Бидай дақылы

Нормативтік сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Анықтама терминдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Белгілеулер мен қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1 Аналитикалық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Бидай дақылының түрлері мен сорттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ..
2 Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1 Бидай дықылын өсіру технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Бидай дақылының өнімдерін өндіру технологиясы. Ұн жасау технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3 Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Тақырыптың өзектілігі: Өсімдік шаруашылығы- ауылшаруашылығының негізгі саласы. Ол астық, мал азығы және басқа ауылшаруашылық өнімдерінің түрлерімен қажетті мөлшерде қамтамасыз етуге тиіс.
Бұл саланы тиімді жүргізу үшін ауыл шаруашылық өндірісінің технологы ретінде агрономнан шаруашылық меншігінің түрлеріне, фермер екендігіне қарамай екпе дақылдар өсімдіктерінің морфологиясы, жүйеленуі, биологиясы мен агротехникасынан берік білімдері болуы талап етіледі, осының негізінде сауатты түрде аймақтық топырақ- климат жағдайлары мен қалыптасқан нақты өтпелі маусымның ерекшеліктерін ескере отырып дақылдардың өсіру технологиясын жасап және оны іске асыра білгені жөн. Ауылшаруашылық өсiмдiктерiнiң iшiнде бидай аса маңызды дәндi дақыл ретiнде бiрiншi орында тұрады. Оны 40- тан астам елде себедi. Ауыл шаруашылығының алдында тұрған басты мiндет, тез арада астық өнiмдерiн молайту болып табылады. Бидай өнiмдерi республикада өндiрiлетiн астықтың жартысынан көбiн құрайды. Себебi бидайдан сапалы нан пiсiрiледi, макарондар, жармалар, т.б. алынады. Соған байланысты бидайдың құнды сорттарын өнiмдiлiгi мен сапасын арттыруға көп көңiл бөлiнiп отыр. Сонымен бiрге, дәндi бастыру, қамбада сақтау кездерiнде, ысырапқа жол бермеу мәселесi де қолға алынуда. Нан – бiздiң баға жетпес байлығымыз. Нан – диқандар қауымының, механизаторлардың, ауыл шаруашылық мамандарының, ғалымдардың ересен еңбегiнiң жемiсi.
Азық-түлік өнімі ретінде бидайдын көптеген аса бағалы қасиеттері бар. Бидай дәні – аса құнарлы да қуатты азық, оны сақтау да қиын емес, бір жерден екінші жерге тасып жеткізу де оңай және оны өңдеп алуан түрлі өнім алуға болады. Бидай өнімдері өнеркәсіпте де кең көлемде пайдаланылады. Мысалы, бидай дәнінен крахмал, спирт, май, клейковина алынады. Бидай сабанынан қағаз картон, өнер бұйымдарын және басқа да заттар жасалынады. Барлық ауыспалы егіс жүйесінде бидай санитарлық дақыл болып табылады. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған. Бидайдың дәні байлық пен жақсылықтың нышаны ретінде қабылданған, өйткені ол кезде көбіне қолданылған сұлы мен қара бидайға қарағанда, суыққа және құрғақшылыққа төзімсіз бидайдан жақсы өнім алу қиын болған. Ақ ұн тек үлкен мерекелер кезінде ғана пайдаланылған, онда да оған әркімнің мүмкіндігі келе бермейтін. Сортына қарай бидайдың құрамындағы крахмал мен көмірсулардың мөлшері 50-70%-ға дейін, ақуыздар 10%-дан 20%-ға дейін жетеді. Сондай-ақ, өсімдік майлары, дәрумендер (В1, В2, В6, С, Е, РР), минералдар (калий, кальций, магний, фосфор т.б), өзектер, пектинді заттар, сонымен қатар белсенді ферменттер бар. Зерттеу жұмыстары барысында суда өнген бидайдың құндылығы бірнеше есе көбейетіні анықталған. Мәселен, өнген бидайда В2 дәрумені 10 есе көп болған. Осындай керемет қасиеттерінің арқасында өнген бидайды жеу адам ағзасы үшін аса
1. Жүргенов Ж.С «Өсімдік шаруашылығы өнімдерін сақтау және қайта өңдеу технолгиясы» Алматы, 2009 ж.
2. Әрінов Қ. К. «Ауылшаруашылығы өнімдерін сақтау және өңдеу технологиясы» Ақмола, 1994 ж.
3. Оразалиев Р.А «Қазақстан бидайы» Алматы,1984ж
4. Ізтаев Ә., Отыншиев Б. «Астықтану және диқаншылық негіздері»
5. Казаков Е.Д. « Нан- ризық» Алматы, 1977 ж
6. Малаев М.К., Беспалько В. П. «Дәнді дақылдарды егіп- өсіру және механикаландыру» Алматы, 1975 ж
7. Бурлаков Ю.М. «Қазақстанның астық шаруашылығ» Алматы,1984 ж
8. Горелова Е. И. « Основы хранения зерна» Москва, 1986 ж
9. Шаройко Е.А. « Практикум по хранению и технолгий сельско-хозяйственных прадуктов» Алматы, 1988ж
10. Казаков Е.Д. «Методы оценки качества зерна» Москва, 1991 ж
        
        Ф.7.14-02
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні: _____________________________________________________________
Жұмыс тақырыбы: _________________________________________________
Мамандығы: ... ... ... тобы)
Жетекші: ... ... ... дәрежесі, атағы)
Жұмыс _______________
(бағасы)
бағасына қорғалды
____________20__ ж
Комиссия:_______________________
(қолы, ... ... ... ... ... АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
кафедрасы

Каф. меңгерушісі
_______________ ______
(қолы)
__________ 20__ ... ... ... ... ... ... топ ... аты-жөні)
Жұмыс тақырыбы: ____________________________________________________
Берілген мәліметтер ____________________________________________________

Түсіндірме жазбасының мазмұны
(курстық жұмыс)
Орындалу мерзімі
Көлемі
(парақ саны)
1
2
3
4

Графикалық бөлімнің мазмұны
Орындалу мерзімі
Парақ саны
Формат ... ... ... күні ... қорғау күні ________________
Жұмыс жетекшісі________________________________________________________
(оқытушының аты-жөні, қолы)
Тапсырманы орындауға қабылдаған_________________________________________
(студенттің аты-жөні, қолы)
Ф.7.14-04
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ... ... ... УНИВЕРСИТЕТІ
Агроөнеркәсіп факультеті
кафедрасы

Каф. меңгерушісі
______________ _________
(қолы)
__________ 20__ ж.
Курстық жоба ... ...... ... тобы ... жоба (жұмыс) тақырыбы____________________________________________________________________
Қорғау кезінде келесі сұрақтарға жауап алынды:
1.____________________________________________________________________________
2.____________________________________________________________________________
3.____________________________________________________________________________
Курстық жобаны (жұмыс) орындау ... ... балл (60 ... ______ , қорғау бағаланды (40 мүмкіндіктен) ________балл
Сомалық баллы ... ... ... ... жоба ... ... ... мүшелері: ______________________________________
Комиссия мүшелері: ______________________________________
Қорғау күні _____ 20__ж.
Аннотация
пәнінен тақырыбында ... ... ... 27-беттен тұрады. Оның ішінде бидай дақылдарының ... мен ... және шығу ... агротехникасы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері, ауыспалы егістегі орны және өнімдерін өндіру технологиясы қарастырылды.
Мазмұны
Нормативтік сілтемелер...............................................................
Анықтама терминдер....................................................................
Белгілеулер мен ... ... ... ... ... дақылының түрлері мен сорттары...................................................
1.2Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері..............................
2 Технологиялық бөлім....................................................................................
2.1 Бидай дықылын өсіру технологиясы.........................................................
2.2 Бидай ... ... ... ... Ұн жасау технологиясы ....................................................................................................
3 Тіршілік қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... ... .........................................................................
Нормативтік сілтемелер
Осы курстық жұмыс келесі нормативтік құжаттарды қолдануға ... ... СТ 1.5-2004 ... ... оны түзу, рәсімдеуге қойылатын жалпы талаптар.
МЖМБС 2.102-68 КҚБЖ ... ... ... ... мен ... ... КҚБЖ ... Негізгі жазбалар.
МЖМБС 2.201-80 КҚБЖ (ЕСКД). Бұйымдар мен конструкторлық құжаттарды белгілеу.
МЖМБС 2.301-68 КҚБЖ (ЕСКД). Форматтар.
МЖМБС 2.304-81 КҚБЖ (ЕСКД). ... ... 2.321-84 КҚБЖ ... Әріптік белгілеулер.
МЖМБС 2.601-2006 КҚБЖ (ЕСКД). Пайдалану құжаттары.
МЖМБС 2.701-84 КҚБЖ (ЕСКД). Схемалар. Түрлері мен типтері. ... ... ... ... ... Библиографиялық жазу. Библиографиялық сипаттама. Жалпы талаптар мен орындау ережелері.
СТ ОҚМУ 4.02-2008 Университет стандарты. Сапа менеджменті жүйесі құжаттарын түзу, мазмұндау мен ... ... ... талаптар.
СТ ОҚМУ 7.11-2010 Университет стандарттары. Оқу-әдістемелік процестерді басқару.
ҚҮ ОҚМУ 4.03-2008 Құжаттамалы үрдіс. Құжаттарды басқару.
ӘН ОҚМУ 7.14-2008
Анықтама ... - ... көп және ... деген сөз.
Протеин - өсімдік құрамындағы меңгерілетін ақуыз.
Технология - ... және ... ... ... ... ... ... функциялық бірлігі.
Мутагенез- фихикалық және химиялық факторлармен әсер ету арқылы мутациялардың пайда болу процесі.
Селекциялық сорт- селекцияның ғылыми әдістеріне негізделген, ... ... ... ... ...
Сорт- селекция тәсілімен алынған, морфологиялық, биологиялық және тұқым қуалау қасиеттерімен шаруашылыққа құнды белгілері бар мәдени ... ... ... тіршілік үшін күресте көбірек бейімделген организмдердің ұрпақтар бойы сақталуына тірелетін эволюцияның үш негізгі факторлардың біреуі.
Белгілеулер мен қысқартулар
ц/га - центнер ... ... - СО2 ... ... ... өнім - жалпы өнімнен аралығы.
Алқапты тәжірибе - далалық тәжірибе.
г/л-грамм литр
дана/м[3]- дана метр куб
Рн - ... ... - ... ... Республикасы
ФДР- Франция Демократиялық Республикасы
АҚШ- Америка Құрама штаттары
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Өсімдік шаруашылығы- ауылшаруашылығының негізгі саласы. Ол астық, мал ... және ... ... ... ... қажетті мөлшерде қамтамасыз етуге тиіс.
Бұл саланы тиімді жүргізу үшін ауыл шаруашылық өндірісінің технологы ретінде агрономнан шаруашылық меншігінің түрлеріне, фермер ... ... екпе ... ... морфологиясы, жүйеленуі, биологиясы мен агротехникасынан берік білімдері болуы талап етіледі, осының негізінде сауатты түрде аймақтық ... ... ... мен ... нақты өтпелі маусымның ерекшеліктерін ескере отырып дақылдардың өсіру технологиясын жасап және оны іске асыра білгені жөн. ... ... ... ... аса ... ... ... ретiнде бiрiншi орында тұрады. Оны 40- тан астам елде себедi. Ауыл шаруашылығының алдында тұрған басты ... тез ... ... ... ... ... ... Бидай өнiмдерi республикада өндiрiлетiн астықтың жартысынан көбiн құрайды. Себебi бидайдан сапалы нан пiсiрiледi, макарондар, жармалар, т.б. алынады. Соған ... ... ... ... ... мен сапасын арттыруға көп көңiл бөлiнiп отыр. Сонымен бiрге, ... ... ... ... ... ... жол ... мәселесi де қолға алынуда. Нан - ... баға ... ... Нан - ... қауымының, механизаторлардың, ауыл шаруашылық мамандарының, ғалымдардың ересен еңбегiнiң жемiсi.
Азық-түлік өнімі ... ... ... аса ... ... бар. ... дәні - аса ... да қуатты азық, оны сақтау да қиын емес, бір жерден екінші жерге тасып жеткізу де оңай және оны ... ... ... өнім ... болады. Бидай өнімдері өнеркәсіпте де кең көлемде пайдаланылады. ... ... ... ... спирт, май, клейковина алынады. Бидай сабанынан қағаз картон, өнер бұйымдарын және басқа да ... ... ... ауыспалы егіс жүйесінде бидай санитарлық дақыл болып табылады. Адамдар бидайды тек тағам ... ғана ... ... ... ... ... үшін де ерте заманнан бағалаған. Бидайдың дәні байлық пен жақсылықтың нышаны ретінде қабылданған, өйткені ол кезде көбіне қолданылған сұлы мен қара ... ... ... және құрғақшылыққа төзімсіз бидайдан жақсы өнім алу қиын болған. Ақ ұн тек үлкен мерекелер кезінде ғана пайдаланылған, онда да оған ... ... келе ... ... ... ... құрамындағы крахмал мен көмірсулардың мөлшері 50-70%-ға дейін, ақуыздар 10%-дан 20%-ға дейін жетеді. Сондай-ақ, өсімдік ... ... (В1, В2, В6, С, Е, РР), ... ... ... ... фосфор т.б), өзектер, пектинді заттар, сонымен қатар белсенді ферменттер бар. Зерттеу жұмыстары барысында суда ... ... ... ... есе көбейетіні анықталған. Мәселен, өнген бидайда В2 дәрумені 10 есе көп болған. Осындай ... ... ... өнген бидайды жеу адам ағзасы үшін аса пайдалы. ... ... ... ... мен ... Е ... ... В тобындағы дәрумендер өте көп болады.
Бидайдан ұн, ұнтақ жармасын, және ... ... ... ... - ... ... . - ... бидай мен қарабидайдан жасалған жарма. Ұннан нан, макарон, кондитерлік тағамдар өндіріледі. Кебектің қайнатпасы теріні жұмсартады. Бидайдың масағы флористикада гүл ... мен ... ... үшін ... және ауыл ... ... ... аралық ұжымның (ФАО) мәліметі бойынша сақтау кезінде жыл сайын болатын шығынның көлемі астық дақылдарында 15 пайызға жетсе, ал картоп, көкөніс және ... ... 30 ... ... ... Бұл ... ... технологиясы озық, маман кадрлары толық қамтамасыз етілген ... ... есе ... Демек, аграрлық саланың дамуына, халықты азық-түлікпен қамтамасыз етіп, эканомиканың ілгерілеуіне үлес қосатын ... ... ... ... ... ... дау ... сақтау саласының алдында келесідей міндеттер тұрғаны белгілі: белгілі бір ... ... ... ... ... тиімді тәсілдерін қолдану; сақтау кезінде болатын шығындарды ( сандық және ... ... ... ... ... өнім ... ... барынша заз шығын жұмсай отырып, өнімді сақтауға қолайлы жағдай жасау;
Ауыл шаруашылығының өркендеуі ең ... ... ... ... ... ... ... бидай, қара бидай, арпа, сұлы, жүгері және т.б. ... ... адам үшін ... нан, өнерксәсіптің көптеген саласына шикізат, мал үшін жем.Адам тағамы үшін кең ... ... мен ... Жер ... ... 70-ке ... ... ал қалғаны күрішті азық- түлік ретінде пайдаланады. Бұл дақылдарда ақуыз бен ... көп. ... онда ... А ... бар. ... нан ... макарон, кондитер өнімдерін, тағамдық құнарлы азықтар, консервілер әзірлейді, сыра дайындауға, спирт, крахмал алуға т.б. пайдаланады. Біздің ... ... ... ... ... қоры және шетке шығарылатын өнім. Оның мал азығы үшінде маңызы зор. ... ... ... және ... да ... ... кең ... жер бөлінген.
* Аналитикалық шолу
1.1 Бидай дақылының түрлері мен сорттары
Бидайдың ботаникалық 22 түрі белгілі, соның ішінде біздің елімізде кең тараған ... - ... және ... ... ... ... қарапайым бидай біздің елімізде кең тараған. Бұлардың ішінде күздік, жартылай күздік және жаздық түрі кездеседі. Жұмсақ бидайдан тартылған ұнды ... нан ... ... Нан ... ... ... ұнның мынадай қасиеттері болуы тиіс: суды жақсы сіңіруі, біршама тез иленуі, орташа тотықтануы, қамыры өңдеуге қолайлы және ұсақ кебекті, біркелкі ... ... көп ... көтерілген нан піседі және реңді, татымды, хош иісті болуы тиіс. Нан пісіру күші жоғары ... ... ... деп ... Бұл ... ... 14 пайыздан жоғары болады. Қамырдың жақсы созылуы жоғары серіппелі ... ... ... ... ... ерекшелігі құрамында ақуыз 28-ке дейін болғанымен, жұмсақ бидайға қарағанда көтерілуі төмендеу, өте ... ... ... ... ... ... дәнін макарон, жарма дайындауға пайдаланады. Қатты бидайдың өндірісте ең көп ... түрі ... ... ... мынадай кезеңдерден тұрады: көктеу, түптену, масақтану, гүлдену және ... ... ... ... пісіп жетілуі.
Өнімді жинау ауа райына, дақылдардың қаншалықты піскеніне байланысты. Жаздық бидай (жұмсақ) ... ... ... ... ... қарағанда тез шашылады, сондықтан оны балауызданып пісу ... екі ... және ... піскен кезде тез арада бір фазалық жинау әдісі қолданылады[1].
Ал қатты бидай (жаздық) шашылуға өте төзімді, бірақ орылмай тамырында ұзақ ... ... ... ... ... ... ... егінді ору ең жауапты кезең. Қазақстанның солтүстік облыстарында негізінен егінді ... ... ... ... пісіп жетілуі сатысын дұрыс анықтауға үлкен мән береді. Егін жинауға дән балауызданып піскенде кіріскен жөн. Егін тым аласа, нашар ... ... оны ... ормай, тікелей орған дұрыс.
Жауын-шашын дұрыс болған жылы күздік бидай жаздыққа қарағанда ерте піседі, ал күздік қара бидай болса ... ерте ... ... салқын күндері далалық дақылдардың пісуі созылып кетеді де егісті жинауға көп кедергі жасайды. Құрғақ, ... ... де егін тез ... ... оңтүстік және батыс беткейге қарағанда егін тез піседі.
Құмды және құмдақ топырақта, сазды ауыр топыраққа қарағанда егін тез ... ... ... ... тез пісуіне жағдай жасайды, ал азот тыңайтқышы егіннің пісуін созады. Күздік қара бидай дестеде жатып нашар піседі, ... оны ... ... пісу ... ... бастап тез арада жинауды бітіреді. Жинаудың кезеңі созылып кетсе дәннің шашылып қалуынан ысырап көп болады.
Жұмсақ және қатты ... ... және ... ... бар. Жаздық бидай көктемде, күздік бидай күзде егіледі. Күздік бидайдың тұқымы 1 -- 20С ... 7 -- 9 ... ... ... Сол қалпымен қар астында қыстап, көктемде өсіп, дән ... ... ... соң ... жиналады. Күздік бидай дәнінің толыға бастаған кезінде ... көп ... ... ... ... оның ... ... әсер етеді, дәні солыңқы болады. Сондықтан қыста қар тоқтату жұмыстарын жүргізу керек. Күздік бидай, көбінесе, оңтүстік ... ... ... ... ... ... Егіс көлемі, түсімі, дәнінің сапасы жағынан жаздық бидай бірінші орын алады. Ол, ... ... ... ... ... облыстарында өсіріледі, оның тұқымы 12 -- 140С жылылықта бітік шығады. Түптену және сабақтану кезеңінде суды көп ... ... әрі ... ... ... Әсіресе, қызыл-қоңыр, құнарлы, саздау топырақтарда, тың жерлерде жақсы өседі. ... себу ... мен ... әр ... ауа ... ... ... Қазақстанда жаздық бидайдың көп тараған сорттарына ерте пісетін "Қазақстан-15", "Қазақстан-19", "Қазақстан-25", "Қарабалықтық-90", "Лютесценс-32", "Саратовтық -- 29" жатады. ... - ... көп ... сорттары: күздік бидай сорттары - "Жетісу", "Қарлығаш", "Комсомолдық -- 1", ... -- 808", ... ... ... ... 66, ... ... 4, Богарная 56, Безостая 1, Красноводопадская 210, Қарлыға ,Алматинская полукарликовая, қара бидайдан- Саратовская4, Саратовская 5, Омка ... ... 1. ... ... ... (Қазақстан-25)
1.2 Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері
Бидай астық тұқымдастарға жатады. Бір жылдық шөптесін өсімдік. ... ... ... ... ... ... ... тамыр. Тамыр жүйесінің құрылысы мен оның даму сипаты өсімдік түрі мен ... ... ... Тамыр жүйесінің дамуы ұрықтық тамыршаларының пайда болуынан басталады. Кәдімгі астықтың ... ... ... ... кезеңінде өсімдіктердің қоректенуіне қатысады. Түйін тамырлардан бұрын ... ... ... ... басып озады да өсіп-жетілу кезеңінің соңына қарай 150 см және одан да ұзын шамаға жетеді. Алайда жоғары өнімді түйін ... ... ... ғана алуға болады. Қуаңшылықты жылдары, әдетте, түйін тамырлар түзілмейді, ал бидай мен арпаның ... ... ... ... ... ... және ... мөлшермен шектеледі[2].
Топырақ бетіндегі сабағы - сабан деп аталады. Сабан, сабақтар түйіндерімен шектелген түйін аралығынан тұрады. Түйін ... саны ... ... сәйкес келеді. Сабаны жұмыр, іші қуыс, буындармен бөлінген болып келеді. Сабақтың орта бөлігі барынша жуан, ал жоғары бөлігі ... ... ... ... дақылдардың көпшілігінде 2 түрде-ұрықтық (3-4) және сабақтық болады. Сабақтық жапырақтар жапырақ қынабынан және жапырақ тақтасынан тұрады. Жапырақ ... ... ... ... да тілше деп аталатын жұқа түссіз қабық болады. Тілше сабаққа тығыз жабысқан және жапырақ ... ... ... ... ... ... қынабының негізінде ұзынша құлақшалар немесе мүйізшелер түзіледі, олар сабақты орай өседі. Жапырағы сабаққа кезектесіп орналасқан жіңішке ... ... оның өзі ... ... ... қынаптан және жапырақ тақтасынан тұрады.
Гүл шоғыры- күрделі масақ (бидай, қара бидай) сіпсебас немесе шашақ. Жемісі әдетте дән деп аталатын, ... ... ... Бидай және қара бидай дәні жалаңаш тұқымды топқа жатады, ... ... ... гүл ... ... ... бөлініп топанға кетеді.
Масақ мүшелі біліктен және масақшалардан тұрады. ... ... ... ... ... мүшеліктерден тұрады, олар түзу немесе иілген, жалаңаш немесе түкті (қара бидайда) болуы мүмкін. Біліктің кең жағын бет жағы, ал қыр ... ... ... жеңіл ажыратады. Масақша қабықшасы біркелкі дамымаған, бидайда қайықша құрылысын еске түсіреді, кең және көпжүйкелі, әрі ұзынша , қара ... бір ... өте ... және линиялы.
Жемісі - дән. Қабықты астықтарда ол гүл қабықшаларымен қапталған. Жалаңаш дәнді бидайлар мен қара бидай дәндері қабықшадан ... ... тары мен ... гүл ... ... тығыз орналасқан.
Биологиялық ерекшеліктері. Жаздық жұмсақ бидай салқынға айтарлықтай төзімді дәнді дақыл. Тұқымдары +1 -- 2°С ... өне ... ... тіршілікке қабілетті егін көгі +4 -- 5°С пайда болады. Топырақтың тұқым сіңіру тереңдігінде температура +5°С болғанда егін көгі 30 ... 8°С -- 13 ... + 10°С -- 9 ... 15°С, -- 7 ... ... ... ... бидайдың егін көгі қысқа мерзімді - 10°С дейінгі аязды көтереді, бірақ гүлдену және ... ... ... - 1-2°С ... ... ... жағдайларда жаздық бидайдың тұқымы 5 түп тамырлармен өнеді. Себу -- ... ... ... ең ... ... ... мен ... байланысты. Мәселен, Целиноград АШИ-ның өсімдік шаруашылығы кафедрасының деректері бойынша (Әрінов Қ.К. ж.б.) Целиноград ауданы ... ... ... 10 ... 16 ... дейін өзгерумен орта есеппен 13 күнге созылады[3].
Жаздық бидайдың түптенуі +10 -- 12°С температурада жақсы өтеді. ... ... ... ... ... түптенеді. Көктеу-түптену кезеңіндегі температураның төмендеуі түйін (қосалқы) тамырлардың түзілуі мен ... он, ... ... соның нәтижесінде жаздық бидайдың өнімі артады. Өсімдіктің жеке дамуына бұл ... ... шақ ... ... ... ... ... төрт кезеңін қамтиды: сабақтың өсу конусы дифференциацияланады, жапырақ пен ... ... ... гүл ... ... ... бастайды, гүл шоғырының қалақшалары дифференциацияланады. Целиноград облысы жағдайында кезең 12 -- 17 күнге созылады. Жоғары температура мен аңызақ бұл ... ... ... де, кейіннен егін өнімін күрт төмендетеді. Жаздық бидайдың ... ... ... ... шығу және ... -- ... ... температура жағдайлары өсімдік тіршілігіндегі шешуші фактор болып табылады. Бұл кезеңдерде жаздық бидай өсімдігі екінші жастық дәуренін -- ... 5 -- 8 ... (гүл ... ... мен ... ... түйін аралықтарынық ұзара өсуі, масақтану кезеңінің аяқталуы) етеді. Солтүстік Қазақстанда бұл кезеңдердің ұзақтығы 16 -- 29 күн ... ... және ... ... ... ... ... онкүндігінде, ал күшті қуаңшылықта (1990 ж. сияқты) -- ... ... ... ... температурада гүлдену кезеңі де тездетіледі -- жаздық бидай тіршілік шағының ... ... басы ... ... ... ... ... тіршілігінің маңызды масақтану-пісіп-жетілу кезеңінің ұзақтығы 42 -- 51 күнге (балауызданып пісуіне дейін) созылады да органогенездің 10 -- 12 кезеңдеріне сәйкес ... Бұл ... ... ... +16 -- 23°С. ... ... ... мерзімде және ортадан кеш пісетін сорттар үшін Солтүстік Қазақстан жағдайында қажетті ... ... ... 1700 -- ... ал оң температура жиынтығы 2200 -- 2500°С дейін жетеді, бірақ аязсыз кезең қысқа-орта есеппен 110 -- 115 күннен ... ... ... ... құрғақ дәң массасына шаққанда 50 -- 60% мөлшерінде ылғал ... өне ... Бір ... ... зат түзу үшін ол ... ... 400 -- 500 ... су буландырады, немесе транспирация коэффициенті 400 -- 500 тең деген сөз. Целиноград АШИ-ның ... ... ... ... бойынша (Әрінов Қ. Қ., 1980) жаздық бидайдың супайдалану коэффициенті суармаған жағдайда 18,5 -- 22,0 мм/ц, ал ... ... 10,9 -- 12,0 мм/ц ... бидайдың даму кезеңдеріне қарай ылғалды пайдалануы біркелкі емес: барлық қажетті ылғалдың көктеу қезеңінде 5 -- 7%, түптенуде -- 15 -- 20%, ... мен ... -- 50 -- 60%, ... ... -- 20 -- 30%, ал ... піскенде -- 3 -- 5% жұмсалады.
Жаздық бидайдың ылғалға барынша көп қажетсінуі, немесе кезеңі түптену-масақтану басқаша айтқанда, репродуктивтік ... ... болу ... 5 -- 7 ... кезеңінде байқалады. Бұл кезеңдегі топырақтағы ылғал тапшылығы бидай дәнінің қалыптасуы мен ... ... ... ... де егін ... күрт ... ... мерзімде себілгенде жаздық бидайдың кезеңі ауа-райынын барынша қолайлы уақытында өтеді. Солтүстік Қазақстан жағдайында себу алдында топырақтың 1 м ... 60 -- 80 мм ... -- ... 100 -- 120 мм -- ... және 140 мм ... ... -- жоғары дәрежеде қамтамасыз етілген деп есептеледі. Айта кету керек, жаздық бидай арпаға, күздік бидайға, қара ... мен тары ... ... ... ... ... ... талап қояды[5].
Тамыр жүйесінің сіңіру қабілетінің және оның басқа дәнді дақылдарға қарағанда ... ... ... ... ... топырақ құнарлығына өте жоғары талап қояды. Өсімдік тіршілігіндегі ... ... рөлі ... Азот (N) ... ... қуатта сабақ пен жапырақ түзуге мүмкіндік жасайды, фотосинтетикалық қызметті күшейтеді, биологиялык массаның қорлануын, дәндегі протеин мөлшерін ... ... (Р2О5) ... ... ... тездетеді, жалпы өнімдері астық үлесін арттырады, қуаңшалыққа төзімділігін күшейтеді, су ... ... ... жаздық бидайдың пісуін 5 -- 6 күнге тездетеді. Калий (К2О) фотосинтездің қалыпты жағдайда өтуіне ... ... ... ... ... және ... ... сіқіру қабілеттерін арттырады, қуаңшылыққа, аурулар мен зиянкестерге төзімділігін арттырады. Қоректік заттарды пайдалану өсімдік ылғал қажетсінуіне ұқсас. Жаздық бидайдың коректену элементтерін ... ... ... және орта ... (әрбір ц астық пен тиісті сабанға шақканда) азот (N) -- 3,7 -- 4,0, ... (Р2О5) -- 0,9 -- 1,1 және ... (К2О) -- 1,7 -- 1,8 кг тең. ... ... өсіруге барынша қолайлы қара және қоңыр топырақтар деп есептеледі. Ол ... ... ... ... ... ... жатады. Сортаңдау топырақтарда, әсіресе қуаңшылық жылдары, өнімді күрт төмендетеді. Жақсы өнімді реакциясы қалыпты, немесе әлсіз қышқыл топырақтарда алуға болады[6].
Қазіргі уақытта ... ... ... Саратовская 29, Целинная 60, Иртышанка 10, Эритроспермум 35 т. б. аудандастырылып ойдағыдай өсірілуде.
2. Технологиялық ... ... ... ... ... ... ... негізгі жолдарының бірі -- оны өсірудің интенсивті технологиясын ... ... ... Ол негізінен материалдық-техникалық ресурстар және жаңа ғылыми жетістіктер мен тәжірибені кеңінен пайдалануға сүйенеді.
Жаздық жұмсақ бидай ... ... алғы ... ... ... ... Ең жаксы алғы дақылдар -- таза пар, пардан кейінгі екінші ... ... ... ... ... ... ... жасыл балаусаға өсірілген сұлы, сонымен қатар ерте себіліп (жаздық бидай себуге дейін) және монокормге жиналған арпа да ... алғы ... ... Солтүстік Қазақстанның далалық және ормандыдала аудандары үішн БАШҒЗИ және басқа ... ... ... ... ... ... бөс, алты ... т. б.) дәнді парлы және дәнді отамалы дақылдар ... ... ... ... ... бидай орналастырылған көп тараған ауыспалы егістер мыналар: 1. Пар, 2 ... ... арпа ... сүлы; 2. Пар, 2 танап бидай, біржылдық шөптер, бидай, арпа ... 3. Пар, 2 ... ... ... ... арпа ... 4. Пар, 2 танап бидай, арпа (сұлы), бидай; 5. Жүгері, бидай; 6. Жүгері, бидай, арпа (сулы); 7. ... ... ... тағы басқалары[7].
Эрозияға қауіпті алқаптарда жаздық бидайды жолақты парларда орналастырады: пар+жаздық бидай, жаздық бидай+пар, жаздық ... ... ... ... ... ... және ... облыстарының шығыс бөлігі) да жаздық жұмсақ бидайды жолақтарға орналастырады (жолақтың ені 50 м ... жөн): ... 50% ... және ... ... 10% таза пар және 40% бидай болуға тиіс.
Кез келген жылдары, метеорологиялық жағдайдардың ерекшелігіне қарамай, таза пар жаздық ... өте ... алғы ... екендігін өндірістік деректер де көрсетті. Мәселен, Солтүстік Қазақстан облыстарының 97 шаруашылығында 285 мың га таза пардағы жаздық бидайдың орташа ... 14,1 ц/га ... ... ... 87 мың га ... -- 15,9 ц/га және 2 -- 3 ... дәнді дақылдан кейін себілген жаздық бидайдың 780 мың гектарынаң 10,4 ц/га өнім жиналды.
Әртүрлі ауыспалы егістіктердің тиімділігін объективті түрде бағалайтын ... -- 1 га ... ... ... ... өнімі, оның ішінде жаздық бидай болып табылады. Атап айтқанда, төрт және бестанапты дәнді-парлы ауыспалы егістері енгізілген ... ... ... 25 мың ға алқаптан орта есеппен 6 жылда дәнді дақылдардың өнімі 16,0 ц/га болды, ал 1 га ... ... ... ... ... -- 13,3 ц. Бұл ... ... бидай өнімі- де осындай -- 17,0 ц/га ... М.К. ... ... ... ... көрсеткендей, егіншілік мәдениеті жоғары болған жағдайда Солтүстік Қазақстанның ... ... ... бидайдың барынша көп шығымы оны үздіксіз бір орында өсіргенде алынған. Орта есеппен 1981 -- 1987 ... әр ... ... ... ... ... ... шығымы мынадай болды (ц): екі танапты ауыспалы ... - 11,8 төрт ... - 13,0, бес ... -- 14,4, ... гербицид қолданбай себілген танапта -- 9,7, ал үздіксіз жаздық бидай себілгенде және гербицид қолданып отырғанда - ... ... ... ... ... технологиясы. Ұн жасау технологиясы
Бидай ... ... ... ... ... ... ... дақылдарды келесідей 3 топқа бөледі;
1. Крахмалға бай дәндер (бидай, қара бидай, арпа, жүгері, қарақұмық)
2. Белокқа бай дәндер (бұршақ тұқымдастары дәндері);
3. ... ... ... ... ... ... дәндерінің құрамдас бөлігі болып табылатын қабық, алейрон қабаты, жатын, эндосперм тағамдық құндылығы ... ... ... Дән құрамында олардың көлемі бip шамада болмауы оны өндеу ұн, жарма алуда технологиялық жүйені қолдануда ... ... ... ... ... ... ... анатомиялық құрылысы жағынан біртекті болып келеді. Негізінен олардың формасы ұзынша, жоғарғы жағында эндосперм, ал ... ... ... орналасады. Дәннің томпақ келген жағы - арқасы, ортасында сызығы бар ... ... ... жағы - ішкі жағы ... ... ... ... оны механикалық зақмданудан, зияды заттар мен микроорганизмдердің енуінен қорғайды. Алейрон қабаты мен эндосперм дәннің өнyі кезінде жатынның дамуына ... ... ... ... тұратын орта.
Дәннің химиялық құрамы оның түріне, сорттық ерекшелігіне, өсіру жағдайына, өңдеу тәсіліне, сақтау әдісіне байланысты қалыптасады.(6-кесте) ... бір ... ... жататын дәндердің өзі химиялық құрамы бойынша 6ip-6ipiнe ұқсамайды. Барлық астық дәндерінің құрамына органикалық және ... ... ... ... ... Олардың ішінде, негізгі болып азотты заттар көмір сулар, майлар, ферменттер, дәрумендеp табылады.
Астық ... ... ... ... оның тypі, ... ... өсіру жағдайы, кептіру әдісіне байланысты 7-30% аралығында су ... ... ... ... ... (бос) ... су деп ... Белгілі бip уақыт аралығында 105-130°С шамасында кептіргенде бөлініп шыққан ... ... су деп ... Олар ... ... және физикалық байланысқан судан тұрады.
Дәндегі белокты заттың мөлшері 7-25 % аралығында. Олардың 80%-ы прицимин және глютелин. Көмірсулардан - қант, ... ... ... ... ... әр ... мөлшерде май болады. Оларды кебетін (табиғи лак, олиф ... ... ... (тағам өндірісіндеде), кеппейтін (механизм тетіктерін майлауда) және касторлы (медицина саласында) деп ... - ... ... ... ... ... ... түрлері
Су
Белок
Май
Kөмipcy
Клетчат - ка
Күл
Күздік бидай
14,0
11,2
2,1
68,7
2,4
1,7
Жаздық бидай
14,0
12,5
1,6
66,6
3,4
1,7
Қара бидай
14,0
9,9
1,6
70,9
2,9
1,7
Ұн және ұн ... ... Ұн ... - ... диірменде ұнтау арқылы електен өткізіп немесе өткізбей алынған өнім.
Ұн түрге, типке және сортқа бөлінеді .Ұнның түрі оны ... ... ... түріне байланысты бидай ұны, қара бидай ұны, жүгері ұны, дәруменделген ... ... ұн, т.б. ... ... Ұнның түрі өз кезегінде пайдалану мақсатына байланысты типтерге ажырайды. Мысалы, бидай нан ... ... ... ... ... ... мақсатта тұтынуға, құймақ дайындауға арналған болып белінсе, ал қара бидай ұны тек нан ... ... ... дәннің эндоспермасы, алейрон қабаты, жатын қауызы, т.б. көлеміне байланысты оларды ... ... Сол ... ... ұн ... ... химиялық құрамы, физикалық ағзаға сіңімділігі және ... да ... ... ... 1. Нан ... ұн ... диірмен ұнтағышы (а) мен оның жалпы сұлбасы
Ұн өндіру. Ұнның пайдалану мақсатына байланысты тиш жэне cairt ... әр ... ... қажет мөлшерде араластыра отырып диірменде тартуға арналған партия құрайды. Ұн өндірудегі негізгі дәнді ұн тарауға дайындау және диірменге тарту ... eкігe ... ... дән құрамындағы қоспалардан тазартылып, қауызынан ажыратылып, сорттық ұн ... ... ... ... ... ... өткізгенде дәнді ыстық немесе салқын сумен өңдеп, сыртқы қауызы мен ... ... ... ... біршама уақыт күтеді. Ол дән эндоспермасының жеңіл әрі таза ажырауын қамтамасыз етеді[9].
Ұнды тарту беткі қабаты ... әр ... ... ... ұнтағышы бар арнайы диірмендерде жүргізіледі.Айналатын ұнтағыштың астында ұнтақты ірілігі бойынша ажыратып тұратын елегіш орнатылады. ... пен ... ... ... деп ... диірменге тарту бip рет ұнтау және қайталап ұнтау болып екіге бөлінеді. Ұнтаудың алғашқы түрінде дән диірменнен бip-aқ peт өткізілсе ал ... ... ... ... ... өткізеді. Әрбір жүйеден соң елек аркылы ipi ұнтақтарды (жоғарғы електерден өтпеген) келесі жүйеге ... ... ... ... ... және ... деп ажыратады.
Қарапайым жолмен ұнтау арқылы бидай мен қара бидайдан қауызы араласқан ұн алынады. Бидай дәнінен алынған ... ... ... 96% ... ал қара ... ... ... 95%-ды құрайды. Бұл ұндардың ылғалдылығы 15%-дан, күлділігі 1,97%-дан жоғары ... ... ... деп ... ... одан ... ұнға пайыздық қатынасын айтады.
Сорттық ұнтауда ұнтақты ... мен ... (ақ ... ... ... ... бойынша сорттарға ажыратып бірдей іріліктегі ұн алынғанша бірнеше ұнтағыштан өткізеді. Әр түрлі жүйедегі ұнтақтарды араластыру арқылы ... ұн ... ... ... екінші және үш сортты деп бөледі.
Диірменнен жаңа ... ... ... нанның көлемі төмен, көтерілуі нашар болып келеді. Сондықтан, дайын болған ұнды тyci мен құндылығының өзгеруі, ... ... және ... үшін ... 15 күн ... Бұл ... деп ... химиялық құрамы алдымен, оны өндіруге пайдаланылған бидай түріне байланысты болады. Дән құрамындағы ... зат ұн ... ... ... ... ... байланысты өзгepiп отырады.(7-кесте). Ұн сорты төмендеген сайын оның химиялық құрамы ... ... ... ... түседі. Ұнтау барысында електен өткізілген ұнның құрамы дән қабығынан ажыратылмағандықтан сол ... ... ... бірдей болады. Мұндай ұнда ағзаға пайдалы заттардың мөлшері көп болғанымен ол заттардың қорытылу мүмкіндігін деңгейі де жоғары (шамамен 2%) ... ... ... ... ... ... түсі, дәмі) және физикалық-химиялық (ылғалдылығы, күлділігі, ұнтақ ipiлігі, бидай ұнында ақуыздың мөлшері мен ... ... ... ... ... ... түci оның ... байланысты әр түрлі болады. Сорты жоғары болған сайын (мұндай ұнның құрамында дән ... аз ... ... мүлдем болмайды) ұнның түci де ағара бастайды. Ұнды сақтау барысында бояғыш зат - ... ... ... оның түci ... ... Tүci ... ұн ... жеткілікті жарықта эталон үлгісімен салыстырып анықтайды.
Әpбip ұнның өзіне тән иісі мен дәмі ... Ол ... ... ... ... білдіреді.
Нан пісіруге арналған бидай, қара бидай және жүгері ұндарындағы ылғалдылық 15%, макарондық ұнда - 10%, ... ... ... ... ... ... тиіс. Ылғалдылығы көрсетілген талаптан жоғары ұндардың сақталу мерзімі төмен, су cіңірy қасиеті нашар болады. Қалыпты ылғалдылықтағы ұнды алақанға салып қысқанда ... ал ... ... ... ... болып, жиналып қалады. Ұн күлділігі сорттық белгісі болып табылатын ... ... бipi. ... ... ... ... ұнда ... болады.
Дайын ұн сиымдылығы 50 немесе 70 кг болатын құрғақ әpi таза ... ... ... ... ... ... өнімнің аты, түpi, сорты, таза салмағы, өнімді өңдеген күнi мен стандарт ... ... ... тігіледі. Сауда орындарында ұнды сиымдылығы 1-3 кг-дық бip қабатты қағаз қалталарға салып таратады.
Ұнды қапқа салып тасымалдау өзіндік ... ... оны ... ... секілді жұмыстарды атқаруға қосымша жұмыс күшін қажет ... ... ... ұн ... ... ... тасымалдау жиі қолданылады. Тасымалдау мен ... ... ... ... ... ... есеге азайтады.
Ұнды сақтауға температурасы 15°С-тан төмен, ауа ылғалдылығы 60-70 % ... ... әрі таза ... ... ... ... ... жаз мезгіліндеде 8 қатар, ал қыс айларында 12 қатарға дейін жиналады. ... ... ұнда піcy, ... ... ... арту ... ... болады.
Нан өнімі және оның сапасын анықтау. Нан барша адамзат тұтынатын тағамның негізгі түрі. Өйткені оның құрамында адам ... ... ... ... ... бар. Тәулігіне 400 г шамасында нанды пайдалана отырып, адам өзін 40% ... ... ... ... ... ... өнімдерді негізгі және қосалқы деп бөледі.
Негізгі өнімге ұн, су, тұз және ашытқы жатады. Ал май, ... ... сүт, ... және әр ... дәмдеуіштер қосалқы өнімдер болып табылады.
Негігіп өнімдерден ұн ретінде бидай мен қара бидайдың барлық сортары немесе олардың ... ... Су ... табиғи, яғни ауыз су болуы тиіс. Нанның ... ... ... 1-2% ... тұз, қамыр құрамындағы қант ашып, көмір қышқыл газын бөлу арқылы ол көтеріліп, ... ... ... ... үшін ... ... қосады.
Қосалқы өнімдерден май нанның консистенциясы мен ... ... ... құндылығын арттырады. Негізінен өсімдік немесе маргарин майы қолданылады.
Қант, сүт және жұмыртқа да нанның дәмі мен тағамдық құндылғын ... Нан ... ... ... ... құрғақ немесе қоюлатылған сүт қолданылады.
Дәмдеуіштер (тмин, кориандр, ванилин, т.б.) ... ... дәм мен ... иіс ... ... нан ... джем, қайнама, мейіз, жаңғақ қосады.
Нан пісіру. Нан пicipy өнімді (ұнды) дайындау, қамырды илеу, ... ... ... ... піcipy және ... нанды салқындату секілді этаптардан турады.
Ұнды дайындауда нанның сапасын арттыру мақсатында бірнеше сорттарды араластырып, ... ... ... өткізеді. Бұл кезде қамырда ашу процесі дұрыс жүру үшін үн ... ... ... ... араласады. Қант пен тұзды суда ерітіп, оны сүзгіден өткізеді. Майды сұйық күйінде ... ... ... ... ... ұстап, оның көтерілуін күтеді. Бұл кезде құрамындағы ашытқы мен сүт қышқылы бактериясының ... ... ... ... ... әсерінен қамырдың формасы көтеріледі.
Нан пісіруді арнайы пештерде 210-280°С ... 30 ... ... ... ... 80 ... ... (ipi нандар үшін) уақыт аралығында жүзеге асырады.
Дайын ... ... ... орындарына шығармас бұрын сапасын тексереді. Қойылған талапқа сай емес өнімдерді сатуға шығармайды.
Жалпы салмағы 100 кг болатын ұн мен қосалқы өнімдерден ... нан ... деп ... сапасын анықтау. Нан және нан өнімдерінің сапасын сезім ; мүшесінің көмегімен (органолептикалық) және лабораториялық тәсілмен анықтайды.
Елімізде өндірілетін нан ... түрі өте көп. ... ... ... тән ортақ органолептикалық белгілері бар. Олар: сыртқы белгісі, көтерілуімен мен жұмсағы, дәмі және ... ... ... нан әpбip ... ... ... сай ... тиіс. Негізінен сырты тегіс, аздап кедір-бұдыры бар, жарылмаған, ... ... ... ашық сары ... қою сұр ... ... аралықта болады.
Нанның жұмсағы ылғалды емес, қолға жабыспайтын, жақсы ... ... ... ... кесек болып жабысып қалмаған, саусақпен аздап жаншығанда нан жұмсағы қайта қалпына келетін жағдайда болуы тиіс.
Дәмі ... ... ... ... ... ... құрамында болмауға тиісті заттардың әсерінен ... өзге ... дәмі жоқ, тек қана сол ... ... тән дәмі болады. Сондай-ақ сыртынан сіңген немесе құрамындағы заттардың әсерінен болған ешқандай жағымсыз иіс болмауы тиіс.
Нанның ... ... ... оның ... ... және ... ... Жұмсағы мен көлемі бойынша нан сапасының балдық шкаласын пайдалана отырып, нанға баға береді.
Нан жұмсағының ... ... үшін ... ... ... ... ... 12-15 г болатын өлшем алып, оны ұсақ eтiп турайды. Бөлшектерді бюкске 5 г-нан ... ... ... ... ... ... ... тәсілімен СЭШ-ЗМ шкафында жүргізеді.
Нанның қуыстылығы деп жалпы нан ... мен оның ... ... ... ... ... ... сапасын анықтауды пісіргеннен соң, 4 сағаттап кейін, яғни салқындатылған соң ... ... ... ... ... оның ... ... арқылы нан піcipyгe арналған дәннің сапасын (әcipece, дәннің өнуіне, қызуына, зақымдануына байланысты болатын кемшіліктерді) анықтауға болады.
Нан биіктігінің оның ... ... ... ... келесі шкала бойынша жүргізеді.
- өте ... - 0,25 -тен ... ... - 0,25 ... ... - 0,36 ... ... - 0,46 - 0,55;
- өте жақсы - ... ...
3. ... ... және ... қорғау
Дүние жүзі бойынша күніне 100-200 гектар жер эрозияға ұшырайды. Эрозияның тигізетін зиянды ... ... ... ... Мәселен, бір гектар егістік жел эрозиясына ұшырағанда ол 600кг жалпы азот, 108кг жылжымалы фосфор және 105 кг ... ... ... Ал су ... ... душар болған жердің әрбір гектары 2 тоннаға дейін ... ... 230 кг ... мен 215 кг калийден айырылады.
Профессор Д.Я.Михаиловтың мәліметі бойынша, жер бетінің көлбеуі 1,5-2 ... ... су ... ... ... ... жер 400-800 кг ... 100-150 фосфордан, 3-5 тонна калийден және 10-12 тонна ... ... ... ... ... ... ... топырақтағы қоректік заттардың шайылуы азаяды.
Тыңайтқыш құрамында кездесетін ілеспе (бөгде) қосылыстар мен элементтер қоршаған ортаға зиянды әсер етеді. ... ... ... ... ... хлор, натрий және улы ауыр металдар (кадмий, сынап, қорғасын т.б.) болады. Әрине бұл элементтердің біразы аз ... ... ... Ал ... ... ... мөлшерін қолданғанда топыраққа улы заттар мен бөгде қоспалар көп мөлшерде шоғырланады. Олар топырақ ... мен ... ... ... мен ... ... әсер ... және жер асты суының кұрамы нашарлайды.
Мысалы, фосфорит ұнының құрамында 2-3% фтор және 1,2-1,7% стронций ... ... 1,2-2,7% фтор мен 1% ... кездеседі. Минералдық тыңайтқыштар құрамындағы улы заттар, оларды өндіру барысында шикі заттардан (мысалы, апатит, ... ... ... ... ... ... руда құрамындағы фтордың 50-80% проценті тыңайтқышта қалады. Сондықтан егістікке бір тонна фосфор бергенде онымен бірге шамамен 160 кг фтор ... ... ... мен ... ... ... ... баяу өтуіне, өсімдіктегі биохимиялық процестердің бұзылуына әкеп соғады. Фтор фотосинтез және белок ... ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы дақылдары ауыр металдармен ластанған топырақ құрамындағы қоректік элементтерді бірдей дәрежеде сіңірмейді. ... ... және ... ... ... ауыр ... көбірек сіңіреді. Өсімдік кадмий, мырыш, кадмий металдарын қорғасын, хром және сынапқа қарағанда көбірек қабылдайды. Мыс пен никель элементтері өсімдікке зиянды ... ... ... ... көң, қорда, түрлі өндіріс қалдыктарын ұдайы жоғары мөлшерде қолдану топырақ кұрамында микроэлементтердің (оның ішінде ауыр ... ... тыс көп ... әкеп ... ... топырақтағы концентрациясының өте жоғарылауы тірі организмдердің улануына себепші болады.
Топырақ пен өсімдіктің ауыр ... ... ... және ауыл ... ... құрамындағы улы заттардың мөлшерін реттеудің басты жолы - органикалық және ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін пайдаланған кезде гумин және фульфоқышқылдары мен кальций, магний катиондарының топырақтың төменгі ... ... ... өсімдіктің калий элементімен қоректенуі нашарлайды.
Ауыл шаруашылығы өнімінің құрамындағы нитраттың шектен тыс ... ... мен ... ... уландырады. Мал азығы үшін нитратты азоттың уландырғыш ... ... ... 0,2% немесе одан жоғары нитратты азоты бар азықты малға беруге болмайды. Адам өз салмағының әрбір ... 5 мг ... ... ... ... құрамындағы нитрат мөлшерін азотты тыңайтқыштардың жоғары мөлшерін бірнеше рет беліп беру , минералдық және органикалық тыңайтқыштарды бірге пайдалану , ... ... ... беру, тұқымды себу мерзімін сақтау және басқа агротехникалық шараларды қатаң сақтау арқылы реттеуге болады.
Фосфор тыңайтқыштарының экологиялық ... ... ... ... ауыр ... ... ... Адамды фосфордың уландыруы кальций және фосфор оксидтерінің арақатынасына тәуелді. Егер СаО мен Р2О5 арақатынасы өнім құрамында 1:1 немесе 1:1,5 ... ... адам ... ... ... ... шикізаттарын өндеуді жетілдіру есебінен және эрозияға қарсы шараларды жүзеге асыру ... ... ... фосфор элементтерімен ластануын төмендетуге болады.
Калий тыңайтқыштары қоршаған ортаны аз ... ... ... ... калий тыңайтқыштарының құрамындағы хлордан картоп, темекі, жүзім, талшықты дақылдар көп зардап шегеді. Шөп ... ... ... ... оны ... мал уланады.
Бір гектар егістік топырағынан орта есеппен 20-25 калийшайылады. Топырақ ерітіндісінде калий катионының концентрациясының жоғарылауынан кальций мен ... (Са : К) және ... мен ... (Mg:K) ... ... ... Ақырында топырақтың сіңіру комллексінен кальций мен магний көп мөлшерде ығыстырылады.
Тыңайтқыштардың беру ... ... ... ... ... дақылдан мол өнім жинауды ғана қамтамасыз етпейді, сонымен қатар топырақты, өнімді улы элементтермен немесе олардың қосылыстармен ластанудан сақтайды[10].
Қоршаған ортаның улы ... ... ... үшін ... ... жүзеге асыру керек:
1. Өсімдіктердің биологиялық талаптарына, топырақ-климат жағдайларына, аймақтың ерекшеліктеріне және жоспарланған өнім деңгейіне сәйкес тыңайтқыштардың қолайлы мөлшері, түрі, ... ... ... ... жан-жақты дайындалған тыңайту технологиясын катаң орындау.
* ... және ... ... ... ... үшін әк, гипс ... қолдану.
* Органикалық тыңайтқыштарды жинау, сақтау пайдалану үшін агрономикалық ережелерді ... және ... ... ... ұштастырып қолдану.
* Ғылыми жағынан дәлелденген ауыспалы егістерді игеру.
* Топыраққа су және жел эрозияларынан ... ... ... ... ... мен зиянкестерге төзімділігі жоғары ауылшаруашылығы дақылдарының сорттарын себу.
Қорытынды
Бидай өнімдері тек адам үшін ғана емес, сонымен қатар мал үшін де бағалы ... Ол ... жем ... үшін ... ... ... ... Мысалы, біздің елімізде 50 млн. топша шамасында бидай дәні мал азығы үшін ... ... ... және ... ... дайындалған жеммен үй жануарлары да, құстар да тез ... ... ... ... ... ... ... аудандастырылған сорттардың бірінші класты тұқымдары пайдаланылады. Тұқымның 1000 сынының массасы жоғары болуға тиіс. Тұқым дәрілеу - жаздық бидай ... ... ... ... шара. Осының нәтижесінде топырақтағы және тұқымда сақталған ауру қоздырғыштардың зиянды әсері басылады да, жаңа өнім ... ... ... ... ... ... ... егінді күтіп-баптау маңызды рөл атқарады және оның негізгі буындарына арамшөптерге, аурулар мен зиянкестерге қарсы күрес ... ... ... құрамы алдымен, оны өндіруге пайдаланылған бидай түріне байланысты болады. Дән құрамындағы барлық зат ұн құрамында болғанымен олардың мөлшері ... ... ... ... Ұн сорты төмендеген сайын оның химиялық құрамы дәннің химиялық құрамына жақындай ... ... ... ... өткізілген ұнның құрамы дән қабығынан ажыратылмағандықтан сол ... ... ... ... болады. Мұндай ұнда ағзаға пайдалы заттардың мөлшері көп болғанымен ол заттардың қорытылу мүмкіндігін деңгейі де жоғары (шамамен 2%) ... ... ... ... тасымалдау өзіндік артықшылығымен қатар, оны сақтау, жинау секілді жұмыстарды атқаруға қосымша жұмыс ... ... ... ... ... ұн ... ... вагондармен тасымалдау жиі қолданылады. Тасымалдау мен сақтаудың тиімді тәсілі жұмсалатын шығынды бірнеше есеге азайтады.
Ұнды сақтауға температурасы 15°С-тан төмен, ауа ... 60-70 % ... ... әрі таза ... пайдаланылады. Қаптар арнайы қорапшаларға жаз мезгіліндеде 8 ... ал қыс ... 12 ... ... ... Сақтау барысында ұнда піcy, ... ... ... арту ... ... ... ... Жүргенов Ж.С Алматы, 2009 ж.
* Әрінов Қ. К. Ақмола, 1994 ж.
* Оразалиев Р.А Алматы,1984ж
* Ізтаев Ә., Отыншиев Б.
* ... Е.Д. > ... 1977 ж
* ... М.К., ... В. П. Алматы, 1975 ж
* Бурлаков Ю.М. Алматы,1984 ж
* Горелова Е. И. > ... 1986 ж
* ... Е.А. > ... ... ... Е.Д. ... 1991 ж

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ОҚО, Аксукент ауылы жағдайында күздік бидай дақылынан жоғарғы өнім алудың технолгиясын жасау31 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Баз және олардың ассоциаттарының ауыл шаруашылықтың дамуына әсері28 бет
Дәнді дақылдардың зиянкестері мен аурулары25 бет
Күздік бидайға жалпы сипаттама8 бет
Өсімдіктердің өсу және дамуына дубильді заттардың әсерін зерттеу24 бет
Бидай және арпа дақылдарының халық шаруашылығындағы маңызы57 бет
«Тамақ өнімдерінің және шикізаттың сапасын бақылау және бағалау» Дәннің биохимиялық бағасы5 бет
Астық дақылдарымен қоректенудің биологиялық ерекшеліктері9 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының марфологиялық және биалогиялық ажырату белгілері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь