Отбасындағы қарым-қатынас психологиясы

Кіріспе.
І бөлім. Отбасындағы қарым.қатынас психологиясының ғылыми.теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. Отбасы . жеке тұлғаны әлеуметтендіру факторы ретінде ... ..
1.2. Отбасы қарым.қатынасының мәні, ерекшеліктері ... ... ...
1.3 Отбасы қарым.қатынасындағы кикілжіңдердің туу себептері..

ІІ бөлім. Отбасындағы қарым.қатынас психологиясын зерттеуіндегі тәжірибелік.эксперименттік жұмыс ... ... ... ... ... ... ...
2.1. Отбасы құрылымы тәрбиесінің тәуелділік түрін экспериментальды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Отбасындағы қарым.қатынас психологиясының зерттеуін ұйымдастырудың диагностикасы ... ... ... ... ... ... ... .
2.3. Отбасындағы қарым.қатынасты түзету ... ... ... ... ...

Тұжырым.
Қолданылған әдебиеттер мен деректер тізімі.
Қосымша
Зерттеудің көкейкестілігі. Қазақстан Республикасының егемендік алған алғашқы жылдарынан – ақ отбасылылық мәселелерге жеке тұлғаны жан-жақты ерекше назар аударылуда[1] Отбасы мәселесі туралы алғашқы психо-педагогикалық түсініктер мен ойлар халық ортасында болған. Біртіндеп психология, педагогика, философия, мәдениеттану ғылымдарының дамуы ірге тасын қалауы барысында отбасына қатысты мәселелер нақты ғылыми – теориялық және әдістемелік мазмұнға ие бола бастады.
Оның ішінде осы күнге дейін ғылыми мәнін жоймай келе жатқан көне қауымдағы отбасы мәселесін жалпы теориялық тұрғыдан қарастыратын зеттеулермен бірге ( Л. Морган, М. Ковалевский, Г. Кунов, Г. Шнерберг) жекелеген халықтардың отбасы және неке тарихын этнографиялық тұрғыда сипаттайтын монографияларда аз емес.[2] Олардың әрқайсысы өз кезегінде заманның сан алуан құпия сырларын ашып, адам қоғамының көне тарихын ғылыми тұрғыдан жазуға септігін тигізді.
К.Д Ушинский, Л.Н Толстой, П.Ф Лесгафт және тағы басқалары балалар тәрбиесін ұйымдастыруда олардың даралық ерекшеліктерін, бейімділіктерін, дене –күш және психологиялық даму деңгейін ескеру керектігіне ерекше мән берген.[3;4] Н.К Крупская, А.С Макаренко, В.А Сухомлинский бала тәрбиесінің териясын атап көрсеткен.[5;6;7]
Қазіргі зерттеушілердің еңбектерінде баланың отбасындағы қарым-қатынасындағы қызмет - әрекетін ұйымдастыру, салауатты өмір салтын құру, мектеп пен отбасы ара қатынасы мәселелерін қамтыған.
Отбасының қоғамдық құндылығы меншікке, мұрагерлікке байланысты емес, жеке адамдардың дамуына, қалыптасуына байланысты. Сондықтан да қоғам некелік отбасылардың өзара қатынастарының нығаюына тікелей ынталы, оған қамқорлық жасайды. Отбасы жұбайлардың, ата- аналардың жауапкершілігінің нәтижесінде дамып, нығая түсуі тиіс. Отбасы негізінен өмір бойы қалыптасқан адам баласының ең жақын топтарының бірлесіп өмір сүретін мекені. Сондықтанда отбасы адам үшін ең жақын әлеуметтік орта. Отбасында ұзаққа қалыптасқан жағымды өнегелердің, мұралардың жиынтығы баланың моральдық негіздерді игеруіне көмектеседі. Адам отбасында азамат ретінде қалыптасады. Отбасылық өмірдің тәрбиедегі үлгі, өнегесінің, баланың өмірге деген көзқарасының дұрыс қалыптасуына көп әсері бар. Ана мен әкенің дүниеге, болмысқа қатынасы, өзара қарым- қатынас мүдделері, қоғамға әділдігі мен шыншылдығы, жеке басының қамы, өзімшілдігі, т.б. бала тәрбиесіне әсері ұшан теңіз.
Отбасы адамның өз өмірінің негізгі процестерін бастан кешіретін бір топ. Ондағы әрбір мүшелердің өмірі отбасымен тығыз байланыстылығы сонша, ол әрбір адамның дамуына шешуші әсер етеді. [2]
Философия мен социология отбасының қоғамдағы алатын орнын, оның әлеуметтік міндеттерінің мәні мен маңызы тұрғысынан қарастырады. Белгілі совет социологы А.Г. Горчев: «Отбасы дегеніміз неке не туыстыққа
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан- 2030». Барлық Қазақстандықтардың өсіп - өркендеуі, қауіпсіздігі және әл- ауқатының артуы. Ел Президентінің Қазақстан халқына жолдауы. Алматы- 1998-7бет.
2. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы-1996-290бет.
3. Ушинский К.Д. Избранные педагогические соч. В.2-х томах. М., 1982-670срт.
4. Лесгафт П.Ф. Семейное воспитание ребенка и его значение. Москва, 1991-391стр.
5. Халықтық педагогтардың ата-ана тәрбиесі туралы ой пікірлерін оқу процесінде қолдану // Наурызға шашу. – Талдықорған: Офсет, 1996. –127 б.
6. Сенсорлық тәрбие // Отбасы және балабақша. - 1998. - №7-8. - Б.12-14.
7. Жеке тұлғаны қалыптастырудағы инновациялық әдіс-тәсілдер //Университеттік білім: сапа, технологиялар, элитарлық: VI ғылыми-әдістемелік конференция материалдары. – Астана, 2005. - Б. 169-171.
8. Әлеуметтік тұлғаның қалыптасуының теориялық мәселелері //Қазақстандағы және онымен шектес аумақтардағы инновациялық білім беру мен әлеуметтік-мәдени саясат: тәжірибе, мәселелер мен перспективалар: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Астана, 2005. - Б. 67-69
9. Абай тағылымы – жеке тұлғаны қалыптастыру негізі // Абай мұрасы тілдік өрістің негізі: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2005. - Б. 309-314.
10. Халық педагогикасындағы жеке тұлғаны қалыптастыру мәселелері //Хабаршы ЕНУ. – Астана. - 2005. - №3. - Б. 258-262.
11. Тұлға мәселесі этнопедагогиканың зерттеу нысаны //Қазақстан мен Қырғыстан жас ғалымдарының этнопсихология және этнопедагогика саласындағы ізденістері: мемлекетаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2006. - Б. 112-114. (Г.Ж.Меңлібековамен авторлық бірлестікте).
12. Тәрбиеші-педагогтардың жеке тұлғасын және оның кәсіби мәдениетін қалыптастыру //ХХІ ғасырдағы қазақ мектебі: даму болашағы: Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. 2 том. - Алматы, 2006. -Б. 302-309.
13. Ғұлама – ойшылдар пікіріндегі жеке тұлға тәрбиесі // Білім. – 2006. - №5. - Б. 40- 42.
14. Крупская Н.К. Избр. Сочин. М., 1983.
15. Макаренко А.С. Таңд. шығармалар. А., 1991.
16. Сухомлинский В.А. Ата- ана педагогикасы. Алматы- Мектеп-1983-247бет.
17. Бердібаева С., Лиасова А. Отбасы тәрбиесіндегі қателіктер //Өзіндік таным. №1, 2004, 8-9 беттер.
18. Бейсенбіқызы К. Ерлі- зайыптылардың ажырасуының бала тәрбиесіне әсері. //Отбасы және балабақша. №2, 2002, 6-14 беттер.
19. Маленкова Л.И. Теория и методика воспитания. М., 2002-480 с.
20. Майғаранова Ш. Баланы отбасында рухани дамытудың кейбір қырлары. //Бастауыш мектеп, 2002, №1, 38-39бет.
21. Андақұлова К. Ата- аналармен жұмыс жүргізейік. А. 1999.
22. Леонтьев А.А. Психология общения. М., 1997.
23. Буянов М.И. Ребенок из неблогополучной семьи. Записки детского психиатра. М., 1988.
24. Шибутани Т. Социальная психология. Пер. С англ. Ростов- на- Дону, 1988.
25. Шмидт Р. Искусство общения. Пер.с нем. М., 1992.
26. Ғабдулин А. Ата- аналарға тәрбие туралы кеңес. А., 1966.
27. Оразбекова К.А. Отбасы психологиясы. А., 1997.
28. Мудрик А.В. Социамуация и смутное время. М., 1991.
29. Табылдиев Ә. Семьядағы тәрбие. // Бастауыш мектеп. 28 қараша, 29-31 бет. А., 1986.
30. Буянов М.И. Беседы о детской психиатрии. М., 1992., 255с.
31. Буянов М.И. Ребенку нужна родительская любовь. М., 1984.
32. Славина Л.С. Трудные дети. М., Воронеж, 1998.
33. Осипова Г.Н. Основы психокррекции. М., 2002-680 с.
34. Дьяченко М.И., Кандыболич Л.А. Психологический словарь- справочник. Минск, Харвест, 2004-576 с.
35. Афанасьева Т.М. Семья. М., 1988-285 с.
36. Разумхина Т.П. Мир семьи., М., 1986.
37. Кон И.С. Психология юношевского возраста-М., 1979.
38. Рабочая книга школбного психолога. М., 1991-303 с.
39. Семья в психологической консультаций. // Под ред. А.А. Бодалева, Столина М., 1989.
40. Гаврилова Т.П. Учитель и семья школьника М., 1988.
41. Сералина Г. Ата- аналармен жан- жақта қарым- қатынас. // Снып жетекшісі. №2, 2004. 21 24б.
42. Сиримов И.З. Школа, ученик, семья: грани успешного сотрудничества. // Сынып жетекшісі, №2, 2003, 4-11с.
43. Зимина И. Неуспешное сотрудничество. //Народное оборудование, №9, 2002, 179с.
44. Верщинин В. Робинзоны и пятницы в семье со средним достатком. //Народное образование, №7, 20026 158с7
45. Жазылбекова Г. Психологиялық қарым- қатынас. // Бастауыш білім. 6-9 бет.
46. Ж.Әбиев, С.Бабиев, А.Қударова, «Педагогика» Алматы- 2004жыл.
47. Н.Д.Хмель «Жалпы білім беретін педагогикалық процесс» Алматы-2002.
48. С.В Бабаев, Ж.К Оңалбеков «Жалпы педагогика» Алматы- 2005.
Бастауыш мектеп №16 -2004.
49. Дүйсенбекова Шолпан «Педагогика» Семей- 2004 жыл.
50. Айтмамбетова, Бейсенбаева «Тәрбиенің жалпы әдістері» Алматы- 1991
51. Айғабылова «Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу» Алматы- 2001.
52. Бержанов Қ.С. Мусин «Педагогика тарихы» Алматы- 1984.
53. Иьина Т. «Педагогика» Москва- 1984.
54. Ж.Б Қоянбаев «Педагогика» Алматы- 1992.
55. Г.Ақпанбек «Қазақтың дүниетанымы» Алматы- 1989.
56. Е. Әбдеразақов «Адамгершілік имандылық тәрбиесі» Шымкент -1994.
57. Ж. Қоянбаев, Р. Қоянбаев «Педагогика» Астана- 1998.
58. С. Ұзақбаева «Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі» Алматы- 1990.
59. Н. Харламов «Педагогика» Москва- 1990.
52. Азаров Ю.П Семейная педагогика М.,1985
53. Буленкова Н. Семья – это любовь // Воспитание школьников. 2003-и1.
54. Витек К. ПАроблемы суружеского благополучия М., 1988
55. Бала құқығы туралы конвенция. 1989. 20 қараша.
56. Қазақстан Республикасының Конституциясы «Неке және жанұя түрлері» заңы. 17.12.1998.
57. Қазақстан Республикасының «Білім беру туралы» заңы. 07.06.1999.
58. Хмель Н.Д. Жалпы білім беретін мектептегі педагогикалық процесс. А., 2002.
59. Кондратьева О.В., С.В. Кондратьев Социальная психология. М., 2001.
60. Беркімбаев Т. Басшы және коллектив. А., 1985.
61. Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в учебном процессе. М., 1979.
62.Конаржевский Ю.А. Проблема управления школой в современных условиях // Сов. педагогика.1977.№9. с.8.
63.Ушинский К.Д. Педагогические сочинения. том 6. М., 1989.
64.Педагогика Дәріс курсы. А., 2003.
65. Захаров М.Г. Организация труда диретора школы. М., 1971.
66. Самоделкин В.К. Рационализация управленческого труда в школе. М., 1999.
67. Воросы внутришкольного управления. Вып.2. 2000.
68. Новикова Л.И. Педагогика детского коллектива.
69. Кан – Калик В.А. Педагогическая деятельность творческий процесс. М., 1977.
70. Школа полного дня: Вопросы управления. Под. ред. Э.Г. Костяшкина. М., 1982.
71. Соковнин В.М. О природе человеческого общения. Фрунзе, 1974.
72. Майғаранова Ш. Баланы отбасында рухани дамытудың кейбір қырлары. //Бастауыш мектеп, 2002, №1, 38-39 бет.
73. Андақұлова К. Ата – аналармен жұмыс жүргізейік. А., 1999.
74. Диханова Р. Баланың ұстауы ата – ана. // Тәрбие құралы, 2002. №1-2, 21 бет.
75. Жылқыбаева М.Б. Салауатты өмір салтын және қалыптастыру // Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар, 2004. №1. 3-8 бет.
76. Макаренко А.С. Ата – аналар кітабы. А., 1959.
77. Сухомлинский В.А. Ата – ана педагогикасы. А., 1983.
78. Бидақамова А. Тәрбие саласындағы сынып жетекшісінің міндеті. // Сынып жетекшісі. 2004, №3, 35-38 беттер.
79. Буянов М.И. Ребенок из неблагополучной семьи. записки детского психиатора. М., 1988.
80. Ұлағат журналы сериялары. 2002 –2005 ж.
81. Қазақстан мектебі журналының сериялары. 1998. №9.
82. Андреева Г.М. Социальная психология. М., 1998.
83. Леонтьев А.А. Психология общения. М., 1997.
84. Шибутани Т. Социальная психология: Пер. с анг. Ростов на Дону, 1998.
85. Шмидт Р. Искусство общения: Пер. с нем. – М., 1992.
86. Ладанов И.Д. Психология управления рыночными структурами: Преобразующее лидерство. М., 1997.
87. Ғабдуллин А. Ата – аналарға тәрбие туралы кеңес. А., 1966.
88. Оразбекова К.А. Отбасы психологиясы. А., 1997.
        
        Кіріспе.
І бөлім. Отбасындағы қарым-қатынас психологиясының ... ... - жеке ... әлеуметтендіру факторы ретінде______
1.2. Отбасы қарым-қатынасының мәні, ерекшеліктері___________
1.3 Отбасы қарым-қатынасындағы кикілжіңдердің туу себептері__
ІІ ... ... ... ... ... тәжірибелік-
эксперименттік жұмыс____________________________
2.1. Отбасы құрылымы тәрбиесінің ... ... ... ... ... психологиясының зерттеуін ұйымдастырудың
диагностикасы_____________________________
2.3. Отбасындағы қарым-қатынасты түзету____________________
Тұжырым.
Қолданылған әдебиеттер мен деректер тізімі.
Қосымша
Кіріспе
Зерттеудің көкейкестілігі. Қазақстан Республикасының егемендік ... ... – ақ ... ... жеке ... жан-жақты
ерекше назар аударылуда[1] Отбасы мәселесі ... ... ... ... мен ... ... ортасында болған. Біртіндеп
психология, педагогика, философия, мәдениеттану ғылымдарының дамуы ... ... ... ... ... ... нақты ғылыми – теориялық
және әдістемелік мазмұнға ие бола бастады.
Оның ішінде осы күнге дейін ғылыми мәнін ... келе ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастыратын
зеттеулермен бірге ( Л. Морган, М. ... Г. ... Г. ... ... отбасы және неке тарихын этнографиялық тұрғыда
сипаттайтын монографияларда аз емес.[2] Олардың ... өз ... сан ... құпия сырларын ашып, адам қоғамының көне тарихын ... ... ... ... Ушинский, Л.Н Толстой, П.Ф Лесгафт және тағы басқалары балалар
тәрбиесін ұйымдастыруда олардың ... ... ... ... және ... даму ... ... керектігіне ерекше мән
берген.[3;4] Н.К Крупская, А.С Макаренко, В.А Сухомлинский бала тәрбиесінің
териясын атап көрсеткен.[5;6;7]
Қазіргі зерттеушілердің ... ... ... ... ... - ... ... салауатты өмір салтын құру,
мектеп пен ... ара ... ... қамтыған.
Отбасының қоғамдық құндылығы меншікке, мұрагерлікке байланысты емес,
жеке адамдардың ... ... ... Сондықтан да қоғам
некелік отбасылардың өзара қатынастарының нығаюына тікелей ынталы, оған
қамқорлық жасайды. ... ... ата- ... ... ... ... ... тиіс. Отбасы негізінен өмір бойы қалыптасқан
адам баласының ең ... ... ... өмір ... мекені.
Сондықтанда отбасы адам үшін ең жақын әлеуметтік орта. Отбасында ұзаққа
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... көмектеседі. Адам отбасында азамат ретінде қалыптасады.
Отбасылық өмірдің тәрбиедегі үлгі, өнегесінің, ... ... ... ... қалыптасуына көп әсері бар. Ана мен ... ... ... ... ... қатынас мүдделері, қоғамға әділдігі мен
шыншылдығы, жеке басының ... ... т.б. бала ... ... теңіз.
Отбасы адамның өз өмірінің негізгі процестерін бастан ... ... ... әрбір мүшелердің өмірі отбасымен тығыз байланыстылығы сонша, ол
әрбір адамның дамуына шешуші әсер етеді. [2]
Философия мен социология отбасының ... ... ... оның
әлеуметтік міндеттерінің мәні мен маңызы тұрғысынан қарастырады. Белгілі
совет социологы А.Г. ... ... ... неке не ... ... бірге тұруға және өзара көмекке мүдделі болатын шағын
әлеуметтік топ» деп анықтама берген.
Сонымен отбасы ... ... ... топ, қоғамның қарапайым
ұясы екен. Ф. Энгельстің айтуы бойынша, ... оның ... ... дара отбасылар жиынтығынан құрылады. Ол қоғамның дамуымен ... ... ... ұясы ... ... да әлеуметтік- экономикалық жағдайлардың
әсерімен төменгі дәрежеден жоғары дәрежеге ауысып отыратындығын ... ... ... ... ... ... да ... болады.
Отбасылық өмір жеке адамның қалыптасуына үлкен із ... мен ... бір ... ... өмір атмосферасы» ұғымына
отбасы мүшелерінің қаым- ... ... ... ... ... ата- ... мен ... бірлескен еңбек және эстетикалық іс-
әрекеттің әртүрлі формалары ... ... ... ... қарым -
қатынасы» сөзінің терең мәні бар. Олардың жеке ... ... ... пен ... рухани жақындалық, ақкөңілділік пен
қайырымдылықты ... ... ... ... - қатынас жасау жақсы көңіл-
күйдің, психологиялық денсаулықтың, шығармашылық іс әрекеттің негізі болып
табылады.
Отбасы адам ... ... ... ... ... ашып ... ... ер жеткен , тәрбие алатын аса қажетті , әрі ... ... ... ... жетілуіне отбасының құдіретті ... ... ... ... ... отбасы болашақ азаматтың әлеметтену
жолындағы алғашқы қадамдарын жасайтын ... ... ... балаға моралдық қалпы туралы алғашқы түсніктерді береді, оны ... өз - ... ... ету дағдыларын қалаптастырады.
Отбасы тәрбиесінің, ата- ананың әлеуметтік жауапкершілік қызмет әрекеті
ретінде басты құқықтық ... бар. 1989 ... 20 ... БӘӘ ... ... ... құқығы » туралы конвенцияда «балаға дене
жағынан және ақыл – ... ... ... ... мен ... ішінде, туылғанға дейінгі және туылғаннан ... ... ... ... - деп жазған.
Баланың өмір сүру тіршілік ету және салауытты даму ... ... ... ... жеке тұлғалық дамуында ... ... ... ... ... көңіл бөледі . Сондай – ақ баланың ата ... ... ... да ... Ата- ана ... мақсат мүддесі үшін
қажетін » орындамаған ... ғана өз ... ... ... бекітілген жанұя тәрбиесінің құқықтық,
принциптері «Неке және ... ... ... ... ... ... ... «Білім беру туралы» заңда (07.06.1999)елдегі білім беру ... ... ... ... мәселелеріне айырықша көңіл
бөлінген. Жалпы алғанда , ҚР елдегі білім беру мен тәрбие процесін ... ... ... етіп ... ... ... бар жанұяның дамуына
кепіл беретін және жанұя өмірінің, жанұя ұжымындағы ... ... ... ... ететін құқықтық нормалардың жүйесі жетілген.
Сонымен, ғылыми психологиялық, педагогикалық, философиялық
әдебиеттерге ... ... ... ... осы ғылымдарда күні
бүгінге дейін шешімін таппай отырғандығын айғақтайды.
Демек, қазіргі заман ... ... жеке ... ... ... мен оның ... ... арасында; қазіргі отбасындағы балалармен
қарым- қатынас пен қарым- қатынасты шиеленстіретін ... ... ... ... ... мен бұл ... ата- ... мен
балалардың даярлық деңгейінің төменгі арасында қайшылықтардың бар ... ... ... ... Отбасындағы қарым - қатынас ... ... ... ... және ... «Отбасы әлеуметтік
психологиялық әдістердің негізі » деп таңдауымызға негіз болды.
Зерттеу объектісі. Отбасы әлеуметтік психологиялық ... ... ... ... ... жеке бас ... мен ... негізі
ретінде.
Зерттеу мақсаты. Отбасы жүйесі баланың жеке бас ... ... ... ... себептерін анықтау, және жою
жолдарын қарастыру.
Зерттеу болжамы. ... жеке ... ... ... ... онда ... ... қарым – қатынас та жақсарады, өйткені
ол қазіргі заман талаптарына байланысты.
Зерттеу міндеттері:
1. Отбасын жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... жеке бас дамуы мен қалыптасуының негізі
ретіндегі қарым – ... ... ... ... ... ... ... жеке бас дамуы мен қалыптасуының негізі
ретіндегі қарым – ... ... ... ... ... ... ... ұсыну. [5,7]
Зерттеу көздері. Философиялық, әлеуметтік, психолгиялық, педагогикалық
әдебиеттерді теориялық тұрғыда талдау, осы мәселені ... ... іс ... ... ... ... теориялық мәні мен ғылыми жаңалығы.
1. Отбасының жеке тұлғаны әлеуметтендіру факторы ... ... ... ... ... жеке бас дамуы мен қалыптасуының негізі
ретіндегі қарым – қатынастың психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... жеке бас ... мен ... негізі
ретіндегі қарым – қатынас кикілжіңдерінің ... ... ... ... ... практикалық мәні.
- Отбасы жүйесі баланың жеке бас ... мен ... ... ... – қатынас кикілжіңдерінің диагностикалық деңгейінің
әдістемесі;
- Отбасындағы қарым – қатынасты түзетуге арналған бағдарламалар
жасалды.
Зерттеу ... ... ... ... мәселесі бойынша
материалдар жиналып, жүйеге келтірілді, ... ... ... - ... ... ... ... кезеңде зерттеу мәселесі бойынша отбасы құрылымы ... ... ... ... ... – эксперимент жұмыстары жүргізілді. Үшінші кезеңде зерттеу
нәтижелері жүйеге келтіріліп, талдау жасалды, ... ... ... ... ... мен негізділігі талапқа сай
әдіснамалық және теориялық қағидалармен ... ... ... әдіс ... қолданумен, эксперимент бағдарламасының зерттеу мақсатына
сәйкестілігімен, бастапқы және ... ... ... оның ... ... қамтамасыз етілді.
Зерттеу базасы. Семей қаласындағы № 12 орта ... орта ... мен ... ата – ... ... 67 ... қатысты (5,6,7
– сынып оқушылары) 33 –і эксперименттік топта, 34 – і бақылау тобында.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. ... ... ... ... ... және ... тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде зерттеудің өзектілігі, ғылыми аппараты, мақсаты,
объектісі, пәні зерттеу міндеттері, ғылыми ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы баяндалады. «Отбасындағы
қарым-қатынас психологиясының ғылыми-теориялық ... атты ... ... - жеке ... ... ... ... отбасы қарым-қатынасының мәні, ерекшеліктері жан – жақты
ашылады, отбасы қарым- қатынасындағы ... ... ... ... психологиясын зерттеуіндегі
тәжірибелік-эксперименттік ... атты ... ... ... ... ... ... экспериментальды зерттеу және отбасындағы
қарым-қатынас психологиясының зерттеуін ұйымдастырудың диагностикалау
әдістемелері, оны ... ... ... ... ... ... және ... жұмыстардың нәтижелеріне
негізделген тұжырымдар мен ғылыми әдістемелік ұсыныстар беріледі.
I бөлім. ... ... - ... ... ... ... ... - жеке тұлғаны әлеуметтендіру факторы ретінде
Отбасы – адам үшін ең жақын әлеуметтік ... ... ... ... ... мұралар мен ... ... бала ... рет ... ... ... ... нормаларын игереді. Отбасы баланың азамат болып өсуінің негізі
болып ... ... ... ... тәрбиелеу. Отбасы тәрбиесі – бұл жалпы
тәрбиенің ең басты ... ... және ... ... жас ... келген күннен бастап, оның өміріне ... ... ... және саналы азамат болып өсуі үшін қажет жағдай ... ... ... толық қанағаттандыру, оны дене және ой еңбегіне ... ... ... ... , ... өмір ... адал ... тәрбиелеу,
жақсылықты үйретуге, жамандықтан жиренуге үйрету, бойында жастайынан мәдени
құндылықтар мен адамгершілік қасиеттерді ... ... ... ... ... ... ық, қай жас ... болмасын
оның тиімді болуында отбасының ролі ерекше.
Қазіргі отбасының басты қызметтері мен ... ... ... ... ... Танымдық-білімдік;
• Тұрмыстық;
• Еңбек;
• Мәдени-ағаратушылық;
• Демалыс-шығармашылық;
• Тұлғаның өзіндік тәжірибесін ынталандырушы;
Басты міндеттері:
• Баланы ... ... Бала ... қамқорлық жасау;
• Оқуына көмек көрсету;
• Еңбек тәрбиесін жүзеге асыру және мамандық та4дауға көмектесу;
• Тұлғаның әлеуметтенуіне көмектесу;
• Ізгі, эмоцианалды-адамгершіліктік қатынас ... ... ... мәдени және интеллектуалдық дамуына қамқорлық жасау;
• Өзін-өзі тәрбиелеу мен өзін-өзін дамытуға дайындау;
• Жыныстық ... ... ... ... даярлау.
Сонымен қатар отбасының тәрбиесінің мәңгілік басты құрауыштары бар.
Олар:
• Отбасы тәрбиесінің ахуалы(дәстүрі, қатынасы, жайлылығы);
• Отбасы өмірінің күн тәртібі;
... ... ... ... ... атаның, балалардың).
Қазақ отбасы тәрбиесінің өзекті мәселелері педагог- ғалымдар С. ... ... С. ... К. ... Р. М. ... ... ... жан-жақты сөз ... ... ... және ағарту ісінің даму тарихын ... ... ... ... ... ... ... Г.Храпченков, В.Храпченков, Е.Омар, А.Тұрсынова,
Э.Урунбасарова, Ж.Ибраимова, Ш.Беркімбаева, Б.Альмухамбетов, А.Игибаева,
Қ.Ыбыраимжанов, ... және т.б. ... оның ... ... ... мен ... бiлiм беру ... тарихи-педагогикалық
тұрғыдан қарастырып ... ... ... Ш.Жалғасова,
А.Дайрабаева, Ж.Сарыбекова, Г.Алдамбергенова және т.б. болды. Қазақстанда
халықтық педагогика материалдарын оқу-тәрбие үрдісіне ... ... ... ... ... ... Р.Дүйсембінова, Ұ.Әбдіғаппарова және т.б.
зерделесе; халықтық педагогика ... ... ... ... ... ... ... С.Ұзақбаева,
Р.Төлеубекова, С.Ғаббасов, Қ.Бөлеев, Л.Ибраимова және т.б. зерттеген;
отбасы тәрбиесiн ... ... ... ... ... ... ... И.Лысенко, Б.Мұқанова,
А.Капенова, А.Шумебаева, Г.Сейдалиева, К.Құмаржанова, Ж.Торыбаеваның ... ... ... ... ... ... болашақ
отбасылық  өмірге даярлау мәселелерін А.Жұмадiллаева, ... ... және т.б. ... ... ... ... бүгiнгі
қоғамдық талаптарына сай даму ерекшелiктерiнің педагогикалық ... ... ... ... Ю.Азаров, И.Гребенников,
В.В.Ивляева, Н.Ф.Девыцина және т.б. ... ... ... ... ... Т.Троцюк, Е. Сычева, М.Певзнер, И.Петренко және т.б.;
мектеп жасына дейiнгi балаларды отбасында тәрбиелеудiң ... А. ... және т.б. ... Ж.Б. ... ... және ... жеткіншектер тәрбиесі» атты еңбегінде отбасының ... тән ... деп: ... өсуін, адамзат ұрпағын әрі қарай жалғастыруын,
қажеттік- шаруашылық функциясын , отбасының тәрбиелік ... ... ... және ... ... қарым-қатынас жасау функциясын
есептейді. Аталған еңбекте отбасы тәрбиесінің бір қалыпты жағдайда іске
асырылмайтындығы және ... ... ... болуының басты себебі-
ересек адамдардың педагогикалық ... ... дей ... бала ... игі ықпал етуде мәні бар төмендегі ... ... ... ... құрамы және құрылымы толық емес отбасы:бір балалы,
көпбалалы отбасы бірұлттық , ... ... ... ... және ... жағдайлары: отбасы мүшелерінің білім
дәрежесі, еңбектену, кәсіптік құрамы, бюджеті, ... ... ... ... және қалалық отбасы;
3. Отбасының мәдени потенциалы:күнделікті тұрмыстың жалпы мәдениеті, күн
тәртібі, демалыс, оның формалары, кітапхананы, теледидарды, музыка
аспаптарын ... ... ... ... ... ... Ішкі отбасылық қатынастар,отбасы микроклиматының сипаттамасы,
отбасында көзқарастың бірлігі және айырмашылығы, отбасы ... ... ... Қоғамға көзқарасы: еңбек және қоғамдық міндеттерге, қоғамдық тәрбие
инстуттатарына қатыса;
6. Отбасының ... ... ... ... ... ... және ... мүшелердін педагогикалық мәдени
дәрежесі.
Әр халықтың өзіндік ерекшелігіне қарай ... ... ... ... ... ... «Халықтық эмпирикалық білімдер саласы,
оларда тәрбиенің мақсаттары мен ... ... кең ... тәрбие мен оқытудың халықтық құралдары , іскерліктері ... ... ... деп ... ... ... Г.Н.Филоновтың: «Белгілі бір халық белгілі бір жерде қолданылатын
тәрбие тәсілдері мен әдістерінің ... ... Олар бір ... екінші
ұрпаққа беріліп отырады және олар ең алдымен адамдардың тіршілік процесіне
ие болған белгілі бір ... мен ... ... ... ... ... ... кезінен өмір сүре отырып, ол өз ... ... ... ... ғұрыптары мен талаптарын сіңірген”,- деген
пікірі де әр ... бала ... ... ... ... ... ... дәлелдей түседі.
Әр халықтың бала тәрбиесіндегі өзіндік ерекшеліктері арқылы сол ... ... де ... ғана тән ... ... ... құндылық деген ұғым философиядағы, ... ... ... ... бірі ... ... ... құндылық қоршаған дүниедегі объектілдердің ... ... адам мен ... ... қоғамдық өмір мен табиғаттағы
құбылыстардың дұрыс немесе бұрыс ... ... ... үшін ... ... құндылықты қоғамдық сана түрінде сипаттап қана қоймайды,
сонымен бірге оларға баға береді, оларды мақұлдайды немесе ... ... ... асуын талап етеді, немесе ... ... ... ... Мәдени құндылықтардың арасында философтар, прогресшіл ойшылдар мен
педагогтар әрқашан бірінші орынға адамның құқығын, оның бостандығы ... ... ... ... мен ... ... қарастырған. Кез-келген
халықтың өмірінде мәдени құндылықтардың орнығуы қоғамның тарихи ... ... ... ... Адам құқығының адамгершілік мүмкіндігі
басқа мәдени ... ... ... ... бойы ... және ... ... адамның мінез-құлқын реттеуші ретінде қызмет етеді. Мамандар
дәлелдегендей, оқушылардың рухани-адамгершілік тұлғасын қалыптастыру ... ... ... қолы ... қоғамдық-тарихи тәжірибесін игерту
және тұтастай ... ... ... мен жалпыадамзаттық
ізгіліктерді қатар игеруге болатынын дәлелдеп ... Бұл ... ... ... уағыздарда, діни мәдениетте жазылып қойған және
әлеуметтік ойдың тәуір белгілері, тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... үлгісі
ретінде көрінеді.
Қазақ отбасы тәрбиесінің өзіне тән ... оның ... ... ... мен түрлерінде бейнеленген. Көне заманнан-
ақ қазақ халқында жазбаша педагогикалық еңбек жазып қалдырмаса да ... ... ... ... Олар өз көзқарастары мен
әрекеттерінде ... бір ... ... ... ... мен ... тілектеріне сүйеніп отырған.
Қазақ отбасында дене, еңбек, ақыл-ой, ... ... ... ... тәрбиелері жүргізілген. Қазақ отбасында
аталған тәрбие түрлерін жүзеге ... ... ... жетілген азамат
тәрбиелеу болды.Отбасындағы дене тәрбиесінің мақсаты бала денесін дамыту,
денсаулығын ... ... ... және күн ... ... салауатты өмір салтына тәрбиелеу болды.
Қазақ халқы еңбекті бүкіл тәрбие жүйесінің күретамыры деп ... асыл ... ... ... ... ... деп баланы еңбекке
сүйіспеншілікпен, еңбек адамдарына ... ... ... ... ... түрлеріне баулу, еңбек іс - әрекетінің
барысында олардың дағдысы мен іскерлігін ... ... ... ... түсінді. Отбасында еңбекке тәрбиелеу, баулу ... ... беру ... ... ... , ... еңбекке тікелей
қатысуы оқуға ... ... ... ... жеке ... және ... ... қалыптастырудың негізгі көзі болып
табылады.
Қазақ отбасы баланы қоғамның моральдық нормасын орындауға ... ... және ... ... ... қалыптастыру, Отанға, халқына,
еңбек және қоғамдық іс-әрекетке жауапкершілік ... ... ... тәрбиелей білді.
Сондай-ақ, қазақ отбасында адам зиялылығының негізі - ақыл-ой тәрбиесі
деп есептелінді. Ақыл-ой тәрбиесі арқылы баланы ойлау ... ... ... ... ... негізі ойлау операцияларын меңгерту,
зиялылық біліктері мен дүниетанымын қалыптастыру міндеттері шешілді.
Тәрбиенің ... да ... ... ... ... ... тәрбиеге де қазақ халқы ерекше мән берген. Қазақ халқы бала
тәрбиелеуде экономикалық тәрбие деген ... ... ... түрі ... ... ... айту, өнеге көрсету арқылы жүзеге асқан.
Мысалы, «Еңбегі ... ... ... «Еңбек- өмірдің тұтқасы,
тіршіліктің көзі», « Еңбек – түбі ... ... ... ... ... жаңа ... сақтағаның», «Сараң дүниенің малын
жыйса да тоймайды» деген мақалдары дәлел бола ... Бұл ... ... негіздері еңбек тәрбиесінде екенін жақсы
түсінгенін байқатады. Қазақ ... ... ... ... ... және ... табу ... негізгі экономикалық қатынастарды тәжірибеде
меңгеру жүзеге асты.
Қазақ халқы ежелден ұл бала мен қыз баланың тәрбиесін ... ... мал ... отын ... ... ... мал табуға, отбасын
асырауға, ал қыз баланы ас пісіруге, кесте тігуге, өрмек тоқу ... ... ішкі ... ... ... экономикалық тәрбиенің көзі болып
табылатын ... ... ... сараңдыққа салынып кетуден
жирендіріп отырған.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бағу, аң аулап кәсіп етуді ұйымдастыруында да экономикалық тәрбиенің
нышандары айқын аңғарылады.. Мәселен, «Мал өсірсең - қой ... ... ... деп қой малының пайдасының зор екенін ұғындырса, ешкінің
өсімталдығыҚмен оның да ... көп ... ... кетсе ешкі жи, ешкі
жи да, ... жи» деп ... ... кеңестер береді.
Тіпті, қазақ отбасы балаға ертегі арқылы да экономикалық ... ... ... ... қыз бен ... «Ақылды қыз бен тазша», т.с.с.
ертегілер мен халық арасында кең тараған Қожанасыр туралы әзіл ... ... ... мен ... ... ... ... аңғарамыз.
«Жеті Жарғы» заңының бір бабы «құн ... ... және ... ... бар» ... ... кім экономикадан хабарсыз болды дер
екен.
Сол кезеңдегі қазақ теңгелерінің дүниеге келуі оның тек қана ... үшін ғана ... ... экономикасын жүргізу жолдарын ерте
меңгергендігін де дәлелдейді.
Қазақ халқы экономиканың жана ... табу ... ... ... отырып,
оның таза жолмен келгені дұрыс ... де ... ... ... ... ғана жететінін, табыс табу, пайда табудан ... өнер ... ... ... ... ... олжа- басқа еңбек», «Оңай
олжа –тұрмас қолға», «Шығын шықпай , кіріс кірмейді», -дейді ... ... ... ... ... ... ... мәні баланы
жасынан еңбекті бағалауға, ... ... ... ... ... ұқыптылыққа, ақша, қаражатқа дұрыс ... ... ... келетінін немесе табысты да таза ... ... ... деуге толық негіз бар.
Ал, ата-бабаларымыздың қоршаған ... ... мен оған ... ... мақтанышпен айтуға тұрады. Себебі олар көшпенді
өмір сүргендіктен әркез өздерін табиғаттың бір бөлігіміз деп ... ... ... ... пен ізет ... санасында ғасырлар бойы қалыптасқан.
Сондықтан, экологиалық нормалардың, ережелердің қажеттілігін жастардың
мінез-құлқында ... және ... ... ... ... қазақ отбасында бала аяғы шығып, апыл- тапыл жүре бастаған
кезден-ақ қолға ... ... ... ... көк ... ... терең
тәрбиелік мәнімен бірге тірі табиғатқа деген көзқарасын білдірген. Қазақ
отбасындағы тәрбие ... бірі ... ... тыйым сөздердің
мазмұны ата-бабаларымыздың экологиялық тәрбиеге зор мән бергенінің дәлелі
болып табылады. Мәселен «суға ... ... «көк ... ... ... және т.с.с.
Қазақ халқы адамның сұлулық сезімдерінің тұлға өмірінде зор ... жете ... ... ... ... білу адамның рухани
өмірін байытады және өнер деп білген.Қазақ отбасындағы сұлулық ... ... ... пен ... тануға, оған баға беруге, күнделікті
өмірдегі адамның жеке басының, ... ... және ... ... мен ішкі дүниесінің ұштасуының қалыптастыру
және талғампаздыққа тәрбиелеуді көздеді.
Қазақ отбасы тәрбиесінің құралдары дегенде ... ауыз ... ... ... және шешендік сөздерді, ойын-сауықтарды т.б. айтамыз.
Қазақ отбасында жоғарыда аталған тәрбие түрлерін ... ... ... келе ... ... ... бар. Олар: балаларға
қайрымды, ізгі қатынас жасау, ... ... ... әсер ету,
жанама ықпал жасау, құлықтық қолдау, өзіне деген сенімін нығайту, ... ... ... ... тыю, ... ... ... кінәсін
мойындату, түсіндіру, мысал келтіру, үлгі-өнеге, ғибрат айтуды есептейміз.
Қазақ отбасында баланың ерте есеюіне көп ... ... . Оны ... олар ... ... жауапкершілікке арту әдістерін шебер
пайдаланған. Баланы ерте ... ... ... тартып отырған.
Мысалы, бес жасында атқа мінгізіп, бәйгеге қосу, қозы ... ... ... ... ... жүргізу т.с.с. істерге бірге ертіп жүрген.
Қазақ отбасы тәрбиесіндегі өзіндік ... ... ... ... бірі ... айту ... шешендікке баулу.Сонымен қатар
тұспалдап сөйлеуді –сыйластықтың керемет бір үлгісі деуге болады, өйткені
ол ... ... ... ... бетіне басып айтылмайды .
Бала алғаш өзіне ... ... ... мазақтамалар арқылы
зеректікке, тапқырлыққа жаттықса, өсе келе өзіндік шығармашылық танытатын
болған. Ол үшін қазақ отбасында даярлық ерте ... ... үйге ... ... ... қонаққа арнап балаларға өлең,
тақпақ, жұмбақ, жаңылтпаш айтқызатын болған.
Сондай-ақ қазақ ... ... ... бойы қалыптасқан, ұрпақтан-
ұрпаққа жалғасып келе жатқан отбасы мүшелерінің қатынасының ... ... ... ... ... тән ... бір ұшы
олардың жасы кішісінің үлкеніне ... деп ... ... кесіп өтпеуі,
үлкен тұрып кішінің, әке тұрып ... шеше ... ... ... деп ... ... отбасындағы бала тәрбиесін ұл тәрбиесі, қыз тәрбиесі деп жеке-
жеке мән беріп қарастыруда оның ... ... ... бірі.
Үлкенді құрметтеу отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... арнайы жазылып бекітілмеген «заңдары» әке мен ұлдың,
шеше мен қыз ... әке мен ... , қыз бен ... ... мен ... мен ... ... мен жиеннің, бажа, жезде, бөлелердің арасындағы
өзара қарым- ... ... ... тәрбиелеудің ерекше қымбат
үлгісі іспетті.
Сол сияқты, жас келіннің үлкен - кішіге ат ... ... ... мән бар. Одан жас ... ... ... ... ақыл-
ой дәрежесі, тапқырлығын аңғаруға болады. Халқымыздың мінез - ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
қуаныш пен қайғыда сүйеу болу, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету ... ... ... Және ... ... ерекше құрметтелетін
адамшылдық қасиеттің бірі-ар болып есептеледі. Ары бар адамда ... ... пен ... ... сөзсіз.
Қазақ отбасында балаға тілі шығып, анық сөйлей бастаған кезден-ақ ,
ағайын ... ... ... ата ... руын , ел ... ... ... бөлген.”Жеті атасын білу» заң болған. Ата-бабаларымыз өз тегінің
шығу тарихан білуді әр ... ... деп ... «Жеті атасын білген ұл,
жеті жұрттың ... жер» ... ... сөз ... ... ... Баланың өзі
шыққан тегін білуі оның ... ... ... ... деп есептеген. Отбасы мүшелері балаға тек жеті ... ... атын ... ... ... ... ... өнегелерін үлгі етіп отырған. Әрі сол арқылы отбасы шежіресін
жалғастыруға баулуды мақсат еткен.
Қазақ отбасының осындай ... жеке ... ... мен ... ... ... ... болады.
Халықтық педагогиканың негізгі міндеті- тәрбиелеу. Осы орайда ... жас ... ... ... салт ... ... негізделген ұлттық орталықтар жұмыс жасайды.
Психологияда жеке адам мәселесі үш тұрғыдан қарастырылады: биологиялық,
әлеуметтік, биоәлеуметтік. ... ... жеке ... бойындағы барлық
өзгерістер негізін туа пайда болатын қажеттіліктермен, желігу ... ... (З. ... ... т.б.). Әлеуметтану бағытын
жақтаушылар адам биологиялық тіршілік иесі болып туғанымен, белгілі ортада
жетіліп, сол ортаның ... ... ... ... Адам
неғұрлым ортамен қарым- қатынас жасаған салтын соғұрлым оның ... кей ... ... ... ... ұлт ... ... де соған байланысты болмақ. Ал, биоәлеуметтік бағыттағылар
адамның ... ... ... ... ойлау, т.б)
биологиялық негізде қалыптасатын болса, оның ... ... ... ... ретінде қалыптасатындығын түсіндіреді.
Жеке адамның қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар. [5,9]
Психолог А.В. Мудрик оны негізгі үш топқа бөледі:
- макрофакторлар (космос, планета, дүние, ... ... жер ... ... ... ... әсер ... факторлар;
- мезофакторлар (меза- орташа, аралық)- ұлттық белгілерге ... ... ... ... ... ... ... теледидар, радио, ойындар,
т.б.);
- микрофакторлар - адамға тікелей әсер ететін ... ... ... ... ... оқу ... ... орны, т.б.).
Микрофакторлар белгілі әлеуметтік агенттер арқылы әсер етеді.
Мәселен, отбасында- әке- ... оқу ... ... ... ... ... т.б. Бұл факторлар жақсы ұйымдасқан, арнаулы әсер ету ... ... ... ... қойылатын негізгі талаптар: дұрыс
атмосфераның болуы, өзара сенім, қауіпсіздік, жеке ... ... ... ... ... ... ұясы. Ол әлеуметтік- қоғамдық дамуда маңызды
роль атқаратын құрылымның негізі. Отбасы мүшелерінің арасындағы ... ... ... ... ... қасиетті борыштарын үлкендерге құрмет, кішілерге мейірім,
сондай- ақ ... және отан ... ... ... ... ... ... бастау бұлағы. Еркек пен ... ... Адам ... ... ... ... шын сүйіспеншілікті,
мейірбандылық сезімдерін ананың құшағында, әкенің қара шаңырағында табады.
Олай ... ... мәні өте зор. Оның қос ... ... ... ... мен ... түсіне біліп, дұрыс әрекет ... ... пен ... ... ... ... А.Г Харчевтің айтуы бойынша, отбасы – жұбайлар, ата –
аналар мен балалар ... ...... тарихи нақты жүйесі.
Отбасы- бұл адамдардың әлеуметтік- педагогикалық тәрбие тобы әрбір мүшенің
өзін- өзі ... ... ... және ... өзі ... ... Отбасында адамның жеке басының қасиеті қалыптасады. Отбасы
белгілі дәстүрлердің, ... ... ... сақтаушысы.
Отбасылық тәрбие- күрделі жүйе, ол әртүрлі факторға байланысты
(тұқымқуалаушылық, табиғи және материалдық- экономикалық әлеуметтік ұлттық
дәстүрлерге, отбасының мүшелері тағы ... ... ... ең шағын бейнесі. Қоғамда отбасы екі
қызмет атқарады, оның ... ... ... ... екіншісі- дүниеге келген
сәбиді тәндік жағынан дамытуды қамтамасыз етіп өмір бойы ... ... оны ... ... ... ... тәрбиесі қоғамдағы өзгерістермен ... ... ол ... мүддесіне қызмет етуі тиіс. Отбасы ең алғашқы тұлғаны
дамытатын әлеуметтік орта. Отбасында ... ... ... ... ... жағдайлар болады.
Отбасындағы жас ұрпақтың тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына ата-
ананың, отбасы мүшелерінің қарым- қатынасындағы мейірімділік пен ... ... ... ... болу үшін ата- ... және ... ... береке- бірлікті, түсінікті сақтауы, сонымен қатар әр отбасы
мүшесінің құқығы қорғалуы тиіс. Тек осындай ... ... ... ... ғана, отанын, елін- жерін ... өз ... ... ... ... жалпыадамзаттың мәдени құндылықтарды бойына сіңіріп, өзінің
кісілік келбетін сақтай алатын тұлға тәрбиелеуге ... Бала ... да ... да ... сіңіреді. Сондықтан да халқамыз «Бала ұяда не
көрсе, ұшқанда соны іледі » деп ... ... ... ... ... ... жағдайдың бірі-отбасы ішілік және отбасынан
тысқары атқарылатын еңбек. Отбасындағы күнделікті ... ... ... ... ... ... әлеуметтік қатынасқа түсіріп, оны
ересек өмірге тәрбиелейді. Сондай еңбектің барысында баланың жауапкершілігі
артып, еңбек ету ... ... ... ... ... кешенді
педагогикалық мақсаттылық арқылы іске асады. Отбасындағы жас ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынасындағы мейірімділік пен махаббат қажет. Толық мәнді отбасы болу үшін
ата-ананың және басқа ... ... ... –бірлікті, түсіністікті
сақтауды, сонымен қатар әр отбасы мүшесінің құқы қозғалуы тиіс. Отбасы
тәрбиесі ... ... ... ... ... ... отырады. Отбасындағы адамдар белгілі бір ... ... ... тобы болғанымен өзі өмір суріп отырған қоғаммен, ондағы
бүкіл қоғамдық қатынастр ... ... ... Отбасы өмірі
материалдық және рухани үрдіспен сипатталады. Отбасындағы ... ... үшін ... ... ... береді. Адамды азаматтық
тұғырға көтерер ең ... ... ... ... қарым-
қатынас осы отбасынан басталады. Үйдегі жасы кішілер ... ... ... ... ... ережелерінен өнег алады. Бала отбасында алғаш
рет еңбек дағдыларына қатысып, үлкендерге көмектеседі, іні-қарындастарына
қамқоршы ... ... ... ... ... тырысады, ата-
анаың туысқандарының және басқа ... ... ... ... ... ... белгілі бір мамандықты игеруге құштарланады. Ата
аналар өз ... ... ... ... ... ... қаражатын
жоспарлауға қатыстырып, оны тиімді етіп жұмсауға үйретіп отыруының ... ... ... балалар материалдық қаржыны ұқыпты және жұмсалатын
адам күшін ... ... ... ... әрі ... ... ой- өрісі кеңиді, өскенде отбасы алдындағы жауапкершілігі
артады, анаға, әкеге басқа да туыстарына ... ... ... ... Әрине, мұның барлығы ата- ананың отбасындағы беделіне, ... ... ... іс- ... ... мүшелерінің бір- біріне
сенімділігіне, өзара жылы қарым- қатынасына, ... ... ... де ... ... ... қасиетін жетілдіретін жағдайдың бірі-
отбасы ішілік және отбасынан тысқары атқарылатын еңбек баланы әлеуметтік
қатынасқа түсіріп оны ересек ... ... ... еңбектің барысында
баланың жауапкершілігі артып, еңбек ету қажеттілігін ... ... ... ... педагогикалық мақсаттылық арқылы іске асады.
Отбасында орныққан қарым- қатынас түрі мен ... ... ... ... ... Бала ... да ата- анадан жүрек ... ... ... Ол ата- ананы өмірдің тірегі санайды. Бала үшін
ата- ана ... ... ... ... ... және ... ... айтушы
болып танылады. Қазіргі отбасы тәрбиесіндегі басты нысаны баламен рухани
үндестік пен үйлесімділікке ұмтылу, ата- баба мұрасын ... ... ... ... ... ... ... сабақтастыру болып табылады.
Осымен орай отбасында еңбексүйгіштікке, баланың жасына ... ... және ... ... ... ... іске ... қажет. Ата- ана
және әлеуметтік орта болашақ азаматтың денсаулығын ... ... ... ... дұрыс түзеліп қалыптасуына, салауатты өмір ... ... мән ... ... күннің өзекті мәселесінің бірі болып саналады.
[10,14]
Отбасында ... ... ... ... ... ... сай келетін қасиеттерді, ... ... ... ... (өзіне- өзі қызмет ету, табиғаттағы еңбек, қол еңбегі)
үлкендер ... ... және ... ... ... өз іс- әрекетіне
жауапкершілікпен қарау, тапсырмаларды орындауға ынталы болуға ... ... ... жас ... ... жөніндегі тәжірибесі сонау көне
ғасырдан басталады. Жалпы, қай халықта ... ... ... сала,
сонымен бір кезеңде бала ... ... ... ұғым дұрыс. Тарихи
әлеуметтік тұрғыдан алғанда осындай түйін жасағанымыз орынды.
Зерттеуші ғалымдар А.Қасылжанов пен Ж.Алтаевтың: «Біз ... ... ... ... ... ... атпен енсек те, мың мәдениеті,
философиясы, әдебиеті, тарихы бар ... ... ... ... ... тегін емес. Қазақ халқының қабілеті, күші мен ақыл- ... ... ... мен сол ... ... өмір салттың әбден реттеле
орнығуы бір- бірімен тығыз байланысты. [12,14]
Аса көрнекті педагог В.А ... ... ... ... шын ... отбасы»,- деген өйткені отбасы
нақты тұрмыстық жағдай жасап отырып, балаға ... ... ... ... тұтастығын дүниетанымдылығының негізін лингвистикалық,
тарихи, діни, ... ... ... ... ... ... ... жеміс берер гүлі, алтын тіреу- деңгегі- бала.
Сондықтан халқымыз «бесіксіз үйде ... ... деп ... ... ... ... шығар- шықпас жаны бар, көп баласы бардың үйінде жанған
шамы бар». «Балалы үй базар, баласыз үй- қу мазар». ... ... ... деуі ... ... ... халқының әдет- ғұрпында ұл баланың дүниеге келуін «Ұл ... ... деп ... ... ... ... ... жалғасы, шаңырақтың
иесі ұл бала болып есептелген. Қыз бала келсе, «Гүл өссе жердің көркі, қыз
өссе елдің көркі», ... ... ... ... деп ... ... ... арнап «шілдехана» жасау, оны өлең жырмен ашу
халықтың ежелгі дәстүрі болған. Осында й салттан ... ... ... бесік
жыры. Балаға аналық тиекті бесік жыры ... ... оның ... ... ... ... ... еңбек сүйгіш болуын қалау қырғыз,
қарақалпақ, орыс, украин, бурат, якут халықтарында да бар. Бір- ... ... ... ... ... ... ... үндесуі, халықтың ой-
арман, тілектерінің бірлігі деп түсінеміз. [3,12]
Отбасындағы бала тәрбиесі туған, ... ... ата- ... ... ... ... ... «Жібекті түте алмаған, жүн
етеді, баланы күте алмаған құл етеді». «Бала айналасына қарап ... ... ... мен ... беру екі түрлі мәселе: «жігіттің тентек
болмағы- биінен, баланың тентек болмағы- үйінен», ... күші ... нені ... ұшқанда соны ілерсің»,- дейді бала ... ... ... ... ... ... ... үш алуан адамнан
мінез жұғады, біріншісі- ата- ... ... ... ... деп ... Абай да өте ... айтқан. Отбасындағы бала тәрбиесі-
халықтың әлемдік тарихы бар тәрбие. Отбасы тәрбиесінде көбірек тоқталуымыз-
отбасы тәрбиенің қайнар көзі, негізгі ұясы ғой, ... осы ... ... ... оқу ... тәрбиенің арасында көп жылдар
байланыс болмай, ұлттық тәрбие шетқақтай ... ... ... ... ... ... ... тәрбие саласында жарық көріп, мектеп
тәжірибесіне еніп ... оқу ... ... ... болары
сөзсіз. Себебі оның мазмұнында да этникалық мәдениеттің негіздері ... ... ... ... ... ... береді. Тегі
осы байланысты қалыптастырып, жетілдіру негізгі бір мақсат болу керек.
Отбасының құрамы деп- оның ... ... ... Оған ... ... ... ... билік, беделдік қатынастар жатады.
Отбасының туыстық құрылымы, біріншіден- балалар, жұбайлар, ... ... және ... ... ... ... тұратын туыстары,
балалы болған балалардан тұрады. [10,14]
Отбасының негізгі міндеттері:
- баланың өсіп дамуына толық жағдайлар жасау;
- балаға ... ... және ... ... ... өз халқының этно- мәдениетінің тәжірибесін тасымалдау;
- баланың адами ... ... ... ... ... ... ... (принциптер):
- өсіп келе жатқан адамға қайырымдылық және ... ... ... отбасы өміріне қатыстыру, ақылшы ретінде қпрау;
- балармен ашық және ... ... ... ... ... ... ... өзінің баласына шамасына қарай көмек жасау, сұрақтарға жауап беруге
дайын болу.
Одан ... да жеке ... ... деп ... ... ұрып
соғуға, кемсітуге, жазалауға, тілдеуге болмайды.
Отбасы тәрбиесі қоғамдағы өзгерістермен тығыз байланысты. Сондықтан
ол, қоғам мүддесіне ... етуі ... ... ең ... ... ... ... Отбасында баланың тұлғалық қасиетіне ықпал ететін
көптеген жағдайлар болады.
Отбасы бала үшін әрі тіршілік ету ... әрі ... ... есептеледі. Отбасының тәрбиелік рөлі:
- бала тәрбиесінде отбасы ықпалы ... ... ... қарағанда ең
басым болып есептеледі; [11,15]
- өркениетті, зайырлы құқықты қоғамның азаматын ... ... ... ... отбасы- болашақ ұрпақтың бойында ең құнды ... ... ... ... ... ... ... отбасы- жеке тұлғаны әлеуметтендіру міндетін жүзеге асырушы. ... жаса ... дене ... ... ... және ... ең құнды жалпы адамзаттық құндылықтарды және ұлттық ... ... ... ету дағдысын тәрбиелеуге ықпал жасаушы;
[11,18]
- отбасы бала тәрбиесінде адамзат қоғамның тарихында ғасырлар ... ... ... дәстүрді жалғастырушы;
- отбасының әлеуметтік міндеттерінің ... ... ие ... ... ... заңдарын құрметтеуші азамат
тәрбиелеу;
- отбасы баланың мамандықты еркін және саналы таңдауына ... ... ... ... ұрпағын болашақ отбасылы өмірге дайындаушы.
Сонымен қазақстандықтардың келесі ұрпағы, тәуелсіз мемлекеттің
мұрагерлері, жан- жақты ... ... өсуі ... тікелей
байланысты.
Отбасы- ұрпақ тәрбиелеудегі негізгі институттардың бірі. Оның ... ... ... ... ... ... ... ата- аналардың мәдени деңгейі мен қоғамдық
өмірге қатысуына;
Әлеуметтік- экономикалық деңгейі тұрмыстық жағдайда, ата- ... ... ... ... ... ... деңгейі отбасы құрамына байланысты;
Бала дамуының қай бағытын, қай кезеңін алсақ та, ең басты ролтьді
отбасы атқаратыны анық. Отбасы ... ... ... бала денсаулығына қамқорлық; [15,14]
- оқуына көмек, жетекшілік;
- еңбек тәрбиесі, мамандық таңдауға ... ... ... жеке ... ... ... ақыл- ойына және жалпы мәдени дамуына ықпал;
- өзін өзі ... ... ... ... дайындау.
Сонымен, отбасылық тәрбиенің мәңгі ажырамас бөліктері:
- отбасылық тәрбие ахуалы ... ... ... ... отбасы өмірінің тәрбібі;
- іс- әрекеттің мазмұны; [13,17]
Қазіргі отбасылар әрі сапалы, жаңа, әрі қарама- ... ... ... ... Бір ... ... отбасынан келелі мәселелері
мен қажеттіліктеріне бетбұрыс байқалады, бала ... ... ... мен ... ... жаңа ... ... асырылып жатыр. Екінші жағынан, қоғамда отбасындағы ... ... ... ... ... да байқалады.
Отбасылардың көпшілігінің әр ... ... ... ... ата- аналарының ажырасуы, толық емес, яғни, әкесі немесе
шешесі жоқ ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігі тағы басқа. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... институты
ретінде шырқының бұзылуынан екені сөзсіз.
Отбасының қалыптасу, даму деңгейлері ондағы мүшелерінің құрылымына,
мінездеріне, қарым- ... ... және ... ... мен функцияларын орындауға даярлығына тікелей байланысты.
[12,18]
Отбасы типтеріне нақты ... жоқ ... ... ... ... ... |Отбасы |Отбасы ... ... ... ... |қатынасқа |
| ... ... ... |
|Баласыз |Бір ... тек ... ... ... |
| ... ерлі |баласы) | |
| ... | | ... ... |Екі ... ... емес (әке- ... (толық |
| ... ... ... баласы) |ажырасу, ажырасқан) |
| ... | | ... ... ... аралық |Некесіз | ... ... ... әке- | | |
| ... баласы | | ... ... | | | ... көп) | | | ... ... ... оның ... функциялар атқаратынын айқындап
алған жөн. Отбасының қалыптасу ... және ... бір ... шығу ... ... ... ... Солардың ішіндегі
негізгі дегендерге тоқталсақ. [18,19]
.
Халық арасында сұрақ- жауап, ... ... ... ... ... отырғандай ата- аналардың көпшілігі өзінің бос
уақытының 55% - ін ... ... ... ... ... оқумен, 15%-ін
қонаққа бару не қонақ ... 20%-ін үй ... мен әр ... ... ... 5%-ін ... ... қатынас жасаумен, 5%-
і еш әрекетсіз өткізетіні айқындалды. [21,18]
Балаға уақыттың аз бөлінетінің негізгі себебі ата- ананың ... ... ... ... әрі оны ... ... деп ... Осыған орай отбасында баламен қарым- қатынас жасау
жолдары, оның баланың дамуындағы орны туралы өз ... ... ... Шын ... ... қарым - қатынас дүниеге келген нәрестені
тамақтандыру, күтімнен кейінгі ең ... және ... ... деп
саналғаны дұрыс. Бала өскен сайын бұл қажеттіліктің көлемі де, талабы да
ұлғая түседі. Алғашында бала ... ... ... ... да
үлкендермен көңіл- күйіне қатысты (эмоционалды) қарым- қатынасқа қанағат
тапса, ол өсе келе ... ... бес ... ойын ... ... ... жасайды. Баланың үлкендермен, құрбылармен, өзінен
кішілермен қарым- ... ... ... да мол, әрі ... әр ... де бала ... ... түседі. Тағы бір
ескеретін жай мектеп ... ... бала үшін өзі ... ... ... әсерлілігі мол. Балабақша немесе аулада тату- тәтті, тіл
табысып ойнап жүрген бала жайында, не оның ата- ... ... үйде ... пікір оны естіген сәбидің оларға деген көзқарасын да, ... ... да ... ... мектеп жасына дейінгі балаға
қарым- қытынас барысында жағымды әңгімелер көп айтып, дұрыс әсер ... мәні зор ... ... жөн. ... ... жүргеніміздей қай
баланың болсын әлде бір жақсы ісін мақтасаңыз, құптасаңыз, ... ... ... сезімдер орнап, баланың кіммен де болсын арадағы
қарым- қатынасы жақсары түседі. Ұсақ- түйек ескертулерді көп ... мезі ... гөрі ... іс- ... ... ... ... айтып,
көтермелей сөйлеп ерекше көңіл бөлген ... ... ... ... ... немесе ыдыс үшін кейбір ата- ана баласын жазалап немесе «жерден
алып жерге салып» жазғырып жатады. ... ... жиі ... ... қалған бала жасық, сенімсіз әрі икемсіз бола түседі. Үш пен сегіз
аралығындағы балада өзінің айналасында ... ... ... ... ... ... ... ересектердің тіл қатып тұрғандығы
сөз мәнеріне ... өте ... ... ... ... ... Үш пен бес жас аралығындағы балалардың үлкендерге
қоятын сұрақтары мол болуы да тегіннен тегін ... Бұл ... ... ... ... қоса қабылдағыштық қасиеті де күшті.
Мұндай ... бала ... ... ... беру ... Ендеше
үлкендер тарапынан баланың сұрағын елемей қою, немесе жалпылама жауап бере
салу болмаса «мазамды ... ғой, ... ... деп ... ... ... емес. Мысалы, далада ойнап келген бала әке – шешесінен қар неге
ериді?- деп ... ... «сен өзің ... ... деп ... ... келсе айтатын сөзінің салмағы барын ... ... ... ең ... өзі ... ... тапса айтады, содан кейін үлкендердің
сөзін тыңдап үйренеді. Ал бала ... ... ... ол үшін оны жазғырмай,
керісінше бірге жауап іздеген ләзім. Сонда ғана ата- ана мен бала ... ... ... ... ... ... ... Әрі
ересектер баланы сөзін толық аяқтағанша шыдамдалықпен зейін ... ... ... ... ... ... ... еппен түзеп, түсіндіріп отырған
артық емес. Баласының ... ... ... ана- ... ... ... баланың мінез құлқына ықпалы зор. Әсіресе ұлына әкесінің
қызына ... ... көп. ... ... бос сөздердің, жеңіл-
желпі әңгімелердің уақыт өткізуден басқа пайдасы жоқ. Сол ... үй ... ... ... бірі іліп ... ... кекетіп сөйлеу де тапқырлыққа
жатпайды, баланың мінезіне кері әсер етеді. [22,24]
Мектеп жасына дейінгі балаға тән бір ерекшелігі- олар ... ... ... ақ. ... ... ... ... телехабар мазмұны жайында
сөйлесу барасында балалар дүниетанымын толықтырып отырса, ата- ... ... жете ... ... мол. ... ... өктемдіктің
орнына сыйласымдылық, түсінушілік орнап баланың танымы ... ... ... ... ... болады. Ата- анасымен жасынан ұғыса
алмайтын бала кейіннен басқа адамдармен де тіл ... ... ... оның
құрбыларымен жылы қарым- қатынасқа түсуі де қиынға түседі. Өйткені мұндай
баланың сөздік қоры да, ... де өз ... ... ... де шамалы жағдайда болады. Баланың қоғамға өз ... ... ... ата- ... ... құралы қарым- қатынас екенін естен
шығармаған жөн. Ата- ... жеке ... ... ... өмірге, басқа
адамдарға көзқарасы, күнделікті өзін- өзі ... бала үшін ... ... Егер ... өзінде қарым- қатынас мәдениеті жетіспесе, өзін өктем
ұстаса, ... ... ... ... ... келсе, ондай адамдар
балалармен жылы сезімге ... ... ... ... [18,20] ... ... ... зерттеу кезінде, ең алдымен, отбасындағы
адамдардың тәртіп үлгілеріне, ондағы адамдардың атқаратын қызметіне, рөліне
баса ... ... ... сәйкес отбасының қалыптасуы, ондағы ережелрдің,
жыныстық тәртіптің, ... ... ... ... жиынтығы ретінде қаралады. Ерлі-зайыпты адамдардың арасындағы
ұатынастар некелесу ... ... ... ... түрлі тәртіп бұзушыларға
қарсы қолданылатын жазалау шараларының жиынтығы арқылы ... ... ... ... ... пен ... ... қарым- қатынастарды реттеп
отырудың әлеуметтік ережелерінің, олардың арасындағы міндет пен құқықтың
жиынтығын белгілейді. Отбасының топ ... ... ... ... ... ... ... Осы ережелер, оның ішінде міндет пен құқық
ережелері құықтық ... ... Ол неке мен ... ... заң ... ... реттелінеді. Бекітілген құқықтық ережелерге кіретін
мәселелер: мүлікке иелік ету, ерлі-зайыпты адамдар балаларын және ... ... ету, т.б. ... ... бұл ... ... бұзу туралы
ережелердің жиынтығы бөлінеді. Неке туралы басқа да ... бар, ... ... ... ... болады. Олардың қатарына: ерлі-
зайыптылардың бір-бірінің көңілін табу, жағыну ережелері, некені ... ... ... алу, ... ... және міндетті бөлісу,
баларды тәрбиелеу, отбасындағы бос уақытты дұрыс пайдалану, т.б. ... ... ... да ... бар. ... ... достармен,
т.б. қатынасу. Ережелер мен салт-дәстүрлер отбасының дамуына, өзгеруіне
байланысты әрбір кезеңде әр ... ... ... ... ... мәнді құндылықтар мен ережелердің бөлініп отыруы, сонымен
қатар ... ... ... ... ... ... ... аймағында кездесіп қалады. Бұлардың көбі ... ... ... ... діни ... айырмашылықтарына,
көзқарастарға байланысты болып келеді. Неке әлеуметтік институт ... ... мен ... оның ... ... ... байланысты өзгеріп отырады. Отбасын әлеуметтік институт ретінде
зерттеудегі талдау оның қандай мәселелеріне көңіл аударуды анықтап ... ... ... ... ... ... әсер ететінін, әр
түрлі әлеуметтік, ... ... ... отбасы ережелрі мен
бағалы құндылықтары қалай ерекшеленіп отырады, ... ... ... тұрғыдан қалай реттеліп ... т.б. ... ... ... пен ... ... ... типтерінің
(түрлері) қайсысы сәйкес, қайсысы сәйкес еместігі, т.б. ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар қолданылады:
1) некелік қатынастардағы ... ... ... 2) ... ... ... 3) ... қатынастарындағы
ережелер мен бағалық құндылықтар; 4) әр түрлі типтегі (түрдегі) отбасындағы
тәртіп үлгілері, т.б. ... кіші топ ... ... - ... ... ... ... тобының, оның мүшелерінің жалпы әлеуметтік іс-
қызметінде ... ... ... ... эмоциялық қарым-
қатынастың, топтық ереже және топтық процестің қалай ... ... ... мүшелерінің арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу барысында
отбасы кішігірім топ ретінде қаралады. Мұндай зерттеу,ең ... ... ... ... серпінін зерттеуден
басталады. Бұл тәсіл олардың, туыстардың арасындағы қатынастарды. ... және ... ... ... анықтауға
көмектеседі. Зерттеу барысында адамдар арасындағы қарым-қатынастардың
қоғамдақ ережелер мен ... ... ... ... ... ... ... шығармау қажет. Отбасын кішігірім әлеуметтік топ ... 3 ... ... ... ... ... қажет. 1) Топты
жалпы сипаттау. Бұған кіретін мәселелер ... ... ... ... ... ... мен мүшелері, отбасының өзара іс-әрекетінің
сипаттамасы, биліктің құрылымы, т.б. 2) ... ... ... ... тобының басқа өзінен үлкен топтармен байланыс, қатынас
түрлерінің сипаты. Қоғамдық қатынастардағы отбасының атқаратын қызметі. ... жеке ... ... мақсаты, міндеті, атқаратын қызметі,
отбасындағы индивидтердің өзара іс-әрекеті, қызметі, топтық тәртіп, топтық
бақылау, т.б. Индивидтің топқа ... оның ... ... ... тұрақтылық. Отбасын зерттеудегі бағыттардың әрбіреуінің өзінше
ерекшелігі бар. ... ... ... ... ... ... әңгіме етілсе, ал, отбасының ішкі байланыс-қатынастарында оны
кішігірім топ ретінде зерттеуге итермелейді. Бірінші бағыт, яғни ... ... ... ... – бұл әлеуметтанудың мәселелерінде тығыз
байланысты, ал, екінше\і бағытта, яғни ... ... топ ... көбінесе оның әлеуметтік –психологиялық мәселелері сөз болады.
Жоғарыда көрсетілгендерді қорыта келе отбасына ... ... ... екі ... ... негізделген: 1) ерлі-
зайыптылық; 2) бала туу немесе бала ... алу. ... ... бір
шатырдың астында, яғни бір үйде тұрады, олар отбасының ... Бұл 2-3 адам ... ... Отбасының жалпы шаруашылығы
оның өзінен үлкен бірліктерде болу шеңберіндегі экономикалық іс-қызметпен
анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ... және ... арасындағы өзара әрекетке байланысты өрбиді. Отбасы
мүшелерінің атқаратын рөлі тек қана өзара эмоциялық сезімдерімен ғана емес,
сонымен бірге, ... ... ...... мешіт, шіркеу, т.б.
институттардың қызметімен байланысты болады. Сонымен, отбасы мүшелерінің
арасындағы ... ... ... ... ... ... ұрпақтан – ұрпаққа берілген тәрбие, ереже, ... ... ... Осы ... ... ... ... бірлігін
сырттан қолдаушы, әрі типі, факторы болып есептеледі. Бірақ, қандай да бір
отбасының іштей даму ... ... жеке ... ... ... ... алға ... т.б. негізінде пайда болады. Бұлар, яғни
ішкі даму ... ... ... ... ... тұра алмайды. Отбасы
өзіне тән жалпы шеңбер (ұлт, мемлекет, мешіт, шіркеу) ... ... ... Осы орта сәби ... адамдық тұлғасын қалыптастырады.
Мұнымен бірге отбасы белгілі бір деңгейде жеке тәртіп ... ... ... ... ... ... ... типтері қоғамның ... әр ... ... бір ... ... өмір ... ... көрсетілгендей, отбасы ерекшеліктері қоғамның барлық салалрында,
әсіресе, саясатта, экономикада, ... ... ... ... қоғамдағы барлық институттардың тұрақты назар
аударатын мәселесі, мұнсыз, яғни ... ... ... болуы мүмкін
емес. Отбасының функциясы, яғни атқаратын қызметі әруақытта оның тіршілік
ету тәсілінің көрінісі ретінде ... Осы ... ... ... ... ал, отбасының тұлғаға, тұлғаның ... ... ... қарауға болады. Отбасының атқаратын қызметі қоғамның
әлеуметтік-экономикалық іс-қызметімен ... ... ... ... ... ... ... оның сатылы қызметі де өзгеріп отырады.
Тұлғаның дамуына, әрбір ерлі-зайыпты ... ... ... ... ... ... мен ... қатынастарды жақсартуға қажетті жағдай жасау қажет. Бұл қоғамның
әрбір отбасына қойған негізгі ... мен ... Бұл ... пен ... қоғамға да, отбасына да бірдей тиімді. Бұларды орындау: біріншіден,
қоғамдық қажеттілікті, талап- тілекті орындауға, қамтамасыз ... ... ... айтқанда, отбасы жас ұрпақты әлеуметтік процеске
қатыстыруын іске ... ... өмір сүру ... және ... ... ... келісушілік) тетігін ... ... ... ... атап ... ... билік, бедел (авторитет), т.б. қатынастардың жиынтығы отбасы
құрылымы деп аталады. Отбасы құрылымы және оның ... ... ... байланысты. Отбасы құрылымы, ең алдымен, ... ... ... ... түріне) байланысты болады. Тарихта ерлі-
зайыптылықтың моногамдық (біркелкілік) және полимамдық (көпнекелік) түрлері
болған. Ерлі – ... ... ... ... – некелік
эндогендік (яғни, белгілі бір топтың, әсіресе, кастаның ішінен болуы. Бұл
алғашқы ... ... тән. ... ... тек қана өз ... ... ... болатын некелік) және экзогомдық (бұл, керісінше, некелікті
белгілі бір топ немесе кастаның ... ... ... тиым ... ... ... топтан серіктестік негізіндеқұралады) сияқты категорияларда
болды. Отбасындағы билік ... ... ... авторитарлық деп
екіге бөлінеді. Отбасындағы ... ... ... ... ... осыдан барып, отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... ... демократикалық билік ерлі-
зайыпты ... ... ... басшылық рөлдерді бөлуге
негізделген. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... нандыру, көз жеткізу негізінде тәрбиелейді, мәжбүрлеу шаралары
қолданылмайды. Отбасындағы билікті зерттеу ... ... ... ... ал, ... ... мүшесінің осы рөлдерді қалай
орындап жатқанына, сонымен бірге ерлі-зайыпты ... ... ... әсер ... ... рөлдік(атқаратын қызметі)
құрылымы деп, ондағы жеке мүшелердің белгілі бір ... ... ... әдет-ғұрыптарға, т.б. негізделген өзара іс-әрекет,
қатынастардың жиынтығын айтады. Әдет – ... салт ... ... ... үй ... ... бала табу және ... тәрбиелеу қызметін
атқарса, ер адам үй және шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... Сөйтсе де еркек пен әйел
функциялары өзгеріп ... ... ... күні ... әйел ... жұмыс істейді және жалпы отбасылық шешімді қабылдауға қатынасады.
Мұның өзі отбасының атқартын қызметінің барлық ... ... ... ... (туу) ... зор ... тигізіп, жаңа сәбилердің
дүниеге келуін азайтты, некелік айырылысу көбейіп кетті. Отбасы идеологиясы
деп, ... ... ... ... бір ... ... ... жиынтығын айтамыз. Неке – бұл қоғам тарапынан ретке
келтірілген әлеуметтік қатынастар, ... ... ... ... ... ... және неке шарттары ерлі-зайыптылардың нақты
әрекетіне ... ... жаңа сәби ... кейін тұрақтылыққа
айналады, ол жан-жақты дамыған және толық ұйымдасқан түрге ... Дау ... ... ... ... ... ... жағдайына да айналуы
мүмкін, Ақыр аяғында ол ... ... ... ... ... соғуы
мүмкін. Отбасын құруда табысқа жету, отбасының ыдырауына жол бермеу – бұл
маңызды әлеуметтік мәселе. ... ... әр ... ішкі ... ... ықпалымен қалыптасады. Ішкі күштерге жататындар: балаларға
қамқорлық жасау, отбасында еңбекті бөлісу, некені тұлғаның ... ... ... ретінде пайдалану, отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы,
т.б. Сыртқы күштер: қоғамдық пікірдің қысымы, ... ... ... ортаның баланы қамқорлыққа алуға талап-тілегі, отбасының
өзінің әлеуметтік қызметінің орындалу деңгейі, т.б. ... ... деп, ... серіктестігінің, яғни ерлі-зайыптылардың
бейімділікке ептілігі, шеберлігі, іскерлігі, ішкі және ... ... ... ... және оның ... т.б. ... Алуан түрлі адамдар
бірлігінде қоғамда некенің мәнін түсінуге байланысты әр түрлі негіздер бар:
жеке бақытқа жетуде некедегі ... ... ... ... ... алдына қойған, тұлғаның жан-жақты дамуына ұласып, ерлі-
зайыптылардың алдына қойған мақсатты іске асыруға ... ... орын ... ... ... яғни ... болуы, оларды өз елін сүйетін
азаматы етіп тәрбиелеу, экономикалық ... ... ... ... Неке өлшемі
(критериі): беріктік,төзімділік, субъектитік сезімге қанағаттану; ерлі-
зайыптылардың рухани дамуы, ... ... ... ... тоңуы,
балаларды қатылез, елгезек, қабілетті, ... ... етіп ... т.б. Өмір ... көрсетіп отырғандай, көптеген отбасы
толық бақытты бола бермейді. Отбасында ыдыс-аяқ ... ... ... ... ... ... жоғалып та кетпейді
немесе бейбіт түрде толық шешіліп те ... ... ... дау
–жанжалдардың күшеюі – бұл тұрақтылығымен ... ... ... ... ... Ал, ... шиеленістің арты-ұрыс – керіс жинақтала
келе отбасында агрессиялық көңіл күй қалыптастырып – ... ... әкеп ... Дау- ... ... ... ... арасында
ғана емес, олардың балаларымен қарым-қатынастарында да болып отырады,
бұлардың көшілігі, әсіресе, ... ... ... ... жиі ... Оның ... жас ... мәдениет пен өркениеттің
даму кезеңінің жаңа сатысында өмір сүріп отыр, ал, ата-аналар мәдениет ... ... ... кезеңінде тәрбие алған. Жас ұрпақты өткен
мәдениет және өркениеттің құндылықтары мен ... аса ... ... ... жаңа ... пен өркениеттің жетістіктеріне
ұмтылуына, пайдалануына кедергі жасамай, бұл мәселеде ата-аналар белгііл
бір келісімге келуі керек. ... ... ... ... ... ... Бұл дағдарыстар алуан түрлі болады. Бұлар: некедегі
үшбұрыштылық (яғни, бір махаббатта 3адамның ... ... әр ... ... ... ... сәйкес келмеушілігі, жыныстық қатынастарға
қанағаттанбауы, ерлі-зайыпты адамдардың біреуінің әлеуметтік азғынға (яғни,
маскүнемдікке салыну, ... ... ... ... ... ... т.б.) ұшырауы. Мұның бәрі отбасы бұзуға, берекесін кетіруге, кесел
әкелуге себеп болады, бұл ... ... ... ... ... деген ата-аналық борыш, міндеттерін орындамауға әкеледі.
Отбасының даму ... Бұл ... ... ... ... мен ыдырауының арасындағы уақытты қамтиды.
Бірінші кезең – некеге тіркелуден және бірігіп өмір сүруден бірінші бала
туғанға дейінгі ... ... ... – ең ... ... ... ... үшінші кезең баланың әлеуметтік ер жетуі (бой жетуі), ... ... ... ... ... ... өз ... күн көруі арқылы
анықталады. Отбасының тіршілік ... оның ең ... ... яғни адам ... ... ... болмақ. Отбасының бұдан
да басқа өмірлік кезеңдері бар, бірақ, осы жоғарыда көрсетілгендер ... ... ... ... ... уақытта жас отбасын
зерттеуге жете назар аударылуда. Көпшіліктің ұйғаруымен жас отбасы мынандай
белгілен\рмен сипатталады: некеге отырғандардың жасы ... ... өмір ... 5 жылдан артық емес. Ерлі –зайыпты адамдар бірінші ... ... Бұл ... жас ... басқалардан ерекшелеп көрсетеді.
Жас отбасынан басқа мосқал, кексе адамдардың отбасы бар, ал, ... ... деп ... ... мен жас ... ... отбасын айтамыз.
Индустриялық құрылымының дамуы, демографиялық құрылымының өзгеруі, ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістер әр уақытта
отбасының өзгеруіне тікелей әсер етіп ... ... ... ... ... ... аралығында жұмыр жер бетін мекендейтін көптеген
халықтар мен мемлекеттерде отбасы дағдарысы белең алып бара ... ... жиі ... жүр. ... ... аса ... ... өзінің негізгі атқаратын әлеуметтік қызметі - өмірге ... ... бұл ... ... ... ... институтқа (ұйым)
айналдырды деп даурығады. ... ... елде неке ... ... ... ... іштей байланыс-қатынастары күшеюде, ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік институт ретінде жоюға шамасы
жоқ деп батыл болжау жасауға, ... ... бола ... ... жүйесі баланың жеке бас дамуы мен қалыптасуының негізі ретінде
түркі ғұламалары мұраларындағы отбасы тәрбиесі идеяларының ... ... ... ... ... деректеріне сүйенсек,
ғасырлар қойнауында жинақталған отбасы тәрбиесінің тәжірибесіндегі бала
тәрбиесіне, оны өмірге даярлаудағы отбасының ... ... ... және
нақтылы қоғамдық қатынастарға бейімдеу туралы көзқарастар стихиялы түрде
қалыптасқандығын байқаймыз. Сондықтан, адам баласы ... ... ... ... ... ... ... болмасын әр қилы
отбасы түрлерімен байланыста қарастыруды жөн көрдік. Тарихи ... ... ... ... ... мен дамуы алғашқы қоғамдық
құрылыстан бастау алғандығын көреміз. Ондағы некелер тобы ... ... - бірі ... ... ... ... бола тұра ... болды.
Отбасы тарихының бұдан кейінгі даму сатысы топтық некенің ішінде ... ... ... яғни қандас туысқандар арасындағы некелесу
ғұрпына тыйым салынуына байланысты ... ... ... ... ... туыстардың бiрімен бipi некелеспейтін жұп отбасы дүниеге
келді. Алғашқы қауымдық қоғамда өндіруші күштердің дамып, еңбек ... ... ... ... ... орнына жеке меншіктің пайда болуы
моногамиялық отбасының шығуына әкеліп ... ... ... ... ... ... ... негізгі функциясы ұрпақ жалғастыру
болды. Ол бала тәрбиесін, ұрпақтан ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын қалыптастыруды қамтыды.
Моногамиялық отбасының мұндай функциялары ... ... ... ... ... отырды. Қоғамның өркениеттенуі отбасы сипатын
түбегейлі өзгертті. Онда қоғамдық тәрбие ... ... ... ... белсенді рөл атқара бастады, соның нәтижесінде ата-аналар
тұлғаны әлеуметтендірудің бірден бір факторы болудан қалды, ал ... ең ... ... ... ... ... қалыптасуының маңызы
артты. Соған қарамастан қоғамның әртүрлі даму кезеңдерінде отбасы тәрбиесі
мәселесі күн тәртібінен ... ... Ол ... ... ретінде онымен
бірге дамып, өзгеріп отырды. Сондықтан, адам тәрбиесі отбасы мәселесімен
бірлікте ... ... ... ... ... тәрбиесінің тәжірибесі
алғашқы педагогикалық теориялардың бастау көзі болды. Әйтсе де, алғашқы
жалпы педагогикалық ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырылмағандығын айқындадық. Мектептердің
пайда болуымен байланысты өскелең ұрпақты тәрбиелеу процесінде мектеп пен
отбасының өзара ара ... ... ... ... Ол ... қоғамдық құрылысқа, сол қоғамдағы ойшылдар мен ... ... ... байланысты әр түрлі шешілді.
Бүгінгі күні «Отбасы» ұғымының мәніне, ... мен ... ... ... психологиялық және т.б. ғылым салалары
тарапынан берілген анықтамалар оның қоғамның бір ... ... ... ... ... буын екендігін айғақтайды. Мысалы, «Отбасы»
ұғымына Р.Н. Нұрғалиев өзiнiң философиялық ... ... - ... түрi, яғни ерлi-зайыпты одаққа және ері мен ... ата ... мен апа – ... бірге тұрып, ортақ шаруашылық жүргізетін
туыстардың арасындағы сан-алуан қатынастарға негізделген жеке ... ... ... деп ... береді, ал ғалымдар
Ж.Б.Қоянбаев, Р.М.Қоянбаев өздерінің педагогикалық еңбегінде: "Отбасы - ... ... ... ... ... ... ... деп анықтама
берген. Жоғарыда келтірілген анықтамалардан отбасы қоғамдық құбылыс ... ... және ... ... ... ... ... қауымдастықтың
іс-әрекеті барысында өздерінің ішкі және сыртқы саясатын ... ... ... бөлігі қызметін атқаратындығын түсінеміз.
Мұндай көзқарасты француз ағартушысы Ж.Ж.Руссо: „Барлық қоғамдардың ... және ... - ол ... ... ... отбасы керек болса, саяси
қоғамдардың болашақ үлгісі: әкім - әкеге ұқсайды, ал халық - ... - деп ... сөзі ... ... мен ... ... егіз екендігін дәлелдейді. Ал, ойшыл данышпан, ғалым әл-Фараби
«Отбасы» ұғымына мынадай анықтама береді: "Үй белгілі бір ... ... ... ... ... саны ... төртеу: ері мен
әйелі; қожайыны мен қызметшісі; әке - шешесі мен баласы; мүлкі мен ... ... - кім бұл ... мен ... ... ол адам ... және әкімі болады. Оны "қожайын" деп атайды", - деп отбасын оның
құрылымдық бөліктері тұрғысынан ... Осы ... ... ... ... ... отбасының өзі де, оның құрылымы мен тәрбие ... сан қилы ... ... ... ... ... ... ұрпақ сабақтастығын қамтамасыз ете отырып, оны қоғам талабына
сай қалыптастыру болса, отбасы тәрбиесі - қоғамға өскелең ұрпақты тәрбиелеу
институтының бірі ... ... ... ... ықпалымен үйлесетін мақсатты бағытталған ... ... ... ... ... ... ... өзгеше
дара заңдылықтарын санаға сіңіретін кезеңінің бірі орта ... ... VI-XII ... ... Өйткенi, түркі нәсілінің қара шаңырағы –
Сахара бесігіндегі сол кездегі сәулет, ... ... ... үңілсек, діни-рухани үрдістің тәлім-тәрбиелік дәстүрлердің
қалыптасуына негіз болғандығын аңғарамыз. Сонымен ... нақ сол ... ... ... ... ... және ... көзінің жетіп, өркениетті жолдың үрдісінiң берік күретамырын
сезінетіндіктерін ғалымдар (А.Қараев, С.Жолдасбайұлы, Қ.Байпақов) мойындай
отырып, ... ... ... тұрмыстық қажетін өтеген ... ... ... ... ғылыми талдау жасай отырып, оларды
мынадай үш кезеңге бөліп қарастырады:
1. VI ғасыр мен VII ... ... ... VII ... ... ... мен IX ... X ғасыр мен XII ғасырлар аралығы деп көрсетеді.
VI-IX ғасырлардағы ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық ... (X-XII) ... өнер мен ... ... ... ... негіз болды деп тұжырым жасайды. Ислам дінінің талаптары мен өз ата-
баба дәстүрлерін қатар ұстанған ... ... әйел ... ... ... алдындағы парыз бен олар тарапынан балаларын тәрбиелеудегi
мiндеттерi отбасында орындалуы ... заң ... ... ... ... ... ... алынып отырды. Кодекс - нақты қоғамдық
қатынастарды реттейтiн, ... ... ... ... ... деп ... ... қоғамдық қатынастарды реттеуде
кодекстiң өзіндік әлеуметтік-педагогикалық маңызы зор. ... ... ... баяндалған ислам талаптарын, шариғат нормаларын және
ата-баба дәстүрлерін отбасындағы бала тәрбиесiнде қолдануда талап етiлетiн
отбасы тәрбиесінің ... ... ... алып ... ... түркі халықтарындағы отбасы тәрбиесінің ұйымдастырылуында өзіндік
ерекшеліктің сақталғандығын айқындайды. Мұндай кодекстің орындалуы ... жаңа ... ... ... ең басты құндылық бала
деп табылатын және тәрбиеде тұлғалық-бағыттылықты ұстанатын, ондағы өмір
сүру дәстүрі ізгілік идеясы негізінде іске ... ... ... ... мәртебесі – ондағы мүшелердің міндеттері мен құқықтарының
жүйелендірілген тәртібі негізінде отбасылық ... ... ... ... Осы ... отбасы мәртебесінен тұлға
мәртебесі келіп туындайды. Мұнда тұлға мәртебесінің ұғымын «Тұлғааралық
қарым-қатынастар жүйесіндегі адамның орны және топ ... ... ... деп ... ... ... ... мұраларындағы отбасы
тәрбиесінде әрбір өскелең ұрпаққа жеке дербес тұлға деп қарап, оған ... ... ... ... зор ... араластыру көзделген. Сол
кездегі баланың жеке ... ... мен ... ... түзетуде қоғамдық және отбасылық тәрбиенің бірлігін қамтамасыз
ету үнемі қарастырылып, мұндай тәрбиелік ... дін ... ... Орта ... ... ... ... мен жемісі бүгінгі
күні де өзінің өміршеңдігін көрсетіп, баршаның назарын аударып келгенінің
куәсі болып отырмыз. Оған дәлел қазақстандағы “Дін, ... және ... ... ... және ... ... лидерлерінің жыл
сайынғы сьезінің өтуі болып отыр. Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың: «...әлемдік
және дәстүрлі ... рөлі ... олар ... шынайы рухани
қазынаны сақтап қалуының түйінді ... да ... ... ... ... мұндайлық терең өзара кірігуі – жүздеген жылдар бойы ... ... ... ... ... сүзгі сынды. Қазақтар кең болғанның
кем болмайтынын кітаптан оқып емес, өмірден тоқып білген”,– деп ... ... ... ... отбасы тәрбиесі саласында жастарды
өз болмысының түпкі өзегінен айырмайтын діннің, сенімнің қажетін тағы бір
нақтылай түседі. Сондықтан да, түркі ... ... сөз ... дінінің заңы мен талаптарына соқпай кету мүмкін емес. Өйткені, ... ... өмір сүру ... мен ... тәрбиесіне ғасырлар бойы
әсер етіп келген. Бұлай деуімізге орта ... өмір ... ... ... талдау нәтижесінің тәлiмдiк пiкiрлердің ... діни ... ... ... ... түсетіндігі себепкер
болды. Ислам талаптарында отбасындағы ата-аналардың жеке басының ... ... ... ... - ... мен бiр - бiрiнiң
алдындағы сыйластық ... ... ... ұрпақ тәрбиесіне
әсер етті. Отбасында тәрбие мәселесiмен әйел-ана ... ... ... ... жауапкершiлiгiнде болды. Отбасы тәрбиесінің
міндеттері балаға білім, өнер ... ... ... ... Оны
Мұхаммед пайғамбардың: "Тiптi, Қытайда болса да бiлiм алуға ұмтылыңдар" ... ... ... ... бір ... ... білім үйрету, сауатын
ашу екендігін ата-аналарға ескертуінен көреміз. Салауатты да ... ... ... ... ... ... ... ата-ана
өнегесiмен қатар ата-аналық парыздар негiзiнде кемелдендiре түсемiз. Бұл
жөнiнде ислам шарттары ... ... ... ... өмiр ... жаңа ... ... жақсы ат қою; балаға жақсы
тәрбие беру; баланы еркелетiп сүю, оларға ... ... ... бола ... баланы шектен тыс еркелетпеу; қыз балаға жақсы тәрбие беру; ... мен бiлiм алуы үшiн ... ... бала шыр етiп ... ... күннен бастап бiрiнен кейiн бiрi ретiмен келiп жататын үлкендi-
кiшiлi той-томалақтар жасау; балалардың арасын бөліп алаламау, яғни ... ... әдiл ... ... денi сау етiп ... оның тәнi мен жан
саулығын қорғау; балаларына арам нәрселердi ... ... ... иесi етiп ... ... өз отбасын нығайта отырып, жасы
жеткен балаларын үй ... өз ... ... ... ... ... ... да тәрбие нәтижесі ретінде күтілетін қасиеттер: ... ... ... ... ... ... атамау, ата- анасының
өтінішін мүлтіксіз орындау, ата-анасын ренжітпеу, қартайған ата- ... ... ... ... ... ата-анасынан бұрын
отырмау, олардың жолын кеспеу және т.б. болып табылады Бұл ... ... ... ... ... ... ескеріліп, бүгінге дейін салт-
дәстүрлерінде көрініс тапқан. Көптеген ... ... ... арқылы отбасы тәрбиесінің ... ... ... ... сай ... деп анықталғандығын, ал оның қалыптасуы сол
отбасының ... ... оның ... мен ... ... ... ... өзара қарым-қатынасына яғни
отбасы сипатына тікелей байланыстылығын дәлелдейді. Сондықтан, ... ... ... ... ... деп ... де, отбасы ортасындағы тәрбиенің тиімділігі оның басшысының
ақылдылығына байланысты деп тұжырымдалады. Осы тұста ғұлама ... ... жету ... ... ... отбасы басшысының ақыл-
парасатының жоғары болуы ондағы өмірді дұрыс ұйымдастыруға және отбасы
мүшелерін бақытты ... ... ... ... өте ... иеленетiнiн сипаттайды. Сөйтіп, оны пайымдағыштық қасиетпен
байланыстырады. Ол: «Үйдің іштерін ... ... ... ... - бұл ... пайымдағыштық. Іс зор немесе маңызды болса,
оған анағұрлым күшті және жетік пайымдағыштық керек болады, ал егер ... ... ... ... оған ... ... та
жеткілікті. Пайымдағыштықты қатардағы қарапайым адамдар ақыл деп
атайды. Егер ... ... күш тән ... жұрт оны ... деп ... деп ... ... тиімді жолдары отағасының қаншалықты ақылды
адам болатындығына ... ... ... ... ... күн тұрғысынан қарай отырып, отбасы тәрбиесін
басқарудағы “пайымдағыштық” ұғымы бүгінгі күнгі “құзырлылық” ... ... деп ... Орта ғасырдың өзінде “пайымдағыштық” бүгінгі
“ақыл”, “құзырлылық” ұғымдарымен байланыста ... ал ... ... ... ... және т.б. қасиеттерді
қамтиды. Бүгінгі отбасы тәрбиесі жағдайында отағасының бойынан ... ... ... бұл ... ... де өз ... Отбасының негізгі қызметі өмірге ұрпақ әкелу болса, өмірге
келудегі ... ... ... жету деп ... әл-Фараби. Мұндай
көзқарастар бүгінгі ғылыми-педагогика ... ... бірі ... ... ... ... ... бақытты болашағын қамтамасыз ету де отбасы ... ... ... ... ... өз орнын тауып бақытына жетуге
қабілетін қалыптастыратын мекені отбасы деп ... Оның ... ... ... мен ... ... өз
замандастары мен келер ұрпақ зерттеулерiне арқау болып, негiзгi бағытты
нұсқады. Оның озық ойлары ақын ... ... ... ... ... өз үндестігін тапқан. Ақын мемлекеттің мықтылығы
қалың әскерге де, қарулы күштердің көптігіне де емес, отбасы ... ... ... деп ... ... мемлекеттің құрамдас
бөлігі деп есептей отырып, ... ... ... ондағы ерлі-
зайыптылардың өзара сыйластығы мен ... ... және ... ... үлгі-өнеге болады дейді. Отбасы тәрбиесінде баланың
жеке ... ... ... ... ... да әл-Фараби
идеяларанынан туындағанын көрсетеді. Өйткені, ақын жеке тұлға тәрбиесін
мемлекетті басқаруға ... ... ... ... Онда ... адамдықты сипаттайтын төрт қасиет: әділдік,
ақыл, дәулет, қанағатты бөліп ... ... ... ... ... ... адам баласын тіршіліктің бар
қызығын қанағат тұтқан өмірдің сопылық жолы деп бөліп қарастырады да,
ал ... ... және ... ... ... адам баласына
тән қасиеттер деп ерекшелейді. Осындай қасиеттер бойында ... ел ... ... ... ... - хан ... ... дегенді
ұсынады. Бұл жолда ақын Жүсіп Баласағұн отбасы тәрбиесінің негiзгi
мақсаты – ата - ... ... ... ... ... - ...... мен рухани байлыққа қол жеткiзуі деп біліп, оның өнегесi
ата - ... ... «Ұл мен ... ... ... Бәрi ... -
дұрыс па, әлде қата ма» (1485 бәйт), - деп сипаттайды. Сөйтіп, ата-
аналардың өзара ... мен ... ... балаларына
жақсы тәрбие берудің бiрден-бiр дұрыс жолы деп санайды. Өйткені, ата-
ана өнегесін ... ... ... есейгенде өздері де сондай ... ... ... ... ... оның сәби ... ... талпынушылығын қалыптастыру керек деп ой түйеді. ... ... ... өнер мен ... ... ... күте
білуді, жақсы жолдас табуды, ата-ананы құрметтеуді, сөйлеу мәдениетін
меңгеруді, қайырымды да ... ... ... Ол үшін ... көзі ... ... тәрбиедегі іс-әрекеттілік идеясын
ұсынатынын аңғарамыз. Отбасы тәрбиесінде қалыптастырылу қажет тағы ... ... ... ... ... ержүректікке
тәрбиелеу деп көрсетеді М.Қашқари. Оны да өз мөлшерінде қолданбайтын
болсақ, кері әсер мен нәтиже беретінін ... ... ... ... ... ... саналғанымен шектен тыс батылдық көзсіз
батырлыққа, ал оның ... ... алып ... - ... Ер ... ... қасиеттерін қалыптастыру ... Отан ... ... ... ... ... дәлелдейді. Әлеуметтік орта факторының екінші бір
қыры ретінде түркі ғұламалары жора ... ... ... ... ... ер ... қалыптасуында жолдастарының тұлғалық
қасиеттерінің, жүрген ортасының, олармен қарым - ... ... ... ата - аналарға бала ортасының жағымдылығын
қамтамасыз етуге ықпал жасауды ұсынады. ... ... ... да ... жақсы жолдас үйір келеді. Олардың достығы мен ... ... ... мен ... ... қасиеттері, жоғары
жауапкершілігі негіз болады деп санайды. Сондықтан, ақын «Жолдас болма
адаммен ... ... іші жат. Ат ... асау тай, тыным табар
қысырақ», - деп жолдас таңдауда да сақтықтың қажеттілігін ескертеді.
Түркі ғұламаларының көзқарасы бойынша ... ... ... ... бос уақыттарын дұрыс ұйымдастыру маңызды.
Өйткені, бұл тек баланы еңбекке баулу бағытындағы ... ғана ... бір ... ... ... назарын аударуға тиісті
міндеттері ретінде сипатталады. Оны Ж.Баласағұнның «Бақ ұлыңды бекерге
бос жүрмесін, Бейбастық боп кетер ... ... ... өлең ... Ақын өзінің мұндай пайымдаулары арқылы қоғамның бүгінгі
күнгі талаптарының сол ... да ... ... ... ... ... шындығына айналып отырған қаншама балалардың ата-ана
қарауынан тыс қалып, ... бос ... ... керісінше
денсаулығы мен ой - өрісіне зиян келтіретін әрекеттермен ... ... ... ... ... ... ... негізгі қызметтерін бүгінгі
педагогика ғылымында қалыптасқан отбасы ... ... ... өзара байланысып жатқандығына куә боламыз. Заман ағымына қарай
оның ... мен ... ... ... ... мақсаты
мен мәні түркі ғұламалары идеяларында жатқандығын дәлелдейді. Бүгінге дейін
әртүрлі ғылым саласындағы ... ... ... ... ... ... С.Көбеев, Р.Қоянбаев, Ресей ғалымдары
И.Гребенников және т.б.) отбасының негізгі қызметтерін ... ... ... келді.
1-кесте – Түркі ғұламалары мұраларындағы отбасы тәрбиесінің
негізгі ... мен ... ... ... ... ... көрсететін кесте
|Түркі ғұламалары мұраларындағы отбасының |Бүгінгі ... ... ... ... ... |
|Әйел ... бала ... ... | ... ... ... ... - ... ... | ... | ... ... және ... көрсететін | Экономикалық- шаруашылық |
|шамаға қарай жомарттық туады. Шектен тыс | ... не ... кем ... ... | ... ол ... өзі адам ... ... | ... ... тыс ... жұмсау және | ... ... ... ... | ... ... ... адам | ... ... ... ... | ... ... | ... | ... мен ... ... ... Бәрi ... | ... берушілік |
|- дұрыс па, әлде қата ма | ... | ... - ана мен ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ересектер тарапынан болатын | ... ... тым ... да, тым | ... та ... тиіс. | ... | ... ... ... бос ... ... уақытты ұйымдастыру және |
|боп кетер бекер жүргесін» ... ... | ... ... ... ... ... ерекшелігі оның тұлғалық-бағыттық
негізінде ... ... ... ғұлама мұрасындағы отбасы
тәрбиесін ұйымдастыру туралы идеялары халықты бақытты өмір ... ... ... ... ... ... тәрбиесiнiң екiншi ерекшелiгi оның халықтық сипат алуы.
Өйткенi, қашан да көп ... ... ... ол отбасындағы
тәрбиенiң мiндеттерiн бiршама жеңiлдеткен. Балаларды тәрбиелеу ата-
анасы мен ата- ... ... ауыл ... мен ... ... ... ... тіпті келген қонақтар және
т.б. тарапынан да жүзеге ... ... ... ... оның iзгiлiктiлiгi.
Отбасындағы әрбiр әрекет, қарым - қатынас, ұлттық ... мен салт ... ... да тек ... iзгiлiкке баулуға мүмкiндiк жасаған;
Отбасы тәрбиесiнiң төртiншi ерекшелiгi оның табиғатпен тiкелей
байланыстылығы. Өйткені, тәрбиедегi ... ету ... бәрi ... ... ... байланысты қарастырылады.
Отбасы тәрбиесiнiң бесiншi ерекшелiгi оның дiнмен ... ... ... бiр ... ... бар екендiгiне
сендiру арқылы оның барлық iс - әрекеттерiн ар-ождан таразысына салып
салмақтауға бағыттап отырған.
Отбасы ... ... ... оның жеке - ... Ұл
балалары мен қыз балалары үшiн амандасудан бастап, отыру, жүрiс -
тұрыс, мiнез - ... ... ... - ... және т.б. ... оның ... ... тәрбиесiнiң жетiншi ерекшелiгi оның ... ... Бала ... өз ... ... ... баласын да
тәрбиелеуді қамтыған. Баланың бойында тұлғалық қасиеттерді тұтас
сабақтастықта ... ... ... ... мақсат
тұтқан.
1.3 Отбасының психологиялық мәні, ... және оның жеке ... ... әсері
Әрине отбасындағы принциптер, міндеттер түгелдей дерлік іске ... да ... ... ... отбасылық ахуалдың қалыптастырылып
отырылған адамның психологиялық- педагогикалық көзқарасының өмірімен, ... ... ... ... материалдық, әлеуметтік жағдаймен ұштаспай
қауқарсыздығынан ... ... ... ... ... өзін- өзі басқарудан, билеуден айырады,
ол өз күшіне, мүмкіншілігіне сенуден қалып, оған қарсы ... ... ... төмендейді, сезімі мұқалады.
2. Баланың өз еркімен жіберушілік, еркелік, бәрін ... ... ... ... ... ... ... көніп, жетегіне
еру оны өзімшілдікке үйретеді. [25,29]
3. Отбасында біріңғай талаптың болмауы, ересектер арасындағы алауыздықты
пайдаланып бала екі жүзді ... ... ... Ата- ана ... ... аулақтатып өсіруге тырысуы, оған бөгет
жасайды. Ол баланың қалыптасуына кері әсер етеді.
5. Ата- ана ... іс- ... ... ... оған ... бала оны пайдаланып кездейсоқ күмәнді адамдармен танысуға
мүмкіндік алады.
А.С Макаренко тәрбиеде ата –ана беделінің бірнеше ... де ... ... ... «мейірімділік беделі», «сойып алу беделі»,
«менмендік беделі», «арақашықтық беделі», «тахуалық беделі» т.б.
Бала санасына ... ... ... ... ... кейбір мәселелер:
1. Бала өзін - өзі тоқтатып, ұстамдылық көрсетпесе, өзін - өзін ... онда ... пен ... ... ... ... Ал ... адам «құр қуыс кеуде», ол берген уәдесін орындай алмайды.
2. Бала неғұрлым батыл болса, соғұрлым шыншыл әділ ... Бала ... ... сол үшін өзі ... ... ... сіз түсінік бере
көрмеңіз. [24,26]
3. Баланы жастайынан шынайы сезімге дағдыландыру керек. Жалған сезім
абырой әпермейді. Екіжүзділік, көзінше ... ... ... ... Өзімшіл болмай көпшіл болса, адам сезіміне дақ түсірмей, өзін өзгенің
орнына қоя білу.
5. Өз ісіне жауапкершілік, ұқыптылық, ойлылық, күтімділік ... – ана ... ... – бала ... ... ... жасы ... күдіксіз қасиетті күші, ішкі қуаты, берік логикаға ... мен ... Осы ... ... ... ... білу отбасы
тәрбиесінің мақсаты борышы, міндеті.
Жұбайылардың өзара билік бөлісіне сәйкес отбасының екі түрі болады:
1. демократиялық
2. ... ... ... ... байланысты топқа, түрге бөлінеді. Олардың да өзіндік
сипаты бар. Материалдық жағдайына, табысына ... те ... ... ... ... ... ... сүру сипатына қарай жас отбасының үш түрі бар:
1. ... ... бұл ... ... ... ... ... бүкіл отбасы мүшелері бос уақытты
бірігіп өткізеді, теледидарды бірге отырып қарайды, ... ... ... ер ... әйел үй жұмысын істейді, бала
тәрбиелейді.
2. Ер мен әйелдің қойын асы – ... ... жеке ... дамуына
бағытталады. Бұларда негізінен бір бала ... Үй ... ... ... ... көмегін пайдаланады. Театрға,
киноға, концертке, спортқа ... ... ... ... ... [23,24]
3. Жас отбасы мұнда бос уақытты бірге де, ... те ... ... ... ... ...... қажеттіліктер екеуіне бірдей бірге
іске асырылады. Отбасы тәрбиесінде ықпал ... ... ... ... да ... ... ... Отбасының этикалық құрылымы мен құрылысы.
2. Отбасының әлеуметтік тіршілік ортасы: білім дәрежесі, еңбектену,
кәсіптік ... ... ... ... ... ... [25]
3. Отбасының мәдени құрамы: күнбе-күнгі мәдени тіршілігі, күн режимі, бос
уақыт өткізу түрлері, ... ... ... ... ішкі өзара қарым – қатынастары: өзара микроклиматы,
көзқарастық бірлігі мен айырмашылығы, өз ... ... ... ... ... еңбекке, қоғамдық міндеттерге, қоғамдық
тәрбие институттарына көзқарасы, қатынасы.
6. Отбасының тәрбиелік мүмкіншілігі (потенциалды). Отбасындағы ... ... ... ... ... Бұлардың
тәрбиелік ықпалы күшті, оларды тәрбие барысында үнемі ескетіп отырудың
маңызы зор. [25,26]
Отбасының мазмұны оның атқаратын қызметі арқылы ... ... ... ... мен ... ... тікелей байланысты. Отбасының
қызметі қоғамдық тарихи жағдайға, қоғамдық талапқа сәйкес ... Оның ... ... ... деуге болмайды, оны қоғам өмірінен,
оның талабынан бөліп қарауға ... ... ... отбасыларының
негізгі қызметтерінің қандай түрлері бар?
1. Отбасының ұрпақ жалғастыру қызметі. Бұл барлық тарихи кезеңдерде
де жеке адам үшін де, ... үшін де ... ... Бірақ, жұбайлардың
балалы болу тілегі қоғамның қай кезеңінде де қажеттілік болғанымен, оны
құрайтын, ... ... ... отырады. Мысалы
патриархалдық отбасы шаруашылық – экономикалық жанұя болды, ... ... ... ... ... туындаған. Отбасының
қызметі мен ерлі – зайыптылардың неше ... ... ... ... байланысты. Бұл адамның жалпы бостандығының бір бөлігі. Дегенмен,
қоғам ... ... жаңа адам ... әсер ... ... ... әр ... әлеуметтік саясатты іске асырумен қатар жаңа адам
әкелуге экономикалық – саяси ... ... ... отырып, ерлі –
зайыптылардың тілегінен тыс көп ... аз ... ... реттейді.
Мысалы,Қытайда отбасында бір ғана бала болуы саясатта жүргізілуде. Бұл
тарихи факт. ... жағы ... бір ... ... ... жалғастыруға,
халықтың өсуіне кері әсерін тигізеді. Соның нәтижесінде бала тууы ... ... ... ... саны ... ... ... негізгі болып табылатын жұмыс қабілеті бар ... саны ... ... ... әр түрлі саяси – экономикалық,
әлекметтік жағдайларға байланысты орыстар, немістер, басқа да ұлт ... ... Олар ... ... салаында қызмет атқарғандар. Сондықтан да
жаңа ұрпақтың көбеюі осыған бала тууға ынталандыру маңызды әлеуметтік саяси
... ... ... ... ... экономикалық және шаруашылық- тұрмыстық
қызметі бұл отбасының табысы мен шығыны, өмір сүру ... ... ... ... тағы ... ... отбасының бұл қызметі қазіргі
уақытта ... ... ... ... ... ... ... төмендеп
кетті. Ана ерінің, күйеуінің ... ... өмір ... дәрежеге түсті. Сонымен отбасы мүшелерінің ... көп ... ... ... ... ... (әсіресе ерлі- зайыптылар) ... ... ... ... қажет. Қазақта «үйлену оңай- үй болу қиын», ... ... мал екеу ... - ... сөз бар. Оның ... ... ... үй шаруашылығын жүргізу қажет деген сөз. Табыс табу
отбасы мүшелерін экономикалық- материалдық жағынан қамтамасыз ету, ... ... ата- ... ... ... тұрақтылығы да осыған
байланысты. Бұрынғы кезде әйел үй жұмысын атқарды: бала ... ... ал ері ... ... ... ... ... дербестігіне жағдай жасады. Қазіргі ... ... ... ... жұмыс істейді. ... ... ... тұрмыстық
қызметтерді бірігіп жүргізуді қоғамның өзі талап етіп отыр. [25,26,27]
Отбасында тұрмыстық мәселелерді шешумен қатар әдет- ғұрыптар да ... ... ... ... туысқандарының туған күні, оқуға бару,
оқу бітіру, жұмысқа орналасу, тағы басқа мерекелер ... ... ... ... ... ... қызметін
бөлісу ерлі- зайыптылардың арасында әр түрлі. Әйелдер тамақ істеу, ... кір жуу, бала ... тағы ... ... бос ... ... ал ... олардан 3-4 есе, балалар 10-15 есе кем уақыт
жұмсайды. Ал ... ... ... ... ... тұрмыстық
қызметінің 30- дан бір бөлігін ғана атқарады екен.
3. Отбасының тәрбиелік қызметі, оны қоғамдық тәрбиенің ең тиімді деген
жүйесі де ... ... Оның ... ... ... келтіру ғана
емес, сонымен қатар оған ... ... ... құндылығын
қабылдаттыру, үлкен ұрпақтың тәжірибесін жас ... ... ... ... ... өздерін қоршаған ортаға және қоғамға пайдалы азамат
етіп өсіру әке- ... ең ... ... Ата- ... ... да ... ... естияр ұрпақтың беделі, өмір сүру тәжірибесі, жүріс-
тұрысы, өз міндеттерін таза атқару, бірін- бірі құрметпен сыйлауы, бәрі ... ... ... ... ... тыс та тәрбие бар. Қазақ ... ұлы ... ... өссе қызы ... ... көршілес бол»- дейді.
[226,28,29]
Қиналарлық жағдай да бар, арақ ішу, тәртіп бұзу, ... ... ... ... мұның бәрі адам тәрбиелеуге теріс әсер тигізеді.
4. Отбасының тәрбиелеушілік ... ... ... Оның ... ... бар. Оны ... ... деп атауға болады. Ата- аналар
балалардың жеке ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... өздерінің ішкі қабілеті мен дарынын алға бастырып, тез дамытады.
Жас ... ... ... ... ... оған ... ... бағдар
беру қажет. Балалардың үздіксіз дамуы творчествалық қабілетін іске ... ... Бұл іс- ... ... ... ... ... әке- шеше балаларын жақсы тәрбие беруге қоғам алдында жауапкер.
Отбасының бұл қызметі қазіргі ... аса ... ... ... ... бұл ... іске ... ерлі- зайыптылардың некеден
алған қанағатына, ... ... ... ... ... Зерттеулер нәтижесіне қарамағанда, әрбір бақытсыз отбасындағы
ерлі- зайыптылардың 5- тен бірі ғана бірге өткізген. Ал ... ... ... ... ... Отбасының демалу қызметі отбасының бос
уақытты тиімді ... ... ... ... өзара қатынасының
мәдениетін көтеруге, денсаулығын жақсартуға, күш- қуатын қалпына келтіруге
жұмсалады. Бақытты отбасында ғана ... ... ... ... ... ... баи түседі. [21,26,29]
5. Отбасының сексуалды жыныстық қызметі. Отбасының бұл қызметі жайлы
соңғы уақытқа дейін айтылмай ... ал ... ... ... ... бір кем ... Зерттеушілердің көрсетуіне қарағанда, жыныстық жағынан
сәйкестік рухани сәйкестіктен кейін үшінші орын алады. ... ... ... ... оларды теріс жүріске бастайды да, ақырында
ажырасуға дейін ... А. ... ... кінаратсыз дамуы ер мен
әйелдің дұрыс жыныс қатынастары ... ғана ... ... ... табиғи қанағаттандырылуы еркектің де, әйелдің де дене ... ... үшін ... ... адам ... емес: оның ең күшті құмарын
қанағаттандыру үшін оған дене ... аз, оған ... ақ ... пен ... ... адамымен көзқарастар ұқсастығы, дос қажет»-
деген.
6. Отбасының еленбей журген тағы бір ... бар. Ол ... ... ... келеді: отбасының жақсы ... ... ... ауыз ... ерлі- зайыптылардың сүйіспеншілігі, кездескен
қиыншылықтарды жеңе білуі, тұрмыстық салт. Бұларды ... ... ... ... ... Оны ... ... біз отбасының негізгі қызмет міндеттерінің қысқасын
қарастардық. Олардың іске асуы ... ... ... ... ... ... рухани жағдайларына, некеде тұрған азаматтардың
білім дәрежесіне, мәдениетіне, ... ... ... құндылық жайлы
түсініктеріне, тағы басқаларға байланысты. [27,29]
Семьяның негізгі міндеті- ... ... ... ... ... және жеке ... ... қанағаииандырады.
Сонымен қатар отбасы әлбетте өзінің мүшесінің жеке бастық қажеттіліктерін
де, сондай- ақ ... ... ... де ... ... барып, отбасының міндеттері туындайды. ... ... ... репродукциялық, шаруашылық- экономикалық бос уақыт пен дем ... ... және ... ... ... Отбасының
репродукциялық міндеттерінің мәні тіршілікті жаңыртуды, яғни баланың туып,
адам тұқымының жалғасуында болмақ. Отбасы ... сан ... ғана ... қоса сапа ... да ұдайы қайта ... ... бұл ... өз ... ... ... де элементтерін
кіргізеді. Бұл ең алдымен жаңа ... ... ... ... ... оның ... қорғап және сонымен қоса «жаңа
ұрпақтарда биологиялық кеңістіктердің қайта жаңғаруын» ... ... ... ... ... отбасылық
қатынастар: отбасын материалдық ... ... ету оың ... және бір ... ... қажеттіліктерді қанағаттандыру, үй ішілік
және жекелеген шаруашылықты жүргізу, үй қаржысын ... ... ... пен өмір ... ... ... ... үшін өзара көмек берісу
сияқты салаларын қамтиды. Шаруашылық экономикалық міндетте басқалар сияқты
қоғамның ... ... мен және оның ... ... ... міндеттің коллективтің өзара қарым- қатынасына
әсері екі ... ... ... ... тұрмыстық еңбектің отбасында
жұбайлар арасындағы қатынастың жақсаруы мен балаларға берілетін еңбек
тәрбиесі үшін ... ... ... ал енді осы еңбек әділ бөлінбей,
негізінен әйелге ғана жүктеліп, ері өзін ... ... тек ... ... ... онда ... әсер ... отбасын күйретуші
күштердің артуына әкеледі. Шаруашылық – экономикалық міндет пен ... яғни ... ... ... ... ... ... ең маңызды мәселелерінің бірі- тәрбиелік
міндет ... ... ... ересек адамдар да. Балалар ... ... оның ... ... ... әсерінің маңызы
ерекше. Сондықтан да отбасының тәрбиелік ... үш ... ... Аспектісі оның ересек мүшелерінің қоғам жинақтаған ... ... ... ... ... көзқарасын; саяси
саналылығын, еңбекке қатынасын ... ... ... пен ... сезімдегі азамат және үй иесі
бола білу қажеттілігі мен икемділігін дарыту; ... ... ар- ... ... ... шынығып,
денсаулықтарының нығайып, санитарлық- гигиеналық, мәдени ... ... ... ... отбасы ұжымының өзінің әр мүшесіне оның ... ... ... ... әсер етіп ... ... ... ата- аналарды белсенді түрде өздерін- өздері белсенді ... ... ... ... деген үздіксіз әсері
жасайды. [27,26,28]
Отбасы тәрбиесінің бағалылығы мен маңыздылығы қоғамдық тәрбиенің ролін
жоққа шығармайды. Балалар отбасында ... ... ... ересек адам
білуі тиіс. Әсіресе мұны болашақ ата- аналар білуі керек.
Отбасы ішілік ... ... пен ... ... ... деген
қарым- қатынасы тығыз байланысты болады. Отбасы өмірі өте сан қырлы. Біз
оның тек негізгі міндеттерін ғана ... ... осы ... ... бұлардың арасында өзара тығыз байланыс барлығын, ... ... орны ... ... ... қатар айта кетсек, отбасының тағы бір негізгі міндеттерінің
бірі- баланың тіршілік әрекетін дұрыс ұйымдастыу. Оған күн ... ... ... оған қойылатын талаптар, үй еңбегіне қатынасы,
оқуы, бос ... ... ... ... ... ... ... Ол өмір тәртібі, еңбек пен демалыстың кезектесіп өтуін ің
қажет ... ... Күн ... ... ... ... санаса білуге, дәлдікке үйретеді. Балалардың денсаулығын шыңдап
еңбекке қабілетін жақсартады. Күн режимінің құрамына- еңбек, ойын, ... ... тағы ... ... алмасып, отбасында реттілікті жасайды.
[29,30]
2-сурет - ... ... ... ... гуманитарлық ғылымдардан айырмашылығы, жеке
адамды зерттеудің бір ракурсы – жеке адам - ... ... ... оның ... әрі ... ... және ... әлеуметтік
өмірдің, әлеуметтік әрекеттестіктің, институттардың және тағы басқалардың
бөлінбес бөлшегі ретінде ... Жеке адам және ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты 2
ракурста зерттеледі.
Біріншісі әлеуметтік институттар, қауымдастықтар, жалпы қоғам қалай
құрастырылған, жеке ... ... ... ... ... ашуға; біріншілері оның мүдделерін қаншалықты бейнелей
алатындығына және бейнелеуі керектігіне немесе олар тәуелсіз, тек өз ... ... ... ... бағытталған.
«Қоғам және жеке адам» мәселесінің екінші ракурсының мәні - бірнеше
мәселеден ... ... бір ... жеке адам қаншалықты өзара әрекет
етеді, қаншалықты өз тәуелсіздігін, автономдылығын көрсете алады; ... ... ... ... жеке адамның құндылықтарын,
олардың ... өмір ... ... ... ... ... әрекет ететін, таңдайтын, талғайтын ... жеке ... ... ... ... ... шынайы өмір
әрекетінің тұрақты, қайталанбалы ... оның ... ... көп ... бөледі. Жеке адам социологиясының басты проблемасы
болып ... ... ... ... және ... ... ... мен адам іс-әрекетінің өзара
ықпалы табылады. Бұл ... ... ... ... жеке ... ... концепцияларының (ХХ ғасырдың екінші жартысынан) пайда ... ... ... ... ... ... Мен теориясы, Райт Линтон,
Талкотт Парсонс және т.б. ... ... ... жекелеген салалары, референтті топтар теориясы ... ... ... ... ... ... - адам ... фактор және белгілі бір ... ... ... олардың белгілі бір рөльдерді атқаруы, әлеуметтік
стимулдар, қажеттіліктер, бағыттардан ... ... ... ... ... Жеке ... оның әлеуметтік қатынастағы орнымен байланысты
мәселелер жиынтығын талдай ... жеке адам ... ... ... ... тәрбие мүдделер, мотивтер,
қажеттіліктер, құндылықтар, жеке адам түрлері, ұстанымдар, т.б.) қолданады.
Айнадағы «Мен» ... ... ... тұлға толығымен адамның
әлеуметтік шартталған «Меннен» туындайтын функция ретінде қарастырылады.
Жеке ... ... оның ... ... – бұл ... әрекеттестіктің
нәтижесінде индивидтің өзіне объект ретінде, басқа адамдар көзімен қарауды
үйренуі нәтижесіндегі әлеуметтік өзара ... ... ... жеке адам – ... ... өмір үрдісінде жинаған объективті
қасиеті түрінде түсіндірілді.
Рөльдер теориясын жақтаушылардың ойынша, жеке адам ... ... ... ... ... ... ... табылады, сондықтан, әлеуметтік рөль – ... пен ... ... ... элементі. Адамдар арасындағы әлеуметтік
байланыстар олардың қоғамдық ... ... бір ... түрін (мұғалім,
инженер, әке, бала және т.б. функциялар) орындау тапсырмасы түрінде болатын
әлеуметтік функциялар ... ... ... ... ... ... ... жағдайын сипаттайды. Осылайша, студенттің
басты ... ... және ... ... ... танып білу.
Индивидтің функциялары және одан туындайтын ... мен ... ... ... статусын белгілейді. Жеке адамның әлеуметтік статусы -
бұл ... ... ... және ... ... ... ... (жынысы, жасы) және әлеуметтік сипаттамалар (мамандық, кәсіп түрі,
табыс, қызмет жағдайы және т.б.) арқылы ... ... туа ... ... ... ... ... және қол жеткізілген (білім,
мамандық, біліктілік) статустар болады.
Әлеуметтік статустар иерархиясы ... ... ... ... топтағы адамдардың белгілі бір позициясының
маңыздылығын бейнелейтін «престиж» ұғымымен бекітіледі. Мамандық, лауазым,
қызмет түрлері ... ... ... ... – адам ... ... ... ал престиждік бағалау – кәсіби жұмыс
бастылықты, әлеуметтік орын ауыстыруды, тұтыну құрылымын ... ... ... ... ... ... теория негізін қалаушылардың бірі Р.Линтон әлеуметтік рөльді –
адам статусымен байланысты күтілетін мінез-құлық ретінде анықтайды. ... күту ... ... ... ... белгілі бір мінез-
құлық ережелерді ... ... ... және ... ... ... Әр ... көптеген рөльдер қызмет ететіндігін атап айту маңызды.
Зауыт директоры жоғарыдағы ... ... бір ... ... ... екінші рөльде, әке түрінде – үшінші рөльде болады.
Бірақ ... ... ол ... ... ... қала ... бұл оның басты
статусы. Алайда, барлық рөльдерде, сонымен бірге, директор, әке ... ол ... ... ... ... берілген статустан туындайтын
рөльдер қосындысын рөльдер ... деп ... бір ... ... ... ие ... ... және көптеген шексіз
рөльдерді атқарады. Әдетте, рөльдер жиынтығы сәйкес статусқа бекітілген
ресми және ... ... ... Осылайша ЖОО оқытушысынан тек жоғары
кәсіптік ғылыми деңгейді және т.б. ғана емес ... ... ... ғылыми
ортада қалыптасқан қарым-қатынас стилін және мәдениет деңгейін игеру талабы
қойылады. Мұнда әр жеке адам тек ... тән ... ... ... айта кету ... бұл оның индивидуальдылығын білдіретін негізгі
қасиет.
Рөльдердің көптігі рөльдік қақтығыстар деп аталатын жеке адамның ішкі
қақтығыстарын ... Олар ... ... ... ... түрінде
болады. Бұл мотивтер негізінде белгілі бір функциялардың дұрыс, мақұлданған
орындалуы ... ... ... Бұл ... ... ... ... жағдайда маңыздырағы жеңіске жетеді. Басқаша айтқанда, рөльдер
статустар сияқты иерархиялық болып келеді және әр жеке адам ... ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік рөльдер өзіндік бір түйіскен механизмді құрайды. Осы арқылы әр
адам ... ... ... оның ... ... ... болады.
Жеке адамның орындайтын әлеуметтік рөльдер жиынтығы ол қосылған ... ... мен ... ... адам өмір ... мен ... мінез-құлықты игерген адамның
нәтижесі екендігі туралы ой необихевиоризмде пайда ... ... ... ... ... және ... ... жиынтығына деген әлеуметтік
қолайлы жауаптар жиынтығы деп ... Жеке адам ... ... емес ... айнымалылармен байланысты болатындығы мүмкін
болды, бірақ олар шынайы ... ... пәні ... ... теориясында жеке адам индивидке ... ... ... қоғамды тудыратын, кейде саналы емес ... ... ... ... ... ... адам жеке адам ... Оның санасында жеке адам болу қағидалы ұстанымы пайда болады.
Жеке адамның әлеуметтік концепцияларының бір тобы жеке ... ... ... және ... тудыратын бағыттар түрінде
қараумен байланысты. Қоғам жеке адамның дамуына әсерін тигізетін ... ... ... ... ... деген көзқарастардың даму диалектикасы жеке ... ... ... оның ... ... өту ... іске асады.
Жеке адамның әлеуметтенуі
Жеке адамның қалыптасуы, индивидтің әлеуметтік-мәдени күйге түсуі -
бұл өте күрделі процесс. Оған көптеген қозғаушы ... ... ... ... жеке адамның әлеуметтену процесін, әлеуметтік
қасиеттердің, ... ... ... ... ... ... алу, іскерлік пен дағды ... ... ... ... ... ... ... белгілеуге
тырысады. Сол арқылы адам әлеуметтік байланыстардың және қауымдастықтардың
әрекет ететін мүшесі болады. Ал қоғам өз өмірін сабақтастық арқылы ... ... ... ... ... түрі және ... ... кұндылыктарға бағынуына, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтену концепциясы француз социлогы ... ... ... Оның ... ... - адамдар қарым-
қатынасының түбірі еліктеу қағидасы болып табылады. Ал ...... ол ... әлеуметтік қатынас деп атады. Американ социологы
Т.Парсонс индивидтің көпшілік ... ... ... ... ... ... ... ережелерін түсіндіретін
әлеуметтік теорияны жасап шығарды. Оның ойынша, ... мен ... ... ... ... ... ... тудыру қызметін
атқарады.
Әлеуметтену процесінің бір маңызды ерекшелігі – бұл әлеуметтенудің
тек ... ... ... ... ғана қалыптасуы, оның жаңа статустар мен
рөльдерді және қажетті әлеуметтік касиеттерді есейген адамның ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – бұл жеке адамның
әдейі (мысалы, тәрбие ... ... не ... ... ... әлеуметтенуі. Бірінші жағдайда адам ... ... ... бір ... ... ... ... Екінші жағдайда
әлеуметтік құндылықтар жүйесінің нақты қызметі жеке адамның ... ... да ... әсер беретіні меңзеледі.
Үшіншіден, әлеуметтену процесі – бұл жеке адамның өз индивидуальдығын,
өзінді дара нақты ... ... ... ... атап ... керек. Ендеше,
әлеуметтену процесі пассивті бейімделуден бөлек, жеке адамның әлеуметтік
жағдайларға көнуінің, оның ... бір ... ... ... ... ... ... және ішкі (биогенетикалық және рухани)
факторлар ықпалымен және жеке адамның өзіндік ... ... ... ... ... бұл ... мақсаты
болып табылады, себебі, бұл қоғамның функциялануының міндетті шарты. ... ... ... процесінен тыс, жеке адамның қоғамдық қатынастар
жүйесіндегі орнымен, оның әлеуметтік белсенділігімен ... ... ... Бұл ... ... ... ... түрі болып
табылады. Олардың бірі конформизм (лат.conformism - ұқсас, тәрізді) деп
аталады. ... - өз ... ... ... бір үлгіге
ерумен, беделге бағынумен сипатталады. Конформизмнің әлеуметтік ... бұл ... ... ... әр түрлі өмірлік жағдайда өзін ақтау мақсаты
мен қателіктерін мойындамай түгелін жағдай ағымына жабуы.
Ал енді жеке ... ... ... ... бақылауға
тоқталайық. Бұл терминді ғылымға енгізген француз ... ... ... оны ... ... ... қайтару құралы ретінде қарастырған.
Кейіннен, бұл терминнің мәнін кеңірек қарастырып, ... ... жеке ... ... бір факторы деп қарады. ... ... ... социологы әлеуметтік тәртіпті орнату
мақсатымен қоғамның индивидке мақсатты түрде әсер етуі және ... ... мен оны ...... ... ... қамтамасыз
ететін құрал ретінде, әлеуметтік күш пен адамзат табиғаты ... бір ... ... деп түсінді.
Әлеуметтік бақылау - бұл нормативті жөнге келтіру ... ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік
бақылау жүйесін тұрақтандыру функциясы - ... ... ... кластық, мемлекеттік) құрылыстардын үстем типтерін
тудыру болып ... ... ... ... ... қызметі, оның
бағыттылығы және маныздылығы берілген әлеуметтік жүйенің, ондағы ... ... ... ... ... тарихи – шартты, әлеуметтік –
экономикалық, әлеуметтік – ... ...... ... ...... ... институттар: саясат, білім,
мәдениет, мораль бағытындағы индивидтердің әлеуметтік тәртібін реттейді.
Әлеуметтік бақылау механизмі – қоғамның әр ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топтар көмегімен
жеке адамның белгілі бір рөльдің ... ... ... ... ... ... асады.
Әлеуметтік іс-әрекет пен жеке адамның мінез-құлқының механизмдері.
Әлеуметтік іс-әрекет, жеке адам ... ... ... ... ... ... реакциясын емес, басқа адамдардың
қажеттіліктері, қызығушылықтары және әрекеттерін және ... ... ... ... ... ... жасалған мақсатты әрекеттерді
бақылайды. Адамның ыстық шәйнекке ... ... екі ... ... ... ... ... реакция әлеуметтік әрекетке
жатпайды. Ал ... ... ... және жеке адамның еңбек
қызметі, оның әлеуметтік институттар арқылы қажеттіліктерін өтеуі - ... ... ... ... ... әлеуметтік ортамен қатынасын, оның
қажеттіліктерді өтеу мақсатымен қоғамдық қатынасты белсенді ... ... ... сипаттайды.
Мотиві бар және әлеуметтік статусқа реакциясы бар жеке адамның ... және ... ... ... жинағы адамның мінез-
құлқын құрайды. Жеке адамның мінез-құлқы мен ... ... ... оның ... мен қызығушылықтары табылады.
Қажеттіліктер адамның сыртқы әлемге, әлеуметтік ортаға ... ... ... екі ... ... ... және
әлеуметтік (қоғаммен құрылған).
Қажеттіліктер өмір сүру жағдайын сипаттайды. Өмір ... өмір ... ... бар ... және еңбек
арқылы, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сипаттамасына айналады. Мүмкіндіктеріне қарай индивид мақсатты
түрде ... бір ... ... белгілі бір қажеттілікті
қанағаттандыру мақсатымен әрекет ... Енді осы ... жеке ... оның мәні ... ... ... ... ең алдымен, адамның
қоғамдағы орны, ... оның ... ... қызметіне тәуелділігінің
сипаттамасы, үшіншіден ... ... ... ... ... ... және ... көрінеді. Адам нақты
әрекетке кірісу үшін қажеттіліктер мен мүдделерді ішкі қозғаушы мотивтерін
тануы керек. ... - ... ішкі ... қозғаушы, белгілі бір жағдайда
адам мінез-құлқын ... ...... бір ... ... ... жағдайларын орындаудағы объективті қажеттіліктерінің
және мүдделердің адам санасындағы ... ... ... ішкі қозғаушысы. ... ... ... күші ... ... ... жағдайлардың объективті әсерімен ерекшеленеді.
Стимул жеке адам қызметінің себебіне айналуы мүмкін, егер де ол объект ... ... ... ... субъективті құндылық болып табылса.
Құндылықты бағыттар жеке адамның әлуметтік ... бола ... ... реттейді. Әлуметтік ұстамдар – бұл жеке ... ... ... нысанына сәйкес әрекет етуі. Құндылықтық бағыттар жоғары
деңгейдегі ... ... бола ... жеке адамның өмір сүру
жағдайымен, ... ... жеке ... ... ... ... ... жеке іс-әрекеттің реттейтіндігімен
ерекшеленеді. Құндылықты бағыттар жеке адамның негізгі әлуметтік мүдделерін
көздеп, оның ... ... ... ... Құндылықты бағыттар
индивидтің өмірлік позициясы, оның ... ... ... ... жеке адам ... ... бір ... аурытпалық туғызса,
екінші жағынан – бұл бақыт. Ауртпалық ... ... ... ... оңай ... ... жауапкершілік қызметін алайық.
Қайсібір әлуметтік қауымдастықтың мүшесі бола ... жеке ... ... орындамауы мүмкін емес. Ол дегеніміз, индивидтің ... ... және екі ... ... ... ... деген
жауапкершілігі бар жеке адам қауымдастықтың өзіне де осы ... ... ... ... болу ... ... ... міндеттерді
орындауында талап етеді. Соның нәтижесінде өз қызметін, қажеттіліктерін
және мүдделерін ... сай ... ... бөлім. Отбасындағы қарым-қатынас психологиясын зерттеуіндегі тәжірибелік-
эксперименттік жұмыс
2.1. Отбасы құрылымы ... ... ... ... ... әдістері
Психологиялық өлшем негізінде жеке тұлғаның қалыптастыру моделін жасауға
мүмкіндік берді (1- сурет).
|Жеке тұлғаны | | ... ... ... ... | ... ... тұлғаның|- психикалық процестердің қалыптасуы: ес, есте|
|мотивациялық |дара ... ... ... ... ... сөйлеу,|
| |психологиялық|зейін, ерік; |
| ... ... |
| ... ... |- ... ... ... |
|Мазмұндық- ... |- ... ... ауыз ... |
|операциялық |педагогикасы |үлгілерін білуі, мазмұнын түсінуі, пайдалана |
| ... ... ... ... |
| ... |- ... мен ... ... ... |
| |түсінігі, |сүйіспеншілігі, ... |
| ... |- ... сәндік-қолданбалы өнер туралы |
| | ... ... ... |
| | |- ... ... ... білімі. |
|Процессуалдық|Жеке тұлға |- ойын, сабақ, еңбек, іс-әрекет ... |
|- ... ... ... ... ... |дағдысы |- мәдени қарым-қатынас дағдысының сақталуы. ... ... ... ... жеке ... ... моделі
Модельді жасауда алдын-ала сараланған әдістер пайдаланылып, сандық және
сапалық жағынан талдаудан өткен материалдар ... ... ... ... анықтау негізінде психологиялық өлшем негізінде жеке
тұлғасын қалыптастыру деңгейлерін бағалап, ... ... ... ... оны ... ... ... жасаудың маңызды алғышарты
ретінде қарастырылды. Ол психологиялық өлшем ... жеке ... ... ... ... ... ... өзін-өзі көрсете білу және алған білім-білік дағдыларды іс
жүзінде көрсете алу дәрежесімен өлшенеді. ... ... ... ... өлшем негізінде жеке тұлғасын қалыптастыру негізінде
тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптастыру өз ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуынан туындайтын
мотивациялық, мазмұндық және ... ... ... ... жеке ... дара психологиялық ерекшеліктерінің
дамуымен сипатталады.
Мазмұндық компонент халық педагогикасы материалдары туралы түсінігін,
білімін арттыруды қамтиды.
Процессуалдық компонент жеке ... ... ... ... мақсаты: бала тәрбиесінің отбасы ( толық, толық ... ... ... мақсатарынан келесі міндеттер қойылды:
Бірінші бағыт – жеке тұлғаны қалыптастыруға ... ... ... ...... ... ... әдіс-тәсілдерді
пайдалану.
Үшінші бағыт – тұлғаны қалыптастырудың мониторингін жасау.
Эксперимент нәтижелері үш кезеңде анықталды:
1. ...... ... ... ... ... ... жағдайын анықтау.
2. Қалыптастыру – ұсынылған эксперимент материалдары негізінде жеке
тұлғаны қалыптастыруды ... ... ... ... - ... ... зерттеуін ұйымдастырудың
диагностикасы
Тәжірибелі – эксперимент жұмысының ұйымдастырылуы мен нәтижелері.
Отбасындағы бала тәрбиесінің жетілуі әлеуметтік – ... ... ... көптеген жағдайларға байланысты. Олардың бірі – оқушы
тәрбиесіндегі жанұя мен мектептің ынтымақтастық қарым – қатынасы. Бұл ара –
қатынас ... ... ... күйі ... ... ... ғана жемісті бола алады.
Ата – аналардың арасында ... бала ... ... ... ... аз емес. Алайда, баланы жан – ... ... бұл ... ... Ата – ана ... ... ... оларды мақсатты бағыттылық пен саналы
түрде пайдалануы үшін жүйелі түрде жұмыс қажет. Бірізділікпен, жүйелілікпен
атқарылған шаралар отбасындағы ...... ... ...
алуға, жоюға мүмкіндік ... Бұл ... ата ... ... коррекциялық әдістердің орны бөлек қарым –
қатынас кикілжіңінің туындау себептерін анықтау, жою жолдарын ... ... ... ... ата –ана үшін үлкен сабақ болмақ. Тәжірибелі
эксперимент жұмысына Семей қаласындағы
№ 12 мектептің 5-7 сынып оқушылары ... ...... ... ... саны 67 оның 33-і ... ... 34-
і бақылау тобында болды. [37,38]
Тәжірибелік эксперимент жұмыс үш ... ... ... ... Анықтау кезеңінде оқушыларға олардың ата –аналарына
сауалнама жүргізілді. Қосымша мәлімет алу үшін ... ... ... ... ... ... ... т.б. қолданылды. Анкеталық
сауалнамалар тәжірибелі эксперимент жұмысының басында және ... етіп ... ... ...... ... ... кесте түрінде көруге болады.
Кесте - 2 .
|Негізгі ... ... ... ... | | ... жалпы |Отбасының құрылысы. |Жеке іс қағаздарын ... ... ... |зерттеу. Жанұяға бару |
| ... ... ... сұқбат |
| |Ата – ... ... ... ... |
| ... деңгейі, |зерттеу, сұрақ – жауап. |
| ... ...... |
| ... бағыттары, мақсат | |
| |- ... | ...... ... – |Сұрақ – жауап; Әңгіме ... ... ... ... ... |Отбасындағы өзара қатынас |шығармалары, тесттер. ... ... ... ... ... |
| |Ата- ... баланың өмір |суреті. |
| ... ... ... | |
| ... | ...... |Ата – ана ... ... |Сұрақ – жауап. Әңгіме – |
|педагогикалық |– міндеттерін ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... | |
| ... | ...... |Отбасының өміріне белсенді |Бақылау. ... ... | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... | |
| |Іс - ... мақсаты, | |
| ...... | |
| |Іс - ... ... | |
| ... ... | |
| |Іс - ... ... мен | |
| ... – тәсілдерді игеру. | ... ... ... отбасының тәрбие
мүмкіндіктерінде жатыр. ... ... ... ... деңгейін айқындауға болады.
Жоғары деңгей - барлық негзгі ... ... ... ... Ата - ананың әлеуметтік жауапкершілігі мен падагогикалық
мәдениеті дамыған, ... ... ынта – ... бар. ... ... ... алдында белгілі бір мақсаттары бар. Отбасында
оқушының күн тәртібі сақталады, оның ... ... ... ... қарым – қатынас демократиялық тұрғыда негізделген. отбасында
өзара ... және ... рухы ... ... ... мен анасының
қызметі жайлы хабары бар; баланың мектептегі ... ... ... ... ... ... оқу-іс әрекетіне үйретеді, оқуда
қиыншылықтар туған ... ... ... Бала ... ... ... ... деңгей: отбасының педагогикалық процессі, ... ... ... ... ... ... белгілі бір мөлшерде
түзетуді қажет етеді. Ата-ана бала тәрбиесіне жауапкершілікпен қараса да,
олардың педагогикалық мәдениеті жеткіліксіз: олар ... ... ... қолданады (насихат, әңгімелер т.б), үй тапсырмасын тексеру анда-
санда ғана ... ... ... қатынас демократиялық
принциптерге негізделген, алайда авторитарлық ... ... ... ... ...... ... ұйымдастыруда әр түрлі
қиыншылықтардың болуы. Ата-ана баланың оқу әрекетіне ... ... ... ... мәдениеті жоқ. Оқудың маңыздылығын мойындай
отырып, олар баланы күштеу және ... ... ... ... мәжбүрлеуге
тырысады. Бос уақытты бірге өткізу кездейсоқ болады. [39,41,45]
Төмен деңгей. Отбасының іс-әрекетінде ала ауыздықпен, ... ... ... бала ... ... ... ... сипатталады. Олар мектеппен жүйелі байланыс жасамайды. Ата-
ананың педагогикалық шараларға қатысуға ынталары жоқ. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... отбасымдағы демалыс күні», «Менің
үйдегі міндеттерім», негізгі
критерийларді анықтау мақсатымен оқушыларға берілген сұрақтар:
1. Отбасында неше адам ... ... ... деп ... ... ... ... не деп ойлайсың?
4. Бос уақытыңда немен айналысқанды ұнатасың?
5. Өз отбасында өзара түсіністік және қамқорлық рухы бар деп
ойлайсың ... ... ... ... ... ... ... Сабаққа дайындығыңды ата-анаң қадағалап отыра ма?
8. Ата-анаңның кәсібі туралы білесің бе?
9. Сабақтан тыс уақытта отбасыңмен серуенге шығасың ... ... ... ... ... түрі бар ма?
11. Үйде шағын кітапхана бар ма?
12. Отбасында халқыңның ... ... ... ... Жеті ... ... ... арналған сұрақтар:
1. Бала тәрбиесі сіз үшін басты назарда ма?
2. Балаңыздың тәрбиеленуге, білім алуға мүмкіндігі бар деп ойлайсыз ба?
3. Балаңыздың күн ... ... ... ... ... ... өзіндік біліміңіз, тәрбиешілік деңгейіңіз
жеткілікті деп ойлайсыз ба?
5. Өзіңізді үлгілі, өнегелі, әдепті, демек тәрбие құралы деп
есептейсіз бе?
6. ... ... ... деп ойлайсыз ба?
7. Бала тәрбиелеуде қандай әдіс-тәсілдерді қолданасыз?
8. Балаңызбен ақылдасасыз ба?
9. Күштеу, жазалау әдісін жиі ... ... ... ... ... ... ... қандай әрекет
жасайсыз?
11. Бос уақытыңызды балаңызбен бірге өткізесіз бе?
12. ... ... ... ... ... ... ... Отбасыңызда қазақ халқының қандай дәстүрлерін, ырым-тыйымдарын
сақтайсыздар?
14. Салт-дәстүрлер туралы түсінікті ең алғаш кімнен естідіңіз, әлде
кітаптан оқыдыңыз ба?
«Менің отбасымның дәстүрлері», «Мен ... ... атты ... алынды. Шығармалар арқылы ата-аналардың
азаматтық көзқарасы, отбасының рухани өмірі, оның мүшелерінің өзара
қатынасы, балаларға ... ... ... ... ... (ата-аналар жиналысында өткізілген) сұрақ-жауап
арқылы алынған материалдармен ... ... ... ... Бұл екі
әдісті (шығарма мен сұрақ-жауапты) оқущылар мен ... ... алу үшін бір ... ... ... ... сипаттамасы туралы
мәліметтер алу мақсатында жанұяға барған уақыттағы бақылаулар мен ... ... ... әңгіме кезінде мақсатты түрде белгілі бір
жоспарды ұстану ... ... ... өнері мұғалімнен өте жақсы
дайындықты талап етеді. Отбасы мүшелерінің ара ... ... ... ... басқа тағы да бір жолы «Менің ... ... ... Ол үшін ... «Өз ... суретін сал», «Өз
арманыңдағы жанұяның суретін сал» ... ... ... ... ... ...... өз суреттерінде отбасы мүшелерінің
ара қатынасы туралы ақпаратты өз бетімен, өз қалауынша бейнелей алатын
болады. [39,45,48]
«Отбасы суреті» әдістемесі ... ... ... ақ ... ... 6 түрлі-түсті карандаш (қара, қызыл,
көк, жасыл, сары, қоңыр), өшіргіш.
Балаға тапсырма. Өз жанұяңды сал. Еш ... ... ... ... түсіндірмеу керек, тек инструкцияны қайталауға болады.
Уақытта қысым түспеуі ... ... ... ... ... сұрақтар қойылады:
1. Мұнда кімдер салынған?
2. Олар қазір қайда?
3. Олар не істеп жүр?
4. Олар көңілді ме, әлде ... ма, ... ... ... ... ішіндеші ең бақыттысы кім және неге?
6. Ең бақытсызы кім?
Соңғы екі сұраққа бала жауап бермеуі мүмкін. Олардың барлығын жанама
сұрақтар ... ... ... әр ... ... ... ... неліктен
болса кейбір семья мүшелерін салмаған, суреттегі кейбір ... үшін ... (құс, ... ... ... ... ... алуға
болады:
- Егер құстың орынна кісі салса, кімді салар едің?
- Ағаң екеулеріңнің араларыңдағы жарыста кім жеңер еді?
- Мамаң өзімен бірге кімді ... алып ... және ... шешесінің доминанттық ролін реттеді. [38,45,48]
Бала өзін әке-шешесінен кіші етіп салады. Ол: 1. өзін қажет емеспін ... 2. ... ... ... көп ... ... тұрады.
Фигура көлемі де біраз хабардар етеді. Өзіне ... ... ... ... ... ... ... үрей сезімінен туады
соларға байланысты. Фигура қимылынан да көп қасиет ... ... ... ... ... ол ... ... байланысты. Бұндай жағдайды бір
қалыпты баяу балалар да салуы мүмкін. Олар болса өзінің ... ... ... ... ниеттен туады. Көтерген қолмен қоса, кең иық салса
өзінің күшті, батыл ... ... ... Бала ... мүшелерінің қол-
аяғын салып, өзіне салмауы мүмкін, бұл баланы семьяда бәрі ... ... ... ... ... ... ... сал
деген тапсырмадан соң кейбірі тура кіріссе, ... ең ... ... ... ... күн, ... және т.б. ... салғаннан
соң ғана тапсырмаға кіріседі. Бұл баланың
қорғаныш рекциясы – бұндай ... ... ... баласында кездеседі.
Сурет әдістемесі ... ... ғана ... ... ... ... әдісті қолдануға алған 1951 жылы В.Хьюлстің еңбегінде жарық көрген. Осы
әдіс арқылы ата- ана ... ата ... мен бала және бала мен ... ... семья мүшелерінің арасындағы қарым – қатынасты анықтауға болады.
[39,45,46]
Әдіс 3 ... ... ... ... ... ... ... мүшелерінің ерекшеліктерін қорыту;
3. Суреттеу процесін қорыту.
Әр бала өзін басқалардан алшақ салса, ... ... ... ... семьяның рөлінің жоқтығын білдіреді. Суреттегі семья ... ... ... да ... ... ... ... фигураларға.
Баланың семьяға деген эмоционалдық жай – күйін біреу үшін әр ... ... ... керек.
1. Фигураның детальдық саны.
Бас, шаш, құлақ, көз, қарашық, кірпік, қол, мұрын, бет, ауыз, мойын, иық,
қол, алақан, аяқ, өкше ... ... Киім ... бас ... жаға, галстук, бантик, қалта, ремень.
түйме, шаш қытыс, прическа, ... киім ... ... ... – түсті өңдер.
Егер салынған мүше мен жақсы қарым – ... ... ... детальды
сандары, киім детальдары және ашық түсті рең ... ... ... ... ...... ... ол сурет схема түрінде ... ... ... ... ... ... бір ... мысалы; аяғы,
қолы т.б. салынбай қалады. Осының барлығы қарама қарсылықты білдіреді.
[40,45,48]
Бала ... ... ... қылып салады, кейде өзін олардан да
үлкен етіп салады. Бұл әке ... ... ... өзін ... ... ... сезімнен тұрады. Кейде шешесі бәр семья мүшелерінен үлкен
еіп салынады.
Балалар семья мүшелерін келісітіп салады, (мұнысымен олар іс). ... ... мен ... ... мүмкін. Неге оларды ... ... ... ... «Ол ... ... ... – ол төбелеседі»,
«Оның бізбен тұрғанын қаламаймын» т.б. ... ... ... жанарларды,
құстарды салуы мүмкін.
- Бала кейде өзін салмайды немесе басқа ... ... өзін ... - бұл ... ...... ... білдіреді.
Бала өзін кішірейтіп немесе схема түрінде салса және ... ... ... ол да ... эмоционалдық сезімді білдіреді.
Семья мүшелері мен басқа кісілерді салудың да маңызы бар. Өзімен қоса
туысқан аға, апайларын ... бала ... ... болғысы келетіндігін
білдіреді, ол әке – шешесімен қоса ... ... ... ... ол ... жағымды кісі іздейтіндіктерін айтады, бұндай сезім әке ... ... ... тууы ... ... ... орналасуы. Отбасындағы психологиялық қарым ... ... ... ... ... оның ... де ... бір –
біріне жақын орналасады. Аралары алшақ ... ол ... ... ... ... ... ... суреттер кейде бала
кейбір семья мүшелерін бір топқа, кейбіреуін жеке ... ... ... кейін балаға 6 ситиацияны шешу беріледі, оның 3 – і ... ... ... 3-і ... ... Сенде циркке билет бар, кімді шақырар едің?
2. Отбасымен қонаққа барғалы жатырсыңдыр. Үйде ... ... ... кім ... ... Конструктордан ойынщық үй немесе қуырщаққа көйлек тігіп жатырсың,
ісің сәтсіз көмекке кімді шақырар едің?
4. Кинога бір билетің бар, бір ... ... ... жетпейді, үйде
кім қалады?
5. Адам аяқ баспаған аралға тап болдың. Кіммен тұрар едің?
6. Саған силыққа ... лото ... Бір кісі ... кім ... ... а) ... жасын, б) семья мүшелерін,
ағалары мен қарындастарының жасын, в) баланы ... ... білу ... ... ...... жақсы болса, суретте семья мүшелері
толық болады. Қарым – қатынасы ... ... ... ... ... мынадан білуге болады:
а) суретте кім салынбаған
б)байланысы жоқ кісілер салынған мұндай тапсырмадан ауытқушылық:
1. Отбасындағы ауыр қасіреттен;
2. Аутизм (алаңдаушылық);
3. Қауіп ... ... бала мен ... ... ... ... – қатынастан
туындауы мүмкін.
Сонымен тәжірибелі – эксперимент барысында ата- аналар ... және ... ... ... ... ... берілгі
критерий көрсеткіштер арқылы анықтадық. [55,58,59]
Сұрақ – жауап әдісінің нәтижесіне қысқаша тоқталсақ: отбасында әжесі,
атасы барлар да сақталатын салт – ... 89%, ата – ... ... табу деп көрсеткендер 50%, сабаққа ... ата- ... ... жоқ 60%, ата- аналраға қойылатын сұрақтар: Салт –
дәстүр, ырым ... ... ... ғой, ... ... естиміз
56%, кітаптан оқығанмын 30%, мені халқымның салт – ... ... ... және ... ... тырысамыз 14 %. Баланың жан дүниесін
кейде түсіне алмайтын сияқтымын, одан ... ... ... жетпейді
57%. Баламды тәрбиелеуде қолданатын әдістерім: бақылау, ақыл ... ... 40%. ... ... қажет болған жағдай қолданамын 33%, т.б. сол
сияқты.
Оқушылар отбасындағы ата – аналардың хабардарлығын ... Ата – ... ... ...... ... ... «Сұрақша пікірлерін оқындар. Егер осы пікірмен келіссеңіз
олардың ... рет саны ... ... Егер келіспесеңіз – рет
санды сызыңыз. Егер сіздің таңдауыңыз қиын болса, сұрақ белгісін қойыңыз,
естерінде ... сіз ... ... көңіл – күйіңізді сипаттайсыз,
шынайы жауап беруге тырысыңыз». [55,59,60]
1. Мен ... ... ... ... жиі ... ... болады.
2. Мен сеземін, мен қалай істесемде, бәрі бір осылай болады.
3. Мен көп нәрсені істеуге үлгермеймін.
4. Менің ... ... ... ылғи мен ... болып шығамын.
5. Мен өзімді жиі дәрменсіз сезінемін.
6. Үйде маған жиі ашулануға тура ... Мен үйге ... ... ... және ... сезінемін.
8. Менің жанұйямның кейбір мүшелері мені зердесіз (топас) деп санайды.
9. Мен үйде ... ... ... бірдеңкеге алаңдаймын.
10. Менің жанұйямның мүшелерінің өзіме сын қарасын жиі ... Мен ... ... болды ма деп, үйге үрей келемін.
12. Әлі көп нәрсені жасау керек деген сезіну үйде үнемі ... ... ... ... сезінемін.
14. Үйде менде осындай жағдай, қолымды көтере алмаймын
15. Үйде ... ... ... ұстауым керек.
16. Үйге бара жатқанда, бір нәрсе жасаймын деп ... ал ... ... ... тура ... ... егер мен кетсем, ешкім оны байқамайтын сияқты.
18. Жанұялық ... ... ... ... бастаймын.
19. Менің кейбір жанұя мүшелеріне мен үшін ... ... ... ... Жиі ... ... келеді, бірақ керісінше болып шығады.
21. Біздің жаұядағы көп нәрселер ұнамайды, бірақ оны көрсетуге тырысамын.
[55,60,65]
Жауаптар үшін ... ... ... жиыны | шкалалар | мәні ... |В |5 ... |Т |5 ... |Н |6 ... | |С |14 ... ... 1 ... тең.
«В» -кінә сезімі, «Т»-үрей, «Н» - нервтік – психикалық күштену, «С»- ... ... ... - ... ... - әдістеме
Нұсқау. Сұрақша пікірлерін оқындар. Егер сіз ... ... ... ... ... және ... емес жауаптардың жоқ екенін
естеріңізде ұстаңыздар, шынайы жауап беруге тырысыңыздар әңгіме сіздердің
балаларға ... ... ... ... Мен ... ... ... бөлемін (тілектеспін).
2. Менің балам не жайында ойлайтынын бәрін ... ... ... ... ... шанайы өмірлік мәселелерге алшақ ұстау керек, егер олар оны
жараласа.
4. Баланы қатал тәртіппен ... ... ... ... адам ... ... балам, маған ұнайтын және мен керекті деп ... ... деп ... Ата – аналар балаға икемделуі керек, тек оларға талап қоя бермей.
7. Мен ... ... өте ... ... ... ... қатаң тәртіп күшті міндеуді дамытады.
9. Мен баланың құмарлықтарын бөлісемін
10. Қатал тәрбиеге кейін балалар рахмет айтады.
11. Мен бала ... ... ... ... ата – ... ... болмауы керек.
13. Баланы тәрбиелеу – жаппай ыза келтіру. [66]
Жауап үшін бланк
|Аты – жөні, тегі (шифр) ... ... ... | ... |
|1 2 3 4 5 6 7 |
|8 9 10 11 12 13 ... ... ... ... жиыны ________________ ...... ... ... ... _____________________ ... күні «____» ... 200__ж. ... ... ... дөңгелектеген жауаптарға есептеледі.
№ 1 ұпайлар жиыны былай бағаланады
|Шикі |0 |1 ... | | |
| ... ... ... ... ... ... |ен кейін ... |25% |38,7% |22% |28,8% ... |41,2% |42,5% |42,5% |45% ... |18,8% |35% |26,2% ... ... ... жеке ... қалыптастыру негізінде
респонденттердің тұлғасын қалыптастыру деңгейлерінің қорытынды нәтижесі
төмендегідей болды: ... ... ... ... ... 25%, орта ... 41,2%, ... деңгей 33,8% болса,
эксперименттен кейін жоғары деңгей 38,7%-ға жоғарылады, орта деңгей 42,5%,
төменгі деңгей 18,8% көрсетті; бақылау ... ... ... ... 22%, орта ... 42,5%, ... ... 35% болса, соңғы
көрсеткіштер жоғары ... 28,8%, орта ... 45%, ... ... 26,2%-ды
көрсетті, яғни бақылау тобында айтарлықтай өзгерістер байқалмады. Бұл
зерттеудің ғылыми болжамының дұрыстығын ... алға ... ... ... көрсетеді.
Психологиялық өлшем негізінде жеке тұлғаны ... ... ... ... ... ... 2-3 ші суреттерде сипатталды.
Жүргізілген психологиялық эксперимент балалар үйіндегі мектепалды
тобындағы тәрбиеленушілердің тұлғасын қалыптасудың ... оның ... ... ... ... біз ... бағдарлама мен
әдістемелік нұсқаудың тиімділігін дәлелдеді.
2.3 Отбасындағы қарым – қатынасты түзету.
Тәжірибелі – эксперименттік жұмыс барысында ... мен ... ата ... ... қарым – қатынастың мазмұнының ғылыми әдістемелік
негізде ... және ... ...... орнатуда ғылыми әдіс -
тәсілдердің, құралдардың, формалардың ... ... ... ... ... Отбасындағы қарым –қатынасындағы
кикілжіңді жоюға, себебін анықтауға бет бұрсақ та, кейбір ... ... жеке ... ... ... қолданылмайды.
Әйтсе де, мектеп мұғалімдері, психологтар осы кемшіліктерді ... ... ... ... қажеттілікті сезінеді. Осы қажеттіліктердің
туындауы бірнеше себептермен ... ... ... – қатынастың жеке тұлғаны әлеуметтендіру факторы ретінде
қарастырылмауы, сондықтан ата – ... осы ... ... ... ... және өз ... ... Қарым – қатынас кикілжіңін туындатушы себеп –салдардың жан – жақты
ашылмауы;
- ... ...... ... мазмұны мен жою жолдарының білім
беру жүйесіндегі ... ... мен ... ... ... ... енгізілуі; [55,59,58]
- баланы тәрбиелеуде, демек оған ықпал етуде отбасында оның жас және дербес
ерекшеліктерін ескермеу;
- Осы ... ... ... жүргізілген қалыптастыру
экспериментінің кезеңдерінде өз шешімін табады.
- Шешімін тапқан оңды ... ... ... ... әр ... ... байқалады.
Мысалы, төмендегі тақырыптар мен осы орайдағы ... ... ... ата – ... бірлесе және мектеп психологының
көмегімен «дөңгелек стол», «әңгіме - сұхбат», «пікірталас» ұйымдастырылды.
Тақырып 1.
Отбасындағы қарым – қатынас ерекшеліктері, ... ... ... арасындағы қарым – қатынас ерекше міндеттерге негізделеді.
Отбасында туыстық қарым – қатынастарға үлкен мән ... ... ... ... ... үлгі - ... беруі тиіс.
Отбасының Қоғамдық құндылығы меншікке, мұрагерлікке байланысты емес, жеке
адамның ... ... ... ... ... ... да некелік
- отбасылық қатынастың нығаюына тікелей ... оған ... ... ... ата – ... ... ... дамып
нығаяды. Отбасының негізгі құндылықтары мен міндетіне: отбасы әдет –
ғұрпын, үлгі - ... ... ... ... ерлі –
зайыптылардың сүйіспеншілігін, қиындықтарды жеңе білуін ... ... ... ... ... ... жағдай.
Отбасы – ерекше әлеуметтік институт. Оның қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... отбасының да дағдарысын
туғызады. ...... ... ... ... ... ... бұлардың барлығы отбасы ... ... ... ... тигізеді.Отбасылық психологиялық оңды ахуал
– татулық пен тыныштық, жайдары ... ...... оның ... ... ойға ... ... өрге басып, мақсаттарының жүзеге
асуының кепілі. ... ... өмір ... дамуының ерекше жағдайларына
мыналар жатады:
- әлеуметтік, ұлттық ... өмір сүру ... ... жағдайы;
- отбасы мүшелерінің білімі мен мәдени дәрежесі;
- ұстанатын әдет – ғұрпы;
- экологиялық негізі;
Тақырып 3. ... жеке адам ... ... - ... тіршілік иесі. Осыдан адамның басқалар алдындағы, қоғам
алдындағы, табиғат алдындағы жауапкершілігі, міндет – парызы келіп ... жеке ... үш ... ... ... ... адам ... не алғысы келеді, ол неге ұмтылады? (бағыты)
Жеке адам не істей алады? (Бір жұмысқа деген ыетасы)
Жеке адам дегеніміз кім?
Адам, жеке адам ... ... әрі жан- ... ... оқушыларға жан-
жақты мағлұмат бере отырып, өзара салыстыру, әрі жеке ... ... ... ... ... Адам жан дүниесінің күрделі ... ... үшін ... ... ... ... ... қарауымыз керек.
Адамның жан сыры, ғылыми тілмен айтқанда, оның психикасын бір- ... ... үш ... ... ... Олар ... ... яғни жан
қуаттары, екінші бір тобы- психикалық немесе қалып, ал соңғысы, ... дара ... ... ... ... ... ... кейіп қалып- бұл адамның түрлі көңіл- күйінің ... ... ... ... белсенділік, т.б.) бірқатар
тұрақты белгілері.
2. Адамның негізгі жан ... ... ... ... ... мидағы түрлі деңгейіндегі бейнелері болып табылады.
3. Психикалық қасиет немесе адамның жеке дара өзгешіліктері- бұл
адамды ... бір ... ... ... ... ең ... ... бір сыдырғы ерекшеліктері, бұған әрбір адамның мінезі мен
темпераменті, қабілеті мен ... ... мен ... ... қызығушылығы жатады. [66,69]
Тақырып 4.
Адам, қоғам және отбасы. Адамның қоғам және отьасымен қарым- қатынасы.
Адамның жан- дүниесінің ойдағыдый қалыптасуы оның ... іс- ... ... ... ... Адам ... келгеннен бастап қоғамда
немесе белгілі бір отбасында өмір ... ... ... адам ... ... немесе отбасы мүшесі болғандықтан, ол сол ортада дамиды, ой- өрісі
кеңейеді, еңбек етуге үйренеді, ал ... өз ... ... ... ... жан ... жан- жақты дамып жетілуі мен ойдағыдай
өмір сүруі үшін бірлесіп тірлік ... де ... зор. ... ... ... ... жете ... Басқалармен бірлесе әрекеттесіп өмір ... ... ... ... топ, ... ... ғана ... қолтық
араласып жүріп өз мүмкіндігін көрсете ... Адам ... ... ... тыс өмір сүре ... ... оның ... ... ... ... жасау үрдісінде ғана қалыптасады,
қоғамдық тәрбие арқылы адам белгілі мазмұнға ие болады. ... ... ... дамуымен байланысты. Қоғамнан, әлеуметтен, отбасынан ... ... ... ... ... 6. Неке және ... ... дайындық дегеніміз не?
Жеткіншектерге неке дегеніміз не екендігі туралы қысқашы мағлұмат
беру. Неке мен отбасы арасындағы ... ... заң ... ... ер мен ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз-
махаббат, достық өзара құрмет сезімін біріктірген, ортақ шаруашылық ұстап
бір- біріне материалдық және ... ... бола ... ер мен ... ... ... ... болуы үшін ерлі- ... ... ... роль атқарады. Некелесу- некенің құқықтық ... үй ... ... ... даярлықтың болуы, үй ішінде
тіршілікке қажетті тұрмыстық дағдыларды игеру, өмірге ... ... ... ... жас ... ... ... жағынан дайын болуы
керек.
Сондай - ақ ... ... ... ... ... ... арналған коррекциялық бағдарлама»
ұсынылып, оқу жылы барысында жүзеге асырылып, оңды ... ... ... - ... дамытуға арналған коррекциялық
бағдарлама.
Бағдарлама мақсаты: ата- аналар мен балалардың арасындағы
жағымсыз ... ... жою, ата- ... мен балалардың
жағымды қатынастарын қалыптастыру.
Коррекция міндеттері:
1. Баладағы жағымды қарым- қатынасты жетілдіру.
2. Балалар қажеттіліктері мен мүмкіндіктері туралы ... ... ... ... ... жою.
4. Баламен қарым- қатынастың тиімді жолдарын қалыптастыру.
Коррекция нысандары:
1. Отбасындағы жеке өзара қатынастар.
2. Балаға авторитарлық қысым көрсету.
3. Ата- аналардың бала мәселелеріне ... ... ... тыс ... ... ... ... қарым- қатынас қалыптасқан отбасылар.
Бағдарлама мазмұны
Блок I. «Отбасындағы жеке өзара қатынастар»
Сабақ ... ... бір- ... ... және ... ... оның жеке ... қарсыласуын жою, оларды рольдік
ойындарға даярлау.
1. Жүргізуші ата- аналарды ... ... ... негізгі
ережелерімен (бір- бірін тікелей бағалаудан аулақ болу, бір- біріне
атымен және «сен» деп қарым- қатынас ... өз ойын және ... ... ... Әр ата- ана ... осы ... қатысудағы мақсатын, өзі туралы және
өзінің қиыншылықтары, мәселелері, сұраныстары ... ... ... ... ... қадамы жасалады.
3. Психологиялық жаттығулар («допты лақтырк», «қардың ұшқындауы»,
«суды шашу», «шеңбер ... ... ... ... ... ... сезімі» және т.б.
бейнелеу).
4. Өз атын және балаларының атын ... ... ... дөрекі)
драматизация элементімен айтып көрсету.
5. Топтық қоштасу рәсімін ойластыру (өзінің топқа жататын ... ... ... ... жеке ... ... өзгеруіне.
психологиялық өзара әрекеттер жүйесін бағдарлау. [68,69,71]
1. Топтық пікірталастардың негізгі ... ... ... ... ... қатысудың жеке мақсаты; топтардың мақсаты; бір- бірі
туралы алғашқы әсерлер ... ... ... ... әр ... ... Топтың бірлігі және байланыстар көмегімен ... ... емес ... тәсілдер («қараңғыда қозғалу»,
рольдік ойыны)
3. Топтық пікірталас әдісімен «Ата- ... күту ... ... ... ... қорқынышы болады» тақырыбын талқылау.
Топтық пікірталас әдісі ата- аналардың психо- ... ... ... оның жеке ... ... ... тәрбиенің жеке түрлерін қалыптастыруға
мүмкіндік береді.
Қорытынды: балалардың ішкі жеке ... ... ... ... мәселелерін ата- аналар мен психологтық түсінудегі
келісімдері. [77,75,79]
4. Топтық қоштасу рәсімдері.
Сабақ 3.
Мақсаты: қалыптасып қалған ішкі ... ... ... ... қалыптастыру.
1. Сезімдермен алмасу.
2. Топтық пікіриалас әдісімен «Отбасындағы балалармен қарым- қатынас
ерекшеліктері». ... ... ... ара- ... ... ... ... келіспеушіліктеріміз. Ата- аналар мен балалар
арасындағы отбасылық келіспеушіліктері ... ... ... ... ... ... Ата- аналардың баламен өзара
әрекеті жазылады. Баланың ролін ата- ана ойнайды, ойын біткен ... бәрі ... ... және оған ... ... ... Топтық қоштасу рәсімдері.
Сабақ 4.
Мақсаты: ата- ана бала қарым- қатынасының жаңа тәсілдерін
бекіту, өзара әрекеттің жаңа әр ... ... ... ... Сабақтан алған әсерлерімен, ата- ана бала қатынасындағы өзгерістер
туралы- ішкі сезімдермен алмасу.
2. Жаттығу «Өтіну және талап».
Рөл ойнауға келісетін, өз серіктесіңізбен ... бір ... ... етіп ... оған ... ... тұрғанда не сезіндіңіз?
Серіктесіңіздің не сезініп тұрғанын анықтаңыз.
Енді өз сезіміңізді көрсете отырып, одан бір нәрсе ... ... ... баланың рөлінде болады)
3. «Өмірдегі жоқ аңдар түріндегі ата- аналар» ... ... ... ... ... ІІ. «Балаға авторитарлық қысым көрсету».
Сабақ 1.
Мақсаты: топтарды бір- біріне ... және ... ... оның жеке ... қарсыласуын жою, оларды рольдік
ойындарға даярлау.
1. Ата- аналар топтарындағы міндеттерді талқылау.
2. Ата- аналардың өзі және ... ... ... түсініктері.
3. Топ психологиялық жаттығуларды орындайды ... ... ... ... ... ... ... беру).
4. Өз атын және балаларының атын (көңілді, дөрекі) айту.
5. Топтық қоштасу рәсімдерін ... ... ... ... жеке ... ... өзгеруіне
психологиялық өзара әрекеттер жүйесін бағдарлау.
1. Топтық пікірталастың негізгі тақырыптары: бірінші сабақтан ... ... ... жеке ... ... ... Бір- ... алғашқы әсерлерді қалыптастыру («ассоциация» техникасы).
2. «Көзге қарау» (кейбір ішкі жеке және өзара мәселелер диагностикасы)-
психогимнастикалық тәсілдір (вербальды емес ... ... ... ... ... ... ата- аналарға ... ... ... ... ... рәсімдері.
Сабақ 4.
Мақсаты: Баламен қарым- қатынастың жаңа бағытын өңдеу.
1. Психогимнастикалық жаттығулар (қысымшылық- ... ... ... ... тұрады.
2. Жаттығу «отырғандар және тұрғандар» (бәрі үшін). Біреуі отырады,
екіншісі түрегеліп тұрады. Осы ... ... ... керек.
Біраздан кейіп орындармен алмасу керек. Содан кейін өз сезімдерімен
алмасу керек.
3. Топ мүшелері психологпен бірге, сол сәттегі жағдайдан шығу жолдарын
іздестіреді.
4. ... ... ... ІІІ. ... ... бала мәселесіне немқұрайдылығы».
Сабақ 1.
Мақсаты: топ мүшелерін бір- біріне жақындату және белсендіру.
1. Ата- аналар топтарына міндеттерін түсіндіру. Топтың ... ... ... Ата- ... ... ... шеңберінде өздерін ұстауы, өзінің
атын, бір ерекшелік бойынша айту, мысалы: Айнұр- ақкөңіл (екі сөз
де бір ... ... ... Топ ... ... ... жаттығулар топты бір-
біріне жақындатуға және белсендіруге бағытталған («допты ... ... ... ... тұр бәрі бір ... ... беру» т.б. бейнелеу).
4. Өз атын және балаларының атын (көңілді, дөрекі) айту.
5. «Бала мәселелері, ата- ана ... ... ... ... ... ... 2.
Мақсаты: ата- аналардың психо- педагогикалық сауаттылығын
жетілдіру.
1. Топтық пікірталастың негізгі ... ... ... ... Бір- бірі ... алғашқы әсерлері өңделеді, топтар
психологиялық жаттығулар орындайды («ағашты», ... ... ... ... ... қарсы сабырлылық»
тықырыбын талқылау. Сабырлылық- ол сенім, немқұрайлылық- ол
сенімсіздік. [77,78,79]
3. ... ... ... ... ... және оның ... ... қаламдар, «бала сезімін қабылдау» жаттығуына
нұсқау, жауап кілттері.
1. Өткен сабақтан алған әсерлер. Ішкі сезімдермен ... ... ... ... ... бір ... істерін есте сақтау
және оны қайталау.
3. «Бала сезімін қабылдау» ... ... оның ... ... ... ... ... рәсімі.
Сабақ 4.
Мақсаты: ата- аналардың ... ... ... ... ... ... жаңа ... бекіту.
1. Ішкі сезімдермен алмасу. Топтан не алғандары туралы әңгімелесу.
2. «Отбасының суреті» тестінің нәтижесін талқылау.
3. Рольдік ойындар. Ойынды талқылау.
4. ... ... ... ... ... ... ... көз алдарыңызға
елестетіңіздер. Сіздер үйлеріңізге қайтып ... ... ... ... ойлаңыз. Біраз уақыттан соң көзіңізді ашыңыз және сол
туралы айтыңыз.
5. Топтық қоштасу рәсімі.
Блок IY. «Балаға шамадан тыс қамқорлық ... ... топ ... бір- ... ... және белсендіру
қысымды азайту, жеке мүшелердің қарсыласуын жою, оларды рольдік ойындарға
даярлау. [77,78,80]
1. Ата- аналар топтарының ... ... ... ... негізгі ережелері мен оған қатысушыларды таныстырады.
2. Ата- ... ... ... ... өзін және ... мен мәселелерін елестетуі. Өз атын айтады, ... бір ... ... ... ... ... орындау («резина ойыншықты», «қол
шапалақтарды шеңбер бойымен беру», ... ... ... бейнелеу).
4. Өз баласының жақсы жақтарын көрсету.
5. Топтық қоштасу рәсімі.
Сабақ 2.
Мақсаты: ата- аналар біліктілігін дамыту.
1. Топтық пікірталастың негізгі ... ... ... ... емес ... ... «Орталық» ойын (кім өзін орталықта қалай сезінеді?).
3. Топтық пікірталас ... ... ... төрт ... ... ... ... Топтық қоштасу рәсімдері.
Сабақ 3.
Мақсаты: ата- аналардың өзін- өзі бағалауын жетілдіру.
1. Көзбен ... ... ... ... ... ... Ата- аналар балаға жылы жзбен көбірек қараған ... ... ... ... ... түседі.
Егер біз басқаларға үнемі сүйіспеншілікпен қарасақ, бала да ... ... ... ... ... біз басқаға дұрыс қарамасақ, бала да дәл солай үйренеді.
Тапсырма: балаға жылы жүзбен қарау (топтағы серіктесіне)
2. Физикалық байланыс- қарым- ... ең ... ... Ол ... ... сүісіп керегі жоқ, қолдарын тигізсе, иықтан құшақтаса,
басынан сипаса және т.б. жеткілікті. ... ... ... теңдігін бекітеді.
Тапсырма: кез- келген физикалық байланысты қолдану арқылы балаға өз
сүйіспеншілігін беру (топта ... Аса ... ... ... ... ... Басқалардың арасында балаға ерекше назар аудару.
4. Тәртіптілік. Ситуацияларды талқылау.
Үйге тапсырма: кітап оқуға ұсыну.
Сабақ ... мен ата- ... ... ... видеофильмдерді
бірігіп көру. Содан кейін оны топтық талқылау.
Үйге тапсырма: «Мен ата- ана ... ... ... ... ... ... ... шығармаларды талқылау, содан кейін «Талапқа ... ана ол ... ... ... ... ... ... ата- ананың портретін жасау. Талқылаудан соң ... ... ... ... ... ... ... бағытталған.
Үйге тапсырма: бос уақытты баламен өткізу, ондағы алған сезімдерін
жазу. [77,79,75]
Сабақ 6.
Бос уақытта балалармен бірге.
Топ мүшелері ... ... бос ... ... ... ... ... қатынастарын талқылайды.
Үйге тапсырма: «Менің баламның портреті» тақырыбына шығарма жазу.
Сабақ 7.
Ата- аналардың өз балалары туралы жазған шығармаларын ... ... ... ... ... тұлғааралық қарым – қатынасты түзетудің тәсілдері
 Отбасы – адамның эмоциясы, күйзелісі, көзқарасы мен қатынасымен байланысты
емес, ол – ерекше феномен. С.И. ... (1998) ... ... феноменінде
құрылымдық өріс ерлі – зайыптылар және ата – ана мен бала қатынасы ... ... ... ... ... оны қоғамдық өмірге жетелейді. Бала
қай жас ерекшелік кезеңінде болмасын, ол әрдайым отбасының яғни ата ... ... ... етеді. Зерттеулер көрсеткендей, отбасының қолдауы
және баласын қабылдауы көп жағдайда олардың жалпы өзін – өзі ... ... ... ата – ... ... ... қойып, жылылық
танытуы, олардың болашақта жағымды өзін – өзі бағалауын қалыптастырады. ... ... ... негативті қарым – қатынасы кері ... ... ... ... бір нүктеге топтастырып, тәуекелге баруға қорқады,
жарыстарға қатысудан ... ... және ... сонымен қатар
мазасыздық деңгейі жоғары болады. Отбасында ... ... ... ... маңызы зор. Мектеп психологтарына, ата – аналарға, тәрбиешілерге
отбасында тұлғааралық ...... ... арналған
психокоррекциялық жаттығулар ұсынып отырмыз.
Тренингтің ... ... ... ... ... және қабылдау;
жыныстық – рөлдік идендификация, қарама – қарсы ... ... ... ... ... ...... отбасының болашағы жайлы
түсінік қалыптастыру. Тренинг барысында қатысушылар келесілерді ... ... өз ... ... ... ... ... дағдыларын
жетілдіру;
• өзіндік сананы арттыру;
• отбасының жүйелік табиғатын ... ... ... ... динамикасы туралы түсінік алу;
• өз отбасыларындағы қатынас динамикасы жайлы түсініктерін жетілдіру;
• өз отбасындағы бұрын ескермеген қарым – қатынас ерекшеліктерін ... ... және ... ... ... мүсіні» жаттығуы
Жаттығудың шарты бойынша қажетті құралдармен жабдықталған арнайы бөлмеде
өткізген жөн. Әр ... ... ... айналады. Ол өз отбасының
бейнесін «жанды мүсін» үлгісінде жасайды. Бұл үшін ол қатысушылар ... ... өзі ... ... ... ... ретінде мүсінші
өзінің рөліндегі басқа адамды да таңдайды. Егер отбасы мүшелері қатысушылар
санынан көп болса, мүсінші өзі рөлін өзі ... ... ... ... өзінің жұмысын талдайды. Неліктен отбасы мүшелері осылай орналасты?
Бұдан кейін жетекші мүсіншіге отбасын өзі ... ... ... ... ұсынылады.
«Отбасы оқиғалары» жаттығуы
Жаттығуды орындау үшін үлкен қағаз парақтары және түрлі – түсті қарындаштар
қажет болады. ... ... ... ... ... де, екі отбасылық
естеліктің суретін салады. Жағымды және жағымсыз құбылыстардың бір ... ... ... ... ... ... ... кейін, әр
қатысушы топқа өз суретін көрсетеді де, салынған оқиғаны түсіндіріп береді.
 «Менің отбасым қазір және болашақта» ... осы ... екі ... ... ұсынылады. Коллажбен жұмыс
істеу картонның үлкен парақтары немесе ватман және түрлі ... ... ... газеттер, журналдар, ашық хаттар, жарнамалық қағаздар, ескі кітаптар.
Әдетте жеткіншектерге коллаж жасаған ұнайды, бірақ ... ... ... ... ... өзін жалғыз сезінуі мүмкін. Тек өзі ғана
отбасын белгілейтіндей болып көрінеді. Бұл жағдайда ... ... ... оның назарын басқа жақын адамдарына аударуға ұмтылу қажет.
Коллаж: жасап болғаннан кейін қатысушылар өз жұмыстары жайлы ... ... ... тағы бір ... ... алады. «Біздің отбасы»
тақырыбында жаттығу барысында құрылған ... ... ... ... ... ... басы – тал бесік
Мақсаты:
А) Бала тәрбиесінде ата-ана мен ұстаздың жауапкершілігін  ... ... қиын бала ... үшін ... мен ... арасында  үйлесімді
жұмысты жолға қою.
Міндеттері :
-  Ата – аналардың бала тәрбиесіндегі     ... ... ... ... ... ... кеңейту.
-Ата – аналар  бір-бірімен  тәжірбие алмасу  арқылы   баланы тәрбиелеу .
Жүргізу орны:  ... ... ... ... кең ... бөлме
Әдістер: топтық  пікірталас, ойын  әдістері , медитациялық техникалар
Көрнекілігі: Интерактивті тақта,түрлі-түсті бояулар, доп ,жұмсақ ... ,
4 ... ... ... ... ... плакаттар, Нақыл
сөздер. Жағдаяттар
Ұйымдастыру кезеңі   Ата- аналар  3- топқа бөлінеді . ... ... ... ... жоралғысы. «Тілек»
Сәлемдесу мақсаты: Топта қалыпты жағдай қалыптастыру үшін  жағымды климат
тудыру. ... ... ... ... ... Ол бір қатысушыға
допты лақтырады да бір нәрсе тілейді.
Мысалы: «Жанар ... ... ... ... адам ... ... ... келсе, соған допты лақтырады тілек әрбір қатысушыға
айтылады. Осындай жаттығулар қатысушылардың көңіл-күйін көтеріп,
бір-бірін сергітіп тастайды.
 
Кіріспе ... ... ең ... көз ...... ...... Оның бойындағы ... ... ... ... мектепте, әлеуметтік ортада нәрленеді, толысып, әрленеді. «Бала
нені білсе ... ...... соны ... ... ... ... қаншама мән-мағына жатыр. «Бала істеген жауыздықтың жазасын
тәрбиешісі көрсін» деген Иран ... де соны ... Бұл ... де ... рөлі зор. ... ... ... мен мектептегі
тәрбие бір-бірімен тығыз байланысты. Баланың басты ұстазы -  ... ... ... ... ... іс алға ... Ата-ана
мұғалімге көмекші. Сенімді тірек болса, мұғалімде сондай болуы керек. Екі
жақты байланыс нығайғанда ғана барлық күрделі мәселелердің ... ... ... бала ... ... осы ... ... салиқалы пікір алысайық.
І.Ой қозғау.
Ата-аналарға сұрақ:
 
Ұстаздарға  сұрақ:
 
Оқушыларға  сұрақ:
1.  Білім алуда саған жауапты кім деп ойлайсың?
 
Осы сұрақтарға жауап алынып, қорытынды ... ... ... шығу.
 
Ата-аналарға:
 
Ұстаздарға:
 
Оқушыға:
 
Ү. Рефлексия / шығу парағын толдыру/ «Ой түйін» (бағалау).
Енді ең соңғы ... ой ... деп ... Бұл ... ... берілген
шығу параққа   ой – ... және ... ... ... ... ... ... не білдіңіз соны жазып шығасыздар.
Әр топтағы мұғалімдер шығу ... ... ... өз ойын ... ... ... тақырыпты бағалайды.
Қорытынды.
Қадірлі ата-ана «Отбасында берілген тәрбие жігеріңді құм қылып, ... ... ... жастайынан түзу тәрбие бер » деп, ата-бабамыз
айтқандай, бала тәрбиесіне ... ... ... ... ... мол, білімді, саналы ұрпағын тәрбиелейік.  Егер ата-ана ... ... ... байланыста болса, балаларға  бірдей талап қойып отырса,
тәуелсіз еліміздің ... ... ... ... болып шығары сөзсіз.
 
Қорытынды
Жеке тұлғаның, адамның жан-дүниесін тәрбиелейтін ілімі – халық
педагогикасы ... ... ... ... теориялық-
әдістемелік негіздерін айқындауда зерттеу жұмыстарының нәтижелері
төмендегідей тұжырымдар жасауға ... ... ... ... ... ... ... психологиялық,
әдістемелік еңбектерге талдау жасай келе, зерттеу нысанасының бүгінгі күнгі
қойылысы, жай-күйі ... ... ... ... тұлғасын қалыптастыруды ғылыми-педагогикалық тұрғыдан
негіздеуге және әдістемелік жағынан қамтамасыз ... қол ... Жеке ... ... ... ... ... отандық ұлы ғұламалар мен ағартушылар, психолог-ғалымдардың құнды
ой-пікірлері және шетелдік, ТМД елдерінің ... ... ... бойынша зерделеніп, тұлғаның қалыптасуына әсер ететін, ... ...... ... дәлелденді. Отбасы анықтамаларына сүйене
отырып, респонденттердің тұлғасын қалыптастырудың бағыт-бағдары айқындалды.
Балалардың дамуында ... ... ... ... оны ... ... ... «Жеке тұлға», «тұлға» анықтамаларын басшылыққа ала ... ... ... ... ... негізінде, зерттеу болжамына байланысты «тұлға»
ұғымының мәні нақтыланды. Аталған анықтамаға сүйене келіп, респонденттердің
тұлғасын қалыптастырудың өлшемдері мен ... ... ... жеке ... ... моделін жасадық, отбасы негізінде
тұлғаны қалыптастырудың жоғары, орта, төмен деңгейлері анықталды.
Қазақстанның әлемдегі мейлінше ... ... 50 ... кіру ... ... ... беру ... қайта құру, тәрбиелеу
мен білім беру мазмұнын жаңарту, жас ... жаңа ... ... ... ... ... орай ... күнге дейін
қолданыста болған бағдарламалар мен ... ... ... ... ... мен кемшіліктері сараланып, балалар
үйіндегі оқу-әдістемелік құралдарда отбасы материалдарының қамтылу ... ... ... ... сәйкес «Отбасында оқыту және
тәрбиелеу» бағдарламасы әдістемелік ... ... ... жүйесі материалдарын пайдалану арқылы тұлғаны қалыптастырудың
әдіс-тәсілдерін айқындауда:
- ... ... ... ... ... ... кезеңдеріндегі іс-әрекет барысы зерттеу әдістеріне сәйкес ... ... ... және ... ... сандық,
сапалық көрсеткіштері эксперимент және бақылау топтарында ... ... ... ... ... ... ... және тәрбиелеу»
бағдарламасының мазмұны мен ... ... ... ... Арнайы жүргізілген сабақтар мен психологиялық ойын-жаттығулар,
тренингтер педагогикалық жағдаяттар, ұлттық ойындар, қолөнер туындыларын
пайдалану, ауыз ... ... мен ... ... ... ... зерттеу барысындағы тәжірибелік жұмыстардың қорытынды нәтижесі
болады деп ой түйіндейміз.
Алынған қорытындылар негізінде ... ... ... ... ... жүйесі оқу-тәрбие жұмыстарының мазмұны мен ... ... ... жетілдіруді қажет етеді;
- Отбасы жүйесі оқу-тәрбие үдерісінде жаңа психологиялық технологияларды
тиімді пайдалану керек;
- Отбасы ... ... ... ... қасиеттерін
қалыптастыруда жеке тұлға материалдарын міндетті ... және ... ... ... тәрбиелеу мен білім беру жұмыстарын жетілдіру, жаңа
психологиялық ... ... ... респонденттердің тұлғалық
әлеуметтік қасиеттерін қалыптастыруды шешуге бағытталған ... ... ... ... ... әдебиеттер
1. Назарбаев Н.Ә. «Қазақстан- 2030». Барлық Қазақстандықтардың өсіп -
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл- ... ... Ел ... халқына жолдауы. Алматы- 1998-7бет.
2. Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. Алматы-1996-290бет.
3. Ушинский К.Д. Избранные педагогические соч. В.2-х ... М., ... ... П.Ф. Семейное воспитание ребенка и его значение. Москва, 1991-
391стр.
5. Халықтық педагогтардың ... ... ... ой ... ... ... // Наурызға шашу. – Талдықорған: Офсет, 1996. –127
б.
6. Сенсорлық тәрбие // Отбасы және балабақша. - 1998. - №7-8. - ... Жеке ... ... инновациялық әдіс-тәсілдер
//Университеттік білім: ... ... ... VI ... ... ... – Астана, 2005. - Б. 169-171.
8. Әлеуметтік тұлғаның қалыптасуының теориялық ... ... ... ... аумақтардағы инновациялық білім беру мен әлеуметтік-
мәдени саясат: тәжірибе, мәселелер мен перспективалар: халықаралық
ғылыми-теориялық конференция ...... 2005. - Б. ... Абай ... – жеке ... ... негізі // Абай мұрасы тілдік
өрістің негізі: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары.
– Алматы, 2005. - Б. 309-314.
10. Халық педагогикасындағы жеке ... ... ... ...... - 2005. - №3. - Б. 258-262.
11. Тұлға мәселесі этнопедагогиканың ... ... ... ... жас ... ... және ... ізденістері: мемлекетаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Алматы, 2006. - Б. 112-114. (Г.Ж.Меңлібековамен
авторлық ... ... жеке ... және оның кәсіби мәдениетін
қалыптастыру //ХХІ ... ... ... даму ... ... конференция материалдары. 2 том. -
Алматы, 2006. -Б. 302-309.
13. Ғұлама – ... ... жеке ... ... // ... – 2006. ... - Б. 40- ... Крупская Н.К. Избр. Сочин. М., 1983.
15. Макаренко А.С. Таңд. ... А., ... ... В.А. Ата- ана ... ... ... ... С., Лиасова А. Отбасы тәрбиесіндегі қателіктер //Өзіндік
таным. №1, 2004, 8-9 беттер.
18. Бейсенбіқызы К. Ерлі- зайыптылардың ажырасуының бала ... ... және ... №2, 2002, 6-14 ... ... Л.И. ... и ... воспитания. М., 2002-480 с.
20. Майғаранова Ш. ... ... ... дамытудың кейбір қырлары.
//Бастауыш мектеп, 2002, №1, 38-39бет.
21. Андақұлова К. Ата- аналармен жұмыс жүргізейік. А. ... ... А.А. ... ... М., ... ... М.И. ... из неблогополучной семьи. Записки детского
психиатра. М., 1988.
24. Шибутани Т. Социальная психология. Пер. С ... ... на- ... ... Р. Искусство общения. Пер.с нем. М., 1992.
26. Ғабдулин А. Ата- аналарға тәрбие туралы кеңес. А., 1966.
27. Оразбекова К.А. ... ... А., ... ... А.В. ... и ... ... М., 1991.
29. Табылдиев Ә. Семьядағы тәрбие. // Бастауыш мектеп. 28 қараша, ... А., ... ... М.И. Беседы о детской психиатрии. М., 1992., 255с.
31. Буянов М.И. Ребенку нужна родительская любовь. М., ... ... Л.С. ... ... М., ... ... ... Г.Н. Основы психокррекции. М., 2002-680 с.
34. Дьяченко М.И., ... Л.А. ... ... ... Харвест, 2004-576 с.
35. Афанасьева Т.М. Семья. М., 1988-285 ... ... Т.П. Мир ... М., ... Кон И.С. ... ... возраста-М., 1979.
38. Рабочая книга школбного психолога. М., 1991-303 с.
39. Семья в ... ... // Под ред. А.А. ... М., 1989.
40. Гаврилова Т.П. Учитель и семья школьника М., 1988.
41. Сералина Г. Ата- ... жан- ... ... ... // ... №2, 2004. 21 ... ... И.З. Школа, ученик, семья: грани успешного сотрудничества. //
Сынып жетекшісі, №2, 2003, 4-11с.
43. Зимина И. Неуспешное ... ... ... ... 179с.
44. Верщинин В. Робинзоны и пятницы в семье со ... ... ... №7, 20026 ... Жазылбекова Г. Психологиялық қарым- қатынас. // Бастауыш білім. 6-9
бет.
46. Ж.Әбиев, С.Бабиев, А.Қударова, «Педагогика» Алматы- 2004жыл.
47. Н.Д.Хмель ... ... ... ... ... ... С.В ... Ж.К Оңалбеков «Жалпы педагогика» Алматы- 2005.
Бастауыш мектеп №16 -2004.
49. Дүйсенбекова Шолпан «Педагогика» ... 2004 ... ... Бейсенбаева «Тәрбиенің жалпы әдістері» Алматы- 1991
51. Айғабылова «Бала мінезінің қалыптасуы және оны ... ... ... Қ.С. ... ... ... ... 1984.
53. Иьина Т. «Педагогика» Москва- 1984.
54. Ж.Б Қоянбаев «Педагогика» ... ... ... «Қазақтың дүниетанымы» Алматы- 1989.
56. Е. Әбдеразақов «Адамгершілік имандылық тәрбиесі» Шымкент -1994.
57. Ж. Қоянбаев, Р. ... ... ... ... С. Ұзақбаева «Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі»
Алматы- 1990.
59. Н. ... ... ... ... Азаров Ю.П Семейная педагогика М.,1985
53. Буленкова Н. ... – это ... // ... ... ... ... К. ПАроблемы суружеского благополучия М., 1988
55. Бала құқығы туралы конвенция. 1989. 20 қараша.
56. Қазақстан Республикасының Конституциясы «Неке және ... ... ... ... Республикасының «Білім беру туралы» заңы. 07.06.1999.
58. Хмель Н.Д. Жалпы білім беретін мектептегі педагогикалық процесс. А.,
2002.
59. Кондратьева О.В., С.В. Кондратьев ... ... М., ... ... Т. ... және коллектив. А., 1985.
61. Щукина Г.И. Активизация познавательной деятельности учащихся в
учебном процессе. М., ... Ю.А. ... ... ... в ... ... Сов. педагогика.1977.№9. с.8.
63.Ушинский К.Д. Педагогические сочинения. том 6. М., 1989.
64.Педагогика ... ... А., ... ... М.Г. ... труда диретора школы. М., 1971.
66. Самоделкин В.К. Рационализация управленческого ... в ... ... ... ... ... ... 2000.
68. Новикова Л.И. Педагогика детского коллектива.
69. Кан – Калик В.А. Педагогическая деятельность творческий ... ... ... ... дня: ... управления. Под. ред. Э.Г. Костяшкина.
М., 1982.
71. Соковнин В.М. О ... ... ... ... ... ... Ш. Баланы отбасында рухани дамытудың кейбір қырлары.
//Бастауыш ... 2002, №1, 38-39 ... ... К. Ата – ... ... ... А., 1999.
74. Диханова Р. Баланың ұстауы ата – ана. // Тәрбие құралы, 2002. ... ... ... М.Б. ... өмір салтын және қалыптастыру //
Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар, 2004. №1. 3-8 ... ... А.С. Ата – ... ... А., ... ... В.А. Ата – ана педагогикасы. А., 1983.
78. Бидақамова А. Тәрбие саласындағы сынып ... ... ... ... 2004, №3, 35-38 беттер.
79. Буянов М.И. Ребенок из неблагополучной семьи. записки детского
психиатора. М., 1988.
80. Ұлағат ... ... 2002 –2005 ... Қазақстан мектебі журналының сериялары. 1998. №9.
82. Андреева Г.М. Социальная психология. М., 1998.
83. Леонтьев А.А. ... ... М., ... ... Т. ... ... Пер. с анг. Ростов на Дону,
1998.
85. Шмидт Р. ... ... Пер. с нем. – М., ... Ладанов И.Д. Психология управления рыночными структурами:
Преобразующее ... М., ... ... А. Ата – ... тәрбие туралы кеңес. А., 1966.
88. Оразбекова К.А. Отбасы психологиясы. А., 1997.
-----------------------
Отбасының танымдық функциясы
Дүниетанымдық функция
Әлеуметтік ... ... ... жеке тұлғаның адамгершілік қатынас
мазмұнына және ... ... ... ... ... ... қолдана отырып қоғамдық өмірдің міндеттерін
шешуде қоғамдық идеалды қалыптастыруды, болып жатқан ... ... ... ... қарым- қатынас процесінде жеке тұлғаның жағымды- рухани
әлеуетін жасауға және ... ... ... береді. Өзін жеке тұлға
ретінде жетілдіреді, халықтың ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғалық қалыптасуында, өзіндік санасының дамуында жүзеге
асады. Отбасы ... ... ... ар- ұят, намыс тағы
басқаға тәрбиелейді.
Тәрбиелік функция
Адамдар арасындағы мазмұндық қатынасты белгілейді. Мінез-құлыққа отбасының
ерекше ... ... ... ... ... қоғамдағы қатынасты басқаруды
қамтамасыздандырады.
Отбасының реттеуші функциясы
Коммунативтік функция
Адамның қарым- ... ... оның ... ... ... ізгілендіреді; қарым- қатынастың мүмкіндігінше барлық сала үшін
нанымды болуын ескереді.
Отбасының интегративтік функциясы
Отбасы ... ... ... ... діни және ... да
сенімдеріне қарамастан біріктіреді, өйткені ол ... ... ... барлық жеке адамға бірдей талап қояды. Ешбір құбылыс осылай
әртүрлі адамдардың басын біріктіре де оларда ... ... ... ... алмайды.
Отбасы тәрбиесінің жүйесі
Мақсаты – баланы бақытты болуға үйрету
Отбасы
тәрбиесінің
міндеттері
Оларды ер ... ... ... ... ... сай әлеуметтендіру
Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру
Салауаттылығын қалыптастыру
Еңбекке баулу
Өнер-білім үйрету
Табиғатты
қорғауға баулу
Отбасы тәрбиесінің тұжырымдамалық идеялары
Отбасы тәрбиесіне әсер етуші факторлар
Отбасы ... ... ... ... тендік
(Қорқыт)
- отбасы тәрбиесінің ізгіліктілігі
(Әл-Фараби)
- отбасы тәрбиесіндегі ұрпақтар сабақтастығы
(Ж.Баласағұн)
- ... ... ... ... ... тәрбиенің дінмен байланыстылығы
(Қ.Йассауи)
- генетикалық
- отбасы ортасы
- білім
- әлеуметтік орта
(-көршімен тату болу, -достарының жақсы болуы,
-келген қонақтар өнегесі).
- ... ... ... жас және дара ... ... ... тәрбиесінің халықтығы
- үлкенге құрмет
- тәрбиенің ізгіліктілігі
- тұлғалық бағыттылығы
Отбасы тәрбиесінің мазмұны
Отбасы тәрбиесінің әдіс-тәсілдері
Отбасы тәрбиесінің ... ... ... ... топтық
- халықтық
- сұхбат әңгіме
- жаттығу
- орта шаманы табу
- тезге салып түзету
- үлгі-өнеге
- ой тастау немесе ой салу
- ... ... ... мадақтау, ынталандыру
- ырымдау, тыйым салу
- бата беру
- еңбек
- тіл
- ата-ана өнегесі
- табиғат
- өнер
- ырымдар мен тыйымдар
- жырлар, термелер
- ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындар
- дін
Нәтижесі – тұлғаның кемелденуі
Мақсаты
Психологиялық өлшем негізінде жеке тұлғаны қалыптастыру
Психологиялық өлшем негізінде жеке тұлғаны қалыптастыру
қалыптастырудың ... ... ... ... ... зерттеу мәселесіне
сәйкес нақтылау, моделін құру (өлшем, көрсеткіштер, ... ... ... бағдарлама ұсыну, тәжірибелік байқаудан өткізу
Міндеттері
Жеке тұлғаны қалыптастыру деңгейлері: жоғары, орта, төменгі
әдістері
Әңгімелесу, түсіндіру, әңгіме, саяхат, ... ... ... ... ауыз ... ... ... әдет-ғұрыптар, ұлттық сәндік-
қолданбалы өнер, ұлттық ойындар
Нәтижесінде:
Қарапайым еңбек ете білуге икемді, іс-әрекетте ... ... ... ... деңгей
орта деңгей
35
0
10
20
30
50
төменгі деңгей
эксперименттік топ
25
22
41,2
42,5
33,8
Сурет 3- Психологиялық өлшем негізінде жеке тұлғаны қалыптастыру негізінде
балалар үйіндегі респонденттердің жеке тұлғасын ... ... ... ... ... ... деңгей
18,8
26,2
0
10
20
30
40
50
%
60
эксперименттік топ
бақылау тобы
28,8
42,5

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 92 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Балалардың үлкендермен қарым-қатынасы29 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
«Отбасылық қарым-қатынас типтері»4 бет
Бала бойында азаматтылық пен патриотизмге қалыптастыруда мектеп пен отбасы қарым-қатынасы5 бет
Балабақша мен отбасы қарым-қатынас ынтымақтастығы26 бет
Гуманистикалық психология және жанұяға негізделген қарым-қатынас көзқарасымен ішкі отбасы жағдайының рөлі7 бет
Отбасы-адам өміріндегі жетістіктің психологиясында тұлғааралық қарым-қатынастың қалыптасуы51 бет
Отбасылық қарым-қатынас типтері5 бет
Отбасында тұлғааралық қарым - қатынасты қабылдаудың психологиялық аспектілері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь