphi – ... ... ... ... ... ең ... етіп қосу өнімі.
Delphi-де Visual Basic ортасына ұқсайтын бағдарламаны көрнекі етіп
құруға арналған ... ... және де ... ... ... ... бар. ... барлық жасалынатын бағдарламалар объектілі-
бағытталған болып табылады. Тіл ретінде Object Pascal таңдап ... ... ... ... ... ... кеңейтуі [22].
Delphi тек бағдарлама интерфейсінің визуалды құрылуына ғана не себепті
жүргізетіндіктерін дәлелдейтін әдісі бар. Визуализация процесін ... ... ... ... ... ... ... оның параметрлерінің өзгерту
мүмкіндігі мақсатымен бейнелеуге түсетін модель.
2. Құрал – жабдықтар ... ...... ... ... жиынтығы бар терезе. Әдетте элементтер
олардың тағайындауы бойынша терезе құралының жекелеген ... ... ... бөлінеді.
3. Қасиеттер терезесі (Propertybox) - визуалды модельдің таңдап алынған
элементінің параметрлері (қасиеті) бейнеленетін ... ... ... ... коды емес, терезесі
(форма,диалог) болып табылады.
Windows-тың қосымшасының ... ... ... қарағанда Delphi
өзіне мынандай элементтер біріктіреді.
Жоғарғы өнімді компилятор. Ол ... ... ... ... тілінен әлемдегі ең өнімдісі болып табылады және ұсынысты минутына
120000 қатарға дейін ... ... ... ... ... ... компилятор бар. Қажет болған жағдайда Visual Basic-те
жоқ, ... ... ... doc.exe ... ... ... ... объектілі - бағытталған моделі. Delphi-де қолданылған
компоненттер моделінің негізгі бағыты ... көп ... ... құру ... ... ету ... ... Шын мәнініде
Delphi-ді құру үшін жеткізу ... ... ... ... ... модельге енгізілген өзгертулер ең алдымен визуалды
бағдарламалау технологиясын қолдау ... ... ... ... ... ... табатын тіл Pascal тілімен үйлесімді ... қала ... ... ... Delphi ортасы пайдаланушы интерфейсін құру
сияқты, сондай-ақ корпоротивті мәліметтерді ... ... ... ... арналған визуалды жиынтықтардың толық ... ... ... ... ... визуалды объектілер мен визуалды
компоненттер кітепханасын пайдалану тікелей кодтауға аз ... ... ... ... ... Delphi ... ... Borland Pascal-мен салыстырғанда бағдарламаны құру процесін
жеңілдете отырып, Windows API ... ... ... ... ... ... ... объектілер
мәліметтермен жұмыс істеу үшін SQL пайдаланады және Вorland Database ... ... ... инкапсулайды.
Одан өзге Delphi-де Orcale, Sybase, Informix және InterBase-терге кіру
мүмкіндігіне ие қолдаушы орнатылған. ... ... үшін ... Borland ... жоқ ... ... ... кіреді.
Кеңейтілуі. Delphi алуан түрлі платформаны көшіру мен оны жаңа
құралдармен ... ... ... ашық ... бар жүйе ... Алғашқыда Windows 3.1 үшін Delphi нұсқасы шығарылған. ... ... 95 ... ... шықаннан кейін Windows 95 және Windows NT
арналған ұсынысты жасауды қолдайтын ... 32 ... ... ... ... Windows ортасында жобалаудың пайдасы:
- мәліметтерді қайтадан енгізу қажеттілігі болмайды;
- жобаны және оны ... ... ... ... ... өндірістің құрылуы мен тасымалдануы ұлғайтылады.
Delphi - деректер базасын ... ... ... ... ... ... тіл. Объектілердің
қасиеттеріне байланысты басқарылып, қазіргі заман талабына сай кеңінен
қолданылуда.
Бір ... ... ... ... ... электрондық
сақтағыш деректер базасы деп аталады. Әдетте деректер базасы мәліметтерді
сақтау үшін және ... ... көру үшін ... базасын құруға, толықтыруға, өңдеуге және өшіруге арналған жүйе
деректер базасын жүйелік ... деп ... ... ... жүйелік
басқарудың негізгі үш түрі бар: Өнеркәсіптік әмбебап негізде, ... ... және ... ... ... ... ... өңдеу негізіндегі деректер базасын ... ... ... жұмыс тізімін жоғары дәрежеде ескереді. Delphi
бағдарламалау ... ... ... кең ... ... ... жай ... бағдарламашыдан бастап, білімді ... ... Бұл ... қиын ... мен ... ... ... айналысады. Бұл Delphi ортасының басқа да ... ... ... ... ... ... ... ортада мүмкіндіктер зор деп айтуға болады.
Delphi жүйесі ... ... тез және ... ... ... Ол
қолданушылардың интерфейсін кең көлемде ... ... ... ... ... әдістер мен тәсілдерді қолдануға мүмкіндік береді.
«Визуалды» сөзі нені білдіреді? Визуалды бағдарлама терминінің астарында
қандай ... ... ... - ... ... «visualis», яғни көрнекті
(зрительный) деген мағынаны білдіреді.
Іс жүзінде көптеген адамдар бұл терминге мүлдем ... ... ... ... ... Visual Basic және Delphi ... ... ... ... Шын ... бұл ... қамсыздандырудың визуалды құрылысын жүзеге асылмайды, қайта
интерфейстің құрылу процесін визуалдауға мүмкіндік береді.
Бағдарламалау – көрнекті құралдардың ... ... ... ... ... ... мәтінін қарпайым визуалдының
көмегімен автоматты түрде генерациялауға болады.
Бағдарламаның өзі – ... ... ... ... мен ... коды, әдеттегі мәтінді редактормен –
командалық сызықтардың жетілген вариантымен ... ... ... мәні ... ... объектілі-бағытталған бағдарламалау мен OLE-
технологияға немесе оған ... ... ... ... ... ... үшін тек «визуализация» терминінің
пайдаланылуын түсініп қана ажырата аламыз ... – бұл ... ... (құру) графикалық бейнелену
процесі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... визуалдауға болады: басқару, құру, ... т.б. ... ... тәсілі- прогресс сызғышы (тік бұрыш,
кез келген операцияның орындалу прогресіне тікелей ... ... ... ... қалуға болады. Оған қарап отырып, оындалмаған
операциялардың қалған көлемін айқын бағалауға ... ... егер ... мәнін пайыз белгісімен сан түрінде шығаратын болсақ – бұнда тек
ағымдағы мәнді көрсетуге ... онда бұл ... ... визуализация
болмайды.
Бағдарламалар дайындығы көрнекті, осының есебінен тиімді етуге ... ... ... ... иа ... арнайы бағытты
қалыптастыруға әкелді. Бұл термин компьютер экранында шешілетін мәселелер,
мәліметтер және оларды ... ... ... ... бейнелермен
манипуляция жасау жолымен бағдарламаны құру құрала мен әдісінің жиынтығын
білдіреді.
Визуалды бағдарламалау бағдарламаны құру бойынша алуан ... ... - ... ... ... ... бағдарламалық
компоненттерді құратын көрнекті құралдарды жинақтауға дайындап ... ... ... іс-жүзінде қолданбалы
бағдарламаны құруға ... ... ... ... оның ... және когнтивті
қасиетімен анықталады. Ол көрнекті және танымдық ұсыныс ортасында ашылатын,
автордың тілсіз ойша ... ... ... ... ... мүмкіндік береді [24].
Дайындалған компоненттерден арнайы түрде ... ... ... ... пайдаланушы мен визуалды бағдарламалауға
мүмкіндік беретін құрал ретінде даму мен кеңінен пайдалануға ... ... ... ... ... ... әлі жеткіліксіз
дамығандықтан, соңғы пайдаланушыларға бағдарламаны ... ... ... мен алгоритмдеуді оқытуға арналған құрал ретінде
үлкен қызығушылықты туғызады.
Қазіргі кезде «визуалды бағдарламалау ... ... ... ... ... ... ... жайлы әңгіме қозғалғанда, ең алдымен
Delphi немесе Visual Basic ... ... ойға ... Сол ... орталар жобалаудың визуалды технологиясын пайдаланып, мәтіндік
бағдарламалау тілдер көмегімен жазылады. ... ... тілі ... бөлінеді:
- визуалды ақпаратты өңдеу үшін;
- визуалды өзара ықпалын пайдаланушымен ұстап тұру үшін;
- визуалды формуласының көмегімен бағдарламалау үшін.
Бірінші ... ... ... ... ... жабдығында графикалық объектілерді басқару үшін пайдаланады.
Мысалы, AutoCAD,3d Studio MAX, Corel Draw.
Екініші ... ... ... ... ... ... түп
тұлғасының визуалды дизайнының мүмкіндігін қолдайтын бағдарламалау ... ... Олар ... ... Delphi, C++Builder, Visual Basic
орталары. Сонымен қатар бұл ... ... ... үшін ... ... ... болып табылмайтын, тек пайдаланушының ыңғайы ... ... ... ... ... жатады. Әдетте, Lisp, Ada, Pascal
сияқты мәтіндік ... ... ... болып табылады. Мұндай
тілдерді, визуалды өзара ... ... ... деп ... ... тобы ... бағдарламалау тілін қосады. Визуалды
бағдарламалау тілі (ВПТ) деп ... бір ... және ... ереже
бойынша жүйемен ұсынылатын, белгішелерден құралған, визуалды ұсыныстарының
жиынтығын айтады. Белгішелердің кеңістікте орналасуын ... ... ... синтаксистік құрылым байқалады.
Мағыналық талдау барысында визуалды өрнектеу, оның мағынасын анықтау
үшін түсіндіріледі. ... ... ... (ВПТ) басты
ерекшеліктерінің бірі ... ... ... ... ... етіп ... болып табылады, бұл бағдарламалаушыға өз
ұсынымындағы терминдермен ... ... ... береді. Ерекше
шектеулерімен визуалды бағдарламалау тілін пайдалану қомақты пайданы ... ... ... пайда әкелетін облысы – оқыту облысы болып
табылады, оның ... ... және ... тілі ... ... ... ол түп ... болып табылады және оқытуда оны
пайдаланудың тиімділігіне көз жеткен ... ... ... кодының визуалды өңдеуін жүзеге асыруға мүмкін болатын амалы
ретінде Access-тегі ... ... ... ... ... қарастырып
алуға болады. Бұл жағдайда визуалданатын ... ... ... ... бейнелеу процесін басқаратын бағдарлама. Макрос
командалары макрос жазбасының әртүрлі қатарында болады. ... ... ... ... ... орналасады.
Құралдар терезесі әдеттегі түрде жоқ, бірақ ол ComboBox ... ... ... яғни макрос жазбасының әртүрлі жекелеген
қатарында макростың ағымдағы командасын таңдау ... ... ... ... ... ... интерфейсін қарапайым және
көрнекі процедураларға біріктіруге мүмкіндік береді, бұл минут немесе сағат
ішінде бұрын бұрын айлап ... ... ... ... ... ... функцияларын жүзеге асыратын Visual
бағдарламалау ортасымен біріктірілгендіктен, онда одан әрі ... ... ... ... ... ... ортасы»
терминін пайдаланатын болады.
Ең алдымен, атап кету ... ... орта ... ... ... және ... ... оқытудың әдістемелік жүйесіне
негізгі компонент ретінде кіреді. Бұл жүйенің бастапқы ... ... ... стилін дамыту мен қалыптастыру болып табылады.
Осылайша, визуалды ... ... ... бағдарламалаудың
процедуралық парадигмасын сүйемелдейді. Солайша, функционалды, логикалық,
объектілі бағытталған парадигма есептерді шешуде ... ... оны ... - ... ... онда оның ... стилін дамыту бейне текстін сүйемелдеуі қисынсыз. ... ... ... арасынан бөліп алатыны: негізгі
алгоритмдік құрылым қолдауы; алгоритмдік декомпозиция: ауыспалылардың қатаң
типтелуі; қосалқы ... кең ... ... қолданыстағы
кодтың кейбір жиынтығынан бағдарламаны құру ... ... ... ... Visual ... сүйемелденеді. Сондай-ақ оның
құралдарымен итерационды сияқты рекурсивті алгоритмдерді ұйымдастыруға,
графикалық және мультимедиялық ... ... ... ... Бұл ... ... бағдарламалау ... ... ... ... ... ... ... сүйемелдеу және қадаммен орындау ... қоса ... ... ... ... ... оны ... мәтіндік түрде және блок – схема түрінде алгоритм прогаммаларын
ұсынғанда генераторларды ... ... ... ... ... ... кесте түрінде ұсыну: ... ... ... ... ... орнықтыру: ұлттық алфавит ... ... ... алу ... ... экранының түп
тұлғасын жобалау мүмкіншілігі. ... ... ... ... бірге есептеулердің кең класты алгоритмдерін құруға арналған
ортада қарапайым ... ... ... ... құру ... ... ... жүзеге асырылуға дайындалған алгоритм
ретінде анықталады, яғни бағдарлама – компьютерге ... ... ... ... ... ... жүйеде пайдаланылатын кейбір ішкі
ерекшеліктер білімін болжайды. Компьютерлік дәуір басында ... ... ... ... еді, ... даму ... - ... дейін» абстракциясының сатысы бойынша көбірек
көтеріліп отырды. Visual – да ... ... ... алгоритм деп атаған жөн.Ортаның ұсынатын мүмкіндіктері есептерде
машинамен есептеу ерекшеліктеріне емес, тап осы алгоритмдерге сүйене ... ... ... ... ... шешу ... емес ... шешу
процесі деп атауға болады.
Бағдарламалық қамсыздандыру интерфейсін ... ... ... және
қажет. Бұл прогаммалық өнім мен пайдаланушының «қарым – ... ... ... ... ... бейнелер
(бағдарламалық қамсыздандырудың сыртқы түрі) осы ... ... ... ... ... береді.
Бағдарламалық қамсыздандырудың интерфейсін визуализациялау ... ... ... ... бірқатары бар – олар әртүрлі
ақпаратты көрсетуге және бағдарламаны жалпылама ... ... ... ... ... ... Қарапайым мысал - компьютер
экранында визуалды батырмасы. Аталған батырма кез - келген ... ... ... ... ... ... Visual және Delphi ... құру жабдығының болуынан,
сонымен бірге олардың жасайтын визуалды ... ... ... ... терминін бекіткен болар. Әрине, басқа да көптеген
ұқсас өнімдер бар (Visual C++, Borland C++, ... ... ... т.б.) ... олар Visual Basic және Delphi ... бола ... Билл Гейтстің сүйікті ісінің арқасында - Visual Basic-
ті әлем Windows үшін ... ... ... ... мүмкіндігі
жайлы білді, сонан соң Delphi пайда болды. Егер де Visual Basic ... ... ... ... ... онда ... базасымен жұмыс ... ... ... ... ... (терезе және диалогтан) тұратын визуалды
компоненттер, визуализацияның объектілері ретінде қарастырылады. ... ... ғана ... ... ... ... объектісі ретінде қарастыруға
болады. Онда операторлар параметрі мен бағдарламаның функцияларын қасиет
терезесінің (Property box) көмегімен ... ... Ал ... ... өздері тізімдік формада (кестелік формада да) сақталады.
Визуалданған ... ... ... ... ... – бұл ... ... технологиялардың амалы болып табылады:
- машина кодының жоғары өнімді компиляторы;
- ... ... ... ... түп ... ... ... құру.
Деректер базасын құруға арналған кең көлемденетін құралдар.
Delphi ортасында ... ... ...... ... құру үшін қажетті жоғары өнімділікті қамтамасыз
етеді және де ... ... ... ... ... ... кодына тікелей өндіріледі, сол мезгілде ... ... ... ... соң ... ... ... болады. Бұл дайын қосымшаның шын мәнісінде ... ... әсер ... ... ... модель түсіну және түзету үшін әрқашан күрделі
болатын. Delphi ... ... және ... ... бар бағдарламалаудың әдістері мен ... ... ... береді.
Windows ортасында дәстүрлі түрде интерфейсті жүзеге асыру өте күрделі.
Бірақ дәл осы Delphi – дегі ... ... ... ... өте
қарапайым болып табылады [26].
Қосымшаны құру процесінде өңдеуші суретші тәрізді ... ... ... таңдап алады. Құрастырғанға дейін ол өз жұмысының
нәтижесін көреді. Деректер көзіне ... ... ... ... ... ... ... бойынша орын алмастыра алады және де
оларды сол ... ... ... ... ұсына алады.
Delphi - Case технологиясының Rad класына жататын бағдарламалау ортасы
мен тілі. Delphi Windows-тың ... ... ... ... ... ... C++ Windows-тың мықты қосымшасын құруда ... күші ... ... енді Delphi-ді пайдаланатын бір адамға жазуға
мүмкіндік болды.
Delphi форманы ... ... ... ... ... форматтарын
қолдауға дейінгі мүмкіндіктердің барлық жиынтығына ие бола алады. Мұнда
батырмалар, мәліеттері бар ... меню және ... ... қоса ... алдын ала берілген визуалды және ... ... де бар. Осы ... ... ... ... ... батырмасын жай ғана бірнеше рет басумен мәліметтердің
енуін қамтамасыз ете алады.
Delphi ортасына ... ... ... ... мен ... ... ... тұратын ұсыныстың шапшаңдық өңделуіне (RAD)
арналған визуалды құралдардың толық жиынтығы кіреді. VCL - ... ... оған ... ... құрудың стандартты
объектілері, деректерді ... ... ... объетілер,
мультимедия объектілері, файлдарды басқару объектілері мен ... мен OLE ... ... ... ... ... көздеріне қосылу мен пайдалану
интерфейсінің өңделуін қолдап тұратын ұсыныстың шапшаңдық өңделуіне (RAD)
арналған визуалды ... ... ... ... VCL- ... ... оған ... интерфейсін құрудың стандартты
объектілері, деректерді басқару объектілері, графикалық ... ... ... ... ... мен ... мен OLE басқаруы жатады. Delphi-дің визуалды компоненттерінің үстінен
түзетіп және көшіріп жазуға болады.
Delphi-дің негізгі құрамды бөліктері мыналар:
- ... ... (Form ... ... ... редакторының терезесі (Editor Windows).
- компоненттер палитрасы (Component ... ... ... (Object ... ... (On-line ... ортасының жалпы интерфейсі төрт негізгі терезеден тұрады.
Delphi-де пішіндер дизайнері мен бастапқы текст редакторының ... ... көп ... ... алады.
Басты терезе экран бетінің жоғарғы жағында орналасқан. Оның ... деп ... ... Онда ... ең керек теген
құралдары орналасады, сондықтан ол жұмысқа кедергі жасамау үшін шағын ғана
болады.
Delphi-дің басты терезесінде ... меню ... ... яғни, 23-
суретте көрсетілгендей нүктелі компоненттер мен компоненттер палитрасы ... ... ... ... ... ... негізгі меню жүйесі, пиктограммалық-командалық
батырмалар мен компоненттер жинағы (палитрасы) орналасқан.
Тақташадағы батырмалар құрамын өзгерту үшін алдымен тақташаны оң ... ... ... ... терезедегі тақташалар тізімін және
олардың статусын өзгертуге болады. v ... ... ... ... ... ... ... меню жүйесінің маңызды
опцияларына ... тез ... қол ... ... ... байланысты пиктограммалық батырмалар 6 топқа бөлінген. Әр топ
жеке тақташада орналасады және олардың ... ... ... келтірілген
[27].
Компоненттер жинағы — Delphi-дің негізгі ерекшелігі. Ол негізгі
терезенің оң жағында ... ... ... тез табуға арналған
белгішелерден тұрады. Компонент - деп ... бір ... бар ... терезесінде кез келген объектіні орналастыру мүмкіндігін туғызатын
функционалды элементті ... Delphi ... ... 19 ... ол топтарды парақтар деп ... ... ... ... ... ... (терезелер, батырмалар, таңдау
тізімдері ) [28].
Батырмалар тақташасы сияқты компоненттер палитрасын икемдеуге болады. Ол
үшін ... ... ... кез ... ... тышқан
тетігінің оң батырмасын тандау арқылы, арнайы редакторды іске қосу керек.
Ашылған менюдегі Properties (қасиеттер) пунктін тандағанда шығады.
Көрінбейтін ... ... Dialogs ... алға ... ... жиі қолданылатын компоненттер орналасады. Ол үшін Dialogs
терезесіндегі пунктін ... сол жақ ... ... тұрып, Dialogs
пунктін Data Access пунктінің орнына ... ... ... екі ... ... оның ... берілген
комоненттің тәртібін анықтау үшін пайдалануға болады.
Бірінші салғышы - бұл ... ... ... оқиғалар тізімі. Егер
де белгілі бір компонентпен байланысты бір нәрсе ... ... ... оны ... инспекторында жасауға болады. Мысалы, Caption, Left,
Top, Height, және Width қасиеттерін өзгерте отырып, Tlabel ... мен ... ... ... ол ... ... көрсетілген.
Қасиеттер мен оқиғалар беттерінің арасын ауыстырып отыру үшін объектілер
енспекторының төменгі жағындағы белгіні пайдалануға болады. Оқиғалар беті
редактормен ... Егер де ... ... оң ... ... екі рет шертіп, онда аталған оқиғаға сәйкес код ... ... ... өзі ... ... ... және де аталған
оқиғаның өңдеушісінің кодын шұғыл түрде қосуға мүмкіндік береді.
Енді жоғарыда ... ... ... негізгі құрамды бөліктерін
практика жүзінде көріп, жұмыс істейтін болсақ, алдымен деректер базасын
құру ... ... ... ... ... қоры ... бірнеше форматтарын
қарастырайық.
Delphi бағдарламалау тілінің өзіндік кестелер форматы жоқ, бірақ ол
көптеген сыртқы ... ... ... ... беретін құралдарға ие.
Delphi бағдарламалау тілі қолдайтын мәліметтер қорларының серверлік
кестелеріне: DB2; Informix; InterBase; Microsoft SQL Server; Oracle; ... ... тілі ... мәліметтер қорының локальді
кестелеріне: Microsoft Access; dBase; FoxPro; Paradox жатады.
Delphi ... ... ... ... қорына BDE (Borland
Database Engine) мәліметтер қорларының ... ... ... ...... қол ... ... ететін драйверлер мен
динамикалық түрде ... ... (*.dll ... ... қорларының BDE процессоры dBase және Paradox типті мәліметте
қорларының кестелерімен өте ... ... ... ... ... қорларының кестелеі мен қосымшаларының өзара орналасуына
байланысты, мәліметтер ... екі ... ... ... болады: локальді;
клиент-серверлік.
Локальді – кестелері, олармен жұмыс істейтін қосымшалар орналасқан
компьютерлерде болатын ... ... ... ... ... ... қосымшалар – бір ярусты
(single-tiered applications) деп аталады, себебі қосымша да, мәліметтер
қоры да бір ... ... ... алу ... көп ... та бола ... вариант сервер мен компьютерлер желісін көздейді. Мәліметтер қорын
ұйымдастырудың бұл ... ... деп ... ... қоры ... көмегімен SQL (Structured Query
Language) тілінде жұмыс істейді. SQL-сұраулар серверде орналасқан мәлметтер
қоры кестелерімен жасалатын кез ... ... үшін ... қоры ... ... ... ... жүйе екі
түрлі бөлікке бөлінеді:
- мәліметтер қоры клиенті;
- мәліметтер қоры сервері.
Мәліметтер қоры клиенті – сұрауларды ... және ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін қолданушының
қосымшасы.
Мәліметтер қоры сервері – қашықтықтағы мәліметтер қоры ... ... ... орындалуы мен оның нәтижелерін беруді қамтамасыз
ететін арнайы бағдарлама.
Клиент-сервер мәліметтер қоры ... ... ... екі ярусты
немесе көп ярусты қосымшалар (two-tiered and multi-tiered applications) деп
аталады.
Осындай архитектураның келесі артықшылықтарын ажыратуға болады:
Бүкіл ... қоры ... тек ... ақпаратты жіберу. Бұл желінің
трафигін төмендетеді.
Мәліметтермен жасалатын жұмыстың бір ... яғни ... ... ... ... ... ... және
қолданушылардың жеке топтары үшін ақпаратты алу ... ... ... ... өңдеу мен оларды алу жолын қамтамасыз ету үшін қажетті
кодты қысқарту есебінен клиенттік қосымшалардың қарапайымдалуы.
Сервер мен ... ... өзін ... үшін ... ... қажет. Оны
мәліметтер қорының администраторы деп атайды.
3 Еңбек қорғау
Автоматтандыру мен компьютерлендіру адам еңбегінің ... ... ... ... ... бірде-бір кәсіпорын, мекеме немесе ұйым
компьютерлік техниканың көмегінсіз жеткілікті көлемде ... ... ... ... мен ... ... ... туындайтын
ақпараттың көлемі мен күрделілігі компьютерлік жүйе мен ... ... ... ... ... ... ... жағдайлары.
Адам организміне метеорологиялық фактордың ... ... ... деп - ... ... ... ... арқылы қалыптасатын физикалық күйін айтады. Әр бөлменің өзіне
тән ... ... ... деп аталады. Метеорологиялық
факторлар адамның функционалдық әрекетіне, көңіл ... ... ... тигізеді.
Дене өте қызып кетсе дірілдеу, ыстық соғу, естен тану тағы ... ... ... Бұл адам ... ... ... мүмкін. Дене
температурасының көтерілуі организмді әлсіретіп, сақсыздық пен байқамдық
туғызады, бұл ... ... ... ... ... дененің жылуын азайтады, тоңдырады, дене
дірілдеп, тері ағарады, ... алу және ... ... ... кей мүшелері
үсуі мүмкін. Дене тоңғанда оның өзін - өзі қорғау қабілеті ... ... ... мүмкін (тұмауға, ангина, ревматизм т.б.).
Сондықтан санитарлық нормаға сәйкес жұмыс ... ... ... ... болу ... жылы ... ... ауаның
температурасы > +10 С°) 18-25 С°, суық ... ... ... < ... 16-23° С тең ... ... жоғары дымқылдығы да жағымсыз метеорологиялық жағдай туғызады.
Ыстық кезде ауаның ... ... ... жылу шығу үрдісін азайтып,
оның ... ... тыс ... ... содан адамның хал-жағдайы
нашарлап, жұмысқа қабілеттілігі төмендейді. Ал суық ... ... ... жылу ... ұлғайтады, оны тоңдырып, адамның хал-жағдайын
нашарлатады [30].
Адамның өте төмен ... да ... ... әсерін тигізеді. Бұл
жағдайда адамның жоғары тыныс жолдарының шырышты қабығында кебірсушілік
сезім пайда ... ... ... ... ... ауаның дымқылдығы 40-
60° С шамасында болу керек, әйтседе 75 % ... ... ... ... V- ғы) адам организміне әр түрлі әсерін
тигізеді. Ыстық жағдайда ауаның ... ... жылу шығу ... ... ... жақсартады. Суық мезгілде керісінше дене
тоңазытып жағдайды нашарлатады. Сондықтан норма бойынша жылы ... ... ... 0,2-0,5 м/с, ал суық ... 0,2-0,3 м/с ... жоғарыда көрсетілген метеорологиялық фактор жұмыс орындарында
микроклиматты қалыптастырып, адам организміне ... ... және ... талаптар. Оқу-өндірістік шеберханаларының
бөлмелеріндегі ... мен ... ... ... ... құрылыс нормалары мен ережелеріне, Қазақстан ... ... ... ... сай ... ... бөлмелері жарық, жылы және құрғақ болған дүрыс. Олар ... ... ... Жұмыс бөлмелердің ауданы әрбір адамға 4 м2
болатындай етіп жасалады. Әрбір жұмысшыға бөлме ... - 15 м3, есік ... ... - 2 м, бөлме биіктігі - 3,2 м. Еденнің конструктивті
элементтерге дейін ара қашықтығы - 2,6 м кем ... ... ... ... 0,8 м, ... ені - 1,4 м ... ... Терезелер күн шуағы барлық жұмыс
орындарына ... ... ... ... ... түрде
желдеткіштері болуы керек.
Бөлме қабырғалары мен төбесін майлы немесе эмульсиялы бояумен ... сулы ... ... жағылмайды. Қабырғаларды тегіс етіп,
ешқандай тесік, өрнексіз салады. Бұл шаң ... ... ... ... ... - жұмыс бөлмелерінде қолайлы
жағдайлар ... ... ... ... газдарды, шаңдарды тағы басқа
заттарды сыртқа шығару үшін ... ... ... ... ... қарай
желдетудің 2 түрі бар: табиғи және жасанды.
Табиғи желдету сырттағы ауа мен ... ... ... температурасының
айырмашылығы арқасында орындалады. Табиғи желдету ұйымдастырылмаған
(инфлитрация) және ұйымдастырылған ... ... ... бөлінеді.
Бірақ көрініп тұрған пайдадан басқа, компьютерлік техника жұмыс
денсаулыққа да зиян ... ... ... жұмыс барысында адам еңбегінің
қауіпсіздігі, адам денсаулығын және жұмысқа ... ... ... ... мәселелердің бірі. Техникалық қауісіздік ережелері мен
өндірістік санитариямен қатаң түрде санаспау, ... ... ... ... ... ... ауруларға және өндірістік жарақат алуға алып
келеді. ... ... ... ... ... және ... әсер ... бағытталған еңбек ортасын қамтамасыз ететін заң
актілерімен, әлеуметтік-экономикалық, ... ... және ... алу ... ... ... жағымды
әсер беретін жұмыс жағдайын жасау, еңбек қауіпсіздігі мен ... ... ... ... жоғарылатуға, әлеуметтік дамуға
және жағыдайды жақсартуға әсер етеді.
Кәсіпқой жұмысшылар тобының жұмыс күшінің классы кем дегенде бір ... ... ... күнін хронометражды бақылау арқылы зерттелетін еңбек
жұмысы мен оның ... ... ... ... Бұл ... ... ... (шектен шығу) тудыратын кәсіптік факторлардың
(ынта, жүйкеге тию) барлық жиынын талдауға ... ... ... ... ... ... және ... қасиетке ие және
салмағына қарай топталған: ... ... ... ... ... - ... ... бағалау
|Көрсеткіштер ... ... ... |
| ... ... мазмұны |3.2 ... ... |3.1 ... ... ... |2 ... бөлу | ... жатқан жұмыстың түрі |3.1 ... ... ... ... |
| ... ... бақылаудың ұзақтығы (ауысым |3.2 ... %) | ... ... ... және |3.1 ... бір ... ішіндегі орташа | ... | ... ... бақыланатын өндірістік |1 ... саны | ... ... ұзақ ... көз |1 ... ... ... мм өлшемі | ... ... ... кезіндегі оптикалық |1 ... ... ... | ... ... бақылау |3.2 ... ... ... ... |1 ... ... ... салмақ |1 ... ... ... ... |3.1 ... ... ... орны | ... ... ... ... |1 ... ... ... |1 ... | ... ... ... қауіпсіздік |1 ... саны | ... ... көргеніміздей 3 көрсеткішке 3.2 классы берілген, 4
көрсеткішке 3.1 классы, бір ... 2 ... ... ... 1 классы берілген. Букмекерге түсетін салмақтан – «Зиянды»
деген ... ... ... 1-ші ... ... ... ... белгілі бір қауіп төндіретін келесідей
құрылғылар бар: жүйелік ... ... ... және ... ... ... үшін ... жүйелік блогын жерлендіру қажет,
сонымен бірге еш уақытта электрқұрылғылар мен ... ... өз ... керек.
Статикалық электрдің пайда болмауы және одан қорғану үшін бөлмелерде
бөлектегіштер мен ылғалдандарғыштар болуы тиіс.
Жұмыс ... өрт ... ... аса ... ... ... ... ол аса үлкен
көлемдегі материалдық шығындарға алып ... Өрт ... ... қышқылдандырғыштардан және от көздерінен шығатыны ... ... ... ... болатын 3 фактор бар.
Кейінгі ЭЕМ ерекшелігі, олардың электронды ... ... ... ... Токтың өткізгіштер мен саймандардан өту барысында өрт
қауіпті жағдайға алып келетін жылу ... Аса ... ... ... ... ... электрдәнекерлеуші
материалдар төндіреді.
Бұның барлығы СП 512-78 «ЭЕМ ... ... мен ... ... және СН и П 11-2-80 ... ... ... ережелерімен» анықталған өрттен сақтайтын шараларды
қолдануға алып келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... адамдарды эвакуациялау талаптары көрсетілген.
ЖЭЕМ орналасқан бөлмелерде көбінесе «А» және «Е» классындағы өрттер
болады, яғни ... ... ... ... ... бықсуы («А»)
немесе өзінен өзі тұтануы («Е»).
2 - кесте
Жұмыс салмағын бағалау
|Өрттің классы |Өрт ... саны мен ... ... |2 ... ОПВ-10 2 ұнтақты ОП-5 ... ... 2 ... ОУ-5 (ОУ-8) ... 4 |
| ... ОУ-2 ... ... 2 ұнтақты ОП-5 |
| ... 4 ... ОП-2 ... және Е |2 ... ОУ-5 және 2 ... ОПВ-10 |
Көлемі 50 м3 қа ... ... ... ... өрт
сөндіргіштердің( немесе оларға қосымша ретінде орнына ... ... ОСП ... өрт ... ... болады. Көлемі одан
үлкен бөлмелерде ОСП өрт сөндіргіштерімен ең маңызды деген ... ... ... өрт ... ... ... ... болса өрт сөндіргіштердің саны екі есеге аз болуы мүмкін.
Кішкентай бөлмелерді ... ... ... ... ... өртке қарсы
хабарлағыштармен жабдықтау ұсынылады. Адамдардың қауіпсіз эвакуациясы үшін
есіктердің жақтауларының жанына, ... ... ... ... ... ЖЭЕМ не ... талаптар
ЖЭЕМ нағыз санитарлық ержелерге сәйкес келуі тиіс және оның ... ... ... ... ... ... ... зиянды заттардың көлемі атмосфералық ауаға орнатылған,
рұқсат етілетін шекті көлемнен аспауы тиіс.
Жұмсақ рентген ... ... ... күші экран мен ... ... ... 0,05 м ... кез ... қалыпқа келтіргіш құрылғылар ... ... да ... ... ... тиіс.
ЖЭЕМ құралуы ВДТ алыстан бақылауға мүмкіндік беру үшін ол ... ... ... ... ... ЖЭЕМ дизайны корпустың түсі диффузиялық
түрде араласатын салмақты жұмсақ болуын қамтамасыз етуі ... ЖЭЕМ ... және ... ... мен ЖЭЕМ ... ... коэффициенті
0,4-0,6 дан аспайтын жылтыр емес қаптамамен қапталуы тиіс және ... ... ... құрылымында жарықтық пен анықтылықты қалыпқа келтіргіштер болуы
тиіс.
ЖЭЕМ дайындау мен оны жұмыста қолдануды ... ... ... осы
жоғарыда айтылған санитарлық ережелерге қарсы келмеуі тиіс.
ЖЭЕМ жұмыс істеуге арналған дукеннің ... ... ... ... ... бөлмелер табиғи және жасанды жарықтармен
жабдықталуы тиіс. ЖЭЕМ ... ... жоқ ... ... тек ... және ... тәртіпте берілетін санитарлы-эпидемиологиялық
қорытынды ... ғана ... ... және жасанды жарықтандыру қолданыстағы нормативті құжаттарға
сәйкес келуі тиіс. Есептеуіш ... ... ... ... терезелер
міндетті түрде солтүстікке немесе солтүстік-шығысқа қарауы тиіс.
Терезе қаңқалары жалюз, перде, сыртқы қалқандар және т.б. ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін ВДТ бар ЖЭЕМ жұмыс
істеушіге арналған жұмыс орнының көлемі 6 м2 кем ... ... ... ... ... ... де жалпақ дискретті экрандар (сұйық
кристалды, плазмалық) негізінде жұмыс ... ВДТ да – 4,5 ... ... ... істейтін ВДТ бар компьютер қауіпсіздігінің
халықаралық стандарттарына сәйкес келетін, күніне 4 ... ... ... ... (көмекші құрылғыларсыз – принтер, сканер және ... ... ... ... және ... мамандық оқушысына) 4,5 м2
рұқсат етіледі.
ЖЭЕМ тұрған бөлмені безендіру ... ... ... ... аспайтын материалдар қолданылуы керек: төбе үшін – 0,7 –
0,8; қабырғалар үшін – 0,5 – 0,6; еден үшін – 0,3 – ... ... ... ЖЭЕМ тұрған бөлменің ішкі жағын өңдеу үшін
қолданылады, егер, санитарлы-эпидемиологиялық қорытынды болғанда.
ЖЭЕМ ... ... ... бөлмелер эсплуатациялау ... ... ... ... ... (нольдеу) жабдықталуы
тиіс.
ЖЭЕМ жұмыс орындарын күшті кабельдармен, аса жоғары ... ... ... ... ... ... олар
ЖЭЕМ жұмысына кедергі болуы мүмкін.
ЖЭЕМ жабдықталған букмекерлік кеңсенің микроклиматына, ауада аэроиондар
мен зиянды химиялық заттардың болуына талаптар.
Өндірістік ... ... ... ... ... нормативтеріне сәйкес жұмыстың 1а
және 1б категориялары үшін микроклиматтың қолайлы болуы қамтамасыз етілуі
тиіс.
ЖЭЕМ жабдықталған бөлмеде ... күн ... ... және ... түрде
ЖЭЕМ жұмыс жасалған әрбір сағаттан кейін желдетілуі керек.
Ауадағы оң және теріс аэроиондар деңгейі ... ... ... ... зиянды химиялық заттардың ... ... ... ... зиянды заттардың шекті рұқсат етілетін көлемінен
аспауы тиіс.
Ауадағы зиянды ... ... ... ... ... ... сәйкес бір тәуліктегі рұқсат етілген көлемнен
аспауы тиіс.
ЖЭЕМ жабдықталған жұмыс орнындағы шуыл мен ... ... ... бөлмелерде ЖЭЕМ қолдану арқылы негізгі және қосымша
жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... сәйкес шекті рұқсат етілетін мәнінен аспауы
тиіс.
Өндірістік бөлмелерде ЖЭЕМ қолдану жұмыстарды жасау ... ... ... санитарлы-эпидемиологиялық нормативтерге сәйкес жұмыс
орындарына (категория 3, түрі «в») шекті ... ... ... ... ... ... ... серверлер және т.б.) шу деңгейі
нормативтен асатын болғандықтан ЖЭЕМ тұрған бөлменің ... ... ... ... ... - әр адамның еңбек ету
кезіндегі қауіпсіздігін, денсаулығын, жұмысқа деген ... ... ... техникалық, гигиеналық және емдеу,
аурудың алдын алу шараларының жүйелі түрдегі заң актілерінің жинағы.
Еңбекті қорғау - техникалық ... ... аса ... және
қажетті элементі және ол техниқалық санитарлық тазалық шаралардан құралады.
Бұл шаралар денсаулық және ... ... ... ... елімізде еңбекті қорғауды ұйымдастырудың негізгі ... ... мен ... жаңа ... ... ... ... қорғау талаптары мен нормалардың сақталуын оқытушылардың
өздері бақылайды.
Қызмет көрсету еңбегі пәнінің мүғалімі жыл сайын бациллаға ... ... ... ... ... Асқазан-ішек аурулары,
тамақтан улану мәселелеріне қатысты әдебиеттерді оқып, дәрігерлермен
кеңесіп ... ... ... ... соң ... ... ауасын тазартып
отырады.
Азық-түліктерді пайдаланудан бұрын оның ... мен ... ... керек. Асханаға оқушылар арнайы аяқ киіммен, таза алжапқыш байлап,
басына бас киім киіп ... ... ... ... ... ... ... тексеріп, сабақты жүргізу барысында көптеген дәрігерлік
талаптарды орындайды. Сабаққа тері ауруы, іріңді жарасы бар, дене ... ... ... ... ... ... бар балаларға
сақтықпен қарау керек.
Бөлменің метеорологиялық жағдайлары. Адам ... ... ... Бөлменің метеорологиялық жағдайы деп - ... ... ... ... арқылы қалыптасатын
физикалық күйін айтады. Әр бөлменің өзіне тән метеорологиялық ... деп ... ... ... адамның функционалдық
әрекетіне, көңіл күйіне, денсаулығына үлкен әсерін тигізеді.
Дене өте ... ... ... ... ... естен тану тағы басқа
жағымсыз жағдайлар туады. Бұл адам ... ... ... ... Дене
температурасының көтерілуі организмді әлсіретіп, ... пен ... бұл ... туғызуы мүмкін.
Адамның төмен температурасы дененің жылуын азайтады, тоңдырады, ... тері ... ... алу және пульс азаяды, дененің кей мүшелері
үсуі мүмкін. Дене ... оның өзін - өзі ... ... ... ... шалдығуы мүмкін (тұмауға, ангина, ревматизм т.б.).
Сондықтан санитарлық ... ... ... органдарында ауаның
температурасы мынадай мөлшерде болу ... жылы ... ... ... > +10 С°) 18-25 С°, суық ... ... температура < +10°
С) 16-23° С тең болуы керек.
Ауаның жоғары дымқылдығы да жағымсыз ... ... ... ... ауаның жоғары дымқылдығы денеден жылу шығу ... ... ... ... тыс көтерілуі мүмкін, содан ... ... ... ... ... Ал суық кезде жоғарылап
дымқылдың денеден жылу шығуын ұлғайтады, оны тоңдырып, адамның хал-жағдайын
нашарлатады.
Адамның өте ... ... да ... ... ... ... Бұл
жағдайда адамның жоғары тыныс жолдарының шырышты қабығында кебірсушілік
сезім ... ... ... туады. Нормаға сәйкес ауаның дымқылдығы ... С ... болу ... ... 75 % ... ... қозғалысы (қозғалыс V- ғы) адам организміне әр түрлі әсерін
тигізеді. Ыстық ... ... ... ... жылу шығу үрдісін
улғайтады, адамның хал-жағдайын жақсартады. Суық ... ... ... ... ... ... ... бойынша жылы мезгілде
ауаның қозғалыс жылдамдығы 0,2-0,5 м/с, ал суық мезгілде 0,2-0,3 м/с болуы
керек.
Сонымен жоғарыда ... ... ... ... ... ... адам организміне әсерін тигізеді.
Территорияға және жайларға талаптар. Оқу-өндірістік шеберханаларының
бөлмелеріндегі құралдар мен механизмдердің ... ... ... құрылыс нормалары мен ережелеріне, ... ... ... ... ... сай ... ... бөлмелері жарық, жылы және құрғақ болған ... Олар ... ... ... ... ... ... әрбір адамға 4 м2
болатындай етіп жасалады. ... ... ... ... - 15 м3, есік ... биіктігі - 2 м, бөлме биіктігі - 3,2 м. ... ... ... ара ... - 2,6 м кем ... ... минималды ені
- 0,8 м, коридор ені - 1,4 м ... ... ... күн ... ... ... ... болып орналастырылады. Терезелердің міндетті түрде
желдеткіштері болуы керек.
Бөлме қабырғалары мен төбесін майлы немесе эмульсиялы ... ... сулы ... ... ... ... ... етіп,
ешқандай тесік, өрнексіз салады. Бұл шаң ... ... ... ... ... - жұмыс бөлмелерінде қолайлы
жағдайлар жасау, олардың ішінен ... ... ... тағы ... ... шығару үшін қолданылады. Бөлмеде ауаның ауысу әдісіне ... 2 түрі бар: ... және ... ... ... ауа мен ... ... ауаның температурасының
айырмашылығы арқасында орындалады. Табиғи ... ... және ... ... ... ... ... ауа алмасуы терезе, ... ... тағы ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Аэрация - бұл жалпы алмасу желдету рөлін орындайтын ... ... ... желдетуде ауа алмасуы ... ... ... ... ... ... желдетудің ауа
ағысының бағытына қарай сорғыш, үрлегіш және үрлеп сорғыш түрлері болады.
Сорғыш желдету бөлмеден ластанған ... ... ... ... ... ... ... керісінше, сырттан таза ауаны бөлме ішіне ... Ол ... ... ... - бір ... ... ... ауаны
сорып сыртқа шығарып, екінші жағынан оның орнына бөлмеге таза ауа кіргізуге
арналады.
Механикалық желдету ... ... ... ... ... және аралас түрлері болады.
Жалпы алмасу желдетуді бөлмені ... ... ... ... ... ... әрбір жұмыс орнын жеке дара желдетуге
қолданылады. Аралас желдету деп - ... ... және ... ... ... түрін айтады. Жергілікті желдетудің сорғыш және ... ... ... ... - жұмыс орындарынан шығатын зиянды заттарды
сорып әкететін болса, үрлегіш желдету - жұмыс орындарына таза ... ... ... ... желдетудің ішінде көбіне сорғыш желдетуді
пайдаланады. Жергілікті сорғыш желдетудің ... ... бар: ... ... ... бүйірден сору, шлангамен сору, тағы басқа.
Жұмыс орындарын жақсы жарықтандыру - еңбекті қорғау талаптарының маңызды
бір түрі.
Жарықтың жеткіліксіздігінен ... ... ... алыстан көрмеушілік
дамиды, көз ауруы және бас аурулары ... ... ... жеткіліксіздігінен
жұмыскер құралға еңкейеді, соның салдарынан сәтсіз ... ... ... ... үзақ ... көзді қарығуға әкеп соқтырады - жарыққа қарай
алмау, ... ... ... оқу жайына сай қүрылған санитарлық-гигиеналық
талаптарды, ... ... ... ... ... белгілер
мен жазулар болуы керек.
Техника қауіпсіздігі.
Автоматтандырылған жұмыс орнын ... ... ... оны
қолданатын, яғни басқаратын субьектінің ... ... ... ету ... де назардан тыс қалған жоқ. Әрине, мұндай техника
жетістіктерінің оны қолданушы субьектінің жұмыс өнімділігін ... ... ... ... ... ... ... ДЭЕМ-
дердің адам денсаулығына тигізетін зиянын, компьютерлер ... және ... ... орнындағы жарыққа қойылатын талаптар
мен шу мен ... ... ... ... сәулелердің
деңгейіне қойылатын және компьютермен қамтамасыз ... ... ... ... пен ... ... қойылатын талаптар жайын да
назардан тыс қалдыруға болмайды. Ең бастысы - еңбек ... ... оның ... ... операторлардың, сондай-ақ оқушылардың ой-өрісінің, көз-
қарасының, эмоциялық және статистикалық ... ... ... ... ... оның ... жекелеп алғанда компьтердің
тәжиребеде едәуір кең ... ... Бұл ... ... алдына бірқатар жаңа мәселелерді алдына ... ... ... барлық қолданушылардың жұмыс қабілетін арттыру. ЭЕМ мен
жұмыс істеу ағзаға ... ... ... шарттар мен қоса, ... ... ... ... ... ... ... жағдайына
қолайсыз әсер етеді. Біріншіден мұндай себеп шарттарға мыналар жатады:
Көру мүшесінің ауыртпалығы, көздің бір объекттен екінші ... ... ... ... ... көру ... ... жұмыс қабілетінің
төмендеуіне, бас ауыруына, денмаулықтың түгелдей ... ... ... ... ... ... Көз ... қолайсыз әсер ететін
бірқатар себептер ескертіледі.
Фон мен белгі арасындағы үлкен ... Оған ... ... бетіндегі белгілер басылып шығарылған мәтіндей айқын емес;
- экран бетіндегі белгілер әрқашанда әр түрлі, ... ... ... ... егер де ... ... әр түрлі шағылусылар болса, онда компьютер дұрыс
орнатылмаған немесе оның бет жағы ... ... ... алдын алу үшін экрандық антибликтік қоршаулары және пернелердің
әр түрлі сүзгіштері ... ... ... ... ... ... – бұл шу дең-гейінің
көтерілуі, ауа ... ... ... ... ... және ... ... қолайсыз әсер етуі жатады. Бұл жағдайлар өсіп
келе жатқан адам ағзасына үнемі ықпал етіп отырады.
Жүйке жүйесіне күш салынуы, амалсыз ... ... ... ... және жалығу, көздегі ауыртпалықтар, бұлшық еттегі және бел
аймағындағы ... дың ... өз ... ... ... Осыдан
адам сымбаты (мүсіні) нашарлайды, сондықтан да оператордың ... ... ... ... ... ... ... дене тұлғасы түзелген,
омыртқаның табиғи қалпы сақталған және ... ... ... иық ... ... бірдей орналасуы керек. Бұнымен қоса дене тұлғасының ... ... бас ... және ... ... ... ... кездегі
қозғалысын шектен шығармау керек.
Тәжиребеде көрсетілгендей, компьтермен ... ... ... кейбір оқу орындарындағы орналасқан жиһаздар адамның ыңғайына
қарай көлемін өзгертуге болатын, бойына сәйкес ... ... ... Сондықтан да әрбір информатика кабинетінде, жалпы ... ... ... ... көлемін (өлшемін) өзгерту қасиетіне
(жиналмалы) ие болуы керек.
Дисплейдегі жарықтың сәулеленуін екі топқа ... ... ... ... емес ... емес ... ең үлкен тобына мыналар жатады:
- электростатикалық өріс;
- магниттік өріс;
- электр өрісі;
- радиожиілігінің электростатикалық өрісі;
- ультрафиолетті және инфрақызыл сәлелер;
Барлық дисплейлердің ... ... ... ... күш ... ... ... кіреді. Осы қуаттың берілуінің нәтижесінде экран
бетінде және электрондық құбырдың ... ... ... өріс ... ... Электростатикалық өріс күш қуатының
деңгейін мейілінше азайту үшін онымен элктрондық құбыр ... ... ... ... ... 70 см ара қашықтықта электросатикалық
өрістің күш қуаты 9-14 кв/м ... ... ... дербес электронды ... және ... ... ... ... ... көзі болып табылады. Осының ... ... ... ... ... ... ... жұмсақ рентгенді сәулелендіру,
ультрофиолет сәулесі, толқын ұзындығы 400-ден 700 мм дейін жететін көзге
көрінбейтін сәулелер, толқын ... 700-1500 мм ... ... инфрақызыл
сәулелері, диапозоны 3-30 Гц болатын ... ... ... ... ... ... ... суық кездегі температурасы 22-240 С, ... 40-60%, ... ... –0,1 м/сек; жылы кездердегі ауа температурасы
23-250 С, ... 40-60%, ауа ... ... –0,1 м/сек;
- ауа ылғалдылығына ие болу (иондық 1 куб.м қолайлы саны 1500-3000 оң
және 3000-5000 теріс).
Зиянды заттар ауа ... ... ...... мен ... бөлініп шығатын – стирол, бензол, толуол, форм-альдегид,
акрилонитрил. Повлинихлоридттық пластикалардан – ... ... ... ... ... ... ...
эпилхлоргидрин, фенолфармальдегидтық смолдан – фенол және формальдегид
бөлініп шығады.
2 Жұмыс ... ... ... ... ... ... – 15% ... қажет;
- біріктірілген жарық кемінде 500 лк, стол бетіндегі жарық 500 лк, ... ... 300 лк ... ... экрандық торларсыз жарық түсіргіштер қолданылмайды;
- терезе шынынларын және ... ... ... кем дегенде екі рет
тазалап отыру керек. Сондай-ақ жанып кеткен лампаларды ауыстыру керек.
1 Шу мен ... ... ... оқу ... оның ... жоғарғы оқу орындары, мектептерде
және әрбір компьютерленген мекемелерде, бөлмелерде шу дәрежесі 50 д Ба ... ... ... ЭЕМ ... шу дәрежесі 65 д Ба дан
аспауы керек, ... ... шу ... 75 д Ба дан ... шу ... ... үшін ... шу толқындарын өзіне тартып
алатын материалдар қолданылады. Қосымша шу толқындарын ... ... ... матадан тігілген, бөлмедегі қабырға түсіне сәйкес
келетін перде жатады. Перделердің еңдері терезе енінен екі есе ... ... ... және ... ... ... қойылатын
талап:
Электростатикалық өрістің қуаты компьютерді қолданатын қолданушыларға,
институт, универститет және колледж оқушыларына – ... 1 см ... ... ... мәні 15 кв.м, ... (70 см) ... дейінгі аралықтағы берілетін мән – 15 кв.м.
Компьютермен қамтамасыз етілген мекемелерге қойылатын талаптар:
- барлық кабинеттердің терезелерінде тура күн сәулелерінің түсуінен
- ... және ... ... ... ... ... мен ... керек;
- қатар орналасқан компьютердің, яғни бір монитордың қатарындағы екінші
мониторға дейінгі ара қашықтық кем дегенде 2,0 м ара қашықтықта ... ... ... ... ... ... ара ... – 0,5 м-ге дейін болуы керек;
- жұмыс столдарының құрылымы ДЭЕМ орналасуына қолайлы ... ... ... ... ... ыңғайлы, айналмалы және биіктігін
және сондай-ақ ... ... мен ... ... бұрышқа қарай
бұрылуын реттейтін жиһаздар болу керек.
Видеомонитор экраны көзден 70-80 см ара ... ... ... егер ... ... 50 см не одан кем ... ... кері әсері тиеді. Компьютер
орналасқан кабинетті күнде-күнде дымқылдап сүртіп, жинастырып отыру қажет.
Қорытынды
Бөтен ... ... ... ... ... ... ... проблемасы адамзатты бұрынғы заманнан толғандырды.
Криптографияның тарихы адамзат тілінің ... ... ... ... ... ... тек қана ... иемденгендіктен алғашқы
жазу криптографиялық жүйемен тең болған. Оған мысал ретінде Ежелгі Мысыр,
Ежелгі Үндістанның қасиетті ... бола ... кең ... ... ... жеке ... ретінде
қалыптаса бастады. Алғашқы криптожүйелер біздің эрамыздың ... ... ... хат ... ... ... ... жүйелі шифрді
пайдаланды.
Криптографиялық жүйе бірінші және екінші дүниежүзілік соғыста ... ... ... ... ... бері ... күнге дейін есептеу
құрылғыларының пайда болуы, криптографиялық әдістерді өңдеу мен ... ... ... ... ... ... ЭЕМ - дерде өңделетін ақпаратты қорғау үшін
пайдаланады. Криптографиялық түрлендіру рұқсат ... ... ... көп ... ... ие. ... ... көптеген шифрлар әдістері
жетілдірілген және ... ... және ... ... Бұл ... көбісі ақпаратты жабуда ойдағыдай пайдалануы
мүмкін. Қандай себептен ақпараттық ... ... ... проблемасы қазіргі кезде аса маңызды болды. Бір ... ... ... ... үлкен көлемді мемлекеттік
ақпараттарды, әскери, коммерциялық және жеке ... ... ... ... ... ... жүйесі пайдаланады. Екінші
жағынан, жаңа қуатты компьютерлердің жүйелі және ... ... ... ... ... ... емес деп саналған криптографиялы
жүйеге сенімсіздігін арттырды.
Ақпараттарды түрлендіру жолымен қорғау проблемасы мен – ... ( ... ... ... ... ... грек ... Криптология 2 бағытқа бөлінеді : криптография және криптоанализ.
Бұл бағыттардың ... ... ...... түрлендірудің математикалық әдістерін іздеу
және зерттеумен айналысады. Басты ...... ... және ... қамтамасыз ету. Криптоанализ ортасы
– ақпаратты кілтсіз шешу мүмкіндігін зерттейді.Басты мақсаты : ақпаратты
қорғаудың криптографиялық жүйесінің осал ... ... ... ... ... хабарламаны шынайы деп көрсету.
Қазіргі заманғы криптология 4 үлкен бөлімнен тұрады:
1. Симметриялы криптожүйелер
2. Ашық кілтті криптожүйелер
3. Электронды қолтаңба жүйелері
4. ... ... ... пайдаланудың негізгі бағыттары - ақпаратты
байланыс салалары ... ... ... ... ... ... ... растау, тасығыштағы шифрланған түрдегі ақпаратты
сақтау (құжаттар, мәліметтер базасы). Сонымен, криптография ақпаратты ... ... ... ғана ... ... ... ... толқынды дамуы бірінші және екінші дүниежүзілік
соғыстың қарсаңында алды. Соғыз кезеңі ... ... ... ... ... ... әдістерді құрастыруды және дамытуды ... ... ... ... ... ... жүйеде (АЖ)
қолдану соншалықты актуалді болды?
Технологияда ақпараттың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, яғни ... ... ... ... ... ... бір ... түрлендіру болып табылады. Бұл жұмыста, ... ... әлі де ... ... ... жүйелерде толығымен
қарастыру үшін, оған жан жақты жұмыстарды зерттеп, оларды қолданысқа жіберу
қажет. Осы ... ... ... ... ... ... негізгі принциптерінде криптография, жасырындылық, ... ... ... ... берілген. Қазіргі симметриялық
криптожүйе, ассиметриялық криптожүйе, мәліметтер сәйкестігі және электронды
сандық қолтаңбалардың сиппатамалары жазылған.
Қазіргі кездегі ақпараттық жүйе және ... ... ... қиыншылығын шешу нәтижесінде келесідей негізгі принциптер болуы
керек:
- әртүрлі дәрежеде арнайыланып жасалған ... бар ... ... ... кезіндегі құпия ақпараттарды әртүрлі
дәрежеде криптографиялық қорғаумен қамтамасыз ету;
- ... ... ... жіберу сияқты алшақ қашықтықтағы
байланыс каналдарында ақпаратты жіберу міндетті түрде ... ... ... ... ... ... және ... енуге рұқсат алу амалын тіркеу механизмінің бар болуы.
Ішкі жүйелерді қамтамасыз етуді ерекшелеуші - ... ... ... ... ... ... ... жасауы мүмкін.
Ақпараттық қорғаныс жүйесінде кез-келген ақпараттық жүйе сияқты, өзінің
мақсатты функциясын орындай алатын, өзіндік ... ... ... түрі ... ... ... қамтамасыз ету – құқықтық актілер, ... ауыр ... ... ... қорғаныс жүйесіндегі
әрекеттер жиынтығы.
2 Ұйымдастыруды қамтамасыз ету. ... ... іске ... ... ... арқылы іске асады, мысалға, фирманың
қауіпсіздік қызметі және оның құрлымы: ... ... және ... ... ... жүйесінің функциялауын қамтамасыз ... шешу ... ... ... деректер және
сипаттамаларды қоса алғандағы ақпараттық қамтамасыз ету.
Бөгет – ... ... ... ... ... тәсілмен
кедергі келтіруі (аппаратқа, ақпаратты жинақтаушыларға және т.б).
Енуге рұқсат алуды басқару – ... жүйе және ... ... ресурстарын үнемі қолданудың ақпараттық ... Бұл ... ... ... ... ... болатын
жолдарына қарсы тұруы қажет. Енуге ... ... ... ... ... ... ... – ақпаратты криптографиялық жабу. Бұл тәсілдер өңдеу
тәсілінде сонымен қатар ақпаратты магниттік жинақтаушыда сақтау ... кең ... ... ... үлкен байланыс каналы арқылы
жіберген кезде бұл тәсіл жалғыз сенімді тәсіл болып табылады [5].
Қорғау амалдарының мақсаты – бұл ... жүйе ... ... ... ... жүйенің фактілерін анықтау;
ақпараттық ... ... ... ... ... жайылып
кетпеуін қадағалау немесе жою; ақпараттық жүйенің ... ... ...... ... ... және жіберу
кезінде қорғау стандарттары мен ... ... ... ... көндіру – ақпараттық жүйе ... ... ... ақпаратты сақтау немесе жіберу кезінде еріксіз ... ... ... арқылы орындалатын қорғаныс тәсілі.
Барлық техникалық амалдар жиынтығы аппараттық және физикалық болып
бөлінеді.
Аппараттық ...... ... қондырылатын құрылғы немесе
онымен стандартты интерфейс арқылы байланысатын құрылғы.
Физикалық амалдар – қаскүнемнің ... ... ... тұратын
әртүрлі инженерлік құралдар және құрылғылар, ол ... ... және ... құралдарын заңға қарсы әрекеттен
сақтайды. Физикалық амалдардың мысалдары: есіктегі кілттер, терезелердегі
тор, ... ... ... қою амалдары және т.б.
Delphi ортасына деректердің корпоративті ... ... мен ... ... ... ... ұсыныстың шапшаңдық өңделуіне (RAD)
арналған ... ... ... жиынтығы кіреді. VCL - визуалды
компоненттер ... оған ... ... ... ... ... ... объектілері, графикалық объетілер,
мультимедия объектілері, файлдарды басқару объектілері мен әңгімелесулері,
DDE мен OLE ... ... ... ... корпоративті көздеріне қосылу мен пайдалану
интерфейсінің өңделуін қолдап тұратын ұсыныстың ... ... ... ... ... ... ... кіреді. VCL- визуалды
компоненттер кітапханасы, оған пайдаланушы интерфейсін ... ... ... ... ... графикалық объетілер,
мультимедия объектілері, файлдарды басқару объектілері мен әңгімелесулері,
DDE мен OLE ... ... ... ... компоненттерінің үстінен
түзетіп және көшіріп жазуға болады.
Жазылған дипломдық ... ... ... ... ... ... принциптерін үйрену, ақпаратты, деректер қоймасын ... ... ... ... Көрсетілген мақсатқа
программалық және ақпараттық жабдықтардың біріккен ... ... ... ... болады. Осы жазылған курстық жұмыс нәтижесінде біз ақпараттық
жүйелердің қауіпсіздігін сақтау және ... ... ... оны
өзіміздің құрастырып жатқан басқа программалық ... ... ала ... ... ... ... визуалды бағдарламалау тілі туралы,
визуалды бағдарламалауды құру процесі, Delphi ортасы, Delphi-дің ... ... Delphi ... негізгі сипатттамасы туралы жаздым.
Ал дипломдық жұмыстың негізгі бөлімінде ашық кілттер ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде өндіріс бөлмелерін желдету, электр қауіпсіздігі,
өрт қауіпсіздігі, дербес компьютермен ... ... ... ... жұмыс орындарын жарықтандыруды қарастырдым.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... ... ... ... (с изменениями и
дополнениями по состоянию на 27.11.2007 г.)
2. Бобровский С. Delphi 5: ... курс - СПб: ... 2001. ... ... Н., ... Ю. Delphi 5. ... ... Учебный курс.- СПб.: Питер, 2001..-251с.
4. Архангельский А.Я. 100 компонентов общего назначения ... 5 - М.: ЗАО ... ... 1999 .-112с.
5. Архангельский А.Я. Интегрированная среда разработки Delphi - М.:
ЗАО «Издательство БИНОМ», ... ... А.Я. ... ... ... для Windows ... 5 - М.: ЗАО «Издательство БИНОМ», 1999.-369с.
7. Архангельский А.Я. Object Pascal в Delphi 5 - М.: ЗАО ... 1999. ... ... С.В., ... Г.А. ... ... Delphi.
- М.: АСТ-ПРЕСС: КНИГА: Инфорком-Пресс, 2001. -39с.
9. Полянский А. Среда программирования Delphi 5-6: ... ... М.: ... книга плюс, 2001.-114с.
10. Вин ... ... ... - ... Смит К., Уотерс К. Html - дизайн: Photoshop & ... ... ... -М.: ... ... Гетц К., ... ... в Microsoft Office. - Киев:
Ирина,2000.-139с.
13. Киселев Ю.Н. ... ... СПб.: ... 2001. ... ... В.Б. Основы компьютерных технологий. -М.: ... ... 2002. - ... Белунцов В..Новейший самоучитель по разработке Html-страниц.-
М.:ДЕСС-КОМ,2000. - ... ... ... дидактические материалы по информатике. -
М.: Образование и ... 2001. - ... ... информатика: Учеб. - Санкт-Петербург: Питер, 2001.-
556с.
18. Гетц К., Джилберт М.Программирование в ... Office.- ... 2000.- ... ... М.М. ... ... ... Создание и обработка
гипертекстов. - М., 1992. - 755 с.
20. Роберт И.В. Современные ... ... в ... ... ... ... - М.: ... - 205 с.
21. Демушкин А.С. и др. Компьютерные обучающие программы// Информатика и
образование. - 1995. - № 3. - С. ... ... Л.Х. ... и ... электронных учебников (на
примере общетехнических дисциплин): Монография. - Астрахань: Изд-во
«ЦНТЭП», 1999. ... ... J.J. ... ... and the ... ... to ... Technology and Education. L., 1985. -
410с.
24. ... В.М. Что ... ... ... ... ... в ... - 1990. - № 2. - С. 47-52.
25. Chu G.C., Shramm W. Learning From ... What the ... ... D.C., 1969. - 83 ... Conklin J. ... An ... & Survey// ... - V. 20.
- № 9. - September. - 1987. - pp. 17-41.
27. Ротмистров Н.Ю. ... в ... ... - 1994. - № 4. - С. ... ... ДэвидX. Компьютеры как инструменты познания: изучение с
помощью технологии, а не из ... и ... ... 4. - 1996. - С. ... ... Н.В. Разработка ... ... на ... ... - Чебоксары, 1995. - 141 с.
30. Денисенко В.И. Охрана труда. - М.: Изд-во «Школа-пресс», 2008.-244-
276с.
Қосымша
Бағдарлама ... ... ... SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls,
Forms,
Dialogs, Menus, DB, ADODB, Grids, DBGrids, ... ... ComObj, ... = ... ... TMenuItem;
N3: TMenuItem;
N4: TMenuItem;
N5: TMenuItem;
N6: TMenuItem;
N7: TMenuItem;
N8: TMenuItem;
N9: TMenuItem;
N10: TMenuItem;
Panel1: ... ... ... TDBGrid;
DataSource1: TDataSource;
ADOConnection1: TADOConnection;
ADOTable1: TADOTable;
ADOTable1id: TAutoIncField;
ADOTable1sumame_payer: TWideStringField;
ADOTable1first_name_payer: TWideStringField;
ADOTable1partonymic_payer: TWideStringField;
ADOTable1mn_payer: TWideStringField;
BitBtn4: TBitBtn;
BitBtn5: TBitBtn;
BitBtn6: TBitBtn;
BitBtn7: TBitBtn;
BitBtn9: ... ... ... ... ... ... TWideStringField;
ADOTable2cod_goods: TWideStringField;
DBGrid2: TDBGrid;
BitBtn1: TBitBtn;
BitBtn2: TBitBtn;
BitBtn3: TBitBtn;
BitBtn8: TBitBtn;
BitBtn10: TBitBtn;
BitBtn11: TBitBtn;
TabSheet3: TTabSheet;
Panel2: TPanel;
DBGrid3: TDBGrid;
ADOTable3: TADOTable;
DataSource3: TDataSource;
ADOTable3id: TAutoIncField;
ADOTable3date: TDateTimeField;
ADOTable3fam: TWideStringField;
ADOTable3tauar: TWideStringField;
ADOTable3cena: ... ... ... ... ... ... ... TSpeedButton;
SpeedButton1: TSpeedButton;
SpeedButton2: TSpeedButton;
BitBtn17: TBitBtn;
N2: TMenuItem;
procedure BitBtn4Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn9Click(Sender: TObject);
procedure ... ... ... ... N8Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn7Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn1Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn3Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn8Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn13Click(Sender: TObject);
procedure N10Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn15Click(Sender: ... ... ... ... ... ... ... N6Click(Sender: TObject);
procedure N7Click(Sender: TObject);
procedure BitBtn10Click(Sender: TObject);
procedure SpeedButton1Click(Sender: TObject);
procedure SpeedButton13Click(Sender: TObject);
procedure SpeedButton2Click(Sender: TObject);
procedure ADOTable3CalcFields(DataSet: TDataSet);
procedure ... ... ... ... ... TObject);
procedure N2Click(Sender: TObject);
private
{ Private declarations }
public
{ Public declarations }
end;
var
Form1: TForm1;
implementation
uses Unit2, Unit3, Unit4, Unit5, Unit7, Unit8, Unit10, Unit11;
{$R ... ... ... ... TObject);
begin
Form3.Show;
end;
procedure TForm1.BitBtn12Click(Sender: TObject);
begin
form1.TabSheet1.Visible:=false;
end;
procedure TForm1.BitBtn6Click(Sender: TObject);
begin
if adoTable1.State in [dsInsert,dsEdit] then
adoTable1.Post;
end;
procedure TForm1.N8Click(Sender: TObject);
var
XLApp,Sheet,Colum:Variant;
index,i:Integer;
begin
XLApp:=CreateOleObject('Excel.Application');
XLApp.Visible:=true;
XLApp.Workbooks.Add(-4167);
XLApp.Workbooks[1].WorkSheets[1].Name:='Тауарлар_мен_толемдер';
Colum:=XLApp.Workbooks[1].WorkSheets['Тауарлар_мен_толемдер'].Columns;
Colum.Columns[1].ColumnWidth:=5;
Colum.Columns[2].ColumnWidth:=20;
Colum.Columns[3].ColumnWidth:=15;
Colum.Columns[4].ColumnWidth:=15;
Colum.Columns[5].ColumnWidth:=15;
Colum.Columns[7].columnWidth:=15;
Colum:=XLApp.Workbooks[1].WorkSheets['Тауарлар_мен_толемдер'].Rows;
Colum.Rows[2].Font.Bold:=true;
Colum.Rows[1].Font.Bold:=true;
Colum.Rows[1].Font.Color:=clSkyBlue;
Colum.Rows[1].Font.Size:=14;
Sheet:=XLApp.Workbooks[1].WorkSheets['Тауарлар_мен_толемдер'];
Sheet.Cells[1,2]:='Тауарлар_мен_толемдер';
Sheet.Cells[2,1]:='№';
Sheet.Cells[2,2]:='Куні';
Sheet.Cells[2,3]:='Толеуші';
Sheet.Cells[2,4]:='Тауар атауы';
Sheet.Cells[2,5]:='Тауар багасы';
Sheet.Cells[2,6]:='Тауар салмагы';
Sheet.Cells[2,7]:='Толем багасы';
index:=3;
adoTable3.First;
for i:=0 to adoTable3.RecordCount-1 ... ... ... ... жоюды растаныз',
mtConfirmation,[mbYes,mbNo],0) = mrYes THEN
WITH adoTABLE1 DO
BEGIN
DELETE;
end;
end;
procedure TForm1.BitBtn1Click(Sender: ... ... ... adoTable2.State in [dsInsert,dsEdit] then
adoTable2.Post;
end;
procedure TForm1.BitBtn8Click(Sender: TObject);
begin
IF MessageDLg('Жазбаны жоюды растаныз',
mtConfirmation,[mbYes,mbNo],0) = mrYes THEN
WITH adoTABLE2 DO
BEGIN
DELETE;
end;
end;
procedure TForm1.BitBtn13Click(Sender: TObject);
begin
form5.Show;
end;
procedure TForm1.N10Click(Sender: TObject);
begin
aboutbox.show;
end;
procedure ... ... ... ... ... = mrYes THEN
WITH adoTABLE3 DO
BEGIN
DELETE;
end;
end;
procedure TForm1.BitBtn14Click(Sender: TObject);
begin
if ... in ... ... TForm1.BitBtn11Click(Sender: TObject);
begin
form1.TabSheet2.Visible:=false;
form1.TabSheet3.Visible:=false;
end;
procedure TForm1.BitBtn16Click(Sender: TObject);
begin
form1.TabSheet3.Visible:=false;
end;
procedure TForm1.N6Click(Sender: TObject);
begin
pageControl1.Visible:=true;
tabsheet1.Visible:=true;
tabsheet2.Visible:=false;
tabsheet3.Visible:=false;
end;
procedure TForm1.N7Click(Sender: TObject);
begin
pageControl1.Visible:=true;
tabsheet2.Visible:=true;
tabsheet1.Visible:=false;
tabsheet3.Visible:=false;
end;
procedure TForm1.BitBtn10Click(Sender: TObject);
begin
form8.Show;
end;
procedure TForm1.SpeedButton1Click(Sender: TObject);
begin
//adoTable1.FilterOptions:=[foCaseInsensitive];
adoTable1.Filtered:=false;
end;
procedure TForm1.SpeedButton13Click(Sender: TObject);
begin
//AdoTable2.FilterOptions:=[foCaseInsensitive];
adotable2.Filtered:=false;
end;
procedure TForm1.SpeedButton2Click(Sender: TObject);
begin
//AdoTable3.FilterOptions:=[foCaseInsensitive];
adotable3.Filtered:=false;
end;
procedure TForm1.ADOTable3CalcFields(DataSet: TDataSet);
begin
adotable3.Fields[6].AsFloat:=adotable3.Fields[4].AsFloat*adotable3.Fields[5]
.AsFloat;
end;
procedure TForm1.N9Click(Sender: ... ... ... ... ... ... TObject);
begin
close;
end;
end.
unit Unit2;
interface
uses
Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, ... ... ... Buttons;
type
TForm2 = class(TForm)
Label1: TLabel;
Label2: TLabel;
Label3: TLabel;
Label4: TLabel;
Edit1: TEdit;
Edit2: TEdit;
Edit3: TEdit;
Edit4: TEdit;
BitBtn1: TBitBtn;
BitBtn2: TBitBtn;
procedure ... ... ... ... Private ... ... Public ... }
end;
var
Form2: TForm2;
implementation
uses Unit1;
{$R *.dfm}
procedure TForm2.BitBtn2Click(Sender: TObject);
begin
Form2.Close;
end;
procedure TForm2.BitBtn1Click(Sender: TObject);
begin
if ((Edit1.Text'') and (Edit2.Text'') and (edit3.Text'')
and (Edit4.Text'')) ... ... ... толтырыныз!');
end;
end.
unit Unit3;
interface
uses
Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls,
Forms,
Dialogs, ... = ... ... ... TRadioButton;
Edit1: TEdit;
Button1: TButton;
Button2: TButton;
procedure Button2Click(Sender: TObject);
procedure Button1Click(Sender: TObject);
private
{ Private declarations }
public
{ Public declarations }
end;
var
Form3: TForm3;
implementation
uses Unit1;
{$R *.dfm}
procedure TForm3.Button2Click(Sender: TObject);
begin
Form3.Close;
end;
procedure TForm3.Button1Click(Sender: ... ... ... ... then
Filter:='sumame_payer='+chr(39)+Edit1.Text+chr(39);
if RadioButton2.Checked then
Filter:='mn_payer='+chr(39)+Edit1.Text+chr(39);
form3.Close;
end;
end;
end.
unit Unit4;
interface
uses
Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls,
Forms,
Dialogs, StdCtrls;
type
TForm4 = class(TForm)
Label1: TLabel;
Label2: TLabel;
Button1: TButton;
Button2: ... ... ... Button1Click(Sender: TObject);
procedure Button2Click(Sender: TObject);
private
{ Private declarations }
public
{ Public ... ... ... Unit1;
{$R *.dfm}
procedure TForm4.Button1Click(Sender: TObject);
begin
if ((Edit1.Text'') and (Edit2.Text'')) then
begin
form1.ADOTable2.Insert;
form1.adoTable2.FieldByName('cod_goods').AsString:=Edit2.Text;
form1.adoTable2.FieldByName('name_goods').AsString:=Edit1.Text;
form1.adoTable2.Post;
form1.adoTable2.RecordCount;
form1.adoTable2.Append;
Edit1.Clear;
Edit2.Clear;
Edit1.SetFocus;
end
else ShowMessage('Барлык орiстердi толтырыныз!');
end;
procedure TForm4.Button2Click(Sender: TObject);
begin
form4.Close;
end;
end.

Пән: Информатика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 74 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақпараттық қауіпсіздік."18 бет
Ақпараттық дәуірдегі – ақпараттық қауіпсіздік27 бет
Ақпараттық терроризм және қауіпсіздік6 бет
Ақпараттық қауіпсіздік12 бет
Ақпараттық қауіпсіздік жайлы34 бет
Ақпараттық қауіпсіздік саясаты36 бет
Ақпараттық қауіпсіздік түрлері14 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қорғаныс істері жөніндегі департаментінің ақпараттық қауіпсіздік мәселелерін объектіге бағытталған бағдарламалау көмегімен жобалау23 бет
ҚР ақпараттық қауіпсiздiкті қамтамасыз ету9 бет


Исходниктер
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь