Жүгері генетикасы

Анықтама терминдер
Белгілеулер мен қысқартулар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1 Аналитикалық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.1 Систематикасы мен шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Морфологиялық және биологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
2 Тәжірибиелік бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.1 Генетикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
2.2 Селекцияның бағыттары мен міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.3Селекциялық процестің техникасы мен әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
2.4 Селекциялық материалдарды бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
3 Экономикалық тиімділігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..28
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Тақырыптың өзектілігі: «Жүгері генетикасы» тақырыбында жазылған курстық жұмысымда жүгері дақылының генетикасы, селекциялық жетістіктері, селекциялық әдістері және систематикасы мен шығу тегі, агротехникасы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері, ауыспалы егістегі орны қарастырылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті:Жүгерінің селекциясы көптеген бағытта жүргізіледі, оны белгілі бір жағдайда өсіру және оларды пайдалану тәсілдері алынады. Сондықтан, міндетті түрде, пісіру мерзімі әртүрлі болатын және шаруашылыққа құнды белгілері бар будандарды шығару қажет. Негізгі міндет – өнімділігі жоғары, өсірудің технологияларына бейімделген будандарды шығару болып табылады.
1. Ю.Б.Коновалова. Частная селекция польевых культур. М.Изд. ВО Агропромиздат. 1990
2. Т.Н.Нұрғасенов., Ә.Х.Қалиев Генетика, селекция және тұқым шаруашылығы. Алматы.2007
3. Абрамова. З.В., Карминский ОА Руководство к практическимзанятиям по генетике. Изд Колос -Л 1968. -192 с.
4. Бороевич С. Принципы и методы селекции растений -М.: Колос, 1984 -344с.
5. Бутенко Р. Г. Культура изолированных тканей и физиологияморфогенеза растений.М.: Наука, 1964. -272 с.
6. Гужов Ю, Фукс А. Валичек П. Селекция и семеноводствокультурных растений. - М.: "Агропромиздат" 1991 -464 с.
7. Калинин Ф.Л., Сарнацкая В.В., Полищук BE. Методы культуры
тканей в физиологии и биохимии растений. М.: Киев: Наукова думка,
1980. -488 с.
8. Нұрышев М. X., Нұрышева А.М. Цитология.Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың білімакадемиясыныңРеспубликалықбаспа кабинеті.Алматы. 1999. -181 б.
9. Практические задачи генетики в сельском хозяйстве. М. Изд.
Наука 1971. -384 с.
10. Практикум по селекции и семеноводству полевых культур. М.
Агропромиздат. 1987.-368 с.
11. И.В.Мичурин. Сочинения. Т.І.М.Сельхозгиз, 1948.
12. И.В.Вавилов. Теоретическиеосновы селекции. М., Наука,1987.
13. ГВ.Гуляев, Ю.Л.Гужов. Селекция и семеноводство полевых культур. 3-тье изд. Перераб. И дополн. М.,Агропромиздат, 1987.
14. Коновалов, Н.А.Березкин, У.И.Долгодворова и др. Практикум
по селекции и семеноводству полевых культур. М., Агропром-
издат, 1987.
15. Бадина, А.Н.Яблоков, С.М.Синицина. Семеноводствополевых кулыур. Л.Долос, 1983.
16. Инструкция по проведению апробации сортовых посевов.
М.Долос, 1979.
17. Международные правила анализа семян. М.,Колос, 1985.
18. Методические указания по производству семян элиты
зерновых, зернобобовых и крупяных культур/под ред. Академика
ВАСХНИЛ А.В.Пухальского. М. Колос, 1982.
19. Нұрғасенов Т.Н., Қойшыбаев Қ. Егіс дақылдарының селекциясы. Алматы, 1994.
20. Нұрғасенов Т.Н., Қалиев Ә.Х., Сулейменова С.Е. Ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясы және тұқым шаруашылығы негіздері. Астана, «Фалиат», 2003.
        
        Аннотация
пәнінен тақырыбында жазылған курстық жұмыс 30-беттен тұрады. Оның ішінде систематикасы мен шығу тегі, агротехникасы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері, ... ... ... орны және ... ... ... терминдер
Белгілеулер мен қысқартулар
Кіріспе.....................................................................................................................5
1 Аналитикалық шолу...........................................................................................6
1.1 Систематикасы мен шығу тегі.......................................................................6
1.2 Морфологиялық және ... ... ... бөлім..........................................................................................15
2.1 Генетикасы.....................................................................................................15
2.2 Селекцияның бағыттары мен міндеттері....................................................18
2.3 Селекциялық процестің ... мен ... ... ... ... Экономикалық тиімділігі..............................................................................28
Қорытынды..........................................................................................................29
Пайдаланған әдебиеттер тізімі..........................................................................30
Анықтама терминдер
Аллель - геннің күйлерінің бірі
Биологиялық түр - ... мен ... тегі және ... бойынша туыстас, морфологиялық жағынан ұқсас даралардың генетикалық оқшауланған жүйесі. Түр даралары өзара оңай будандасып, ұрпақ түзеді. ... - бір ... ... ... мен ... бойынша бөлінетін бір немесе көптеген аналықтарды қосу.
Ген- тұқым қуалаушылық информацияның функциялық бірлігі.
Генотип - ағазадағы гендердің жиынтығы.
Селекциялық ... ... ... ... ... ... ... мекемелерінде шоғырланған сорт.
Сорт- селекция тәсілімен алынған, морфологиялық, ... және ... ... ... ... ... белгілері бар мәдени өсімдіктердің жиынтығы.
Сұрыптау- тіршілік үшін күресте көбірек бейімделген организмдердің ұрпақтар бойы сақталуына тірелетін ... үш ... ... ... - ... ... ... ағза.
Хромосомалар- клетка ядросының ДНҚ мен белоктардан тұратын, өзін-өзі қайта жасайтын, негізгі бояулармен боялатын элементтері.
Фенотип - ағзаның бақылауға болатын ... және ішкі ... ... ... тақырыбында жазылған курстық жұмысымда жүгері дақылының генетикасы, селекциялық жетістіктері, селекциялық әдістері және ... мен шығу ... ... ... және ... ... ... егістегі орны қарастырылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Жүгерінің селекциясы көптеген бағытта жүргізіледі, оны белгілі бір жағдайда ... және ... ... ... ... ... міндетті түрде, пісіру мерзімі әртүрлі болатын және шаруашылыққа құнды белгілері бар будандарды шығару қажет. Негізгі міндет - ... ... ... технологияларына бейімделген будандарды шығару болып табылады.
1 Аналитикалық шолу
1.1 Систематикасы мен шығу тегі
Жүгері дақылы ... ... ... және ... ... ... шикізат ретінде кеңінен қолданылады. Жүгерінің піскен дәнінің құрамында 65-70% көмірсулар, 9-12% ақуыз, 3-5% май, 2% шамасында күл және ... ... ... 1 кг ... дәні 1,34 ... ... тең болады. Жүгеріні ұн, жарма, крахмал өндірісінде, әр түрлі тағамдық өнімдерді жасауға, кондитерлік тағамдарды жасауға пайдаланылады. Жүгері майы ... ... ... ... ... ... әр түрлі медициналық препараттар жасалады, ол жақсы шикізат болып табылады. Жүгеріден жасалған сүрлемнің азықтық құндылығы өте жоғары болады. Бағалы азық ... ... көк ... түрі ... оның ... мол мөлшерде каротин болады және жапырағы бар сабағын, собығын жинап алады. Жүгерінің егістік алқабы әлемде ... және ... ... ... орынды алады. Бұл жер шарындағы ең маңызды экономикалық жөнінен тиімді ... ... ... ... ... ... алқаптары келесі жағдайда орналасады. %-дық есеппен: Америка - 44, Азия - 24, ... - 17, ... - 10, ... -5. Жалпы дәнді дақыл ретінде жинаудан АҚШ бірінші орында келеді. Жүгері өндіретін ірі ... ... ... ... Индия, СССР, Қытай, Аргентина, Румыния т.б. Жүгері біздің елімізде ең ... ... ... ... саналады.
Жүгері - Zea mays L. Poaseae тұқымдастарына жатады, триба Tripsacine C.Prest ... ... ... триба Maydae) деп аталған. Триба тармағы Tripsacine сегіз түрден тұрады, оның ішіндегі бесеуі шығыстан шыққан, олардың белгілері жүгеріге онша ... және үш түрі ... ... Zea L. - ... ... Schrad - ... ... TripSacum L., - трипсакум. Кейінгі екі түрінің ... ... және ... ... ... болып келеді. Zea L., - түрі монотиптік өсімдіктерге жатады және оның бір-ақ түрі болады - Zea mays (2n=20) - ... бір ... ... ... ... процесінде табиғи және жасанды сұрыптаудың әсерінен оның бірнеше формалары шығарылды. ... ... ... ... ... Солардың ішіндегі ең әйгілісі Стартеванттың жасаған топтастыру кестесі ... ... оның ... ... ... ... морфологиялық ерекшеліктері және аналық масақтағы масақ қабығының даму ... ... ... крахмалдық дәні домалақ формалы болады, олар ұн тәріздес ұнтақ эндосперма түзеді және бұрыш ... түрі ... олар шыны ... ... ... ... эндоспермалардың пайда болуына әкеледі.
Дәнінің көрінісі оның қандай эндосперма ... ... ... және кейде оның химиялық құрамына да байланысты болады. БӨЙ (ВМР) Zea mays L., түрінің жетілдірілген топтамасын ұсынды, бұл жерде ... ... ... және ... мақсаттағы масақ қабыршағаның жетілу дәрежесі көрсетілген.
Сурет 1. Жүгері
Жарылғыш жүгерінің дәнінде ақуыз мөлшері жоғары болады және оның ... ... ... болады. Бұл жүгері түрін қауыздарын жасауға пайдаланылады, оның сыртқы қабықтары құуырған кезде жылдам жарылып, сыртына қарай айналады, сөйтіп өзінің ... 20-25 ... ... ... ... қатар, жарылғыш жүгерінің дәнінен жүгері ұнын және жармасын ... ... ... ... қарай кремнийлік, тіс тәріздес және крахмалды жүгерілер бір-бірінен ерекшеленбейді. Бұл түр тармағына жататын өсімдік, ... ... ... ... ... болуымен және собығының мол болуымен ерекшеленеді. Собықтарының размері кішілеу болады, дәні майда ... ... ... дәні ... шыны тәріздес болады, эндосперманың мүйіз тәріздес қабаты оның жиегіне ... ал ... ... ... ... орталық бөлігіне орналасады. Дәннің төбесі домалақ формалы болады. Бұл жүгері түрі суыққа төзімді және өзінің өсетін ... онша күй ... ... ... ... ... көпшілігі осы түр тармақтарына жатады. Тіс тәріздес жүгері түрінің ерекшелігі бұл жердегі мүйіз тәріздес эндосперма дәнінің бүйірлік бетіне ... оның ... ... ... ... тұрады, ол жерде ұнтақ эндосперма болады, дәнді кептірген кезде оның көлемі кішірейіп, дәннің ұшында ... ... ... Бұл түр ... ақуыз мөлшері жоғары болады. Дегенмен, құрамындағы спиртте еритін зат дәндегі лизиннің және триптофанның мөлшерін төмен болуына байланысты оның ... ... ... ... ... 2. Мәдени өсіру үшін сұрыпталатын экзотикалық жүгері түрлері
Өсімдік бір ... ... ... ... ... және ... да белгілеріне қарай формалары әр алуан болады. Тіс ... ... ... және ... ... ... ... кеңінен таралып кеткен. Балауыз тәріздес жүгерінің эндоспермасы жиектерінде мүйіз тәріздес бөлігіне ... және ... ... шыны ... ... кремнийлік және жарылғыш жүгері түріне ұқсас болады. Сонымен қатар дәні жарқырап тұрмайды, қатты балауызды еске ... ... ... ... амилопектиннен тұрады. Бұл жүгерінің дәнінің құрамында басқа түрлермен салыстырғанда дестрин мол ... ... ... ... орташа есеппен алғанда 10-13% болады. Крахмалдың химиялық құрамының арқасында балауыз тәріздес жүгері тағамдық және ... ... ... және өнеркәсіптік өңдеу үшін бағалы шикізат болады. Мутанттық ... үшін ... ... болады. Мутанттық тектен шыққан түр тармағы кешірек пайда болды және оның ... да көп ... ... ... ... қант мол болады. Крахмал мөлшері басқа түр тармақтарымен салыстырғанда ең төменгі болып табылады - ол 30%-дан ... Суда ... ... ... ... ... май 8-9% болады. Жүгері піскен кезде дәндері кебеді, көмірсулы фракциялардың көлемі кішірейеді, мүйіз тәріздес ... ... ... төбе жағы ... ... ... ... шыққан түр тармағы жас болып табылады. Қазіргі кездегі егілетін сорттары көп ... ... ... ... ... ... және ... қарсы тұра алмайды. Крахмалды жүгерінің дәндері ұн ... ... ... Бұл ... ... ... ... 80%-дан жоғары болады, ақуыз мөлшері 12% болады, ... ... ... ... және ... және ... ... кеңінен қолданылады. Крахмалды жүгерінің дәндері суды жақсы сіңіреді, сондықтан, ол зиянкестерге және саңырауқұлақ ауруларына төзімді болмайды. ... бұл түрі ... ... аудандарда өсіріледі, ол жерде тағам ретінде пайдаланылады. ... ... ... Африка елдерінде де өсіріледі. Бұл аудандарда суғарудың арқасында крахмалдық жүгері түрінің дәндері ірі формалары ... ... ... 1000 ... ... 800-1000 ... дейін барады. Өсімдіктің бойы орташа, жапырағы мол, бұтақтары орташа және ... ... ... ... ... ұзақ болады.
Жұқа қабықты жүгері - бұл мутанттық тектен шыққан түр тармағы. Бұл ... ... түр ... ... қабықтарының күшті дамуымен ерекшеленеді, ол қабықтар дәнді жауып тұрады. Шаруашылықтың маңызы жоқ. Жүгеріні эндоспермалық ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... болып табылады, оған генетикалық және филогенетикалық жағдайлар есептелінбейді. ... ішкі ... ... ... ... қарастырылуда. Кейбір зерттеушілер Америка континенттеріндегі жүгерінің түрлерін олардың географиялық таралуына, өсімдік морфологиясына, сыпырғыларының және собықтарының ерекшелігіне, сонымен ... ... ... және цитологиялық белгілеріне қарай түрлерге бөледі. Жүгерінің түрлері СССР-дің жергілікті сорттарына сәйкес болады, дәндерінің түрлері, шығу тектері, гүл ... ... ... түрі, бұтақтылығы, өсімдіктің жапырақты болуы, вегетациялық кезеңнің ұзақтылығы т.б [4].
1.2 Морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері
Жүгері бір ... мал ... ... ... ... ... ... шашақты, топырақта 2-3 м тереңдікке дейін бойлайды. Сабағы тік, биіктігі 0,5-2,5 м, жуандығы 2-2,5 см. ... кең ... ерте ... ... 8-10 ... ал кеш ... сорттарда 18-21 жапырақ болады. Жүгері - бір үйлі өсімдік, бірақ гүл ... ... ... ... ... ... және олар ... басында орналасқан, ал аналық гүлдері собықпен жапырақтар қолтығында орналасқан. Жемісі - дән, ірі, 1000 дәннің салмағы-200-300 г.
Биологиялық ... ... - ... ... ... Тұқымы +8-10[0]С өсе бастайды, ал егін өскіні+10-12[0]С. ... ... ... ... ... көгі ... бозқырауға шыдамай өліп қаладыы. Егерде тұқымда өсу нүктесі сақталған ... ... ... жалағастыра алады.
Ылғалды қажетсінуі. Ол қуаңшылыққа төзімді топырақ қабатында ылғал сақталған жағдайда +30-35[0]С дейінгі ыстық пен ауаның құрғақтығына ... ... ... ... ... 30-40 күн баяу ... және су жиынтығының 30% дейін ғана жұмсайды. Тамырларының тереңге кетуіне байланысты, ылғалды топырақтың астыңғы қабаттарынан ... ... ... ... ... ... осы ... ылғал тапшылығы жүгерінің өнімін төмендетеді.
Жүгері қара, күңгірт қара қоңыр топырақта және т.б. жақсы өседі және ... ... ... және ... ... ... өнім береді. Қышқыл, сортаң топырақтарда өсіруге болмайды.
Қоректік заттарды қажетсінуі. Жүгері азот тыңайтқыштарын енгізгенді жақсы көреді, әсіресе өсу кезеңінің басында ... Азот ... ... ... ... ... кемиді. Фосфор тыңайтқышын гүл шоғыры пайда бола ... ... (5-6 ... ... ... ... ... піспеуіне және собықтағы дәні түзу түзелмейді. Жүгеріге ... ... ... ... ... ... және жоғары өнім беруіне көмектеседі.
Жүгері ағзаны токсиндерден, радионуклидтерден, клеткаларда жиналып қалған шлактардан ... Ал ... ... ... ... және ... ... Өсіп келе жатқан балаларға жүгеріні көп жегізу ... ... ол ... ... және ... мен ... қамтамасыз етуге септігін тигізеді.
Жүгері В1, В2, PP витаминдеріне және мыс, ... ... ... бай. ... қант ... ... және ... да зат алмасу процестері бұзылған адамдарға, асқазан жолдары ауыратындарға жүгері жеген аса пайдалы. ... ... ғана ... ... құрамында 80 пайыз қанықпаған қышқыл ерітінділері бар, ал олар ағзадағы холестеринді реттейді. Сондай-ақ жүгері құрамында ... көп ... - ... Ал ... қан ... ... реттейтіні ежелден белгілі.
Орталық жүйке жүйесі ауыратын адамдар мен полиомелит және ... ... ... ... көмектеседі. Жүгерінің бұлшықетке де тигізер пайдасы мол. Сондықтан бұлшықет дистрофиясы кезінде көбірек пайдалануға болады.
Бауыры ауырған ... ... ... ... суға шай ... ... ... ауруынан айығады. Емдеу мерзімі жарты жылға дейін созылуы мүмкін. Ал жасаған еміңіз нәтижелі болу үшін жүгерінің піскен болуы шарт. ... ... ... ... ... болмайды.
Морфологиялық белгілері, жүгерінің тамыры шашақты тамырға жатады. Сорттарының түріне ... ... да ... ... тіке ... оның ... сортына қарай 0,5-тен 5 метрге дейін жетеді. Биік болып өсетін сорттары кеш ... ал ... ... ... ерте піседі. Негізгі сабақтарының диаметрі 2-7 см болады. Жер бетіндегі сабақ желілерінің саны 5-30, жер ... 4-9 ... Желі ... ... төменнен жоғары қарай ұлғаяды, сонымен, төменгі желі аралықтары ең қысқасы болады. Жапырақтары ланцет тәріздес болады, олар ... ... ... және ... ... ... пластинкасының жалпақтығы әртүрлі болады және ұзындығы 50-ден 100 ... ... ... жиектері толқын тәріздес ирек болып келеді.
Сурет 3. Жүгері жапырағы
Жапырақтың төменгі жағы ... ... ... жоғарғы беті сәл ғана иіліп тұрады. Жапырақ пластинкасында орталық тамыр жақсы дамыған болады. Жүгерінің жапырақтарының саны әр түрлі болады: ең азы 12-ге ... ... және ... ... ... болады. Жапырақтардың саны вегетациялық кезеңнің ұзақтылығын білдіретін ең тұрақты белгісі ... ... ... желі ... ... ... гүл ... - сыпырғы орналасады, ол орталық өстен және бүйірлік сабақтардан ... ... әр ... ... ... ... және ... да әр түрлі болады. Сыпырғыларды иіліп қалған, тіке ... және ... ... сыпырғыштар деп бөледі. Сыпырғының өсіне жұпталған масақтар бірнеше қатар болып ... ал ... ... ... екі қатар болып орналасады. Апталық масақтың екі сабағынан масақ қабыршағы болады, олар жоғары қарап үшкірленіп тұрады және екі гүлі ... ... ... ... және ішкі ... ... үш апталық, рудиментарлық аналық және екі ладикулалы болады. Масақтағы гүлдер әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... болады. Жүгерінің аналық гүл шоғыры собық болады және ол бүйірлік ... ... ... ... ... оны собықтың аяғы деп атайды. Егер олардың аралық желілері ұзын және ... ... онда ... тіке тұрады. Собық жуан өстен тұрады, оның тірегіне жұптасып аналық масақтар орналасады, олар көлденең қатар ... ... ... екі гүл ... ... ... днін пайда болады. Екінші төменде тұратын гүл ұрықсыз болады. Кейбір жағдайларда бірқатар сорттарда масақтағы екі гүл де дамиды. Олар екі дән ... ... жұп ... екі дән пайда болады, сондықтан собықта дән қатарлары жұп сан болады. Дәндердің қатарларының саны және олардың ... ... ... ... ... ... саны ... сорттық белгілеріне жатады. Аналық гүл аналықтан тұрады, үш радиментарлық аталықтан және екі ірі ... ... ... ... ... ... ... домалақ түйінде жіпше тәріздес төмен иілген бағандары болады. Олар қосақталған аналық ауызына ... ... ... ... ... собыққа орналасу жағдайына байланысты болады. Ең ұзын бағандар собықта орналасқан ... ... ... ... ... жасыл түсті үш қысқа масақтың қабыршақтары болады. Сыртықысы қысқа және ретсіз орналасқаны ішкі гүл қабыршағы болады. ... және ... ... ... кішілеу болады, олар дәннің негізінде орналасады. Собықтың сыртын ... орап ... ... ... қынабы, жапырақ пластинкасымен бірге болады. Собықтың жабысып тұруы топырақ бетінен 200-см-де және одан да жоғары болады. Төменде орналасқан собықтар топырақ ... ... ... ... ... ... көбікті қаракүйесі (Ustilago maydis) өсімдіктің барлық мүшелерінде өсіп, дамитындықтан, басқа қаракүйелерден ерекше тұрады. Өсімдіктің күйе түскен бөлігінде, жұқа ... ... ... толы буылтық пайда болады. Зақымдалмаған жүгеріге ауру егістіктің өзінде жұғады;сондықтан жаз бойы ... ... ... ... алып ... ... ... Жүгері күйесінің хламидиоспоралары немесе телиоспоралары өнген кезде төрт ... ... ... және оның ... ... ... олар бүршіктенеді. Бүршіктенген споралар қосылып дикарион түзеді, ал оның мицелийі жүгерінің ішкі тінінде өтеді де, ол жер ісініп өседі, оған ... ... мол ағып ... ... ... ... бүлінген тіндерінің есебінен тез өсіп, гифалар қаракүйе спораларына ыдырайды, олар буылтықтың жұқа ақ қабығының аржағынан көрініп тұрады. Хламидиоспора жүгерінің ... ... ... ... Ол ... қыстап шығады. Хламидиоспораның гаплоидты фазасы өздігінен індет туғыза алмайды. Тек қарама-қарсы ... бар ... ... не ... ... ... ... індет туғызады.
Жүгерінің көбікті қаракүйесімен күресудің басты шарты зақымдалған өсімдік сабақтарын жинап өртеп жіберу, агротехникалық шараларды ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз етуге болады. Егістікке себетін тұқымдық астықтық арнаулы дәрілердің ерітінділерімен уландырады. Сонымен қатар, егістік алқапта өскін пайда ... ... 2-3 ... соң ... ... ... не басқа арнаулы ерітінділерді шашу арқылы аурудан сақтануға болады.
Жүгері ... - ... ... ... ... ... жүгері ауруы. Жүгері Қаракүйесі ауруларына жүгерінің бөртпе қаракүйесі мен тозаңды қаракүйесі жатады. Жүгерінің бөртпе қаракүйесін Ustіlago maydіs ... ... ... ... ... ... мицелла қабықшасымен қапталған, диаметрі 1 - 20 сантиметр бөртпелер түзіп, өсімдіктің барлық ... ... Буын ... ... ... ... ... немесе одан үлкенірек, ал жапырақ тақталарында өн бойына созылған, жіңішке ақшыл сарғылт, бұйраланған немесе ... ... ... пайда болады. Жүгері шашақтана бастағанда бөртпенің сыртқы қабықшасы жарылып, ... күйе ... ... ... Олар ... ... собық жіпшелері арқылы дәндерді зақымдайды. Собықтың жартысына дейін қамтитын пішіні әр түрлі бөртпелер пайда болады да, ... ... ... қаракүйе споралары түзіледі. Ауруға шалдыққан өсімдіктердің өсуі баяулап, дәннің түсімділігі 20 - 30 пайызға ... ... ... ... ... ... қалдықтарында сақталатындықтан, жүгеріні бір жерге қатарынан бірнеше рет еге берсе, аурудың дамуы жыл сайын өрши беруі мүмкін. ... ... ... жүгерінің тек собығы мен шашақшаларын зақымдайды. Собықта дән түзілмей, ол ... қоса ... жұқа ... ... қаракүйе түйіріне айналады. Шашақшалардың жеке гүл шоқтарында да түйіршіктер пайда болады. Егін жинау кезінде қаракүйе споралары топыраққа көшіп, бірнеше жылға ... ... Бұл ауру ... ... ... ... ... Панфилов, Ұйғыр, Еңбекшіқазақ аудандары жерінде кең таралған. Жүгері Қаракүйесімен күресу ... ... егіс ... ... ... ... алдында тұқымды витавакс 200 ФФ (3 - 5 л/т), ... 030 (2 - 3 л/т), ... ... ... ... (2 кг/т) ... ... дәрілейді.
Жүгерінің түсімділігі ең алдымен өсу дәуірінде суару режимін дұрыс қолдануға байланысты. Жүгері өсіп келе жатқан алғашқы ... суды онша ... ... ... ... күрт ... 9-10 жапырағы пайда болған кезеңде жүгері ылғалды мол жұмсайды да, суды көп қажет етеді. Әсіресе ... ... дәні ... ... ... суды ... етеді. Бұл кезеңде ол бүкіл өсу дәуірінде жұмсалған су шығынының 70 ... ... ... дәл осы кезеңдерде жүгеріні топырағын құрғатпай суару аса қажет. Жүгері ... ... ... метр ... 5-6 рет ... Ең ... ... өсімдік 9-11 жапырақ собық байланғанда беріледі. Одан кейінгі 2-4 суарым әрбір 10-12 күннен соң жүргізіледі.
Жүгері тұқымының өнуі үшін ... ... 8-10 ... ... жеткілікті. Ауаның температурасы төмен болған сайын тұқым бояу әрі сирек өнеді. Соның ... ... ... ... ... ... шыға алмай өледі. Демек жүгерінің өніп шығуы үшін топырақтың температурасы тұқымның өнуіне қажетті жылылықтың 2-3 ... ... ... тиіс. Жүгерінің өніп жетілуі үшін ең төменгі температура 10-20, ал репродуктивтік органдарының пайда болуы мен гүлденуі кезеңінде тиісінше 12-15 және 20-24 ... ... ... органдар пайда болған кезеңде жүгері температурасы өте сезімтал келеді. Егер бұл ... күн ... ... ауаның ылғалдылығы қанағаттандырылмаса ұрпақтану процессі ойдағыдай өтпейді.
Жүгерінің гектарынан 500-600 центнер көк ... 60-80 ... дән алу үшін ол ... 150-180 ... ... 50-60 ... фосфор және 170 килограмм калийді өз бойына сіңіреді.
Культивациялаумен ұштастыра отырып үстеме берілген қорек жеке өсімдікке жақсы әсер ... Үш - төрт ... ... ... ... ... бірінші рет, 6-7 жапырақ пайда болған фазада екінші рет, үшіншісі 10-12 ... ... ... ... ... қоректендіруде әр гектарға 15-20 центнер аммиак селитрасы беріледі. ... ... ... ... көп ... ететін кезеңі шашақ шығару алдында екі-үш апта бұрын келеді. Сол себепті ... ... ... ... ... 60-70 ... жеткенде аяқтау қажет. Өсімдіктің алғашқы кезеңдерінде азоттың жетіспеуі ... ... ... ... сарғаяды кейінгі өсу дәуірінде азоттың жетіспеуі әсерінен жапырақ алақандарының көлемі азаяды, ... өсуі ... ... заттың құрамы кемиді. Міне осы жәйіттерді диқандар мықты еске ұстауға тиіс [10].
2 Тәжірибелік бөлім
2.1 Жүгері генетикасы
Жүгері ... - ... ... үшін өте ... ... ... табылады, себебі оның хромосомы сандары аз мөлшерде болады. Кейде жүгерінің хромосомдарының жиынтығында қосымша майда, в-хромосомдары да кездесіп қалады. ... - мал ... ... ... ... оны мал бордақылауға кеңес заманында көп пайдаланған. Жалпы жүгерінің 65-70 пайызы көмірсутектен, 7-12 пайызы ақуыздан тұрса, сондай-ақ бойында 3-6 ... май да бар. Сол ... ... ... жүгерінің мал азығын дайындауда басты концентрат ретінде қолданылғаны белгілі. Қазіргі таңда жүгері жер шарында ең көп егілетін дақыл ретінде тек ... ғана жол ... тұр. ... ... ... ... өңірінде өсіруге болады.
Түрлі дақылдардың тұқымын дайындайтын шаруашылығы қазір елімізде егілетін жүгері тұқымының 50 пайызын әзірлеп отыр. ... ... ... ... ... ... ... жүгерінің 24 тұқымы бар. Осы ретте 12 тұқым түрі мемлекеттік ... ... ... ... болады. Бұл - еліміздің байлығы болып саналады. Шарушылықта дайындалатын Тұлпар-539, Алтын-739, ... ... ... ... ... деп аталатын тұқымдар еліміздің климаттық жағдайына бейімделген. Қазақстанда сапалы тұқым дайындау жоғары деңгейде дамыған. Сондықтан болса керек, біздің ... ... ... ... ... ... Түркия сынды елдер қатты қызығушылық танытып отыр.
Жүгері құрамында көп мөлшерде болатын ... ... ... ... ... ... осы ... тапшылығын тамаша толтырады. 150 г жүгері В1 дәруменінің ... үшін ... ... 25%-ға ... ... ... Сондай-ақ басты антиоксидант - атеросклерозды болдырмайтын Е дәрумені. Жүгеріні күнделікті ас ... ... ... ... қаупін азайтады және қатерлі ісіктен қорғайды. Жүгерінің құрамындағы көмірсулар май жиналуына жол бермей, ағзаны ... ... ... ... Америкадан келген және оны, тіпті, біздің эрамызға ... 7000 жыл ... ... ... деп ... Ол Майяның, Ацтектердің және Инктердің негізгі асы болған. Сонымен қатар ол ... ... бір ... де болған. Ацтектер аңызында: "Күн құдайы адамдарды тамақтандыру үшін алтын бұршақты (жүгеріні) жаудырған" делінген.
Еуропаға Жаңа ... ... ... да ерекше заттармен бірге жүгеріні Колумб алып келді. Бастапқыда оны "үнді бидайы" деп атаған. XVI ғасырда оны француздар мен ... ... ... ... мен ... ... жүгері Африкаға жетті.
Алғашқыда жүгері аса танымал болмады, тек одан өндірілетін ұн ғана бағаланған. XIX ғасырда ғана ... ... ... ие ... ... ... аспаздықта кең қолданылады. Жүгері ұнынан нан және торты пісіреді, сонымен қатар итальян полентасын жасайды. Ол сонымен қатар тако және ... ... ... ... ... ... табылады. Жүгері салаттарға қосылады, жылы күйінде ол ет тағамдарымен үйлеседі. Оны попкорн және ... ... ... де ... ... ... ... бурбон өндірісінде де қолданылады.
Жүгері туысы (кукуруза). Бірүйлі өсімдік, гүлдері және гүлшоғыры өртүрлі жынысты. Агрегатгы сыпырғы төрізді ... ... ... екі ... ... ... орналасады. Екі гүлді масақтың әрбір гүліңде үш-үштен аталығы болады. Аналық гүлдері собық деп аталынатын ... ... ... Собық жапырақтың қолтығыңда орналасады, және ол түрі өзгерген жапырақтардан тұратын жамылғымен оралып қапталған (жабылған) болып келеді. ... ... ... ... ... ... жіп төрізді сусылдаған ұзын болады, оның ұшы екі ... бар ... ... (рыльце) аяқталады. Тозаң осы өсімдікте собық пайда болып, оның жамылғысынан шашақтанып аналықтың аузы көрінгенше ... ... ... жүгеріде өздігінен тозандану мүлдем жоқ десе де болады. Тозаң аналықтың ... жел ... ... өсіп тұрған өсімдіктердің бірінен келіп түседі. Шыққан жері Мексика.
Жүгері жылусүйгіш өсімдік. Оның тамыры ауаның жеткілікті мөлшерде болып тұрғанын жақсы ... ... ... ... ... ... тиянақты түрде өңдеуден өткізеді жөне жаз бойы оны қопсытьш отырады. Жүгері жарықты жақсы көреді, сондықтанда оны қатар-қатар бір-бірінен қашықтау себеді. Ол ... ... ... дегенмен күніне әрбір өсімдік 1 литрдей су қажет етеді. Жүгеріні суық ұрғанға дейін жинап ... ... ... ... өсімдік -- 1°С өзінде оңай зақымданады.Кәдімгі жүгері (кукуруза обыкновенная -- ) (258, ... ... ... 2-3 м және ... ... ... бір жылдық шөггтесін өсімдік. Ол тек мөдени жағдайда ғана белгілі. ... ... ... 1493 ж. ... ал ... оны X ... себе бастаған. Кәдімгі жүгері 8 түр тармағына бөлінеді. Тамақтық, малға қоректік және техникалық өсімдік ... ... аса зор. ... ... және ... бұл ... мал азығы ретінде пайдаланылатын өсімдік; Мексикада, Қытайда, Индияда, Моддовада және Грузияның батыс аудаңдарында астық беретін дақыл. Жүгерінің ұнында ұлпа (клейковина) ... ... ... жоқ. Көпжылдық жүгері (2.) деген жабайы өсетін түрінің Мексиканың тауларьшан табылғанына көп ... жоқ, ... ол ... ... арғы тегі ... ... климатты аудандарда жүгерінің көптеген сорттарының дәндері пісіп үлгермейді. Сондықтанда Россияның орталық аудандарында жүгеріні ауылшаруашылық жануарларьш қоректеңдіру мақсатында ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге Сібірде де дән ... ... ... Орта Азия ... мен Қазақстанда жүгері тамақ өнімдеріне қажетті дән беретін және ... азық ... аса ... ... ... ... ... қажетті шикізат болып табылады.
Күріш туысы (рис -- Огуга ). ... ... ... ... Америкада таралған 24 түрі бар. Біргүлді масақ-шалары агрегатты сыпырғы ... ... ... ... 4 ... 6 ... болады. Екі түрі себіледі, оның ең маңыздьісы -- екпе күріш (рис посевной -- ... ... ... едце ... ... ... екінші орыңды алады. Ол Орталық, Оңтүстік -- Шығыс және Кіңдік Азияда негізгі астық (нан ... ... ... ... ... дүниежүзі бойынша күріштің 2 мыңнан астам сорттары белгілі.
Құмай туысы (сорго). ... ... түрі бар. Олар ... ... ... ... ... және ыстыққа төзімді өсімдіктері. БОР-дың территориясывда себілетін немесе арамшөп ретінде кездесетін 8 түрі бар. ... іші ... ... ол ... ... ... гүлшоғырымен аяқталады. Масақшасы бір немесе екігүлді, соңғы жағдайда гүлдің біреуі қосжынысты, ал екіншісі аталық болып келеді. Дәні ... ... ... ... ... ) ... (биіктігі 6 м-дей болатын) бір жылдық өсімдік, тек мәдени жағдайда ғана белгілі, гүлшоғырының өсі ... ... ... дән ... ... азық ... және техникалық дақыл ретінде себеді. Дәндерін өндеп, одан крахмал, қант және спирт алады. Жүгері (джугара -- ... ... ... ... өсі ... болады, астық беретін, малға азық болатьш жөне техникалық дақыл ретінде себеді.Құмай (гумай, или ... ... ... ... ... ... ... мазасыз (найзойливый) арамшөп ретінде өседі.Тары туысы (просо -- Рапісшп). Тропикалық және ... ... көп ... және қоңыржай климатты облыстарға өсетін 400-дей түрі бар.
Есеп: ақ дәнді жүгерінің сары дәні бар, жүгерімен ... сары дәні бар ... ... ... ... ... ақ ... дәнді жүгері, жартысы сары реңді дәні бар жүгері болған. Солардан ата-аналарының генотипі анықта.
Жауабы: 1 ақ:1сары қатынасы ... ... W ген ... ... екендігін көрсетеді. Бұл кезде Ү ген болуы мүмкін емес, егер де олай болса буданның айрықша сары дәнді ... еді. ... x wwyy-->1 Wwyy : wwyy ... сары
2.2 Жүгері дақылының ботаникалық сипаттамасы, биологиялық
ерекшеліктері және суғару тәртібіне ... ... ...
Жүгері астық тұқымдастарға жататын бір жылдық өсімдік оның жапырағы мол, әрі биік. Түрлі сорттарына, климат жағдайына, ... ... ... ... байланысты биіктігі 0,6-3 метр және одан да биік болады.
Жүгері топырақ құнарлылығын талғайтын дақыл. Құнарлы, қоректік заттары мен ... мол және ... таза ... ... жақсы өнім алуға болады. Жүгерінің өсіп дамуына жер асты суының деңгейі де үлкен әсер етеді. Тұзданып сорланған, батпақтанған жерлерде ... ... ... аз өнім ... ... ... байланысты, жүгерінің су пайдалану қосындысындағы оның үлесі артады. Мысалы, 60-60 вариантында (2-3 рет суару) ... ... ... ... ... барлық жұмсалған судың 40,2 пайызы, дән алу үшін ... 48,2 ... ал 6-8 рет ... (80-80 ... бұл көрсеткіштер 53,1 және 57,1 пайызға дейін өсті. (5 кесте).
Кесте 1. Суару жүргісіне байланысты жүгерінің жалпы су ... ... ... ... ... ішінде жұмсалатын су, м3\га
бір тәулік
тегі пайда
лану м\га
өнім гек.ц
су пай
далану
коэф
топырақ
тағы
өсу дәу/гі жауын шашы
суару мөлшері
бар-ы
Сүрлемге арнап егу
60-60
2-3
1105
1520
1795
4420
50.7
419.2
9.8
70-70
4-5
1097
-\\-
2230
4847
60.2
515.3
8.9
70-80
5-6
990
-\\-
2180
4690
55.3
545.1
6.9
80-80
6-7
920
-\\-
2469
4909
60.8
537.4
7.8
Ауылшаруашылығын экологизациялау кезінде ... ... және ... доминантты көрсеткішіне нақты баға беріп, оны іске асыруға болатындығын есте сақтау ... ... ... ... ... ... ... жатады. Оны топырақтың барлық түрлерінде өсіруге болады. Бірақ қышқыл топырақта өсе ...
2.3 ... ... және ... ... көптеген бағытта жүргізіледі, оны белгілі бір жағдайда өсіру және оларды пайдалану тәсілдері алынады. Сондықтан, ... ... ... ... әртүрлі болатын және шаруашылыққа құнды белгілері бар будандарды шығару қажет. Негізгі міндет - ... ... ... ... бейімделген будандарды шығару болып табылады.
Түсімділік селекцияы. Құрғақ жерлерде ... ... 9-10 ... беретін және сүрлемдік массасы гектарына 40-50 т. болатын, құрғақ заттары жоғарғы ... ... 60-80 т/га ... ... ... ... ... дәннің түсімділігін жоғарылату үшін мынадай өнімділік элементтерін ... ... ... ... ... Бұл өте өзекті мәселе болып отыр, бір собықты будандар өнімді болып отыр. Өсімдіктегі ... ... ... ... ... ... байланысты және оның тұрақтылығын қолайсыз ауа-райы кезінде сақтап тұру. Екі собықты формаларда тұқымсыз өсімдіктер, бір ... ... ... аз болады.
Қос собықтылық селекциясында міндетті түрде сыпырғының және ... ... ... ... үшін сұрыптау керек.
Собықтардың санын көбейту үшін өнімділігі жоғарғы элементтері бар желілерді таңдап алу керек. Зерттеулер көрсеткендей, жүгерінің қос ... және ... ... белгілерін бір мезгілде селекциялау үшін ешқандай генетикалық және физиологиялық ... ... ...
Бұл жерде ескеретін жағдай, собықтардың санын өсірген соң, жүгерінің вегатативтілік кезеңдерінің ұзартатыны белгілі. 2-3 ... да көп ... ... ... ... бұл жерде деген термин қолданылады. Селекцияның бір бағыты - сабағы көп ... көп ... ... ... ... Бұл ... жұмыстарды СССР-ден бөлек, АҚШ-та да жүргізіп жатыр.
2.4 ... ... ... ... және ... ... болғаннан кейін белгілердің комплексі жөнінде есептеулер және бағалаулар жүргізіледі. Даладағы егіз жағдайында көктеп ... ... ... ... ... ... ... және олардың бұтақтылық мөлшерін есептеу үшін қажетсіз. Бұтақтарды бұтап тастайды, ... ... және ... ... ... ... ... негізгі сабақтағы жапырақтар саны бағаланады. Осыған байланысты өсудің және дамудың шамасына қарай төменгі жапырақтар құрап қалады, ... ... ... ... және ... жапырақтарды кесіп тастайды. Бұл жағдайда, жапырақтарының саны аз болатын ерте пісетін формаларда тек ... ... ғана алып ... ... ... Жапырақтардың жалпы сандарын сыпырғылар пайда болғаннан кейін барып есептейді. Ол кезде бір өсімдіктің желі аралық санын және ... ... ... ... ... ... жинап алудың алдында жатып қалған өсімдік санын, сынып қалған сабақтар санын есептейді. Собықтың оралған қабығының ... ... және ... жері ... ... ... ... есептейді.
Фекологиялық бақылау барысында мынандай даталар есепке атынады: егу мерзімі, көктеп шығуы (басталуы - ... ... ... ... ... ... ... сыпырғының орталық өсіндегі тозаңдықтардың пайда болу мерзімі, собықтардың гүлдеуі (басталуы - ... ... ... ... ... пайда болуы, собықтың пісіп жетілуі; сүтті мерзімі - бұл кезде дәнді саусақпен қысқанда ақ сұйықтық шығады; сүтті - ... ... - ... ... - ... ... болады, қатқылдануы; құрылымы балауыздық кезеңі бұл кезде ... ... ... ... ізі ... ... Пісуі - дәннің собыққа жабысқан жерінде қара қабат ... ... және ... ... ... дән ... ... Жүгерінің дәндерінің толық пісуін анықтаудың қиындық тудыратын жағдайлары, ... ... және ... ... собықты қоршап тұратын жапырақтардың сарғайып құрап кетуінен болады. Сондықтан, әсемдік практикада вегетациялық кезеңнің ұзақтығын ... ... ... ... 50 % ... шыққандағы күндер санына қарайды, өсімдіктің 50 % собықтарының гүлдеген аралығын есептейді. ... ... және ... ... ... есептеумен қатар бұл көрсеткіштер жүгерінің пісуін топтарға бөліп классификациялауға жеткілікті ... ... ... ... және ... ... инфекциялық фонда жүргізген тиімді болады, бұл жерден анық нақты ақпарат алуға болады. Инфекциондық фонды жасау үшін ... ... ауру ... ... ерекшеліктеріне және өсімдіктің даму фазасына байлангысты болады. Көпіршікті күйеге төзімділікті бақылау үшін инфекциондық фонды бөлекше етіп ... бұл ... ... механикалық және физиологиялық иммунитетінің жағдайына байланысты болады. Бірінші кезеңде өсімдікті спордың сулы суспензиясымен шашырату жолымен жұқтырады. Бұл жағдайды сыпырғының ашылуына бір апта ... және ... ... ... ... ... ... кезеңінде жіпшелер шыққаннан соң 7 - тәулікте жасайды, бұл кезде собықтың қабықтарының ... ... ... ... ... ... қара күйеге төзімділігін анықтау үшін жұқтыруды топыраққа ... ... ... ... ал зақымдану дәрежесін толық піскен уақытта анықтайды.
Жүгерінің тамыр шірікке және ... ... ... ... бір бөһлікте жасай береді, себебі саңырауқұлақпен зақымданудағы олардың белгілері бірдей болады, биологиялық ерекшеліктері де бірдей болады. Инокулюмді топыраққа тұқыммен ... ... оны ... ... ... жүргізіледі. Фузарлозға, сұр шірікке диплодиозға және нигроспориозға тұрақтылығын, собықтарды жұқтырып ... ... ... ... ... үш баллдық шкала бойынша анықтайды. Гельминтоспориозға төзімділікті анықтайтын инфекциондық фонды, жүгері де бес - алты жапырақ пайда болған ... ... ... осы қоздырғашпен күшті зақымданған жүгері жапырақтарын тастау арқылы жасайды. Зақымдану дәрежесін бес ... ... ... үш рет ... ... ... 5 ... соң сыпырғыштар пайда болғанда және сүт кезеңі өткеннен соң жасайды. Қара ... ... Т.Д. ... шкаласы бойынша бағалайды. Ең бірінші ауру басталғанда және 7-8 күннен соң ... ... ... ... өсімдіктерді зиянкестің тұқымдарымен және лигикаларымен жұқтыру арқылы жасанды жұқтыру әдісін қолдана отырып ... ... және швед ... ... фонда бес баллдық шкала бойынша анықтайды. Жүгерінің тамырының қурап кетуіне төзімділігін, жатып қалған өсімдіктерді ... ... ... ... ... ... жалпы санына қарап есептейді. Дәндік жүгеріні өсірген уақытта собықтарды ... ... ... Бұл ... дәннің көрінісін және түсін анықтайды, формасын, ұзындығын, жоғарғы және төменгі бөліктерінің ... ... ... ... ... саны, қатар арасындағы борозданың жалпақтығын қатаралрадың бағытын (тіке, майысқан, басылып қалған) собық массасын ... ... ... ... соң дән ... ... 1000 ... массасын, собықтан шыққан дәннің пайызын есептейміз. Дәннің ылғалдылығын анықтап болғаннан соң 14 пайыздық ылғалдылықта ... ... үшін ... ... көк ... ... және ... заттар мөлшерін есептейді. Жүгеріні жинаудың алдында көк балауса массасын анықтайды, оларды ... ... ... атап ... жапырақ сабақтың массаны және собықтарды қабықсыз өлшейді. Одан соң орташа сынама алынады, жүгеріні майдалайды, және оның құрамындағы құрғақ ... ... ... ... массасына және құрғақ заттардың мөлшеріне қарап 1 гектардан ... ... ... ... ... ... ... Селекциядағы жүгері дәнінің сапалығын мынандай көрсеткіштері анықтайды. Дәннің құрамындағы азоттың және ... ... ... ал көк ... ... ... ... азоттың және мәнінің мөлшеріне байланысты анықталаджы.
Жүгерінің құрғақшылыққа тұрақтылығын анықтау ... ... ... және белгілері есепке алынады: салып қалуға төзімділігі, ұрықсыз өсімдіктер саны, собықтың дәнсіз қалуы, 1000 дәннің массасы, аналық және аталық ... ... ... ... ... ... ... жылдаорында төмен болуы есептеледі. Жүгері сорттарының суыққа төзімділігін бағалауды тікелей және қосалқы әдістермен жасаймыз. (лабораториялық және далалық).
Далалық егіс әдісі ... ... ерте ... даладағы көктеп әдісі бойынша тұқымды ерте көктеп шығу мөлшері олардың суыөққа және ... ... ... ... ... ... ... тұқымын 6-100с - де өсіреді. ... ... ... ... ... ... қант ... крахмал түзуге пиастидтік аппараттың қабілеттілігінің жоғары болуы, цитоплазманың өткізгіштігі және тұтқырлығы т. б. ... ... ... ... ... және тұқым сыпайтын жүйелер де жатады, бұл жерде алғы дақыл зерттеледі, олардың комбинациялық қасиеттері бағаланады, будандарды ... және ... ... ... ... егісін бір егістік далаға изоляторсыз егеді, сондықтан барлық есептеуді және бағалауды өткізіп болған соң тұқымды жарамсыз ... ал ... жылы ... ең ... деген нөмірді егеді.
Коллекциялық питомник.
Зерттеліп отырған сорт үлгілерін бір - екі ... ... ... ... ... 5-10 м2 ... стандартты 10 нөмірден кейін орналастырады. Колеекциялық питомниктің негізгі міндеті - жинау, көбейту, және ... ... ... одан кейін де пайдалана беру болып табылады. Алғы ... ... ... фенологиялық бақылаулар жүргізіледі және өсімдікке егістік сипаттама беріледі, бұл ... ... ... ... ... ... етіп ... алуға мүмкіндік береді. Жүгерінің сорттарын көбейту үшін жасанды түрде тозаңдандыру жасалады.
10-15 өсімдіктің собықтарын ... ... ... ... қоспасымен тозаңдандырады, аталықты осы секілді 10-15 өсімдікпен ... ... ... ... мөлшеріне және оларды пайдалану мақсаттарына қарай 5 - тен 20 м болатын бөліктерге қайталамай егеміз, стандартты 20-30 ... соң ... Бұл ... ... ... жаңа ... ... оларды әртүрлі әдістермен жасайды, олардың комбинациялық қабілеттілігін зерттейді, плазматикалық аталық тазалығына ... ... ... таза ... ... және ... қалпына келтіретін аналогтарды жасайды.
Осындай мақсатпен арнаулы түрде таңдалып алынған ата - аналық компонеттерден ... ... ... ... ... ... және ... константың түрде өздігінен тозаңдандырады.
Бақылауды және есептеуді коллекциялық питомниктегі секілді жүргізеді.
Салыстырмалы ... ... Бұл ... будандардың бастапқы тексеруі жүргізіледі, оларды топкросстардан және диаллельдік будандастыру нәтижесінде ... ... ... ... ... де ... ... байланысты селекциялық жұмыстар барысында жаңадан тәжірибелік бұдандар пайда ... ... ... ... ... ... ... және экономикалық себептерге байланысты қиындық тудырады.
Сондықтан, будандарды бор қатарлық бөліктерге 10м2 қайталап екпей егеміз, стандартты 10-20 нөмірден соң орналастырамыз.
Өнімділік ... ... ... ... және есепті бұрыңғы питомниктер секілжі жүргіземіз.
Бақылау тимпоник. Бұл питомникте салыстырмалы сынақтан өткен комплекстік белгілеріне ... ... ... ... ... бір - екі ... ... егеміз 5-10 оларды екі- үш рет қайталап егеміз, стандартты 10 нөмірден ... ... ... ... ... бұл ... стандартты екі үлгіден кейін егеді. Фенологиялық бақылауларды қысқартылған схема бойынша жүргізіледі. Бұл жерде будандардың өнімділігі тексеріледі, ол үшін 3 кг. ... ... ... ... ... ... стандарттық ылғалдылығын есептейді.
Алдын ала сынақтан өткізу.
Бақылау питомнигінен алынған ең жақсы будандарды 1 - 2 жыл бойы ... - ала ... ... 10 - 20 м2 ... бөліктерге 2-3 қатарлы етіп егеміз, үш - ... ... ... ... ... ... 5-6 нөмірден кейін орналастырамыз.
Өнімділік белгісін дисперсиялық анализдеу әдісімен анықтаймыз.
Конкурстық сынақ. Бұл жерде алғашқы сынақтан бөлініп алынған ... ... ... Төрт ... ... ... 20-40м2 ... егуді төрт - алты рет қайталап егеміз, стандартты 40 нөмірден соң қоямыз.
Бақылауды және есептеуді толық схема бойынша жүргіземіз. ... ... 2 - 3 ... ... ... ... нәтижесінде экологиялық және өндірістік сынаптардан өткен пайдалы буданда бөлініп алынады. Бұл жерде будандарды тазалықтың негізгі өткізуде бір мерзілде өткізіледі, ата - ... ... ... және ... алу, ... ... мемлекеттік тұқым сынағына беруі үшін жасалады.
Будандардың түрі.Жүгерінің өздігінен тозаңданатын желілерін қайтадан комбинациялағанда будандардың әртүрлі түрлері алынады.Будандастыруға кейде сорттары да ... А ... ... В,С. т.б. ... ... S деп белгілесек будандар формуласы төмендегідей болады (формула).Ата аналық формаларды дұрыс таңдап алсақ будандардың өнімділігі бірдей ... ... ... ... ... ... ... біртегіс болады,бірдей піседі және өнімдері өте сапалы ... ... ... ... сорттарға красподарлық 303 ТВ,Пионер 3978 М т.б. жатады.Бастапқы өздігінен тозаңданатын желілердің тұрақты түсімділігі ... ... және жәй ... ... астыққа өсіру агроклиматтық қолайлы аймақтарда және суғарып өсіргенде ғана жүзеге асырылады.Ата-аналық формалардың ... ... және ... ... ... үшін ... ... жүргізіледі.Алдын-ала қосалқы будандастыру жолымен қарапайым модификацияланған будандар алынды:Молдавский-215 ТВ-түріне ... ... (ВХВ 1)т.б. ... бөлінеді.Бұл секілді будандар гепотипі бойынша қарапайым түрлерге ұқсас болады,тұқым шаруашылығы құрылымында-үш желілік немесе екі желілікке ұқсайды.
Қосалқы будандардың өнімділігі ... ... ... ... 30-50 % ... ... жағдайлары қолайсыз болғанда үш желілік түрде өсірген тиімді болады (Днепровотипші 273 АМВ,Днепровский 310 МВ т.б.),желі аралық (Днепровский-505 МВ,Красподарский 440 МВ)будандары ... ... ... ... жоғарғы түсімді аналық будандардан алынады,олардың түсімі бастапқы ... ... ... 2-3 ... ... артық болады.Жүгерінің тұқым шаруашылығындағы тиімділігін жоғарлату үшін Бүкілодақтық селекциялық-генетикалық институтта ... ... ... ... жасалды,бұл ждерде аналық форма ретінде жәй будан есем үш желілі будан алынады,ал жекелеген жағдайда,атап айтқанда ерте ... ... ... ... немесе желілік сорттық алынады.Бұл секілді аналық будандандың өнімділігі жоғары және тез бейімделгіш болады.Өнімділігі жоғары және тез ... ... ... ... ... ... ... және ата-аналық формалардың тұқымдық көбею коэффициенті жоғарылайды,тұқым өндірудің барлық звеносында үнемділік пайда болады.Күрделі ... ... ... ... ... 210 ТВ,Одессалық 20 МВЛ,бес желілі Жеребковский 86 МВ,Ростовский 220 МВ,алты желілік Одессалық 80 МВ,ВГИ-9МВ,желілік сорттық Одессалық сүрлемдік 190 МВ.
Будандық ... ... ... ... аталық тазалығының (ЦАТ)маңызы зор болып отыр.ЦАТ-ты қолдану ... ... ... кесуді тоқтатады (будандастырған кезде)дәне жүгерінің тұқым шаруашылығындағы тиімділік жоғарлатады.Жүгері селекциясында ҚАТ-тың мына ... ... ... ... ... түр дәне ... ... да түрлерін ендіру зерттеліп қолға алынуда.Эпифитотияға байланысты H,Maydis оңтүстік гельминто-спорлоздың Т-түрінің жылы және ыңғайлы климатында болатындықтан (АҚШ,Орта және ... ... ... т.б.)тазалықтың техастық түрін бұл аймақтарға егуге болмайды.С-түрін ... ... ... ... ... аумағында гельминтоспориоздың таралған жерлері Украйнаның батыс аудандары және Грузив,Солтүстік Кавказ болып табылады.Бұл аудандарда тазалықтың М (J) және ... ... ... ... гельминтоспориозхдың Т түріне төзімді болады.ЦАТ-цитоплазмада тазалық факторы ... ... ... ... ... келтіретін гендердің рецессивтік аллелдері болған кезде көрінеді.Фертильділік мына домиканттық гендер ... ... ... ... үшін ... Ril және Rf2 ... қалыпқа келтіретін гендер ретінде белгілі,М-RF3 және C-Rf4,Rf5 және Rf 6 ... үшін ... ЦАТ ... ... пайдалану тиімді болады.Жүгері будандарын ЦАТ - тың көзі-тазалықты бекітуші-фертильді типті қалпына келтіруші болып саналады.Бұл үшін пайдалы ... ... ... ... жаңа ... ... цитоплазмалық аталық тазалық реакцияларын тексеру керек.Бұл жұмысты зерттеліп отырған желіні тазалық көзімен будандастырамыз,ол тестер болып табылған.Тестер ... ... ... ... ... отырған өсімдіктің 5-10-ына саламыз.Келесі жылы бұл секілді будандастырудан алынған ... ... егіп ... фертилділік дәрежесін есептейміз.Бұл жердегі желілер тазалықты бекітетін желілер болып табылады.Олар ұрпақтың тазалығын және ұрпақтың фертильділігін қалыпқа келтіреді; және жартылай қалыпқа ... ... ... ... ... және ... өсімдіктерден тұрады.Бұдан кейінгі жұмыстар үшін желінің алғашқы екі тобын аламыз.Аналық форманың тазалық ... ... және ... ... ... ... ... келтіретін аналогтарды жасаймыз.Бұл жерде ескеретін жағдай,тазалықтың да,фертильділіктің де көздерін таңдап алу үшін ең алдымен өсімдіктің вегетативтік кезеңіне,шығу тегіне және басқа да ... ... ... ... ... формадағы генетикалық туыстығы болмауы тиіс(схема).А-желісінен алынған тазалық аналогын А фертильдік желісімен бірге оқшауланған учаскеге егу әдісімен көбейтеді.Осыған байланысты, ... ... ... ... ... ... рецессивтік аллелдері болады,бұл жерде тазалық аналогтарын жасау ... ... ... ... ... ... күрделі болады.Себебі,селекционерлердің зерттеп жатқан желіліердің арасынан (5-10%-ы ғана)фертильділікті қалпына келтіре алады.
Сонымен қатар,будандастырған кезде бірдеше тазалық ... ғана ... ... келтіре алады,олар ЦАТ-тың бір түрі ғана болады,будандық ұрпақтар фертильділікті әртүрлі жолмен қалпына келтіре алады.Желілерді ... ... ... ... ... ... жасау.Будандардың түріне,тазалықтың және желілік түріне қарай,фертильділікьің әртүрлі белгілеріне қарай-тазалықты мына жұмыстың схемамен пайдалануға болады.(схема).Жұмыстың үшінші жылы будандың өсімдікті (ВХА2)ХА тазалық ... ... ... ... қалпына келтіру қабілетін байқаймыз.Бұдан кейін тек қана фертильдік формасы көп түрлері ғана ... ... ... ... ... ... ... тозаңдырады.Қалыпқа келтіруді тексеруге жасалған жұмыстар ұзаққа созылады.(схема).6-7 жылдары ... ... және ... ... ... схеманың басқа да варианттары жасалды,ол кезде тазалық цитоплазмасында дайын қалыпқа-түсіруші желі қолданылады.
Бұл жағдайда тек қана А желісінің қалыпқа келтіруші ... ғана ... ... тазалықтың аналогын да жасайды.Бұл схеманың басымдылығы сонда,бұл жерде қалыпқа ... ... ... ... ... ... ... цитоплазмасын пайдалану бұдан кейін жасалған аналогтардың қалыпқа келтіру қабілеттелігін жойып жіберуді де мүмкін.Осыған байланысты,фертильділікті қалпына келтіру үшін аналогтарды жасаудың ... ... ... ... ... цитоплазмамен фертильділікті қалпына келтіретін гендерді қосу қарастырылады. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... ... келтіру схемасын пайдаланады,одан соң бесінші алтыншы беккросстан соң будандастырылған компоненттердің орындары ауысады-анылық форма ретінде бастапқы желіні алады,ал ... ... ... негізінде фернтильділікті қалпына келтірушілер алынады.Жұмыстың соңғы этапында өздігінен тозаңдандырады және формаларды сұрыптап алу үшін ... ... ... бұл ... үшін ... ... ... гендері гомозиготтық болатын қалпына келтіргіштер үшін жасалады.Көп салалы қалпына келтіргіштер аналогын жасау үшін схемалар жасалды,ол жерде бірмезгілде Т және М ... ... ... ... ... ... бар ... табылады.Ең жақсы өздігінен тозаңданатын желілер үшін фертильділікті қалпына келтіретін және аналогтардың үлкен коллекциясы жасалады ... ... ... - де ... селекциясымен 34 ғылыми - зерттеу мекемелері шұғылданады, атап айтқанда бүкіл өнгімдік жүгері ҒЗИ - ы, бұл ... ... ... ... ... реттеп отырады.
П.П. Лукьяненко атындағы краснодарлық ауылшаруашылық ҒЗИ - ы, бүкіл әлемдік селекциялық - ... ... ... ... ... ... және ҒЗИ - ы, Молдавияның жүгері дәне сорго ҒЗИ - ы, БОЙ - дің ... ... ... т.б. ... 30 ... және 100 ... ... будандары аудандастырылуда.
Ортаа ерте пісетін будандары одессалық 80МВ және Жеревковский 86МВ шаруашылықты ... ... ... ... ... жатады, бұларды сүлем үшін үлкен көлемде егеді.
Селекциялардың творчесвалық бірлестігіне бойдың Кубандық тәжірибелік ... ... ... егін ... ҒЗИ - ы, ... ... облыстық ауылшаруашылық тәжірибе станциясы т.б. жылдам пісетін будандардың селекциясымен айналысады. Осыны нәтижесінде ерте пісетін будандар коллективный 101ТВ, ... 150ТВ, ... 210ТВ және ... ерте ... ... 220ТВ, ... 224ТВ, коллективный 245тв, бекоста ТВ алынады. Аудандастыруда ерте пісетін будандар Буковинский 11Т, ... 215СВ, ... 18Т, ... сүрленіп будан 190МВ т.б. бар.
Өндіріс үшін құрамында мәдени мол ... 82Л, ... 133Л, т. Б. ... мақсатқа жүгерінің қанты сортары беріледі, сонымен қатар будандық популяция Ароматная беріледі. Балауыздық жүгерінің буданы краснадарский 303 ВК - да ... ... ... үшін айдандыстырылады.
Қорытынды
Қорыта келгенде, жүгері - мал азығына таптырмайтын дақыл болып саналады. Сондықтан оны мал ... ... ... көп ... Жалпы жүгерінің 65-70 пайызы көмірсутектен, 7-12 пайызы ақуыздан тұрса, сондай-ақ бойында 3-6 пайыз май да бар. Сол себепті ... ... ... мал ... ... ... концентрат ретінде қолданылғаны белгілі. Қазіргі таңда жүгері жер шарында ең көп егілетін дақыл ... тек ... ғана жол ... тұр. ... ... еліміздің оңтүстік-шығыс өңірінде өсіруге болады.
Түрлі дақылдардың тұқымын дайындайтын шаруашылығы қазір елімізде егілетін жүгері тұқымының 50 пайызын әзірлеп отыр. Шаруашылық ... ... ... ... ... ... жүгерінің 24 тұқымы бар. Осы ретте 12 тұқым түрі мемлекеттік реестрге тіркелгенін мақтанышпен айтуымызға болады. Бұл - еліміздің ... ... ... ... дайындалатын Тұлпар-539, Алтын-739, Арман-689, ҚазЗП-200, Скиф-619, Сұңқар-779, Марко-419 деп ... ... ... климаттық жағдайына бейімделген. Қазақстанда сапалы тұқым дайындау жоғары деңгейде дамыған. ... ... ... ... жүгері тұқымдарына Тәжікстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Иран, Түркия сынды елдер қатты қызығушылық танытып отыр.
Жүгері құрамында көп ... ... ... ... ... ... ... шалдыққанда осы элементтің тапшылығын тамаша толтырады. 150 г жүгері В1 дәруменінің үлкендер үшін қажетті мөлшерінің 25%-ға ... ... ... ... басты антиоксидант - атеросклерозды болдырмайтын Е дәрумені. Жүгеріні күнделікті ас мәзіріне ... ... ... ... ... және ... ісіктен қорғайды. Жүгерінің құрамындағы көмірсулар май жиналуына жол бермей, ағзаны күш-қуатпен қамтамасыз етеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Ю.Б.Коновалова. ... ... ... ... ... ВО ... 1990
* ... Ә.Х.Қалиев Генетика, селекция және тұқым шаруашылығы. Алматы.2007
* Абрамова. З.В., Карминский ОА Руководство к практическим ... по ... Изд ... -Л 1968. -192 ... ... С. ... и ... селекции растений -М.: Колос, 1984 -344с.
* Бутенко Р. Г. Культура изолированных тканей и физиология морфогенеза растений.М.: Наука, 1964. -272 ... ... Ю, Фукс А. ... П. ... и ... ... ... - М.: "Агропромиздат" 1991 -464 с.
* Калинин Ф.Л., Сарнацкая В.В., Полищук BE. Методы культурытканей в физиологии и биохимии ... М.: ... ... ... -488 ... ... М. X., ... А.М. Цитология. Ы.Алтынсаринатындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті. Алматы. 1999. -181 б.
* Практические ... ... в ... ... М. ... 1971. -384 с.
* Практикум по селекции и семеноводству полевых культур. М.Агропромиздат. 1987.-368 с.
* И.В.Мичурин. Сочинения. ... 1948.
* ... ... ... ... М., Наука, 1987.
* ГВ.Гуляев, Ю.Л.Гужов. Селекция и семеноводство ... ... 3-тье изд. ... И ... ... 1987.
* Коновалов, Н.А.Березкин, У.И.Долгодворова и др. Практикумпо селекции и ... ... ... М., ... 1987.
* Бадина, А.Н.Яблоков, С.М.Синицина. Семеноводство полевых кулыур. Л.Долос, 1983.
* Инструкция по проведению апробации сортовых посевов.М.Долос, 1979.
* Международные ... ... ... М.,Колос, 1985.
* Методические указания по производству ... ... ... и ... ... ред. ... А.В.Пухальского. М. Колос, 1982.
* Нұрғасенов Т.Н., Қойшыбаев Қ. Егіс дақылдарының селекциясы. Алматы, 1994.
* Нұрғасенов Т.Н., Қалиев Ә.Х., ... С.Е. Ауыл ... ... ... және ... ... негіздері. Астана, , 2003.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам генетикасы4 бет
Адам генетикасын зерттеу әдістері14 бет
Адамның гендік аурулары51 бет
Адамның экологияға тәуелді аурулары14 бет
Астық тұқымдастардың тат ауруларына тұрақты гендері9 бет
Вирустар туралы12 бет
Вирустардың нәсілдік қасиеттері. Мутация түрлері. Гендік инженерия8 бет
Генетика және селекция негіздері лекциялар60 бет
Генетика ғылымының даму тарихы19 бет
Глаукомамен ауыратын науқастардың миоцилин геніндегі G367R, Q368X және G399V мутацияларын анықтау61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь