Ауыл шаруашылығында жүргізілетін тәжірибелік жұмыстар

Аннотация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Нормативтік сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Белгілер мен қысқартылған мәндер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1 Әдебиетке шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Ауыл шаруашылығында ғылыми.зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2Агрономиялық зерттеу жұмысында кеңінен қолданылатын салыстырмалы эксперименттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2 Негізгі бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1Егіс тәжірибелеріне қойылатын методикалық талаптар ... ... ... ... ... ... .
2.2 Егіс тәжірибесіне учаске таңдау әрі оны дайындау ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3Рекогнисцировті егістің өнімін бөлшектеп есептеу методы ... ... ... ... ... ...
3 Егістік тәжірибесін орналастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Тәжірибе варианттарын орналастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4Жеміс шаруашылығында жүргізілетін тәжірибелердің ерекшеліктері ... ...
4.1 Жеміс ағашы тәжірибелерінде бақылаулар мен есепке алу жұмыстары
4.2 Жүзім мөлдектеріндегі жүргізілетін тексеру жұмыстары ... ... ... ... ... ..
5 Математиканың статастиканың міндеттері.Жиынтық жене іріктеу ... ...
6 Қоршаған ортаны қорғау
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Орыстың ұлы ғалым-агрономы К.А.Темирязев «Ғылым және егінші» деп аталатын лекциясында Джонатин Свифттің белгілі ғақилиясын пайдаланып ғалымдарды шаруаларға «бұған дейін бір масақ өскен жерге екі масақ өсуіне, бір тал шөп өскен жерден екі тал шөп алуына..» көмектесуге шақырған болатын. Адам баласының мәдени өсімдікпен айналысуынан бастап жүргізген бақылауларының нәтижелері бойынша сол дақылдардың өнімдері туралы жиналған мәліметтерін халық тәжірибесі деп есептегенді көпке дейін оны ауылшаруашылық білімінің негізі деп исанаған. Қоғамның дамуына байланысты азық-түлік өнімдеріне деген мұқтаждығы агрономия ғылымының өсуіне себеп болды. Ауылшаруашылығында өндірістің басты құралы деп жерді атайды. Адамдар өздеріне қоректікке ауылшаруашылығы өнімдерін өндіріп, мал шаруашылығына жемшөпті, өңдеу өнеркәсібіне шикізат ретінде техникалық дақылдарды осы жерге егіп, өнімдерін алды[1]. Қазір бір тонна өнім алынып жүрген жерден екі тонна астық оратын, бүгіндері бір шөмеле шөп шабылып жүрген жерден екі шөмеле шөп жинайтын болуға тиіс. Ол үшін мәдени өсімдіктерді өсіру, оны қоршаған ортаны дұрыс пайдалану үшін ғылыми зерттеу жұмысы талапқа сай жүргізілуі қажет. Ол тәжірибені жүргізу үшін егіншіге ғылымға негізделген тәсілдер, сондай-ақ осыны ретімен тиімді қолданатын мамандар да керек. Сол себепті де агрономия кәсіпкерліктен дами келе, ақырында ғылым саласына айналды. Бастапқы кезеңде агрономия тәжірибесі станциясында, ғылыми институтта, ауыл шаруашылық өндірісінде кеңінен орын ала бастады.
Тәсіл негізінен теорияға сүйенеді, сондықтан да оны басшылық ретінде қолданады. Ғылыми агрономияның зерттеу жұмыстарында негізінен қолданылатын тәсілдері лабораториялық, вегативтік, лизиметриялық егістік тәжірибе болып есептелінеді. Бұл тәсіл арқылы зерттеу жұмысы ізденіс мәселесін анықтап, тиімді әдістерді немесе сорттарды ауыл шаруашылық егіншілігіне енгізеді.
1.Бараев А. И., Зайцева А. А., Шиятый Е. И., Хмоленко М. И., Лавровекий
А. Б., Бородин Б. Ф., Самойлов Г. Н., Бабич А. И., Конойлов В. А.,
Шленчик Н. Т. Рекомендация (методические указания) по проведению
крупно¬масштабных эрозионных обследовании и разработкепротивоэрозионных меро¬приятий при составлении проектов внутрихозяйственного землеустройства в совхозах и колхозах Северного Казахстана, Кокчетава, 1971, 23 с
2.Бараев А. И. Егіншіліктегі топырақ қорғау жүйесі. Қайнар; Алматы —
1977.
3.Воробьев С. А., Егоров В. Е., Киселев А. Н., Долгов С. И., Доспехов Б. А.
Практикум по земледелию. М., Колос, 1971.
4.Грянский М. М. Методика полевых опытов на орошаемых землях. Киев. Урожай, 1970. v.
5.Доспехов Б. А. Методика полевого опыта. М., Колос. 1979.
6.Ермаков А. И. и др. Методы биохимического исследования растений. М., Колос. 1972.
7.Журбицкий 3. И. Теория и практика вегетационного метода. М,>, 1968.
8.Константинов П. Н. Основы сельскохозяйственного опытного дела. Избр. соч. М., Изд-во с.-х. литературы, 1963.
9.Методика изучения особенностей роста и агротехники возделывание сель¬скохозяйственных культур на полях, защищенных лесными полосами. Волго¬град, 1970. 37 с.
10.Методика опытов на сенокосах и пастбищах. Ч. 1.—2. М., Изд. Всесоюз¬ного НИИ кормов, 1971, 404с.
11.Методика полевых и вегетационных опытов с удобрениями и гербицидами. М., Наука, 1967. 180 с.
12.Методические рекомендации по проведению опытов с овощными культу¬рами в сооружениях защищенного грунта. М., тип. "ВАСХНИЛ, 1976, 107 с.
13.Методические указания по закладке, проведению и учету производствен¬ных опытов по изучению противоэрозионной технологии возделывания основ¬ных полевых культур в степных районах Европейской части СССР. Москва. Колос, 1971.
14.Методические указания по проведению научных исследований по земледе¬лию, растениеводству и агрохимии. М., Изд. НИИСХ центральных районов Не¬черноземной зоны, 1976.
15.Опытное дело в полеводстве. М., Россельхозиздат, 1982.
16.Полевой опыт/Сб. работ ред. Найдина П. Г./. М., Колос, 1973.
17.Правила документации научной работы. Дотнува, Изд. Литовского НИИ земледелия, 1972.
18.Рекомендации по методике проведения наблюдений и исследовании в по¬левом опыте. Саратов, Приволжское книж. изд-во, 1973.
19.Юдин Ф. А. Методика агрохимических исследований. М., Колос, 1971.
        
        Ф.7.14-02
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
кафедрасы
КУРСТЫҚ ... ... ... ... ______________________________________________________
Орындаған: ... ... ... ... аты-жөні, ғылыми дәрежесі, атағы)
Жұмыс _______________ бағасына қорғалды. ____________20__ ж
(бағасы)
Комиссия:_______________________
(қолы, аты-жөні)
________________________________
(қолы, аты-жөні)
Норма бақылау:
________________________________
(қолы, аты-жөні)
Шымкент 20__ж.
Ф.7.14-03
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ... ... ... УНИВЕРСИТЕТІ
кафедрасы

Каф. меңгерушісі
______________ _________
(қолы)
__________ 20__ ж.
№ _____ТАПСЫРМАСЫ
_______________________________________пәні бойынша курстық жұмыс:
Студент _______________________________________ топ ... ... ... ... ... ... ... жазбасының мазмұны
(курстық жұмыс)
Орындалу мерзімі
Көлемі
(парақ саны)
1
2
3
4

Графикалық бөлімнің ... ... ... ... ... ... күні ____________
Жұмысты қорғау күні ________________
Жұмыс жетекшісі_____________________________________________________
(оқытушының аты-жөні, қолы)
Тапсырманы орындауға қабылдаған_________________________________________
(студенттің аты-жөні, қолы)
Ф.7.14-04
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ... ... ... ... факультеті
кафедрасы

Каф. меңгерушісі
______________ _________
(қолы)
__________ 20__ ж.
Курстық жоба ... ...... ... тобы ... жоба ... ... ___________________________________ ____________________________________________________________________________________________________________________________________
Қорғау кезінде келесі сұрақтарға жауап алынды: 1.________________________________________________________________
2._________________________________________________________________3._________________________________________________________________
Курстық жобаны ... ... ... ... балл (60 ... ____ , ... бағаланды (40 мүмкіндіктен) ____бал. Сомалық баллы ______.
Жобаның ... ... ...
Курстық жоба (жұмыс) жетекшісі: ____________________________________
Комиссия мүшелері: ______________________________________
______________________________________
Қорғау күні _____ ... ... мен ... ... ... шолу...........................................................................................
1.1 Ауыл шаруашылығында ғылыми-зерттеу жұмысы................................
1.2Агрономиялық зерттеу жұмысында кеңінен қолданылатын салыстырмалы эксперименттер.....................................................................
2 ... ... ... ... ... талаптар.........................
2.2 Егіс тәжірибесіне учаске таңдау әрі оны дайындау................................
2.3Рекогнисцировті егістің өнімін ... ... ... ... ... ... Тәжірибе варианттарын орналастыру....................................................
4Жеміс шаруашылығында жүргізілетін тәжірибелердің ерекшеліктері.......
4.1 Жеміс ағашы тәжірибелерінде ... мен ... алу ... ... ... жүргізілетін тексеру жұмыстары......................
5 Математиканың статастиканың міндеттері. Жиынтық жене іріктеу.......
* Қоршаған ортаны қорғау
Қорытынды......................................................................................................
Қолданылған ... ... ... ... ... ... тәжірибе жүргізу қарастырылған.
Курстық жұмыс кіріспеден, 6 бөлімнен, қорытындыдан, қосымша 3 кестеден және 19 ... ... ... Жұмыстың жалпы көлемі 48 бет.
Нормативтік сілтемелер
СГРК 1,4 - 1999 - ... ... ... ... ... ... ... 1,12 - 2000 -
Нормативті текстің құжаттары, мазмұнын өрнектеуге, ... ... ... ... талап
МЕСТ 3,001 - 2000 -
Қазақстан Республикасы білімінің мемлекеттік жалпы білім беру ... ... ... ... ... ережелер
МЕСТ 2,105 - 59 ЕСКД -
Текст құжаттарына жалпы ... 2,106- 99 ЕСКД ... ... 2,111- 98 ЕСКД ... ... - 92 СПДС-
Жұмысты құжаттарға негізгі талап
ФС ОҚМУ 4,6 - 001- 2004 ... ... ... ... ... ... ... талап
ФСОҚМУ 4,6 - 002 - 2004 ... ... ... ... Графикалық құжатқа жалпы талап
Белгілер мен қысқартылған мәндер
га- ... ... ... ... ... - ... - гектарына центнер
кв.км- шаршы километр
°С- градус Цельсий
Кіріспе
Орыстың ұлы ғалым-агрономы К.А.Темирязев деп ... ... ... ... ... ... пайдаланып ғалымдарды шаруаларға көмектесуге шақырған болатын. Адам баласының мәдени өсімдікпен айналысуынан бастап ... ... ... бойынша сол дақылдардың өнімдері туралы жиналған мәліметтерін халық тәжірибесі деп есептегенді көпке дейін оны ауылшаруашылық білімінің ... деп ... ... ... ... азық-түлік өнімдеріне деген мұқтаждығы агрономия ғылымының өсуіне себеп болды. Ауылшаруашылығында өндірістің басты құралы деп жерді атайды. Адамдар өздеріне қоректікке ауылшаруашылығы ... ... мал ... жемшөпті, өңдеу өнеркәсібіне шикізат ретінде техникалық дақылдарды осы жерге егіп, ... ... ... бір тонна өнім алынып жүрген жерден екі тонна астық ... ... бір ... шөп ... жүрген жерден екі шөмеле шөп жинайтын болуға тиіс. Ол үшін мәдени өсімдіктерді өсіру, оны ... ... ... ... үшін ғылыми зерттеу жұмысы талапқа сай жүргізілуі қажет. Ол тәжірибені жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... тиімді қолданатын мамандар да керек. Сол себепті де агрономия кәсіпкерліктен дами келе, ақырында ғылым саласына айналды. ... ... ... ... станциясында, ғылыми институтта, ауыл шаруашылық өндірісінде кеңінен орын ала ... ... ... ... ... ... да оны ... ретінде қолданады. Ғылыми агрономияның зерттеу жұмыстарында негізінен қолданылатын тәсілдері лабораториялық, вегативтік, лизиметриялық егістік тәжірибе болып ... Бұл ... ... ... жұмысы ізденіс мәселесін анықтап, тиімді әдістерді немесе сорттарды ауыл шаруашылық егіншілігіне енгізеді.
1 Әдебиетке шолу
+ Ауыл шаруашылығында ғылыми-зерттеу жұмысы
Ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... ... мәдениетіне жеткізіп, механикаландыру, химияландыру, әрбір дақылдың өнімділігін арттырып, тиімді түрлерін ... ... ... ... ... ...
Республикамыздың ауыл шаруашылығында қызмет ететін ғылыми мекемелердің бірі - ... ... да ... орын ... ... ... станциялары, әр аймақтың ерекшелігіне сай ауыспалы егіс жүйесін енгізудің ... ... ... ... ... күрес жүргізіп, тыңайтқыштарды, өсімдікті қорғайтын химиялық құралдарды игеру арқылы басқа да салалардың интенсивті әдістерін қолдану шараларын ... ... ... ... бітік егін өсіріп, мол өнім алу болса, ол өнімнің сапасы төмен болуы, белогы аз дәндегі уызы нашар немесе овощтар мен ... ... ... ... өте ... ... витаминдердің және микроэлементтердің кем болуы мүмкін. Мысалы Алматы облысының колхозында суармалы танапта күздік бидайдың ... әр ... 82 ... өнім алынған. Бірақ дәннің аз және уызының сапасы төмен, ... ... өсіп даму ... ... ... азот ... ... даму заңдарын ашып, оны түсіндіруді ғылыми зерттеу дейміз. Ауыл шаруашылығында, оның ішінде агрономия ғылымы арқылы құбылыстың сан алуандарын зерттеу өте ... оның ... ... беру ... кейде мүмкін де болмайды.
Зерттеу теориясының негізінде ғылыми бақылау мен тәжірибені жатқызады. Сол ... ... ... ... ... ... оның ... дамытуға болады. Ғылым үздіксіз дамиды және оның үдемелі қозғалыс процесінде әрқилы болжамдар туып ... ... ... ... тәжірибемен тексеріліп дәлелденгеннен кейін теорияға айналады, ғылым мен өндірістің жетістігі болады. Зерттеу теориясы мен тәжірибелердің қолданатын негізгі тәсілі ол ... ... ... Диалектикалық материализм тәсілі ғылыми агрономияда да кеңінен қолданылады. Мәдени дақылдардың өнімділігін арттыру теориясын дамытуда, ... ... ... ... ... ... ... мен тәжірибені кеңінен пайдаланады.
Құбылыстың дамуы туралы зерттеуші оның саны немесе сапасын өлшеу арқылы, ал оның ... ... ... зерттеу арқылы анықтау- ғылыми бақылау болып саналады. Күздік дақылдардың түптену кезеңінде ... тез, яғни егін ... 8-10 ... соң ... ... қамтамасыздығы, ауаның жылылығы 130С-дан жоғары болғандығы тек бақылау арқылы ғана байқалады. Егер егінші күздік бидай танабына әр гектарына 10 тонна көң ... ... онда ... 10 ... азот, 10 килограмм фосфор және 45 килограмм калий тыңайтқыштарын алатындығын тек бақылау арқылы байқаған, ... оның ... ... аша ... Кейбір жағдайларда құбылыс белгілерінің аралығындағы байланыстарды анықтап, оны болжап, ретіне қарай оларға әсер етуге де ... ... жеке бір ... ... ... ... ол тек ... методикасын толықтырады. Құбылыстың, заттың мәндерін, себептіліктері мен өзара байланыстарын нақтылы анықтауда зерттеушінің құбылысты немесе жағдайды жасанды күйге ... ... ... ... Ол ғылыми зерттеу методикасының негізі, сондықтан да оған бақылау өзара байланыстылық ... ... оның ... дәлме-дәл есепке алуы жатады. Ғылыми тәжірибенің ерекшелігі оны қайтадан қайталап сол түрде жүргізуге болатындығы.
Тәжірибе мен бақылаудың бір-бірінен ... бар. Егер ... ... ... ... ... сана-сезімге еніп ақиқатты тізетін болса, тәжірибе біздің ... ... ... ... ... ... іс арқылы тексеруді талап етеді. Сондықтан да жаратылыс ғылымдарын зерттеуде тәжірибе методикасы ең басты құрал болып саналады. Мысалы, зерттеуші табиғаттан ... ... ... ... ... ... өзі ... жинақтайды. Зерттеуші құбылысты неғұрлым терең зерттегісі келсе соғұрлым жанама жағдайларын молырақ туғызуға тырысуы керек, сонда ғана ... ... және ... ... ...
Өзара байланыстылық пен бақылаудан тәжірибенің ерекшелігі оның алдын ала зерттеу туралы ой-пікірдің тууы, оған тиісті жағдай ... ... ... саналады. Тәжірибе жұмысында ең қиыны, ол алдын-ала жоспар құруы болып табылады. Зерттеуші тәжірибе жұмысының басынан аяғына дейін ойға ... ... ... ... ... арқылы да мәселені анықтай алмайды. Зерттеушінің бар назары, сабырлылығы, табандылығы тәжірибе жұмысына кедергі болады-ау ... ... ... жоюға болатын жолын іздейді.
Тәжірибе жұмысында ескішілікке негізделген көзқарас болуы мүмкін емес, себебі шешілген мәселе ... ... және ... ... ... аулақ болады. Тәжірибеші жұмысының қандай да болмасын мәселесіне ... ... ... қою ... араласып, нәтижелерін анықтар жағдайлар сақтылық пен салмақтылық, әдептілік пен шындық қасиеттері ... ... ... ... ... бірі ол зерттейтін істі қандай болса да күрделі, маңызды деген ұғыммен араласады. Зерттеушіде ғылыми қазыналарын жасауда құлшыныс пен табанды белсенділік мол, бұл ... ... ... ... ... ...
Зерттеушінің қасиеттері: еңбекқор, қабілетті, ынталы, табанды болады. 237 тәуліктік экспедиция кезінде атқарылған геофизикалық, медициналық-биологиялық, астрофизикалық, биотехникалық және техникалық 500 тәжірибе ... яғни ... ... қасиеттердің көрсеткіштерінің шоғырланған түрлерінің бар екендігін анықтайды.
Әрбір жүргізілген тәжірибелер варианттарға бөлінеді: сапалы вариантқа, мысалы сорттар, дақылдар, себу тәсілі, ... ... алғы ... т.б. ... ... варианттарда суару нормасы, тыңайтқыш нормасы, топырақ өңдеуде оның қабатының тереңдігі т.б.жатады.
Егіс тәжірибесінде бір немесе бірнеше варианттар ... ... ... ... ... ... ... бақылау варианты дейді. Стандарт варианты немесе бақылау варианты деп тәжірибе жүргізгенге дейін зерттелген немесе егіншілер жұмысында көп ... ... ... ... ... ... мен ... варианттарының жиынтығы эксперименттің схемасы болып саналады.
+ Агрономиялық зерттеу жұмысында кеңінен қолданылатын салыстырмалы ... ... ... ... ... ... эксперименттері мынадай:
Лабораториялық методы. Өсімдік - тірі организм, ол өсіп жетілуі жағдайларына икемделуі керек. Өсімдік ... ... ... бірі ... өнімділігін кемітеді. Сондықтан арнайы дайындалған лабораторияда өсімдіктің өсуіне факторлардың әсерін талдауда ... ... ... ... ... ... цитологиялық және басқа әдістерге бөлінеді. Өсімдіктер тіршілігінің факторлары ылғал, қоректік зат, жылу, жарық, ауаның әсерлерін анықтауды кәдімгі ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы орындалады. Мысалы, мәдени дақылдар тұқымдарын ... ... ... ... ... ... ... ылғал, ауа беру жолдары кеңінен пайдаланады.
Бүкіл одақтық астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының лабораториясында жаздық бидай мен ... жаңа ... ... жетілу мерзімдерін реттеу жұмыстары жүргізілуде. Сол сияқты селекционер-ғалмдар да үй (теплица) жағдайында ... ... ... мол түсімін беретін сорттарын алу жолын тәжірибе арқылы ... ... ... ... басты объектілердің (топырақ, өсімдік) болуы қажет емес, тәжірибешінің мақсатына қарай мысалылаборатория жағдайында топырақ ... ... ... үшін ... ... ... ...
Зерттеу жұмысының мақсаты мен маңыздылығына қарай жалпы зерттеулер жұмысында лабораториялық методтың үлес салмағы әртүрлі болады.
Вегативтік методы- ... ... үйде әр ... ... немесе физиологиялық мәселелерді шешу үшін өсімдіктерді арнаулы ыдыстарда егіп өсіру, бірақта дайындалған жағдайында ... ... сай ... ... жасанды ортада өсіру методын тұңғыш рет француз ғалымы Ж.Б.Буссенго (1802-1887) қолданды.
Өткен ғасырдың 70-жылдарында ... ... ... ... ... ... физиологтары Кноп пен Ю.Сакс жасап шығарған. Бұл методтың мәні мынада: тәжірибе жүргізілетін өсімдіктер ыдыстарда өсіріледі, оның ... ... деп ... ... ... ... немесе таза жуылып әрі қыздырылған құм салынады немесе су құйылады. Оған қажетті қоректік ... ... ... ... отырғызады.
Вегативтік методы арқылы өсімдікке қажетті қоректі заттардың, сыртқы орта факторларының жылу, ылғал, ауа, жарық, химиялық ... ... және ... ... ... ... ... Белгілі бір факторлардың өсімдік тіршілігіне тигізетін әсерін анықтау үшін ыдыстарға топырақ орнына таза құм немесе тазартылған су толтырып, оған қажетті ... ... ... ... бір ... өсімдікке тигізетін әсерін өсімдіктің өнімін есептеу, анатомиялық өзгерісін, биохимиялық динамикасын зерттеу арқылы анықтайды.
Өсімдіктің табиғи жағдайындағы өсуіне қарағанда, ... ... ... ... бар. Мұнда ыдыстардағы топырақ аз болғандықтан, өсімдіктің тамыры еркін жайылып өсе ... ... ... кейбір химиялық элементтердің жетіспеуінен суды бойына біркелкі таратпайды. Сонымен қабат вегативтік методтың тағы бір ерекшелігі ыдысқа топырақты ... ... ... құрылысы бұзылады. Сондықтан бұл метод арқылы алынған ... ... ... бір ... тәжірибелік қорытындыға келу үшін тәжірибені табиғи жағдайда ... ... ... ... ... ... ... элементтердің қажеттілігін білу үшін дақылдарды суда өсіру методы қолданылады. Өсімдіктер минералды тұздың әлсіз ерітіндісінде өсіріледі. Ерітіндіде ... ... ... ... ... бір ... болдырмау арқылы олардың өсімдікке қажеттілігі мен маңызын анықтайды. Суда дақылдарды өсіру методын тұңғыш рет өткен ғасырдың екінші жартысында ... Кноп ... Оны ... ... рет Нижний-Новгородтағы (қазіргі Горький қаласы) Бүкілросссиялық көрмеде 1896 жылы К.А.Тимирязев көрсетті.
Дақылдарды суда ... ... ... ... ... ... онда ... айналасы мен төбесі әйнектелген астындағы жылжымалы вагонеткаларда өсіріледі. Ауа райы жақсы болғанда ... ... ... ... ... үйден сыртқа шығарады. Вегативтік шағын үйлерде топырақта өсетін дақылдарды топырақ толтырылған ыдыстарға немесе құм толтырылған ыдыстарға да ... ... ... ... ... немесе гидрокультура (гидропоника-гректің хидор-су және ponos-жұмыс деген сөз) ретінде өсіруге де болады. Ыдыстың ... ... ... қиыршықтармен, керамзитпен немесе верминулитпен толтырылып, ал астыңғы жағынан қоректік ерітінді ... ... бұл ... ... Ол ... ... ұсақ қуыстары бар түйіршіктерден тұрады.
Вегативтік экспериментті техникалық процестердің дамуының арқасында қазіргі уақытта күрделі ... ... ... пайда болуына себепкер болды. Фитотронда лаборатория корпусы оранжереясы, климаты және мұздату камералары орналасқан. Осылардың барлығы жыл бойы өсімдікке керекті ... ... ... жаңа сорт шығару және басқа да маңызды проблемелер, мысалы физиологияда, селекцияда, генетикада, өсімдікті қоректендіру туралы ... ... ... ... ... береді. Дәнді дақылдардың жаңа сорттарын жеделдете шығаруда вегативтік методы республикамызда ... ... ... лизиметрлік эксперименті деп табиғи жағдайда ылғал мен қоректік заттардың жылжуы мен балансын, тепе-теңдігін есептеуге ... ... ... ... мен ... ... ... динамикасын арнайы лизиметрлік тәжірибенің айырмашылығы өсімдік, топырақ қасиеттері тікелей егіс танабында зерттеледі. Лизиметр танапта ... бір ... ені, ... және ... түбі арнайы қоршалады. Лизиметрдің құрылысын құрастырғандағы негізгі шарты арнайы шүмегінің болуы, ... ... ... ... қабатынан төменгі қабатына судың сіңуі, ал ол суда қоректі тұздардың еріген мөлшерін зерттеуге мүмкіндік береді. Лизиметрдің ... ... ... ... ... беткей қабатынан 1-2 метрден тереңдікке дейін болады.
Лизиметрлік тәжірибелері егіншілікте, мелиорацияда, топырақтану ... ... ... ... және ... дақылдардың су қорын, тепе-теңдікті, жауын суын немесе суармалы су арқылы қоректік заттардың жылжуын, шайылуын және табиғи жағдайда транспирация коэффициентін анықтауға ... ... ... ... екі тәсілі бар, бірі лизиметрді тікелей табиғи топыраққа орналастырса, екіншісі лизиметрге топырақ толтырады. Лизиметрдің қабырға құрылыстары бетоннан немесе ... ... ... 1-2 шаршы метрге дейін болады.
Топырақ қабатындағы және өсімдіктегі ылғал мен қоректі заттарды ... ... өте ... ... де ... ... төменгі қабаты негізгі топырақ қабатынан бөлінгендіктен ылғал мен ауа және ... ... ... егіс ... әрине, басқаша болады.
Егіс жағдайында өсімдік зерттеуде лизиметрлік эксперименті егіс тәжірибесінен кейін, вегативтік тәжірибесінен жоғары бағаланады. ... ... ... ... ... ... танабында түбі жоқ жәшікте топырақты 20 немесе 50 сантиметрдей тереңдікке ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың топырақ қабатында құнарлығының тиімділігін бағалауда егіс тәжірибе жүргізудің вегативтік әдістерін пайдаланады. Бұл тәжірибелердің маңыздысы тек арнаулы ... ғана емес ... ... ... ... өз аумақтарының егісінд де жүргізіледі. Вегативтік және ... ... ... ... ... ... ... эксперименттерінің өзгешелігі, арнайы қосымша жабдықтарды қажет етпейді.
Соңғы жылдары егісте тәжірибе жүргізудің вегативтің методы агрометиорологияда, егіншілікте, ... ... ...
Бұл метод арқылы зерттеушіге қолайлы мүмкіндік туғызады, яғни егіншілік жағдайында мейлінше жақындатпау, мысалы өнімді арттыруда үлес қосатын факторларды ... ең ... ауа ... ... ... да , ... ... қандай бөлігі бұл аймақта зерттеудегі өсімдікке жетіспейтіндігін анықтайды.
Егіс тәжірибесі-арнаулы учаскеде егіс ... ... ... ... Егіс тәжірибесінің негізгі мақсаты зерттеудегі варианттардың айырмашылығын анықтау, өсімдіктің ... және оның ... ... ... ... ... әсерін бағалауға көмектеседі.
Егіс тәжірибесі агрономиялық ғылыми-зерттеудегі ең бір басты эксперименті болып саналады. Ол ауылшаруашылық дақылдардың сорттарын және ... жаңа ... ... және олардың комплекстерін ғылыми зерттеп анықтауда кеңінен пайдаланылады. Егіс тәжірибесінің ерекшелігі ол мәдени ... ... мен ауа райы және ... ... мүмкіндігінше ауылшаруашылық өндірісіне жақын немесе шаруашылықтың өзінде тікелей зерттелетіндігі.
Егіншіліктің түрлі ... ... ... қолданылатыны егіс тәжірибесі. Осы эксперимент арқылы зерттеледі де, әлі де зерттелуде. Мәселен, ауыспалы егістер, топырақты өңдеу тәсілдері тыңайтқыштарды қолдану, басқа да ... ... ... ... ... ... ... де осы методқа жүктеледі.
Егіс тәжірибесінің негізгі мақсаты экспериментті ұқыпты қойып, нәтижесінде дұрыс баға беру. Керекті құбылыс көбіне ... ... ... ... ... ал ... ... амал-тәсілдері жоғары бағалануы. Мысалы, таза пардың түрлеріне назар аударсақ, қар және ерте жыртылатын парлардың аймағының ... ... ... ... ... ... Ерте ... пар Қазақстанның оңтүстік аудандарында ерте көктемде өңделетін болса, қара пар танабын дайындауда негізгі дақыл орылғаннан кейін ... ... бұл екі ... ... бір ... бір тәжірибе схемасында зерттеуге, сонымен қатар тек қана таза парды бір жақты бағалауға болмайды. Мысалы пар топырақ құнарлығын ... ... ... және оны сақтайды, арамшөптер мен зиянкестерді құртады, ол таза ... ... да ... бар, ал ... тек ... ... күту мерзімдерін анықтауда, баптау тәсілін, қолданатын топырақ өңдейтін құралдар түрлерін дұрыс пайдалануын бұлжытпай орындауын қажет етеді.
Шымкент, Жамбыл, Алматы және ... ... ... ... егіншілік тау етегіндегі жазықтық және тау бөліктерінде жүргізіледі. Сол жерлердегі екпе ... ... ... ... жерлерде екпе парлар өзін-өзі ақтамайды деген пікірлер болды. Бірақ ғылыми-зерттеу мекемелерінің көптеген ғалымдары, сол сияқты колхоздар мен ... озат ... ... ... екпе ... артықшылығы мол аймақтарда ғана емес, ылғалы тапшы аудандарда да байқалады. астық ... ... ... ... ... ... егіншілік ғылыми-зерттеу институтының тәжірибесінде, парға егілген күздік бидай ... ... ... ... ... Сол ... ... жылдары жүргізілген тәжірибелерде институттың зерттеу жұмыстарымен қатар ғылыми ... ... ... химияландыруды жобалап - іздестіру станциясының мәліметтері тұжырымдалды. Тәжірибе нәтижесі: республикамыздың ... және ... ... ... ... жауын-шашын мен ауаның температурасы әр түрлі болады. Осыған орай азот тыңайтқыштарын ... ... ... ... дәнді дақылдарға алдын ала метериологиялық дұрыс болжам жасаудың (жауын-шашын болатынын немесе болмайтынын белгілеу) маңызы зор. 10..15 ... ... ... ... ... ... ... қатарлап бергенде тыңайтқыш тыңайтылмаған алқаппен салыстырғанда қара қоңыр ... -3,2 ... ашық қара ... ... - 1,5 центнер, боз топырақта -1,7 центнер қосымша өнім алынды. Сөйтіп, тыңайтқышқа жұмсалған бір ... ... 3...4,8 ... таза ... ...
2 Негізгі бөлім
2.1 Егіс тәжірибелеріне қойылатын методикалық талаптар
Егіншілікте көптеген шешілмеген түйінді мәселелерді тек егіс тәжірибесі арқылы анықтауға болады, мәселен ауыспалы егіс ... ... ... ... ... дақылдарды күтіп-баптау, тыңайтқыштар мен гербициттерді ауыспалы егіс жүйесінде қолдануын механикаландыру, басқа да ... ... ... ... ... Егіс тәжірибенің басқа ауылшаруашылық зерттеулер әдістерінен ерекшелігі зерттелетін ... ... ... ... ... ... сол өндіріс жағдайында тікелей зерттейтіндігі. Көбіне егіс тәжірибесі арқылы эксперименттің тәсілдеріне экономикалық баға беруді ... ... ... ... ... ... ... қойған талаптарының орындалуына байланысты. Ол талаптар:
* Тәжірибенің ...
* ... ... ... ғана ... ... Тәжірибені арнайы учаскеде жүргізу;
* Тәжірибе дақылының өнімін есепке алу және тәжірибе ... ... ... егіс ... ... сол ... ауа-райы, топырақ-климаты мен агротехникалық жағдайлары сәйкес болуын білдіреді. Егіс тәжірибенің типтестігі маңызды сапалық көрсеткіш[4]. Аймақтық топырақ-климаттарының типтес талабы ... егіс ... ... ... ... құнарлығын арттыру тәсілін құмақты аймақта егіс тәжірибе арқылы ... оның ... ... ... ұсынуға болмайды, себебі олар типтес емес. Агротехникасы мен аймағы, ауданы (типтес) бірыңғай ұқсас, ... болу ... ол егіс ... ... ... әр ... орындалады. Бұл талапты ескермейтін жағдайлар да болады, мысалы жаңа сорттардың тұқымдары, жаңа гербициттердің, тыңайтқыштардың ... ... ... ... ... сақталмайды. Типтес құсастық талабы сорттарды аудандастыруда, дақылдарды орналастыруда ұқыпты түрде орындалады.
Егіс тәжірибесінде орындалатын агротехникалық тәсілдері жоғары ... ... озат ... ... ... ... ... орындады деп саналады. Егіс тәжірибесі арқылы тыңайтқыштарды қолдануы зерттелетін болса, ол танаптың топырағының өңделетін қабатында ең ... ... ... ... ... талап етеді. Топырақ құнарлығы төмендеген, дақылдар алмасуының негізгі іске асырылмаған егіс ... ... ... ... ... төмен болады. Сондықтан да егістікте тәжірибе жүргізуден бұрын сол учаскенің ... ... ... ... ... дәрежеде жүргізілсе зерттелген тәсілдің әсері де анағұрлым ... ... ... ... егіншілікке енгізуге мүмкіндік береді.
Тәжірибе негізінің өзгешелігін сақтау методиканың негізгі талабы. Жалпы, егіс тәжірибелеріне қойылатын талабы ол тәжірибе ... ... ғана ... ... ... ... басқа барлық жағдайлары тепе-тең болуы. Тәжірибе жұмысында аталған талапты бұлжытпай орындау керек. Бұл талап негізінен тәжірибе схемасында бекітілген варианттарға өз ... ... ... ... ... Тәжірибе варианттарын әр түрлі мөлшерде қолдану, немесе дақылдардың әр түрлі мерзімінде себілуі қойған ... ... ... ... да егіс ... ... кемітеді.
Пар түрлерін бағалағанда жағдайлары тепе-теңдігін сақтау талабын күздік ... ... себу ... де қолданған. Кеш өңделген екпе пар мен дайындалған қара, ерте парларға қолайлы мерзімнен көп кеш ... ... ерте пар мен қара ... күздік бидай өнімін арттыру әсерлерін бағалауы бұрмаланған.
Егіс тәжірибесі арқылы зерттеуден басқа жағдайлардың тепе-теңдігін сақтауға мүмкін емес, өсімдіктер мен топырақтың ... ... әрі ... ... ... және ... агротехникалық тәсілдердің әсерлері себеп болды. Мысалы, топырақтың тереңдігін ... ... ... оның ... ... ... ... мен қоректік режимдері мен биологиялық процестері өзгеретіні ... Бұл ... егіс ... негізінен жалғыз ғана логикалық өзгешелігін сақтау, яғни ... әр ... ... ... бола ма? ... ... ... арқылы зерттеудегі фактордың әсерінен өзгерісті қабылдағанға дейін басқа жағдайларының тепе-теңдігінің қажеттігі жоқ, ... ... тек ... ... ... ... ... жұмысының мызғымас шарты - тәжірибе негізінің жалғыз ғана өзгешелігін сақтау. Жалғыз ғана ... ... ... ... тәжірибе негізін сақтаудың ең бастысы - ол ... ... ... ... ... Мысалы, егіс тәжірибесінде жаздық бидайдың екі сортының себу ... ... ... ... ... ... тұқым себу нормасы бірдей болып көрінуі. Бірақ бұл сорттардың биологиялық ерекшеліктеріне қарай түптену қабілеттеріне ... ... себу ... ... ... Сондықтан сорттардың өнімдерін салыстыру үшін әр сорт үйлесімді тұқым себу нормасымен себілуі керек.
Арнайы бөлінген жерде ... ... ... талап. Бұл қойылған талап егіс-тәжірибе негізінің жалғыз ғана ... ... ... логикалық салдары болып саналады. Егіс тәжірибелерін жүргізуге алдын ала арнайы учаске дайындалады. Егер арнайы жер ... ... оның ... жиналмаса, онда егіс тәжірибеден алынатын нәтижелерге түсінуге де, оны пайдаалануға болмайды. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... ауыспалы егістің бір танабында жүргізеді.
Тәжірибе типтестігі белгілі бір аймақта оның топырақ-климаттық жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... жүргізу үшін өте маңызды. Тәжірибе жүргізетін жердің ... ... ... ... ... жер ... көбірек болғаны жөн, себебі жүргізілген егіс тәжірибе нәтижелері сол типтес топырағы бір аймаққа ұсынылады[5]. ... ... ... қара ... болатын болса, егіс-тәжірибе жұмысы да тек сол қара қоңыр топырақта жүргізілуі қажет. Қазақстанның солтүстік ... ... ... ... климатының ерекше қуаңшылығы, соққан желдің қаттылығы ғылыми мекемелердің алдыны топырақты жел эрозиясынан ... және ... ... әсерінжою міндетін шешу Қазақстанның тың жерлер игерген аудандарының ... ... ... ... Ту ... Бүкілодақтық астық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтына жүктелді. Қысқа мерзім ішінде топырақ қорғау егіншілігі 26,7 ... ... ... жер ауыл ... өндірісіне енгізілсе, қазір еліміздің 50 миллион гектардан астам егістік алқабы осы институт ғалымдарының ұсыныстары бойынша өңделеді.егістік алқаптары ... ... ... ұсынысы егістік жерді жаңа өңдегіш құралдармен өңдеудің жүйесі танапты тек жел ... ... қана ... ... ... ... да көмектеседі. Учаскенің тарихын білу өте қажет, яғни бұл ауыспалы егістікте ме, ... дара ... ... ... танапта да, тыңайтқыш енгізілген бе, әлде енгізілмеген бе, арамшөппен ластанған ба, әлде жайылым болған ба, ... ... ... ... жол ... бе? Міне, осы мәліметтер учаскенің тарихын құрастырады, толықтырады.
Егіс тәжірибесіндегі егін ... ... мен ... дұрыстығына қойылатын талаптар. Егіс тәжірибесіне негізінде қойылатын талабы оның сапалылығы. Зерттеудегі факторлар немесе агротехникалық тәсілдердің ... ... сан ... арқылы бағалауды әділ көрсеткіш дейді. Көптеген агротехникалық тәсілдер мен факторлардың әсерлері өнімдерін асырып қоймай, олардың сапаларын да көтереді, ... ... ... ... ... ... крахмалын, қант қызылшасының қанттылығын арттырады. Егіс тәжірибедегі зерттелетін тәсілдер мен факторларды сипаттауда ... ... бірі егін ... мен оның сапасы. Егін өнімінің мәліметтері мен ... ... ... ... ... ... ... әділетті бейнелегені, егер тәжірибенің мәнділігі дұрыс болса, зерттеудегі тәсілдер немесе факторлардың әсерлерінің ақиқатты нәтиже дәрежесі егіс-тәжірибеден ... ... ... болса тәжірибе жұмысының дәлдігін анықтағаны.
Егіс тәжірибесінен алынған нәтижелері мен ... ... ... ... ... аз ... соғұрлым тәжірибе дәлдігі жоғары болғаны.
Егіс-тәжірибеден алынған көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... жағдай кез-келген тәжірибе жұмысында кездеседі.
Тәжірибе жұмысында үш түрлі қателіктер кездеседі. Кездейсоқ қателігі, жүйелі ... және ... ... ... ... іріктеп бақылау арқылы алынған нәтиженің нақтылы өлшем мөлшерінің аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... жібермеу үшін оның пайда болатын жолдарын білу керек.
Зерттеудегі факторлардың әсерлерінің көптігі олардың көрсеткіштерін де көбейткендіктен кездейсоқ қателіктің пайда болуына ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ қателіктерді туғызады, сондықтан да оны тәжірибе көрсеткіштерінің тұрақты серігі ... ... ... ... ... ... да нәтижелерін дәлме-дәл абсолюттік түрде алуға болмайды. Бірақ математикалық статистика кездейсоқ қателікті ... ... әдіс ... Егер бақылау мәліметтері көп болса қалыпты бөлу заңына, ал бақылау саны шамалы болғанда Стьюденттің бөлісу ... ... ... ... ... ... ... болу заңдары бойынша орташа көрсеткіштердің аралығындағы айырмашылығының елеулі шамасын анықтайды. Көптеген көрсеткіштерге қарағанда, кездейсоқ қателіктің ерекшелігінің өзгешелігісондай, олардың ... оң, ... ... ... ... кездеседі.
Бақылау санын өсіргеннен, зерттеу мәліметтерін жинақтағаннан қателіктердің орташа көрсеткіштерінің кемуі кездейсоқ қателіктер мағыналығы әр түрлі (оңды, теріс ... ... тең ... ... ... ... жұмысында кездесетін жағдай белгілі бір тұрақты әсердің ... ... ... мәліметі біріңғай өсіруі немесе біріңғай кемітуін жүйелі қателік дейді. Егіс тәжірибесінде зерттелмейтін факторлардың заңды түрленуінен, мысалы топырақ құнарлығы, оның ... ... тек қана ... ... ... ... ... Бұл қателіктің кездейсоқ қателіктен ерекшелігі бұрмалауы тек бір бағытта, яғни тәжірибе мәліметтерін бірдей ... ... ... кемітеді. Тағы бір айырмашылығы мұнда өзара жоятын бағыты жоқ, сондықтан жекелеп бақылау көрсеткішіне де, орташа көрсеткіштеріне де ... ... ... егіс дала ... ... ... дұрыс орындамаушылықтан, жұмыстарын олақ орындаудан немесе шала көзқарас, ... ... ... ... ... ... бір мөлдекке қатарынан бірнеше реттыңайтқыш енгізуі, өнімін өлшегенде варианттардың мөлдегін ауыстырып алуы, әрі оның салмағын күнделік ... ... ... ... ... Мұндай қателікті ешбір жағдайлар арқылы , орнын толтыруға болмайды, тек қана қайталауларды, мөлдектерді немесе тәжірибені толығымен жарамсызға шығаруды ... ... Егіс дала ... тек дәлелденген қорытындысы мен математикалық өңдеуге арналған мәліметтердің ішінен тек қана жүйелі және өрескел қателіктері жоқ ... ... ... жұмысында көрінген есепке сенуге болмайды, агротехника арқылы мақұлданған мәліметтер қателіктерден аулақ болуға мүмкіндік туғызады.
2.2 Егіс ... ... ... әрі оны ... жүргізетін жерін дайындауда негізінен екі талап қойылады, атап ... ... ... ... ... ... топырағы және топырақ жабындысы біртектес болады. Егіс-тәжірибе жүргізілетін жердің құрамы арқылы топырақ құнарлығының ала-құлалығын анықтайды. ... ... ... ... анықталмайды, оған топырақтың құнарлығы, жыртылатын топырақ қабатының ... ... ... ... ... ... ерітіндісінің реакциясы, яғни зерттеуге дейінгі мәліметтер арқылы анықталады.
Учаскенің топырақ жағдайының типтестігі қойылған тәжірибе талаптарын қанағаттандыра ала ма, әлде жоқ па, соны ... ... ... туралы мәлімет болмаса, оның бағасы төмендейді, себебі тәжірибе нәтижелерін салыстыратын көрсеткіштері болмайды. Өте-мөте топырақ пен агротехникалық жэағдайлары туралы мәліметтері тәжірибеге ... ... ... ... ... ... ... алынған учаскенің топырағының кем дегенде соңғы үш жылдағы мәліметі болуы керек.
Топырақ жабындысының біртектестігі - егіс-тәжірибеге ... ... ... біртектестігін сақтау үшін мына талаптарды қанағаттандырады. Топырақтың табиғи қасиеттері. Тәжірибе учаскесінің топырағын тексерерде алдына екі міндет қояды. ... ... ... сипаттама беру, ондағысы тәжірибеден алынған нәтижелеріне тек сәйкес топырақты шаруашылықтарға ұсынады.
Бұл қойылған талапты бұлжытпай ... ... деп ... ... ... тәжірибенің мақсатына, аймағына қарай өзгеріп отырады. Учаскені дұрыс қадағалап таңдап, мүмкіншілігінше барлық жағдайлардың теңелуіне әрекет жасайды. Егіс ... ... жері ... ... ... ... ... Сондықтан әдістің негізгі талаптарын орындауда учаскені дұрыс ... болу үшін оның ... ... ... топырағын тексеріп, жер бедерін, арамшөппен ластануын біліп және кейбір кездейсоқ факторлардың әсері есепке алынады.
Топырақ түрін картаға түсірмей-ақ тек оның әр ... мен ... ... ... көлемін тексерсе жеткілікті. Мұндай тексеру егіс-тәжірибе учаскесінде ғана емес, егіншілік егіс ... де ... ... міндеті - егіс тәжірибесін ең дұрысы учаске топырағының бір ... ... ... ... тексеріп, шекарасын анық көрсету үшін топырақ түрін картаға 1:5000 масштабпен ... ... ... ... ... топырақтың ала-құлалығымен, оның тарихымен танысады. Учаскенің тарихмен танысу үшін танап тарихы туралы кітабымен, ауыспалы егістер жоспарлары және ... ... ... ... ... ... ... құнарлығына әсері ұзақ уақытқа созылады. Оларға жататындар:
-топыраққа әк енгізу;
-тыңайтқышты топыраққа енгізу;
-топырақтың жыртылатын қабатын толықтыру;
-ауыспалы егісте көп жылдық шөптерді себу.
Сондықтан да ... ... ... ... ... қандайы қолданылса алдын ала бұл танаптың өнімін бөлшектеп есептеп топырақтың ала-құлалығын анықтамайынша, ол учаскеде егіс ... ... ... ... ... ... олардан алынатын қорытындылар жер бедеріне байланысты болады.
Учаскенің ... ... ... ... жағдайын білген жағдайда тосын кездейсоқ әсерлерден аулақ болады. Мысалы, учаскеде қазылған ор, ... ... ... құрылысының орны, малдың тұрып жатқан орындары болуға тиісті емес. Олардың егіс-тәжірибе нәтижелеріне әсерінің салдарынан тәжірибе жұмысының орындалу дәлділігі төмендейді. ... ... ... ... ... ізі 5-тен 10 ... дейін жойылмайды, мұндай алқапты тәжірибе учаскесіне бөлуге болмайды.
Тәжірибе жүргізілетін ... ... ... ... болса, тәжірибе жұмысын ол жерге жүргізуге келмейді. Ең кем дегенде кейінгі 3..4 жыл ішінде осы жерде бір ғана ... ... ... қолдануы, топырақ өңдеуі және т.б мәліметтері болуы керек.
Тарихи белгісіз танапта жүргізілгентәжірибелердің нәтижелері құнды болмайды, себебі оны ... ... ... да білу өте қиын және оның ... ... мәліметтерінен қорытынды шығаруға мүмкіндік болмайды. Сондықтан тәжірибе жүргізу үшін жерді іріктерде оның 3..4 жылдық тарихи мәліметтерін жинайды. Егер жердің тарихы ... ... ... ... ... танаптардың әр түрлі тәсілдерді қолданған бөлек егісті пайдалануға болады. Ондай жағдайда тәжірибенің факторлары бірдей варианттарды бір ... ... ... ... ... жөн. ... жол, қоршауларр және құрылыстардың егіс тәжірибесіне жақын ... ... ... ... ... ... ... жақын өсуінің салдарынан күн жарығы мен топырақ қабатындағы ... ... ... Соған орай тәжірибелерді құрылыстардан, мал қораларынан, орманнан 50..100 метрдей қашықтықта ... ... ... ... 25..30 ... ... 10..20 метрдей жерден жақын орналастырмайды.
Тәжірибе жерінің топырағында кездейсоқ ала-құлалықтар, мәселен, жер жұмыстарының іздері, бұрынғы жолдардың, катондардың, астық қырманының, ... ... ... және т.б. кездеседі. Көрсетілген кездейсоқ факторлардың топырақ ... ... ... әрі ... ... бірнеше жылға ұзаратындығы анықталған[6].
Жер бедері - ... ... ... ... ... ... ... ойлы-қырлылығы оның бедері болып саналады. Тәжірибе жүргізілетін учаскенің беткейіндегі мөлдектер әртүрлі бурайға орналастырылса, онда қоректену заттары, ылғал мен жарығы бірдей ... ... ... топырақтың беткі қабаты сумен жуылып кетушілігі, қолданған тыңайтқыштар жоғарғы мөлдектен төменгі мөлдекке жуылып келуі ықтимал. Учаске жерінің бедері ... ... ... мен ... ... ... Тәжірибедегі егілген дақыл басқа зерттелмейтін дақылдармен бір текті жағдайда ... ... онда ... сол ... ... жүрген жерге орналастырады. Тәжірибелердің көпшілігі үшін учаске жерінің беткейі тегіс немесе біріңғай ылдилау (100 метр ... 1..2,5 ... ... Суы өз ... ағу ... ... егіс-тәжірибеде белгілібір ылдилығы дұрыс, ал топырақты ылғалдандыру үшін оның ... ... 0,01 ... болуы керек.
Тәжірибе учаскесінің тікелеу бурайына орналастырылатын болса, онда оның варианттар саны аз ... ... ... ... ... жер бедерін зерттеу жоспарын дайындау үшін толық нивелирлеу жүргізіледі.
Топырақ ... ... ... ... ... қайталаулар мен мөлдектерді орналастыру жоспарын дайындауда негізгі көрсеткіші болады, ал ... ... ... орналастыруда арнайы жоспарына горизонталь сызығы негіз болады.
Тәжірибе учаскенің ... ... ... ... микрорелефтер де (дөңестер, шұқанақтар, тайыз жарлар, жан-жаққа аударылған жыртылған атыздар) есепке алынады. Өте-мөте суды өз бетімен еркін ағыс ... ... егіс ... үшін учаске жерінің микрорельефіне қойылатын талаптарды ұқыпты орындайды. ... ... ... ... ... ... орындалса, кейбіржағдайда жердің ой-шұңқырын қолмен де тегістейді.
Тәжірибе учаскесін дайындау- егіс тәжірибесін жүргізуге учаскені арнайы тек тұрақты егіс экспериментіне дайындайды. Ол мына ... ... ... топырақ беткейінің тегістігін әрі біртектестігін топырақты зерттеу мен ... ... ... ... ... ... егіс себу ... немесе алқаптағы топырақты біркелкі өңдеумен учаске топырағының құнарлығын теңестіреді;
-учаскедегі топырақ құнарлығының ала-құлалығын анықтауда рекогнесцировты егісінің өнімін бөлшектей есептеу арқылы анықтайды[7].
2.3 ... ... ... бөлшектеп есептеу методы
Егіс тәжірибесін жүргізуге негізінен топырақ құнарлығының заңдылы түрде ала-құлалығын анықтайды. Оны жүргізу үшін учаскедегі топырақ құнарлығының өзгешелігінің ерекшелігін ... ... ... ... ... ... есептеу арқылы анықтайды.
Егіс тәжірибесін дайындауда алдын-ала топырақ құнарлығын себілген егіннің өнімін бөлшектеп есептеу әдісі ... ... ... ... ... ... егісі дейді. Егіс тәжірибесінің қайталанған мөлдектерінің өнімінің түрленуілері байқалған. Тәжірибе учаскесін дайындағанда оның біртектес топырағы табыла ... ол ... ... ... ... әдісі арқылы байқалады.
Танаптағы топырақ құнарлығының өзгешелігін ... ... ... ... ... ... егіс өнімдерінің кездейсоқты әрі азды-көпті жүйелі түрленулерін де анықтаған.
Кездейсоқты түрленулердің ... ... ... ... ... ... арқылы алынған мәліметті кейбір орташа мағыналарының маңайында екендігі ... ... ... ... ... бөлшек учаскедегі бөлшектеп есептегенде аралығындағы кейбір ішінара орташа айырмашылықтар статистикасы елеулі. Өнімдерінің өзгерушілігіне әсер ... ... бірі ол ... ... ... ... мен ... аймағында тең бөлінгендігінен болады. Учаскедегі топырағында бөлінген ылғалдың, агрохимиялық және агрофизикалық қасиеттерінің өзгешеліктерін анықтау үшін көптеген ... ... ... Ол ... ... да топырақ құнарлығының элементтері және жағдайлары заңдылы өзгерушілігі де бөлшектей есептеген өнімнің түрленулеріндей, шағын көлемді ... ... ... мен ... түрленулері осы бір бөлігіндегі мөлдектердегі өзгергіштігінен артық болмайды. ... ... ... үшін ... қасиеті мен жаппай себілген егістің өнімдерінің өзгерулерінің негізінде маңызы бар. Тәжірибе мөлдектерінің аралығын немесе мөлдектің ... ... ... ... ... сайын, белгілердің нәтижелік шамасына топырақтың қасиеттерінің заңдылы құбылмалығының әсері білінеді, тәжірибені аяқтағанда салыстырудағы ... ... ... әсері мен территориядағы өзгерулерінің әсері де араласуы мүмкін. Сондықтан тәжірибедегі варианттардың орташа жағдайларын салыстырғанда аз ... ... ... ... ... көп ...
Егіс-тәжірибе топырағының біртектес болуын оның морфологиялық сипаттамасы мен мәдени жағдайы емес ... ... ... ... ... ... ... біртектес болуына байланысыты. Әрине тәжірибелер нәтижелерін егіншілікке енгізу үшін ұсынғанда өзіне сәйкес топырақты аймақтар көлемі мол болады.
Тұрақты ... ... ... ... ... Оған ... дайындағанда зерттеушінің алдына екі мақсат қойылады. Біріншісі- топырақ ... ... ... рет жаппай егіс себуі арқылы теңестіру. Екіншісі- (барлау) рекогнисцировты егіс өнімін бөлшектеп есептеу арқылы топырақ ... ... ... ... ... ... оның топырақ құнарлығын және жерінің ала-құлалығын жояды.
Суармалы егіншілікке егіс-тәжірибе жерін дайндау үшін арнайы тәсілдерді қолданады. Мысалы, оларда суармалы егіс ... ... ең ... топырақ беткейін тегістейді, ондағы мақсат мөлдектердің барлығын бір уақытта суару, ... суды ... алу ... ... ... беткейін тегістегенде топырақтың жыртылатын қабаты кейбір биіктеу жерден алынып, ойлау жеріне толықтырады.
Егіс-тәжірибе ... ... ... ... ... үшін теңестіру егісі және барлау егісін пайдаланады. Егіншілік жағдайларында тәжірибе учаскесіне арналған жерді анықтап оны дайындау үшін бір, кейде екі ... ... ... ... Тәжірибе станцияларында теңестіру егістің өнімін бөлшектей есептеу әдісі арқылы әр мөлдектен ... ... ... ... ... ... топырақ құнарлығының біртектестігін арттыруға дәнді дақылды жаппай себуді теңестіру егісі дейміз. Теңестіру егісі ... ... ... ... ... өңдеу, тыңайтқыш қолдану, дәнді дақылдарды осы болашақ тәжірибе алқабында себуде жоғарғы дәрежелі агротехникалық тәсілдерді ... ... ... ... ... ... егісін қатарынан бірнеше жыл пайдаланса, учаскедегі жердің ала-құлалығы қолданылған агротехникалық тәсілдер әсерінен көп ... ... ... агротехникалық шаралар жоғары дәрежеде жүргізілсе, егістің тегістелуі анағұрлым артады. Есте ... ... ... ... агротехникалық тәсілдердің әсерінің көп уақытқа созылатындығы, мысалы топырақты әктеу, көң, минералдық тыңайтқышты қолдану терең жыртылған жер және т.б топырақ ... ... ... әсерінен топырағы әртүрлі болғандықтан теңестіру егісі олардың топырағын теңестіре алмайды. Мұндай егістердің негізгі мақсаты арамшөппен қарсы күресті жоғары ... ... ... ... агротехникалық тәсілдер арқылы жоюға болады[8].
Тәжірибе жүргізуге дайындалатын учаскедегі топырақты пар ... ... ... ... одан ... ... ... дәнді дақылдарды өсіріп-өндіруге болады. Теңестіру егісі алқаптың мақсаты ол ... ... ... ... жасау, мәселен, топырақ өңдеу, тыңайтқыш қолдану, алғы дақыл және т.б анықтау болып табылады. Ауылшаруашылық егіншілік жағдайында тәжірибе жүргізуге учаскедегі ... ... ... ... ... біркелкі шығуын көзбен шамалай бағалауда оның еең үлкен мағынасы бар. Біраз көзбен шамалағаннан кейін ... ... ... ... анықтап ұнамсыз жерін есеппен шығарады.
Маман зерттеуші жұмысында болашақ тәжірибенің ... ... ... үшін ... ... ... теориялық негіздерге сүйене отыра болашақ мөлдектің формасын, көлемін, қайталауларын орналастыруға теңестіру егістің бөлшектеп ... ... ... ... ... бір ... осы аймақта немсе ауданда бұрын жүргізілген зерттеу жұмыстарының нәтижелігін есепке алуды қажет етеді.
Рекогнисцировті егісінде өнімін бөлшектеп есептеу жолы жоқ ... ... ... ... ... кеселдігі байқалмаған. Сондықтан да елімізде және шет елдерде де өнімді бөлшектеп есептеуге күмәнді көзқарастың кездейсоқ есемтігі, бөлшектеп ... ... жаңа жаңа ... ... қажеттігі, себебі оның жұмысы едәуір қымбатқа түсетіндігі және мәліметтерін ғылыми өңдеу статистикасы өте бір аумақты әрі ... ... бірі ... ... ... тәжірибесінде таңдап алынған танапқа егістік тәжірибелер жүргізуге және оның методикасын дайындауға ... ... ... ... ... ... жоқ. Ол үшін учаскенің топырағын, нивлирлеуін тексеріп, тарихын білсе және теңестіру ... ... ... ... өзгергіштігін бағаласа болғаны. Көбіне, бір жылдық дақылдармен тәжірибе жүргізгенде, ең ыңғайлысы жүргізетін және тәжірибенің қайталаулар ... саны ... ... ... ... бөлшектеп есептеудің қажеті жоқ.
3 Егістік тәжірибесін орналастыру
Егістік тәжірибе методикасының нақтылы жағдайда керекті нәтижесі сапалы болуын қамтамасыз ететін ... ... ... ... мен көлемі, варианттардың кеңістікте қайталанулары, мөлдектер мен қайталануларды ... ... ... ... әдісі және егістік тәжірибені мерзімінде ұйымдастыруы жатады. Егістік тәжірибе методикасын дайындау үшін оның әрбір ... ... ... дәлділігін арттырудағы ролін анықтайды.
Егістік тәжірибе схемасындағы варианттардың мәні. Егістік тәжірибеде өсімдікті, ... ... ... ... ... немесе факторлар әсерін, олардың өзара әсерін және кейінгі мезгілдегі әсерлерін зерттеу варианты болып саналады.
Вариант саны тәжірибе ... ... ала ... шама ... де оның ... мен ... ... яғни тәжірибе тақырыбының мазмұны, ал мақсаты сол тәжірибедегі құбылыстарды зерттеу арқылы (шешіледі) анықталады. Егістік тәжірибенің дәлділігі варианттар санына ... ... ... көбейткен сайын мөлдектер саны егістік тәжірибе учаскесінің жалпы көлемі де ... Н.Ф. ... ... ... ... ... ... схемасында варианттар санын көбейткен сайын тәжірибедегі салыстырмалы қателік арта түседі.
Бірдей көлемді ... ... ... ... ... ... қателігі
1-кесте
Қант қызылшасы
Картоп
Варианттар саны
Тәжірибедегі салыстырмалы қателік (процентпен)
Варианттар саны
Тәжірибедегі салыстырмалы қателік ... ... бір ... ... ... егістік тәжірибе варианттарымен салыстыру бақылау немесе стандарт варианты болып саналады.
Егістік ... ... мен ... варианттар жиынтығы тәжірибе схемасы болып аталады. Егістік тәжірибе схемасын дайындағанда варианттар саны 12-ден 16-ға дейін, ал мөлдектері ... 64-ке ... ... ... ... ... ... варианттар саны екі-үштен аспаса қайталау санын көбейтеді, себебі ... ... ... ... ... бағалайды. Егістік тәжірибе методикасын жоспарлау жұмысында ескеретін жағдай, үлкен ... ... ... саны ... тәжірибе жұмысында жіберілетін қателік те көп болады (1-кесте).
Егістік тәжірибе жұмысында ең жауапты мәселесі ... ... ... ... схемасындағы варианттар арқылы табиғатқа қойылған сұрақтарға тәжірибеден ... ... ... ... ... ... салыстара білу керектігін алып, дәл келмейтін уақытында алып тастайды.
Егістік тәжірибе схемасындағы варианттарды бір-бірімен жалғыз ғана ... ... ... ... ... ... орналастыру
Егістік тәжірибені учаскеге орынды орналастырудағы негізгі мақсаты мүмкіндігінше әр ... ... ... ... ... ... етеді, варианттарды өзара салыстыруға қолайлы жағдай жасап тәжірибе нәтижелерінің анықтығы мен дәлділігін арттырады.
Учаскеде егістік тәжірибесін орналастыруда егіс тәжірибе ... ... ... ... орындау кажет. Сондықтан да егістік тәжірибе жүргізілетін учаскені ұқыпты тексереді, ... ... ... ... ... ... ... тәжірибені жоспарлағанда есте болатын жағдай мөлктің жалпы саны, тәжірибенің жалпы көлемі өте үлкен болмайды, реті келсе егінді бір немесе екі ... орып ... ... ... Егістік тәжірибе мөлдектің көлемі ықшамды болып, өнімін жаппай әдісі арқылы анықтайды. Оларды кеңістікте орналастыру әдісін таңдауда тәжірибе учаскенің топырақ құнарлығының ... оның ... ... саны және ... ... ... жабдықтау базасының жағдайлары есепке алынады. Сондай-ақ олардың қайталауларын бір учаскеге тұтас орналастырып, өз-өзді аралық шекараларын аныктайды, мұндай орналасты қайталауларды ... ... ... тәжірибе қанталауларын тұтастыра орналастырғанда тәжірибе учаскесінде бір, екі немесе бірнеше ... ... ... ... ... ең ... ... бір қатарда орналастырған жөн.
Егістік тәжірибеде вариант саны көп болса қысқа мөлдектердің қайталауларын екі немесе көп ... ... ... ... бір немесе бірнеше кайталаулардың орналасуын қайталауларды өзара байланыссыз ... ... ... ... ... ... ... әр қайталаудың топырақ кұнарлығының өзгергіштігі өзіне ғана тән ... егіс ... бір ... ... ... ... ... оған тәжірибенің бір ғана қайталануы орын алатын болса, онда егістік тәжірибенің қайталануын өзара ... ... ... ... ... ... ... тәжірибе схемасындағы варианттарын орналастыруға әр түрлі әдістерді ... ... ... және ... рендомизм болып қалады. (10 сурет)
Стандарт әдісімен орналастыру. Бұл метод арқылы егістік ... ... ... ... ... саны әр ... ... методы дегеніміз егістік тәжірибе схемасындағы бақылау (стандарт) вариант санын өсіруді ... Егер ... ... ... әр тәжірибе варианты бақылау (стандарт) варианты мен қатарында болса, оны ямб әдісі дейді (ямб грек сөзі, іаmвоs), ал екі ... ... ... бір ... ... орналастырылса дактиль әдісі (дактиль -- грек сезі daktylos әріп-бармақ) дейді. Егістік тәжірибе схемасын стандарт әдісімен ұзын мөлдекті бір ... ... ... ... ... бірте-бірте (системаға) жүйеге айналып өнімдерінің өзара байланысы ... ... ... салыстыру арқылы бағалап едәуір кемшіліктері байқалған: қатар орналасқан мөлдектер өнімдерінің аралығында ... ... ... ... бола ... ал ... ... едәуір қашықтықта орналасқан мөлдектерді тәжірибе схемасында 10 немесе 12 ... ... бар ... ... ... ... кемістігі егістік тәжірибе варианттар саны көп болса, тексеруге ... әрі сол ... көя жері ... ... ... ... ... екі зерттелетін варианттардан кейін орналастырылса, тәжірибе учаске көлемінің 40 процентін стандарт варианты алады, ал әр тәжірибе вариантынан кейін стандарт ... орын ... онда ... тең ... ... пайдаланылғанын көрсетеді[10].
Аталған кемістіктердің салдарынан стандарт әдісі егістік тәжірибе жұмысында кеңінен қанат ала ... ... ... ... селекцияда қолданылады, Мысалы, сұрыптаудың бірінші сатысында өте-мөте тұкым тапшы болғанда, онда мөлдектің көлемі, әрі қайталау саны да ... ... ... ... ... (системалы) әдісі. Егістік тәжірибе кайталауының ішіне тәжірибешінің анықтаған схемасындағы тәртібімен варианттарды учаскеге орналастырады. Қайталауларды бір қатарға орналастырғанда варианттары әр қайталау ... ... ... жүйесімен өзгертілмеген түрінде орын алады,яғни бірінші қайталауда бес ... 1, 2, 3, 4, 5 ... ... басқа қайталануларында да сондай жүйесі сақталады.
Егістік тәжірибе қайталаулары екі немесе көп қатарлы ... ... ... ... ... ... схемадағы варианттар жүйесі толық сақталады, мысалы I, 2, 3, 4, 5 ... ... ... ... схемадағы бірінші вариант жылжып бестен кейін 2, 3, 4, 5, 1, үшінші қатарда варианттар 3, 4, 5, 1,2 ... ... ... тәжірибені осылай орналастыруды шахмат жолымен орналастыру дейді.
Егістік тәжірибе қайталауларын тәжірибе схемасында 8 ... 10 ... ... бір ... орналастырады. Егіншілікте егістік тәжірибе қайталауларының ішіне варианттарды орналастыру әдісі көп ... ... ... ... қатар немесе тұстас орналастыруға болмайды.
Ғылыми агрономияның тәжірибе жұмысында жүйелі әдіс басты орын алады. Бұл ... ... ... ... ... оңайлығы болса, оның кемістігі варианттардың тиімділігі күтпеген жерден бұрмалануы болады. Сондықтан да жүйелі ... тек ... ... ... дайындық жұмысын алдын ала жүргізуде немесе ғылыми мәліметтерді көрсетуде және егістік тәжірибелердің басқа салаларында пайдаланады.
Егістік тәжірибе қайталауларына ... ... ... ... әдіс ... ... варианттарды өзара салыстыруға жағдайы көбіне бірдей болмайды. Сондықтан ... ... мен ... ... варианттарының мәліметтері артық немесе кем болады.
Кездейсоқ (рецдомизм) әдісі. -- Егістік тәжірибе варианттарын ... ... ... салу ... ... ... бойынша кұрылған таблица арқылы, кездейсоқ жолымен табылған вариантты ... ... ... ... ... (ағылшынша-кездейсоқ ретсіз) әдісі дейді.
Кездейсоқ (рендомизм) әдісін көптеген зерттеушілер егістік тәжірибесінде қолдануын талап еткен, ондағы дәлелді ... ... ... тек ... құбылыстарына ғана қолданады, сондықтан варианттарды кездейсоқ әдіспен орналастырғандағы мәліметтері математикалық өндеу арқылы есептеледі. Бұл әдісті егістік тәжірибенің қайталау саны көп ... ... ғана ... ... ... ... ... мөлдектерді кездейсоқты (рендомизм) әдісімен орналастыру арқылы оның ала-құлалығын теңестіруге болады деген ұғымға тұрақты сенуге болмайды. Топырақ ... ... ... ... ала-құлалығына рендомизм әдісімен мөлдектерді орналастыру дұрыс, егер учаскедегі топырақ қүнарлығының ала-құлалығын бөлшектеп есептеу арқылы анықталған болса, кездейсоқ әдісін әрине ... ... ... ... ... ... жаппай егістік тәжірибе учаскелерінде қолданылмайды.
Егістік тәжірибе (қайталауларын) блоктарын ... ... ... орналастыру. -- Егістік тәжірибе варианттарын жоспарланған схемасы бойынша өз алдына жинақтай біріктіреді, жинақ саны тәжірибедегі қайталаулар санына тең ... ... ... ... ... әдісімен жеребе салу арқылы орналастырады[11]. Әр жинақтың топырақ құнарлығы біртектес келеді, ал оның пішіні квадратқа сәйкес болады. ... ... ... варианттар салыстыруға өте ыңғайлы келеді. Мөлдектердің пішіндері ұзартылған немесе шағын және квадратты ... ... ... ... ... қатарға кейде әр жерге топтап бытыраңқы орналастырады. Жинақтың ішінде мөлдектерді бір, екі немесе бірнеше қатарларға орналастырады. ... ... ... ... әдісі арқылы орналастыруға кездейсоқ таблица сандарын қолданады. Мысалы, сегіз вариантты тәжірибе схемасын төрт жинаққа орналастыру жоспарланса, варианттарды 1-ден 8-ге ... ... ... таблица сандар ашып ІІ екінші бағаннан, мысалға соңғы бағананың жоғарғы цифрынан төмен қарай сегіз түрлі сандары варианттың нөміріне ... ... Егер ... ... ... ... ... алмайды. Соңғы ІІ бағанадан бірінші саны 2 кездесті. Сондықтан бірінші жинақтағы мөлдекте осы нөмірмен вариант белгіленеді.
Екінші саны 6: бұл ... ... ... ... ... да сол жолмен анықталады. Ақырында бірінші жинақтағы мөлдектерде варианттар кездейсоқтық қатарымен: 2, 6, 1, 4, 3, 5, 8, 7, ... ... ... ... ... ... ... және төртінші жинақтарды да сол кездейсоқтық таблица сандар арқылы варианттарды орналастырады. Егер бағанның басынан аяғына (жоғарыдан ... ... ... вариант нөмірі табылмаса, онда көрші бағаннан іздейді де әрі қарай сол тәртіппен вариаиттар санын толық анықтайды. Егер ... ... саны ... онда ... нөмірлейді немесе әріп арқылы белгілейді, оларды бөлек картонға немесе қағазға жазады. Содан кейін картонды ... ... ... ... ... да, ... ... алып блоктағы мөлдектерге варианттарды сол кездейсоқтық іріктеу сандары арқылы ... Әр ... ... ... ... ... Рендомизм үшін қазіргі тәсілдерді қолданады, атап айтқанда әртүрлі эксперименттер ... ... ... ... ... сандар таблицасы техникалык көлемі болып табылады. Қосымша таблицада ... ... ... ... ... ... кездейсоқ орналастырылған 0, 1,2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, сандардан құрастырылған, ... ... ... ... жоқ. ... қатар, әрбір саны әр бетте кездесуі ықтималдығы шамамен 0,1 реттей болады.
Экпериментші рендомизм әдісінің негізін сақтамаса, ол варианттардың айырмашылықтары ... ... ... ... толығымен айрылады, себебі статистикалық талдау әдісі кездейсоқтық іріктеу негізіне негізделген.
779399054292400
4 Жеміс шаруашылығында жүргізілетін тәжірибелердің ерекшеліктері
10386694-59861450010196194-514985000Жеміс шаруашылығындағы жүргізілетін ... ... ... ... ... ... көп кездеседі. Оның ерекшелігі өсімдіктері көп жылдық баптау мен есептеуді әр өсімдікке жеке жүргізуді талап етеді. Егер егіншілікте егіс ... ... ... көзі ... ... ... болса, ал жеміс шаруашылығындағы тәжірибе мәліметтерінің өзгерушілігі өсімдік жағдайының бірдей ... яки ... ... болады. Топырақ құнарлығының ала-құлалығынан туатын қателіктер жеміс шаруашылықтарында да маңызды орын алады, себебі әр жеміс ... ... ... ... бір гектарға санаулы өсімдіктер орналастырылады, Олай болса жеміс ағаштарына тәжірибе жүргізуге үлкен көлемді алқап қажет болады, сондықтан топырақ кұнарлығы біркелкілі ... оның ... де өсе ... ішінде тәжірибе жүргізу үшін тәжірибе учаскесін ұқыпты әр жақты тексеру арқылы біледі, мысалы жер ... ... ... желден қорғауы т. б. өте-мөте жеміс өсімдігінің жағдайы есепке алынады. Тәжірибе учаскесіне жеміс ағаштарының орналасуына байланысты, ... ... ... ... ... ... мөлшері, пішіні және қайталаулар саны анықталады.
Жемісті өсімдіктердің салыстырмалы тұрақтылығы жыл ... ... ... ... Бұл ... ... ... көрсеткіштері көп жылдары сақталатындығын қадағалау тәжірибе жұмысыда қателік мөлшерін кеміту үшін дәлділігін арттыруға ... ... ... тәжірибе жүргізуге дейін топтайды. Барлық өсімдіктерді жағдайларына қарай мысалы әлсізін бір ... ... ... ... үшінші топтайды.
Жеміс өсімдіктерін топтағанда мөлдекке және қайталауларға варианттарын біріктіреді. Барлық варианттарда топталған жеміс ағаштары бірдей орналастырылады, яки әр ... ... ... ... тәжірибе учаскесінің барлық өзгешілігін қамтиды.
Жаңа жас жеміс ағашы бағында тәжірибе жүргізуде арнайы шаралар дайындалады, ондағы мақсаты тәжірибе өсімдіктерінің ... ... және ... отырғызуға бөлінген тәжірибе учаскесін дайындайды.
Жеміс ағаштарының біртектілігін сақтауға отырғызылатын материалдарды питомниктерде өсіруде ... ... ... екпелі жеміс өсімдігін өсіру;
* стандартты диагоналынан біртектілік ... ... ... ... ... жеміс ағашының бүрін іріктеу;
* питомниктегі жеміс өсімдіктеріне баптау жұмысын бірдейжүргізу;
* питомникте жеміс ағаштарын қазып алардың алдындаіріктеу жұмыса жүргізіледі, сонымен ... ... ... ... ... ... жас ... өсуімен санын анықтайды[12].
Жеміс ағаштарына тәжірибе жүргізуге учаскені дайындауда ең бастысы: орналастыратын жердің ... ... ... ... ... ... өсімдігіне орналасатын танабы жайлы болуы, соңғы 3 - 5 жыл бойы егілген дақылдары, қолданған агротехникасы, су режимі, жер ... ... ... Жеміс тәжірибе учаскесінің қолдануға болатындығын анықтағаннан кейін яки тәжірибе танабын егіншілік мәдениетін көтеруге арнайы шаралар дайындайды.
Жеміс ағашын және ... ... ... үшін ... ... ... ... жырту арқылы жеміс өсімдіктердің ерекшеліктеріне және аймағына қарай топырақтың жыртылатын тереңдігі 25...30 ... 60...70 ... ... ... Бау ... ... ағаштар отырғызылады. Жеміс ағаштары бауларында тәжірибе жургізуде орындалатын талаптар:
-- аймақта отырғызылатын жеміс өсімдіктерінің жеріне ... оның ... жер ... және ... ... отырғызылатын жемістердің сорттары және жас құрамының біртектілігі;
-- агротехникасының 3 -- 5 жылдың ішінде біркелкілігі (топырақ күйі, тыңайтқыш, бұтақтауы және т. ... ... ... ... туралы мәліметке тәжірибежургізуге дейін қанық болу қажет. Ол үшін: қартаға тусірумасштабы 1-1000, көлденең қимасы әрбір 20 ... ... жасы мен ... ... зерттеп, тозаңдатқыштарменқамтамасыз етеді;
* жеміс өсімдіктерді қоршау жағдайын қарастыру;
* отырғызылған ағаштардың түсім мөлшерін белгілеу, әр -- ... ... ... сипаттама беріп және оның түбіненбұтақ шыққан жеріне дейінгі бойы, оның бүрішіктерінің дамуынзерттеу.
Отырғызылған ағаштарды зерттеу арқылы алынған ... ... ... Осы ... арқылы жеміс өсімдіктердің түрленулеріне қарай мөлдектердің пішінін, ... және ... ... ... ... максатына, жағдайларының түрленуіне қарай нөлдектердің көлемін жеміс ағаштарына 10-нан 20 ағашқа дейін, бүлдіргендерге 25...50 шаршы метрден, питомникте 60... 120 ... ... 25...50 ... метрден орын беріледі. Қайталаулар саны 4 реттен болғаны тиімді. Әр вариантта жеміс ағаштары 24...30, бұталы өсімдіктері 60... 120, ... І20... 240 ... ... ... ... және ... орналастырғанда қорғаныш қатарларын қарастырған жөнді болады, ол алқапта топырақтың күйін, ... ... ... ... тексереді.
Тәжірибедегі қорғаныш қатарындағы ағаштардың бастарын (кронасын) қалыпқа келтірмейді және бұтақтардың ұшын, артық бұтақшаларын бұтақтау, кесу жұмысын жүргізбейді.
Тәжірибедегі жеміс ... ... өсіп даму ... әр ... ... ... талдап оны есепке алады. Агрохимиялық биологиялық және физиологиялық зерттеулерді барлық жеміс өсімдіктер варианттарында жүргізуге мөлдектердің көлемдері: ... ... І...З түп ... бұталы жеміс ағаштары 3...8 түп бұталары және бүлдіргенге 4...10 шаршы ... ал ... 5...8 ... ... ... ... бірі ... жүргізіледі, яки аттас мөлдекте өсімдік (ағаш түп) жайшылыктағы жаппай мөлдекте ... ... ... бос ... ... ... ... бір ағаш түбі бөлек мөлдек болады. Бұл жағдайда әр ағаш түбін ... ... ... яки бір ... ... мөлдек тәжірибесінде отырғызылған, әр қайсысы қайталау еместігі анық.
Агротехникалық тәжірибелер жүргізуде мөлдектерде жеміс өсімдіктерінің ұсынылатын есепті сандары:
6-10 түптеп 10...20 ... 40...60 ... 20...25 ... метр 20...40 ... ... ... жеміс өсімдіктердің жалпы саны жеміс ағашына 24...20 түптен, жидекті бұталарға 30...60 ... ... ... ... екпе ... және бүлдіргенге 50...100 шаршы метрден келеді.
Жеміс тәжірибелердің басты талабы салыстырудың дәл болуы тиіс, ал ол үшін ... саны 4...5 ... ... ... ... аз көлемді мөлдектер қайталау саны көп болса мәліметтерінің сенімділігі жоғары болады, ал көлемі ... ... ... қайталаулары аз болса мәліметтер дәлдігі төмен болатындығы анықталған. Бұл заңдылық бір ... пен ... ... ... ... мөлдектерінде жеміс өсімдіктерінің қатарлары мен есепке алынатын өсімдіктер сандары тәжірибенің мақсатына, учаске топырағының құнарлығы мен ... және ... ... ... ... ... ... жеміс өсімдіктерді көбіне 1...2 қатардан, бүлдіргенді 2...4 қатардан орналастырады. Қатарлардық етегінде қорғаныш жеміс ... ... ... 1...2 түптен, жидек бұталары 2 түптен, бүлдірген 4...5 өсімдіктен орналастырылады[13].
Топырақта, мысалы оның құрамы, тыңайтқыштар, суландыру және т. б. ... ... ... ... ... ... қорғаныштарын қарастырады. Жеміс өсімдіктердің мөлдектерін кездейсоқты методымен орналастырады.
Тәжірибе жүргізілетін жеміс өсімдіктер варианттары 2...4-тен жоспарланса және жер учаскесі шағын болып ... ... ... ... анық ... кездейсоқ әдісін қолдануға да болады.
Көп факторлы жеміс өсімдіктер ... ... ең ... ... бөлшектеп орналастыру әдісін қолданады. Мысалы бау танабының топырақ құрамының мөлшерін зерттеу тәсіліне мөлдек көлемі үлкен болуы ... ол ... ... ... ... ... Осы ... қатарлы мөлдекті екінші қатарлыға бөлшектейді, онда химикаттарды немесе тыңайтқыштарды зерттейді, ал осы екінші қатарлы мөлдекті үшінші қатарлы уақ мөлдектерге ... ол ... ... ... ... ... тәсілдерін тексереді.
4.1 Жеміс ағашы тәжірибелерінде бақылаулар мен есепке алу жұмыстары
Жүргізілетін ... ... ... ең ... ... ... басы ... қосымша өсімі немесе ағаштың шеңбері өсімін есепке алады. Ағаш басын (кронын), енін екі перпендикулярлі бағытында тәжірибені ... ... және оны ... ... Ағаш ... өлшеуді оның орталау биіктігінен, яки жердің беткейінен ағаштың бірінші бұтағы таралған жерден бастайды. Өлшейтін жерді ақ бояумен сырлап белгілейді.
Жас жеміс ... ... ... ... ... өсуін, жалпы санын, орташа үзындығын, олардың ұзындықтар қосындысын есепке алады. Жеміс ағаштың бес жасқа толғанша есептеу мен ... ... ... ... мүшелерінде жүргізеді, ал жасы бестен асысымен бұтақтардың бірінші қатарының екеуін бақылауға алады. Жеміс ағашынын жанама ... ... алу ... ... ... ... ... дейін жүргізеді. Жанама бұтақтарын жыл сайын сол бірінші есепке алған ... ... ... бұтақтардың мәліметі бойынша мысалы жеміс бұтақтар, шыбықтар және өсетін ... саны мен ... ... ... топтарының ара қатынасын анықтайды.
Жерге түскен жемістердің саны мен массасын әр мөлдекте олардың жеуге жарайтын түсімін жинаудың ... ... ... ... ... ағаш ... ... тәсілдерді немесе сорттардың тиімділігін тексеруді бағалауда бақылаумен есепке алуда жеміс өсімдігінің өнімділігін көз мөлшерімен болашақ түсімін анықтайды. Әрі бау ... ... ... ... ... жарамдысын есепке алады. Вариант мөлдегінен жиналған жемістің түсімін есептейді. Варианттар ... ... ... оның сапасына мысалы жемістің дәмі оның біркелкілігі, сорттың түсімі, жемісті үзу кезеңі мен ... ... ... оның ... қасиетін, химиялық құрамын анықтайды. Жас жеміс ағашының түсімін мөлдектен алынған жеміс арқылы есепке алады. Жеміс ағашының орташа ... ... ... ... ағаш ... ... оған ... жылы жеміс бермеген сау ағашы да қосылады, себебі тәжірибе схемасының вариантынан олар ... жоқ. Егер ... ... ... ... ... ... жағдайға қосылса ондай ағаштан жемісін ертерек жинайды[14].
Тәжірибедегі жеңіс ағашы толығымен өнім ... оның әр ... ... ... ... ... ... Егер әрбір алма ағашынан 25 килограмнан түсімі болмаса, алмурттың 15-тен, әр сүйектілер жемістері -- шие, ... өрік және т. б. 10 ... кем ... олар ... ... береді деп саналады. Жемістердің сапасын анықтарда тәжірибедегі қайталауларының мөлдектерінен 300 данадан жемісті іріктеп ... ... ... ... ... анықтарда таразыдан өткен массасын 100-ге бөледі.
Варианттағы жемістің түсімін әр қайталау мөлдектерінен гектарына центнер есебімен мына формула арқылы біледі.
У=-АБ-
Мұнда: А -- ... ... ... түсімі, кг
Б -- жеміс ағашының қоректенетін алады, шаршы метрмен.
Қайталаулар мен варианттардың бір ... ... ... ... жеміс өнімінің кебуінің себебі басқа зерттеуде жоқ факторлардан болса, онда ол ... ... ... ... дәмдері бір-бірінен артықшылығын ауыз тиію (дегустация) жеуге жарамдысын бір бөлек, жарамсызын екінші бөлекке іріктеп мәліметін дайындайды. Ауыз ... ... ... ... немесе агротехникалық тәсілдер варианттардың аттарының орнын нөмірлеп жеміс дәмін ... ... ... дәмі ... ... ... жазылған карточкасына толтырылады.
Жидек дақылының түсімін есептеу жидек дақылымеы ... ... ... ... ... учаскесінің топырағы мен жер бедері және ылғалдылық жағдайының жергілікті аймақпен біртектілігі;
-- сорттары мен жас ... ... ... ... қамтамасыз ету дәрежесі, жидск егісінде басқа қоспа ... 10 ... ... ... 5 ... 3 жылда жидек егісіндегі топырағы, қолданатын тыңайтқыштары, тырпуы және қолданылған агротехникалары біркелкі болады.
Тәжірибе жүргізуге арналған учаскеде ұқыпты тексеріледі ол үшін: ... ... мен ... өсу ... және тозаңдандырғышпен қамтамасыз ету дәрежесін анықтау. Жидек-егісінің қорғау жағдайын және кейінгі 5 немесе 3 ... ... ... ... ... ... ... негізінен көктемде түсімін жинағаннан кейін ішіндегі қуаттысын, ... ... ... ... алады.
Қайталаулардағы жидек өсімдіктерінің өсіп-даму кезедінің басында және гүлдену кезеңінде зақымдалғандарын, жойылғандарын есепке алады.
* жапырақтарын есепке ... ... ... орташасы, ұсақтары және кеуіп қалған жапырақтардыңкөлемін әр варианттық екі мөлдектерінен мына мерзімдерде,гулденудің ... ... ... ... кейін, 30 немесе 45тәуліктен кейін міндетті түрде және топырақ ... 2, ... 3 ... қалғанда есепке алынады;
* әр варианттың екі мөлдегінен өркеннің массасы ондағыдөңгелектер және қылқандар сандарын ... ... ... ... ... жұмыстары:
* әр варианттың барлық мөлдектерінде көктемде өсімдіктежапырақ пайда болғанда және өсіп-даму кезеңінің аяғында өркендердің қуаттысын, орташасын, ... саны мен ... ... ... ... жиналған өнімдері есепке алынады;
* варианттың барлық мөлдектерінен өнім ... ... ... ... 250 ... үлгі мөлшерін алады, жидектіңсауын ауруынан бөліп есептейді;
-- варианттың барлық мөлдектерінде қысқы мерзімде ... ... ... ... ... болғанда 5 баллды жүйе арқылы бағалайды: 1 саулары, 2 өркендер шамасы аязға шалдыққан, 3 аязға орташа шалдыққан, яғни 1/4 ... ... 5 ... ... ... барлық мөлдектерінде даму кезеңінің соңында өркендердің дамуы мен санын, әр өркенді және жан-жақты ... ... ... ... ... ... мөлдектерінде 30 тәулік сайын үлгібақылау өркенді бөлек белгілеп, сондағы орнын басар өркенніңжәне жан-жақты бұтақтанулар өсіңкілігін өлшеу ... ... ... ... ... ... ... және жидектің піскен кезеңдерінде үш бақылау өркен арқылы тиімдітүйіндердің процентін анықтайды;
- варианттың барлық мөлдектерінде тамырлардың санынжәне тамырлардың ... ... ... ... ... ... ... тексеру жұмыстары
Жүзім егісінде тәжірибе жүргізуде алдымен ауа райы, топырағы, бедер жағдайлары, сорты мен агротехникалық ... ... ... ... аймақпен біртектес, жүзім өсімдік жүйесінің тарихы біркелкі болуын қарастыру ... ... ... ... сиректігі және басқа сорттардың қоспасы 10 проценттен аспайды.
Жүзім тәжірибесіндегі қателік көбіне өсімдік ... ... ... және ... ... бір ... ... болады.
Жаңа жүзім түптерін отырғызғанда оларды ұқыпты сұрыптап және агротехникалық шараларды жоғары дәрежеде енгізу өте-мөте жүзім ... ... ... ... ... ... бұтақтау, сындыру. Мөлдектердің көлемі үлкен алынатын болса, онда ... ... ... көніл аударады. Жүзім тәжірибенің мөлдек көлемі мен отырғызылатын түптеу саны тәжірибенің мақсатына, зерттеу жұмысының керектілігіне, дәлділігіне, жүзім егістігінің тегістігіне, механикаландыру ... ... ... екпе ... не ... ... ... қазатын, тракторға орнатылатын аспалы машина колданылады. АПБ -- 10 -- 2 ... су ... бар ... ... 60 ... дейін шұңқыр қазады. Агрегат мөлдекпен бір жүріп өткенде диаметрі 15 ... ... 60 ... 6-дан 10 шүңқырға дейін қазады, қатар аралықтарын 2-ден 2,5 ... ... 1,25; 3,5; 1,75 ... ... ... ... ... Қазақстанда 20 мың гектардан асатын көлемде жүзімнің 28 сорты, оның ішінде 12 асханалық жүзімнің сорты, 2 ... ... 14 ... сорт ... ... жұмысында мөлдектің пішіні мен оны орналастыру тәсілдеріне айтарлықтай көңіл бөлінуде. Бұл әрине ... ... ... ... ... ... сабақтары артылып тұратын бағаналар болса жүзімдік қатарын көп бөлшектеуге ... ... ... тәсілдерді тәжірибе арқылы тексергенде мөлдектің екі жақтарының да ұзындығы жүзімдік қатарына немесе оның ... тең ... ... ... өзаралық көршілес әсерін болдырмау мақсатында мөлдектердің аралықтарына қорғаныш алқаптарын қалдырады.
Тәжірнбе топырақты өңдеуді, тыңайтқыштарды қолдануды, бауды суландыруды, жеміс ... ... ... ... ... мөлдектерінің екі жағына ең кемінде бір корғаныш ... ... ... ... тәжірибе мөлдегінің барлық есепке алынған жүзім тултерінеп жиналған бір щоқ ... ... ... ... ... ... алдында варианттардағы жүзім түлтерінің айырмашылығы зерттеудегі факторлардың әсерінен басқа зерттелмейтін факторларды араластыруға болманды. Ал егер ондан жағдай кездесетін болса, аталған ... ... ... ... ... Биыл өнім ... жеміс ағаштары осылайша есептследі. Ең алдьшен алып тасталған ... ... ... ... мөлдектерден жинала-ды, бірақ өнімі есептелмейді. Содан кейін қабылдавған ... ... ... жемісті жинап, таразыға тартып есепке ала-ды иемесе әр жсміс өсімдіктер түптерінің түсімін кегізгі варианттар өнімінен кейін жинап, ... ... ... есімдік бір түптен жнналған тусімді мөлдскте орналасқап жсміс тупте-ріне көбейтігг, 1 гектарға неше центнердся ... ... ... түбі бойынша өнімін есептегекде кішкентай көлемді мөлдектерден жәие тэжірибенін. Дәлділігі өте жоғары болуын талап ететін зерттеулерде орташа ... ... ... ... ... ... өнім ... түптср санына бөлу арқылы есептейді.
Жүзім өсімдігінің бір шок жемісінід орташа массасын анктау ушін зерттеудегі варианттан толық жинайды, Қайталаулардың әр ... ... ... ... кез келген жузім түбінен бір шоқ жемісті өлшейді. Бір шоқ жемістін. Орташа ... ... үшін ... ... бір ... санына бөлу арқылы анықтаиды Реслубликада шабындық жерлерді жаксарту ушін өсімдігі сирек жерлер өңделіп, өнімі мол шөп түкымы есіріледі.
Зерттеушілердің еңбектерінде шөп егу ... ... ... үшін ... шөптін, турлері мсн күрамы, екпе шабындықтар мен ... ... ... жоке ... да тиімді мәселедер қамтылады.
Қазақстанда ғалымдардың зерттеулерінің нәтижелерін пай-далана отырып табиғи шабындықтарды жақсарту жөніндегі ... ... ... кен. ... ... алып ... Мысалы, 1966 -- 1974 жылдар ішінде 6 миллион гектар ша-бындықтар мен жайылымдарды тубегейлі жаксарту жөкінде елеулі жумыстар жузеге ... ... шөл және ... аймақтарында орналасқан суармалы жайьшььмдардың қоғандық мал шаруа шьглығын өркендетуде зор мәні бар. Әсіресе мал шаруашылығымен шұғылданатьн облыстар үшін берік жем шөп ... ... ... ... ... Жайылымдарда өндірілетін шөп облыстардағы барлық жем шөп балансының 14 -- 84 процентіне тең, болғаны анықталған.
Кектемде малды ерте жаю ... ... ... зиян ... ... отыр. Бүрын қумға жақын жатқан жайылым алқабыныц әр гектарынан шаруашылық небары 1,5 -- 2 центнердеы енім алатын болса, ... ... ... ... әр гектзрдап 14 -- 18 цснтнергс денін өнім алынатьш болды. Тіпті жауын-шашьш аз болған жылдар-дң өзівде сркекшөп пен бсде ... ... ... әр ... Ы центнерден өнім алыиған. Шымкент облысының колхозының сай-салаларға орналас-қан шалғьшдарынң әр гектарынан орта ссеппеп 3,5 ... шөя ... ... ал ... ... оның ... 12 центнергс дейін кебейді.
Табпғи шалғында тожірибе учаскесін ірзктсрде қойылатын талабы -- ол шалғыны ... ... ... Шабындық пен жайылым тәжірнбе учаскесініц өсімдіктсрін сипаттау ушін тәжірибе жүргізудің, алдын ала гсоботаникасын, мысалы өсімдіктердің толық тззімін ... және ... ... ... ... ... толық тізімін дайындауға мүмкіндік болма-са, онда олардыд кедінен таралған түрлерін аныктайды.
Көптеген ғылымн-зерттеу мекемелерінің мәліметтерінс сүйеисек ... ... беде мен ... ... беде мен ... арпабас, беде мен субетеге, беде мен қызылбас жоқышқа, беде мен эспарцетті жоне тарғақ аралас шөптерді өсірген дұрыс.
Методологиялық негізінде зкспернменттік ... ... ... шабындық және жайылымдағы тәжірибе мәліметтеріне әзірше үлкен өзгерістер ене койған жоқ. Әзірше егістік тәжірибесінің жүйелі әдістері ... ... ... ... ... бақылаулары шалғын мен жайылымда ботаникалык қүрамдардың өнімділіктерініц заддылы түрде өзгеретіндіғін анықтаған.
Шөптердің шыгу қоюлығьның заңдылы өзғергіштігшің күштілігі шабындық алкабыкда, табнғи ... ... ... қабаттарьшң, жер бедерінің біртектес болмағандығы және пайдалану тәсілдері. Щшеңді бірңғай шауып ... ... ... ... ... байкалады. Мун-дай күрделі жағдайларда тәжірибе нәтижесіые зерттелмейтін факторлардың әсері араласпау ушін ... ... әр ... ... ... ... арқылы орналастырған ұтымды болады. Әр вариантты төрт рет кайталап мөлтдектектерін ... 100 ... ... болуы қажет. Кейде жер көлемінің біртектестігі шағын болғанда ... ... 25 -- 50 ... ... ал қайталаулары 4 немесе 6 реті болуы мүмкін.
5 Математиканың статастиканың міндеттері. Жиынтық және ... ... -- ... бір беда - ми Ол ... ... ... сұрыптауға жүргізілген байқаулардың негізінде барлық жиынтық туралы қорытындылар шығаруға мүмкіндік береді. Статистикалың тәсілдердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... болса, бұл ғылым әртүрлі табиғаттың жаппай кездейсоқ құбылыстарыньщ ортақ заңдылықтарын зерттейді және ғылыми зерттеулер (эксперименттер) мен ... ... ... ... меи ... ... ... күрделі жүйелерді (еистеадаларды) зерттеу кезінде шешімдер ңабылдауға қатысты барлық жағдайда қолданылады. Вұл жерде сөзі дәл ... ... ... белгісіз құбылыстарды белгілеу үшін пайдаланылмаЙ отыр. Сөйтіп тәжірибе қорытындылары әерттеуден тыс ... да ... ... ... ... нөтижесінде кезкелген тәжірйбедё белгілі бір мөлшерде кездейсйқтық бөлігі (злементі) болады. Ол ғылы-ми зерттеулік (эксперименттік) ңатамен өлшенеді.
Экспериментті ғылыми жоспарлаудың және зерттеу ... ... осы ... ... әдістерін жасауда. Й. Пирсонның, В. И. Романовскийдің, .А. Фишердің, А. Н. ... жөн

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жерлерді қалпына келтіру .Бұзылған жер учаскелерінің рекультивациясын жобалауды жүзеге асырудың жалпы ережелері55 бет
Аудиторлық қызметті жүзеге асыру31 бет
«биотехнологиялық объект ретінде өсімдік жасушаларын өсіру »7 бет
«Федоров ауданының ауыл шаруашылығы бөлімі» мемлекеттік мекемесінің 2010-2014 жылдарға арналған стратегиялық жоспары9 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Ауыл шаруашылығы9 бет
Жүйенің жалпы теориясы4 бет
Литосфераға антропогенді әсердің ықпалы8 бет
Мал шаруашылығында қолданылатын биотехнологиялық əдістер15 бет
Пестицидтермен улану15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь