Шет елдерде және Қазақстанда қарбыз өсірудің қазіргі жағдайы


МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3

1. ШЕТ ЕЛДЕРДЕ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДА ҚАРБЫЗ
ӨСІРУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ 5

2. ҚАРБЫЗ ЖӘНЕ ОНЫҢ МАҢЫЗЫ 8

3. ҚАРБЫЗДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ 9
3.1 Тамыры 9
3.2 Сабағы 10
3.3 Жапырағы 10
3.4 Гүлі 10
3.5 Жемісі 11
3.6 Тұқымы 12
3.7 Өсіп дамуы 12

4. СЫРТҚЫ ФАКТОРЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН
ТАЛАБЫ 13
4.1 Жылуға қажеттілігі 13
4.2 Жарықка кажеттілігі 14
4.3Топырақтың және ауаның ылғалдылығына талабы 15
4.4 Қоректік элементтеріне талабы 15

5. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСАН ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҚ БЕЛГІЛЕРІНЕ ИЕ ҚАРБЫЗ СОРТТАРЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ 16

6. МӘСЕЛЕНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАҒДАЙЫ 21

7.ТОПЫРАҚ.КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАР 24
7.1 Бақша өсірілетін аймақтардың климаттық жағдайы 24
7.2 Тәжірибелік алқаптағы топырақтың агрохимиялық сипаттамасы 30

8. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ 36
8.1 Зерттеу әдістемесі 36
8.2 Зерттеу объекті және сипаттамасы 39
8.3Тыңайткыштар мен суарудың топырақ
құнарлылығының агро.химиялық және агрофизикалық
көрсеткіштеріне әсері 40
8.4 Ауыспалы егістегі орны 44
8.5 Топырақты өңдеу 47
8.6 Тұқымдар және егіс 49
8.7 Егісті күтіп баптау 52
8.8 Қарбызды домбықтау 54
8.9 Шырпу 55
8.10 Тыңайтқыштар 57
8.11 Суару 58
8.12 Тәжірибелік алқаптағы қарбыздың өсуі
және дамуы 61
8.13Қарбыздың «Сапалы» сортының жиын.терімі
және өнімділігі 62

9. ТЕХНИКА.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ 69

10. ҚАРБЫЗДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРМЕН
КҮРЕС ТӘСІЛДЕРІ 71

11. БАҚША ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ АУРУЛАРЫ
ЖӘНЕ ОЛАРМЕН КҮРЕС ШАРАЛАРЫ 73

Қорытынды 77
Қысқарған сөздер 78
Қауынның негізгі өсірілетін аймағы Қазакстанның оңтүстігі болып табылады.
Республикада бақша дақылдарының ішінде үлес салмағының басым бөлігін қауын иелейді - 60-80%. Қауынның негізгі өндірушілері және Қазақстанның ішкі және сыртқы нарығына жеткізушілері - Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда, Алматы, Жамбыл облыстары. Өкінішке орай соңғы жылдары қауын егісінің аумағы күрт қысқарьш кетті. Мүның себебі мақта қозасының, дәнді дақылдардың, мал азықтық шөптердің егістіктер аумағының кеңейтілуі болып табылады. Қауын дақылын бағаламау нәтижесінде және шаруашылықтарда тұқымшылықтың жоқтығынан Қазақстан республикасында соңғы онжылдықта қауың ассортименттері біршама қысқарды. Бүгінгі таңда жергілікті пайдалануға және сыртқа шығару үшін өсірілген қауынның Қазақстанның оңтүстіғі жағдайына бейімделген көптеген сорттары селекциялық тұқымшылық жұмыстары және бұл дакылдың ең жақсы түрлеріне іріктеу жүргізілмегендіктен өндірістен шығып қалған. Сондықтан Оңтүстік Қазақстан облысында өзекті мәселелерінің бірі қауынның жоғалған құнды-лығын тіктеу және одан әрі жетілдіру болып табылады.
Қауынның ең жаксы сорттарында қанттың мөлшері 12-І4 %-ды, ал жеке жагдайларда- 18 %-ды құрайды. Қанттардың ішінде ең көп мөлшерін сахароза, содан соң глюкоза және фруктоза иелейді. Қауындарда көп болмаған мөлшерде В|( В2, В6, P3J, Н (биотин) дәрумендеріне ие және едәуір көп мөлшерде С дәрумені кездеседі - еуропалық және АҚШ қауындарында оның мөлшері 3,4-9,8 мг% болса, біздің қауындарда ол - 10,0-26,0 мг% мөлшерінде кездеседі.
Қауын жемісін жаңа үзілген күйінде пайдаланады, қүрғатады, тосап, цукаттар, мармелад, повидло, бекмес, қауын балы дайындалады. Қазіргі кезде қауын ассортименті көп емес, жергілікті және еуропалық түрлері қолданылады.
Бұрынғы Кеңес Үкіметі ыдырағаннан кейін қауьш өсіретін шаруашылықтарда сату мәселесі тұрды, кедендік тосықтар, тасымалдағанда ірі көлемді салық төлеу, осының бәрі кауын өндірісіне кедергі болды. Көптеген шаруашылықтар зиянына жұмыс істеді, яғни бұл іспен айналысу тиімсіз болды.
2010жылдан бастап Қазақстан, Ресей және Беларусь мемле-кеттері біртұтас кедеңдік келісімге отырды. Күн сәулесі мол бол-ған Оңтүстік Қазақстанда өсірілген кауындар дәмдік сапасы жоға-ры және экологиялық таза өнім болғандықтан сыртқы сұраныска ие. Қауынның егістік алқаптарын кеңейту, жоғары өнімділік және қауынның жаңа сорттарын шығару бұл бағалы өніммен тек ішкі нарықты қамтамасыз етіп қана қоймай, сондай-ақ мемлекеттен тыс сыртқы нарыққа экспорттауға да мүмкіндік береді.
1. Умаров М.У. «Физические свойства почв районов нового
и перспективного орошения голодной степи», Ташкент, ФАН,
1974 ж.;
2. Балашов Н.Н., Зееман Г.О. «Бахчевые растения», Ташкент.
1972 ж.;
3. Куликов М.Ф. «Полив овощных культур», «Колос»
баспасы, Москва, 1964ж.;
4. Умбетаев И. «Технология возделывания новых, отечест¬
венных сортов на юге Казахстана» Алматы-2005 ж.;
5. Рыжов С. «Орошаемое земледелие», Ташкент-1985 ж.;
6. Шуравилин А. «Регулирование водно-солевого режима
почв Голодной степи», Москва-1989 г.;

7. Гуцалюк Т.Г. «Труды овощекартофельной опытной
станции», Алматы-1969 г.;
8. Жуковский П.М. «Культурные растения и их сородичи»,
Ленинград- 1974 г.;
9. Балашов Н.Н «Выращивание бахчевых культур в условиях
орошения», Москва «Колос»-1978 г..

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге




Аннотация

Бұл курстық жұмысымды республикада кең тараған шаруашылықтағы қауынның
морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері, шаруашылықтағы табиғи –
климаттық жағдайлары, күтіп – баптау, өсірілген өнімді оңтайлы да қысқа
мерзімде жинап алу үшін алқаптарды даярлау жөніндегі еңбекті дұрыс
ұйымдастыру әдісі қарастырылған және қауынды өсірудің интенсивті
технологиялары қарастырылған.
МАЗМҰНЫ

Кіріспе 3

1. ШЕТ ЕЛДЕРДЕ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАНДА ҚАРБЫЗ
ӨСІРУДІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ 5

2. ҚАРБЫЗ ЖӘНЕ ОНЫҢ МАҢЫЗЫ 8

3. ҚАРБЫЗДЫҢ ҚҰРЫЛЫМЫ 9
3.1 Тамыры 9
3.2 Сабағы 10
3.3 Жапырағы 10
3.4 Гүлі 10
3.5 Жемісі 11
3.6 Тұқымы 12
3.7 Өсіп дамуы 12

4. СЫРТҚЫ ФАКТОРЛАРҒА ҚОЙЫЛАТЫН
ТАЛАБЫ 13
4.1 Жылуға қажеттілігі 13
4.2 Жарықка кажеттілігі 14
4.3Топырақтың және ауаның ылғалдылығына талабы 15
4.4 Қоректік элементтеріне талабы 15

5. ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСАН ЖАҒДАЙЫНА БЕЙІМДЕЛГЕН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҚ
БЕЛГІЛЕРІНЕ ИЕ ҚАРБЫЗ СОРТТАРЫНЫҢ СИПАТТАМАСЫ 16

6. МӘСЕЛЕНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАҒДАЙЫ 21

7.ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАР 24
7.1 Бақша өсірілетін аймақтардың климаттық жағдайы 24
7.2 Тәжірибелік алқаптағы топырақтың агрохимиялық сипаттамасы 30

8. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ 36
8.1 Зерттеу әдістемесі 36
8.2 Зерттеу объекті және сипаттамасы 39
8.3Тыңайткыштар мен суарудың топырақ
құнарлылығының агро-химиялық және агрофизикалық
көрсеткіштеріне әсері 40
8.4 Ауыспалы егістегі орны 44
8.5 Топырақты өңдеу 47
8.6 Тұқымдар және егіс 49
8.7 Егісті күтіп баптау 52
8.8 Қарбызды домбықтау 54
8.9 Шырпу 55
8.10 Тыңайтқыштар 57
8.11 Суару 58
8.12 Тәжірибелік алқаптағы қарбыздың өсуі
және дамуы 61
8.13Қарбыздың Сапалы сортының жиын-терімі
және өнімділігі 62

9. ТЕХНИКА-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТАЛДАУ 69

10. ҚАРБЫЗДЫҢ ЗИЯНКЕСТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРМЕН
КҮРЕС ТӘСІЛДЕРІ 71

11. БАҚША ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ АУРУЛАРЫ
ЖӘНЕ ОЛАРМЕН КҮРЕС ШАРАЛАРЫ 73

Қорытынды 77
Қысқарған сөздер 78

Мазмұны

Нормативтік
сілтемелер ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ..
Анықтамалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ...
Белгілеулер мен
қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Халық шаруашылығындағы
маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Биологиялық
ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ...
1.3 Морфологиялық, ботаникалық
сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.4Шаруашылықтағы табиғи – климаттық
жағдайлары ... ... ... ... ... ... . ...
1.5 Топырақ жамылғысының сипаттамасы
1.6. Шаруашылық жөнінде жалпы мәлімет
2 Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ...
2.1 Жоңышқаны суармалы жерлерде өсірудің
ерекшелігі ... ... ... ... ...
2.2 Ауыспалы егістікте алатын
орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.3 Жоңышқаның аудандастырылған
сорттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.4 Топырақ өңдеу
жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ...
2.5 Тыңайтқыш енгізу
жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
..
2.6 Жоңышқаны күтіп –
баптау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3. Қоршаған ортаны
қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... .
4. Экономикалық тиімділігі
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған
әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... .

Нормативтік сілтемелер

Осы курстық жұмыста қазіргі ауыл шаруашылығы ғылымында қолданылатын
мынадай мемлекетаралық және мемлекеттік стандарттарға сілтеме жасалған:
1.Мемлекетаралық стандарт ГОСТ 7.32-2001. Ғылыми-зерттеу жұмыстары
туралы есеп;
2.Мемлекеттік стандарт ГОСТ 7.1-2003. Рәсімдеу құрамлымы және ережелері.
Библиографиялық жазба. Құжатты библиографиялық талдау. Құжат дайындаудың
жалпы талаптары және ережелері;
3. Мемлекеттік ресми стандарт 16265-70-1978 " Ауыл шаруашылығы
саласындағы терминдер және анықтамалар".

Анықтамалар

Агроөнеркәсіптік кешен – азық-түлік өнімдерін өндіруге және ауыл
шаруашылығы шикізаттарынан көпшілік тұтынатын өнеркәсіп тауарларын шығаруға
бағытталған сала.
Аңызақ – далалы-шөлейт аймақтарда жазғытұрым жиі кездесетін және
өсімдік тіршілігіне өте қолайсыз құрғақ та ыстық жел.
Ауыспалы егіс – екпе дақылдар мен жердің ғылыми негізде егіс
танаптарындағы белгілі уақыт аралығында алмасып отыруы.
Егістіктің ылғалмен қамтылуы – танаптағы екпе дақылдардың топырақ
ылғалына талабын қамтамасыз ету.
Жалпы өнім – белгілі бір уақыт аралығында өндірілген өнім көлемі.
Қарашірік – құнарлықты анықтайтын және топырақтың жоғарғы қабатындағы
қара қоңыр түсті органикалық зат.
Құрғақшылық – ауаның шамадан тыс температурасы мен аңызақ желдің
салдарынан туындайтын жайсыз құбылыс.
Өнімді ылғал қоры – өнімге тікелей әсері бар топырақтағы өсімдіктер
пайдаланатын ылғал мөлшері.
Өскін – себілген тұқымнан белгілі бір уақытта жер бетіне өсіп шыққан
өсімдік көгі.
Сүрі жер – ауыспалы егістегі ылғал жинайтын және арамшөптермен күрес
жүргізілетін танап.
Сыдыра жырту – топырақты қайырмасыз құралдармен жыртып өңдеу.
Сыртқы орта – тірі ағзаға әсер ететін қоршаған орта факторларының
жиынтығы.
Тыңайтқыштың әсерлі заты – тыңайтқыш құрамындағы өсімдік
сіңіре алатын элемент мөлшері
Белгі – өсімдік құрылымының шаруашылықта пайдалы және тиісті
құралдармен өлшенетін немесе көріп бағаланатын нақты сипаты.
Дақыл – белгілі бір мақсатта пайдалану үшін мәдени егісте өсірілетін
өсімдік түрі.
Сорт – белгілі бір дақылдың тиісті табиғи және өндірістік жағдайларда
өсіру үшін өнім мөлшері мен сапасын арттыру мақсатында селекциялық жолмен
сұрыпталған және тұқымы жүйелі көбейтілген, шығу тегі бойынша туыстас және
морфологиялық белгілері мен шаруашылық-биологиялық қасиеттері бойынша ұқсас
өсімдіктерінің тобы.
Технология – нақты топырақ-климат жағдайында тиімді мөлшерде және
сапалы өнім алу мақсатында арнайы ғылыми-зерттеу нәтижесінде әзірленген
белгілі бір дақылды өсіру тәсілдерінің жиынтығы.

Белгілеулер мен қысқартулар

га гектар
кгга 1 гектардағы келі
м3га 1 гектарда текше метр
мгкг 1 келідегі миллиграмм
м метр
м2 шаршы метр
мм миллиметр
ҒЗИ ғылыми-зерттеу институты
ФАО Ғооd and Agriculture Organization of the United Nations
(ООН-дағы өндірістік ауылшаруашылық ұйымы)
аш ауыл шаруашылығы
см сантиметр
мың дана.га1 гектарда мың дана
т тонна
мың. га мың гектар
цга 1 гектардағы центнер
°С ауа температурасы
N азот
Р фосфор
К калий
Са кальций
% пайыз
г грамм
л литр

КІРІСПЕ
Қауынның негізгі өсірілетін аймағы Қазакстанның оңтүстігі болып
табылады.
Республикада бақша дақылдарының ішінде үлес салмағының басым бөлігін
қауын иелейді - 60-80%. Қауынның негізгі өндірушілері және Қазақстанның
ішкі және сыртқы нарығына жеткізушілері - Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда,
Алматы, Жамбыл облыстары. Өкінішке орай соңғы жылдары қауын егісінің
аумағы күрт қысқарьш кетті. Мүның себебі мақта қозасының, дәнді
дақылдардың, мал азықтық шөптердің егістіктер аумағының кеңейтілуі болып
табылады. Қауын дақылын бағаламау нәтижесінде және шаруашылықтарда
тұқымшылықтың жоқтығынан Қазақстан республикасында соңғы онжылдықта қауың
ассортименттері біршама қысқарды. Бүгінгі таңда жергілікті пайдалануға
және сыртқа шығару үшін өсірілген қауынның Қазақстанның оңтүстіғі жағдайына
бейімделген көптеген сорттары селекциялық тұқымшылық жұмыстары және бұл
дакылдың ең жақсы түрлеріне іріктеу жүргізілмегендіктен өндірістен шығып
қалған. Сондықтан Оңтүстік Қазақстан облысында өзекті мәселелерінің бірі
қауынның жоғалған құнды-лығын тіктеу және одан әрі жетілдіру болып
табылады.
Қауынның ең жаксы сорттарында қанттың мөлшері 12-І4 %-ды, ал жеке
жагдайларда- 18 %-ды құрайды. Қанттардың ішінде ең көп мөлшерін сахароза,
содан соң глюкоза және фруктоза иелейді. Қауындарда көп болмаған мөлшерде
В( В2, В6, P3J, Н (биотин) дәрумендеріне ие және едәуір көп мөлшерде С
дәрумені кездеседі - еуропалық және АҚШ қауындарында оның мөлшері 3,4-9,8
мг% болса, біздің қауындарда ол - 10,0-26,0 мг% мөлшерінде кездеседі.
Қауын жемісін жаңа үзілген күйінде пайдаланады, қүрғатады, тосап,
цукаттар, мармелад, повидло, бекмес, қауын балы дайындалады. Қазіргі кезде
қауын ассортименті көп емес, жергілікті және еуропалық түрлері қолданылады.
Бұрынғы Кеңес Үкіметі ыдырағаннан кейін қауьш өсіретін шаруашылықтарда
сату мәселесі тұрды, кедендік тосықтар, тасымалдағанда ірі көлемді салық
төлеу, осының бәрі кауын өндірісіне кедергі болды. Көптеген шаруашылықтар
зиянына жұмыс істеді, яғни бұл іспен айналысу тиімсіз болды.
2010жылдан бастап Қазақстан, Ресей және Беларусь мемле-кеттері біртұтас
кедеңдік келісімге отырды. Күн сәулесі мол бол-ған Оңтүстік Қазақстанда
өсірілген кауындар дәмдік сапасы жоға-ры және экологиялық таза өнім
болғандықтан сыртқы сұраныска ие. Қауынның егістік алқаптарын кеңейту,
жоғары өнімділік және қауынның жаңа сорттарын шығару бұл бағалы өніммен тек
ішкі нарықты қамтамасыз етіп қана қоймай, сондай-ақ мемлекеттен тыс сыртқы
нарыққа экспорттауға да мүмкіндік береді.
2005-ші жылдан бастап Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу
институтында бюджеттен тыс қаржы есебінен орташа сорланған, жер асты сулары
1,5-2,0 метр деңгейінде жайласқан суармалы диқаншылықтың топырақ-климаттық
жағдайларына төзімді қауынның жаңа сорттарын шығару бойынша жұмыстар алып
барылды. Нәтижесінде қауынның Береке сорты шығарыл-ды. Бұл сорт 2010
жылдан бастап мемлекеттік сорттық сынақ алқаптарында сынақтан өтуде. Жер
асты суы 1,5-2,0 м деңгейде жайласқан, топырақтың орташа сортаңданған
жағдайында қауынды өсіріп-баптау бойынша алқаптық және вегетациялық
тәжірибе жүргізу үшін суармалы аймақтың топырак-климаттық жағдайына
бейімделген қауынның Береке сорты 2011 жылы 3 гектар алқапқа егілді.
Жұмыс барысында біздің тарапымыздан Қазақстанның Оңтүстігінің суармалы
аймақтарындағы бакша өсірушілер үшін қауынды өсіріп-баптаудың
агротехнологиялық картасы дайындалды, қауынның жаңа Береке сортына
қолданы-латын минералды тыңайтқыштардың оңтайлы және тиімді мөлшері
анықталды.

1 Аналитикалық бөлім

1.1 ҚАУЫН ЖӘНЕ ОНЫҢ МАҢЫЗЫ

Қауын асқабақ тұкымдастығының Cucumis түрінің бір жылдық
шөптесін өсімдігі болып табылады. Сабағы домалақ-қырлы. Жапырақтары ірі,
сағақтары ұзын, түкті. Гүлдері біржынысты, кейде қосжыныстылары да
кездеседі. Жәндіктер арқылы тозанданады. Жемісі - көп түқымды әр түрлі
пішіндегі асқабақ тұқымдас (200 г-нан 16 келіге дейін). Қауын Орта және
Кіші Азиядан келіп шықкан. 1-ден 15-ке дейінгі әртүрлі топтастыру бойынша
бірнеше түрлері белгілі. Дақылдың едәуір кең тарағаны кәдуілгі немесе
асханалық (Cucumis melo) қауын. Жылусүйгіш өсімдік. Өсуі мен дамуы ауа
температурасы 25-30°С-та қалыпты жүреді. 15°С-қа төмендеп кеткен жағдайда
дамуы тежеледі, ал 3-5 °С-та өсімдік өледі. Қауын құрғақшылыкқа төзімді
өсімдік. АҚШ-та, Үндістанда, Иранда, Ауғанстанда, Кіші Азияда, Жапонияда,
Балқан елдерінде, Испанияда, Италияда, Францияда және басқа елдерде
өсіріледі. Қауынның кең тараған жерлері Орта Азия, Волга жағалауындағы
елдер, Молдавия, Украина және Кавказ елдері. Асханалық қауынның жемісі -
құнды тағамдык және диеталық өнім болып, құрамында қант (16-18%), С
дәрумені (60 мг%), каротин, пектин заттары, минералды тұздар бар. Жемісін
жаңа үзілген түрінде, кептірілген түрінде пайдала-нылады, сондай-ақ тосап,
цукат, мармелад, бекмес (қауын балы) ж.т.б. тәттілер дайындалады. Суармалы
жерлерде өнімділігі (Орта Азия) 300-400 цга, тәлімі жерлерде (Волга
жағалауы, Украина ж.т.б. елдерде) 1 гектардан 200 центнерге дейін өнім
алынады.
Асханалық қауын сортын мына топтарға бөледі: адан, хандаляк, амир,
кандалуп, кассаб, зард топтары. Орта Азия республикаларында және
Қазақстанда мына сорттар өсіріліп бапталады: ертепісер сорттар - Хандаляк
желтая местная, Босвалды, Бухарка 944, Заами 672 ж.т.б; жаздык сорттар
-Арбакешка 1219, Амери 696, Кочка 588, күздік -Гуляби оранжевая, Кара-пучак
3744, Кой-Баш 476, қысқы - Гуляби зеленая, Гуляби кара 694, Гуляби-сары
497 ж.т.б. Еуропада едәуір кең тараған сорттар: ерте пісер - Лимонно-
желтая, Новинка Кубани; орташа және орташа-кешпісер - Колхозница 749753,
Колхозница 593, Быковская 735, Украинка; кеш және орта-кешпісер сорттар -
Зимовка с яблочными семенами ж.т.б
Кавказ елдерінде негізінен жергілікті сорттар өсіріледі: ертепісер -
Салвар местная, Мегрули местная ж.б., ортапісер -Снейваз местная, Масис 2
ж.т.б.

1.2 ҚАУЫННЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ

Қауынның басқа ауылшаруашылық дақылдары сияқты өсуі мен дамуы
процесінде тамыры, сабағы, жапырақтары, гүлдері және жемісі пайда болады.

Тамыр Ол негізгі өзек және жанама тарамдарынан тұрады. Негізгі өзек
тамыры сортқа және өсу жағдайына қарай 1,0-1,5 см, кейде 2,0-3,0 см
диаметрге ие болады. 20-25 см топырақ қабатында өзек тамыры 2-3 мм-ге
дейін жіңішкереді. Жер бетінен 4-6 см тереңдікте негізгі тамырдан бірінші
реттегі жанама тамырлары пайда болады. Бірінші реттегі жанама тамырлардан
біршама жіңішке екінші реттегі жанама тамырлары, ал олардан одан да жіңішке
үшінші реттегі тамырлар өсіп шығады ж.т.б.
Солайша тамыр жүйесі тарамдалуынан тығыз желі пайда болады. Тамырдың
жас тарамдары өте нәзік, ақ түсті болып, ондағы майда түптері топырақтағы
суда еріген минералды қоректік заттарды сіңіруде қызмет етеді, сондықтан да
оларды іскер тамырлар деп атайды.
Қауынның тамыр жүйесі қарбыздыңкіне қарағанда біршама әлсіз болып, 3-4
м тереңдікке тарамдалған негізгі және жер бетіне жақын жайласқан көп санды
жанама тарамдарынан тұрады.

Сабағы Сабағы жайылып өседі, түкті, салыстырмалы түрде жіңішке. Өзек
сабақтан көп санды бірінші, екінші, кейде үшінші реттегі сабақтары өсіп
шыгады. Негізгі жанама сабақтары өзек сабақтан ұзындау болып келеді.
Қауында олардың ұзындығы 2-3 метрге жетеді. Қазіргі кезде қауынның
бұтақты сорттары, яғни өзек сабағы қысқа және жанама сабақтарына ие
болмаған сорттар шығарылған. Ұзын пәлектілерден басқа қысқа пәлекті және
пәлегінің ұзындығы 40-60 см жемістері өсімдіктің түбіне жақын жайласқан
бұтақты түрлері де бар.
Жапырағы Бүйрек тәрізді, жүрек пішіндес, тұтас иемесе оймалы ұзын сағақты.
Сағақтары мен жапырақтарының беті түкті; олардың қуысында мұртшалары және
гүлдері болады. Жапырақтары жасылдан қою-жасыл түске дейін, ұзын сағақты
бөбежапырақсыз (прилистник), түкті, түрлі пішінді. Жапырақтары кезекпен
жайласқан. Қауын өсімдігінің жапырақ бетінің дамуы қарбыздарға, әсіресе
асқабаққа салыстырғанда біршама әлсіз. Алайда кешпісер, әсіресе орта
азиялық қауын сорттарының өсімдіктері мықты дамыған жапырак бетіне ие.

Гүлі Қауынның гүлі даражынысты. Қауын түрлерінің гүлдер құрылысында үлкен
айырмашылық байкалады. Көптеген сорттарында аналык гүлдері қосжъшысты
(түйіні, аналығы және тозаны). Алайда даражынысты (аталық жэне аналық)
гүлдеріне ие және аталық гермафродитизмге (жетілмеген түйінді аталық
гүлдер) ие сорттар да кездеседі.
1 -суретте кауынның Береке сортының аталық жэне аналық гүлдері
көрсетілген.

1-сурет - Қауынныд аталық (1) жэне аналық (2) гүлдері

Аналық гүлдері көбінше бірінші-екінші реттегі жанама сабактарында,
соның ішінде ертепісер сорттарда жақын, ал кешпісер сорттарда өсімдік
түбіне ұзақ жайласады. Қауын- қиылыса тозаңданатын өсімдік, кейде өздігінен
тозандануы да мүмкін.
Аталық және аналық гүлдері негізгі сабағында, сондай-ақ екінші және
үшінші реттегі сабақтарында да пайда болады.
Ұзақ уақытқа созылған жаңбырлар немесе құрғақ және ыстық ауа-райы жақсы
тозандануына және толық жеміс пайда болуына кедергі келтіреді, ал нашар
тозаңданудан пайда болган түйіндер ұсқынсыз жемістер береді.
Қауынның гүлдері аралардың, трипс және құмырсқалардың жәрдемінде
тозаңдануы мүмкін. Ашық ауа-райында шанақтар таңғы сағат 6-да, ал
тозандықтан тозаңдар одан да ерте ашылады. Түске жақын көптеген тозаңдықтар
тозаңнан босайды жане аталық гүлдер кұрап қалады. Тозаңданбаған аналык
гүлдер 1-2 күн бойы сақталып тұрады, содан соң құрайды. Суық ауа-райында
ауаның төмен температурасының әсерінен гүлдердегі тозаңдықтар жарылмайды
және тозаңдану жүзеге аспайды. Тозандардың жетіспеушілігі тозаңдануда
сапасыз жемістер мен аз мөлшерде түйінделген тұқымдар түзілуіне алып
келеді.
Қауынның шар тәрізді жемісті сорттарының көбісі аталық гүлдеріндегі
аталықтары біршама жетілген, яғни гермафродиттік болып келеді. Қауынның
аталық гүлдерін 5-15 данадап гүл шоғырын жасағанда аталық гүлдері аналық
гүлдерге қарағанда едәуір көп болған. Аналық гүлдері көбінесе екінші
реттегі жанама сабактарында жайласады. Қауынның түйіндері төмен жайласқан,
тығыз түкті, гүлдері сарғыш-сары түсті.

Жемісі Қауынның жемісі - түрліше үлкендіктегі, пішіндегі және түрлі
түстегі асқабаққа ұқсас болады. Қауынның тұкым ұяшығы айқын көрінген, тұқым
қуысы тұқымдары бар ылғал плацентамен жартылай немесе толық толтырылған
болады. Тұқым ұяшығы және жемісіндеғі тұқым саны сортына байланысты түрліше
болады. Қауынның балдырының реңі ак немесе ашык-қоңыр түстен қызыл-сары
немесе сарғыш түске дейін өзгеріп отырады. Балдыры бос немесе тығыз,
құрамында 12-18% кант бар.

Тұқымы Тұқымы жұмыртқа пішіндес, жалпақ, ақ, ақ-сары, ашық-қоңыр, сары
түсті. Ұзындығы 0,5 см-ден 15 см-ге дейін жетеді, құрамында 25-30% май бар.
1000 дана тұқымының салмағы 35-50 г. Тұқымының пішіні кең сопақша, ұзынша,
үшкір-сопақша, ісінген (алма тәрізді). Тұқымының көлемі: ірі (ұзындары -1,2
см), орташа (0,9-1,2 см), майда (қысқа- 0,9см).

1.3 Биологиялық ерекшеліктері

Қауындар карбызға ұқсас, бірақ ол жылу сүйгіш, құрғақшылыққа
төзімді, сазды топырақ жағдайына да шыдамды болып келеді. Бақша дақылдары
көлемді аумақтағы топырақтан ылғалды сіңіріп алу қабілетіне ие мықты тамыр
жүйесіне ие. Өзек тамыры топырақтың 80-100 см қабатына дейін жетеді, алайда
өсімдікті сумен қамтамасыз етуде ол шешуші роль атқармайды. Бұл қызметті
жер бетіне жақын жайласқан жанама тамырлар атқарады. Мұндай жайласу бақша
өсімдіктеріне бақша өсіретін негізгі аудандарда сирек түсетін аз мөлшердегі
жауын-шашынды да пайдалануға жағдай жасайды. Тамырлардың жайласуының бұл
ерекшелігі тамыр жүйесіне құрғақ климат жағдайында жер бетіне жақын
қабаттарда пайда болатын конденсацияланған ылғалды пайдалану мүмкіндігін
береді. Алайда бұл ылғал құрғақшылық жағдайында көп мөлшердеғі ылғалды
тиімді пайдаланатын бақша өсімдіктерінің суға деген талабын толық
қанағаттандыра алмайды. Ылғалмен жақсы қамтамасыз етілген жағдайларда
ылғалды тек жоғарғы кабаттардан емес, сондай-ақ терең қабаттардан да сіңіре
алатын одан да мықты тамыр жүйесі пайда болады, өнімді жұмыс істейтін үлкен
көлемдегі жапырақ беті қалыптасады, нәтижеде жоғары өнім алынады.

Қауын сорттары төмендегі морфологиялық, биологиялық және шаруашылық
белгілерімен ажыралып тұрады.
Жемісінің пішіні - жалпақ, шар тәрізді, сопақша, жұмыртқа пішіндес
ж.т.б.
Жемісінің көлемі - ірі (домалақ жемісті сорттарда 22 см және ұзын
жемісті сорттарда 30 см); орташа - (домалақ жемісті сорттарда 15-22 см және
ұзын жемістілерде 25-30 см) және майда (15 және 25 см-ден кіші).
Жемісінің сырты - тегіс, сегментті, дөңесті, бетінде торлары бар барлық
жері біртегіс немесе нәзік.
Жемісінің түсі (негізгі астары) және дақтары, яғни негізгі астардан
қоюлау түсті болған жерлері.
Дақтары - жолақ (біртегіс, екеулік ж.т.б.) және түрлі пішіндегі дақтар
түрінде болуы мүмкін.

1.4 ҚАУЫННЫҢ ӨСІП ДАМУЫ
Қауын егілгеннен бастап пісіп-жетілгенге дейін төмендегі кезеңдерден
өтеді:
тұқымының өніп шығуы,
өскін алу,
шатрик,
пәлек жаю,
аталық гүлдерінің ашылуы,
аналық гүлдерінің ашылуы,
7) түйіндеу,
жемісің өсуі,
жемісінің пісіп-жетілуі.

Түрлі кезеңдерде өсімдіктің өсуі мен дамуына әсер етуші негізгі
факторларға: температура, ылғалдылық, тамырының қоректенуі, жарық тәртібі,
агротехникалық, селекциялық және басқа іс-шаралар жатады.
Құрғақ тұқымдар ылғалдылықтың, жылудың - 1 8 - 25°С, желдетілудің
оңтайлы жағдайларында егістен 3-4 күннен кейін өніп шығады, өскіндер
егілгеннен 7-8 күн өткенде жер бетінде көрінеді. Қауынның әрі қарай өсіп-
дамуы төмендегіше жүреді: өскіндер пайда болғаннан 20-25 күн өткенде
шатрик кезеңі басталады, 20-40 күннен кейін өзек сабағының өсуі, содан соң
жанама сабақтарының өсуі, 30-60 күннен кейін - гүлдеу басталады. Жемістері
сорттың тезпісерлігіне қарай түйіндері ұрықтанғаннан кейін 20-70 күнде
немесе өскіндер көрінгеннен 55-120 күннен кейін пісіп жетіледі.

Жылуға талабы Қауындардың негізгі келіп шығу орталығы Орта және тропикалық
Азия, Ауғанстан және Иран. Қауын оңтүстіктен келіп шыққан өсімдік
болғандықтан олардың жылуға деген талабы жоғары.
Қауын тұқымының өніп шығуы 14- 16°С-та басталады. Қызбаған топыраққа
ерте еккен жағдайда қауын тұқымдары шіріп кетеді.
Тұқымдарының өніп шығуы үшін оңтайлы температура 25°С болады, тәуліктік
ауытқуы 15-тен 32°С-қа дейін. Мұндай температурада қауынның өскіндері
егістен кейін 5-6-күні көріне
бастайды.
Қауын өсімдіктерінің өсуі мен дамуына ең қолайлы температура 25-30°С
болып есептеледі. Температураның 12-15°С қа төмендеуі гүлдерінің түсіп
қалуына, өсуінің тежелуіне және өсімдіктің өлуіне алып келеді. Гүлдеуі мен
ұрықтануы үшін ең оңтайлы температура таңертең 18-20°С және күндіз 20-
25°С. Қауынның гүлдеуі мен жеміс салуы үшін біршама қолайлы температура
орташа тәуліктік температура (жеміс пайда болу кезеңінде) 25-26°С және
максимал 35-36°С-тай жоғары болмаған температура. Бұдан жоғары
температураларда және ауаның салыстырмалы темен ылғалдылығында түйіндерінің
көп мөлшерде түсуі байқалады.
Күндізгі және түнгі сағаттардағы температуралардың ауытқу шегі жоғары
болған сайын өсімдіктердің дамуы және жемістерінің пісіп жетілуі жақсы және
жедел жүреді.

Жарыққа талабы Қауынның жарықка деген талабы жоғары. Ол ашық, күннің
жарығы мол түсетін жерлерде жақсы өседі. Жапырақ беті тәулік бойы күн
сәулесі тіп-тік түсетіндей етіп күнге каратылған болады. Жарық
жетіспеушілігі жағдайында қауынның өсіп дамуы баяулайды. Жемістерінің пайда
болу кезеңінде жарықтың жетіспеуі түйіндерінің түсуіне, жемісінде қант
мөлшерінің азаюына, пісіп жетілу мерзімінің ұзаруына алып келеді.
Қауын - қысқа күн өсімдігі. Қысқа 8-10 сағаттық күн өсіп дамуын, өнім
пайда болуын тездетеді, фузариозды солу ауруына төзімділігін күшейтеді,
аналық гүлдерінің үлесін көбейтеді, пісіп-жетілуін тездетеді және қауын
өнімділігін едәуір арттырады. Көлеңке қауынның өсіп дамуын тежейді,
шіріген жемістерінің үлесін арттырады және өнімді төмендетеді.
Өсімдіктің қалыпты өсуі мен дамуы үшін 5000-6000 ЛК және одан
да жоғары қарқынды жарық қажет.
Қысқарған 12 сағаттық күнде ұзақ, табиғи күнге қарағанда гүлдеу ерте
жүзеге асады, ал 8 сағаттық күнде өсімдік дамуы тежеледі. Өсімдіктердің
күннің ұзақтығын сезетін кезеңі 4-5 нағыз жапырақ пайда болған уақытта
аяқталады.
1986 жылы Испанияда жүргізілген тәжірибелер ашық жер жағдайында
қауынға күннің ұзактығының әсерін көрсетті. РіеІ de Sapo сорты наурыз
айынан маусым айына дейін 10 күн аралығымен егілді. Наурыз айынан сәуір
айына дейінгі кезенде егілген өсімдіктердің мамыр айында егілгендерге
қарағанда феминизация дәрежесі жоғары болды. Мамыр айының аяғынан маусымның
аяғына деиін егілген өсімдіктердің аналық гүлдері аз мөлшерде болды. Мамыр
айының өсімдіктері орташа жағдайда болды.
Фотосинтез үшін оңтайлы жарық сәулесінің ұзындығы оның қаркындылығына
байланысты өзгеріп отырады.
К.И.Пангалоның маліметтері бойынша жарық қарқындылығы 5 есе
төмендегенде аталық гүлдерінің ашылуының басталуы мен аналық гүлдерінің
ашыла бастаған уакытына дейінгі аралығы 32 күн болса, ал қалыпты жарық
жағдайларында ол 3-5 күнді құрайды. Қауынның өсіп дамуының бастапқы
кезеңінде көлеңкенің кері әсері жоғары дәрежеде байқалады. Сондықтан ашық
жер жағдайында жарықпен төмен дәрежеде қамтамасыз етілген жағдайда ерте
көктемгі айларда өсімдіктің тіршілігінің алғашқы кезеңі едәуір ұзарады -
өніп шыққаннан аналық гүлдерінің ашылуына дейін. Шырпу, күшейтілген азотты
қоректендіру және өсуін реттеушілермен өңдеу аркылы да өсімдікте едәуір
айына дейін аналық гүлдерінің пайда болуын тездету мүмкін емес. Қауынның 13-
наурызда егілген жағдайында өсімдіктер, әсіресе көшеттерінің
отырғызылғаннан кейін алғашқы кезенінде жылдам ұзарып өсті. Бірінші реттегі
пәлектері едәуір ұзарған болып, аналык гулдері дерлік пайда болмады және
ассимиляциялық аппарат түзуде айтарлықтай роль ойнамады. Әсіресе бүл
ертепісер сорттарда айқьш көрінеді.

Суға талабы Құрғақшылықка салыстырмалы түрде төзімділігіне қарамастан
қауынның суға деген талабы жоғары. Қауынның өсіп дамуы үшін топырақ
ылғалдылығының жоғары мөлшері және ауаның кұрғақтығы қажет болады.
Транспирацияның жүгеріге және африкалықтарыға салыстырғанда 2,5 есе жоғары
коэффициентімен (650-750) ажыралып тұрады. Жапырақтарының 60°С-қа дейін
қызуын көтере алады, себебі ақуызының үюы 65°С-та жүзеге асады.
Ылғалдылыктың төменгі дәрежесі өсімдіктің өсіп дамуының барлық кезеңінде
дала ылғалдылығының ең аз көрсеткінің 65-70 пайызында ұстап тұру керек.
Қауынның суды пайдалану мөлшері оның өсіп дамуының кезеңдеріне қарай
өзгеріп отырады. Қауын өсімдіктерінің суға деген талабының ең жоғарғы
көрсеткіші пәлек жаю және жемістерінің өсу кезеңіне тура келеді.
Анықталуынша, қауын тұтынған суының жалпы мөлшерінің 21 пайызы
өскіндер көрінгеннен гүлдеуге дейін, 37% - гүлдеу-өнім пайда болу
кезеңінде, 32% - жемісінің өсуі және 10 % -өнімдерінің өсіп болғаннан -
пісіп жетілгенге дейінгі кезендерде пайдаланады екен. Қауынның гидропоника
жағдайында (өсімдіктерді топырақсыз, жасанды қоректендіргіш ортада өсіру)
өсірілген тәжірибелерінде жас өсімдіктер күніне 0,7-0,8 литр (шуақты
күндері 1,2-1,5 литрге дейін), ал жемістерінің өсу кезеңінде - 3,0-3,5 литр
ерітінді пайдаланатыны анықталды.
Жылы жайда кауын өсімдіктерін жеміс түйіндеуінен бұрын вегетативтік
өсуі күшейіп, жеміс пайда болуына кері әсерін тигізетін қиярларға карағанда
біршама көбірек суарады. Суаруды жемістерінің пісіп жетілген кезінде
қоректендіре отырып күшейтеді.
Суару кезінде өсімдіктің жер үстіндегі ағзаларына судың тиюінің алдын
алу керек, себебі бұл саңырауқұлақ және бактериалық аурулардың таралуына
алып келеді. Әсіресе тамыр мойнының күшті ылғалдануының алдын алу керек.
Ауаның жоғары ылғалдылығында кауын ауруларға шалдығуы мүмкін, сондыктан
ауаның салыстырмалы ылғалдылығы, әсіресе гүлдеу кезінде, 60-70% деңгейінде
ұстап тұру ұсынылады. Әсіресе қауынға жемісінің пісіп жетілу кезінде құрғақ
ауа қажет.

Минералды қоректендіру Қауын өсіру үшін тамыр жайылатын терең (30 см)
қабатқа ие және жақсы дәленделген құнарлы топырақ қажет. Топырақтағы егіс
алдындағы негізгі қоректік элементтердің ұсынылған мөлшері: К- 1,50; Са -
1,50; Mg - 1,25; N -3,00; S - 2,00; Р-0,15 ммольлитр су сығындысы (1:2
көлемімен), мұнда рН 6-7 және ЕС 3 Мссм,
Т.Гейсслер мәліметтері бойынша өсіріп баптау ұзақтығының бірдей болған
жағдайында қауындардың минералды элементтерді алып шығуы бар-жоғы 25-33%-ды
құрайды.
Ғ Саііабуданының өнімділігі 1 өсімдікке 5,2 келі өнім тура келетін
жылыжай жағдайында (г1 есімдікке): 10,97 -N; 2,67 -Р; 21,20 - К; 15,06 -
Са; 4,68 -- Mg элементтерін өшірген. Азот, фосфор және калий элементтерін
біршама қарқынды пайдалануы егістен кейін 10-дан 12-аптаға қарағанда, яғни
жемісінің максимал дәрежеде пайда болу кезеңінде, ал кальций мен магнийді
пайдалануы егістен кейін 4-ден 6-аптаға қарай, яғни вегетативтік
ағзаларының максимал өсуі кезінде қарқынды жүрді.
Қауынның қоректік элементтерге деген талабы өсу кезендеріне қарай
өзгеріп отырады, Тайвань ғалымдары қауынның қоректік ерітіндіден минералды
элементтерді пайдалану динамикасына негізделіп қауынның жылыжай жағдайында
өсіп-дамуын 4 сатыға бөлді: вегетациялык өсу, жемістерінің пайда болуы,
жемістерінің өсуі және жемістерінің пісіп жетілуі. Қауындардың қоректік
ерітіндісін ең көп мөлшерде пайдалануы жемістерінің өсуі кезінде анықталды
жемісінің өсу дәрежесіне қарай өзгеріп отырды.
Қауынның минералды қоректенуінде калийдің рөлі үлкен. Калиймен
қоректенуі артқанда өнімділік, ауруларға қарсы тұруы, сондай-ақ
жемістерінің химиялық құрамы жақсарады, әсіресе аскорбин қышқылы және қант
мөлшері артады. Калий аналық гүлдерінің жақсы ашылуына жағдай жасайды.
Калиймен жоғары мөлшерде қоректендіргенде аналық гүлдері пәлектің түбіне
жақын төмен жайласады, бұл өз кезегінде жемістерінің ерте пісіп жетілуіне
алып келеді.

Температураға талабы Қауынның фотосинтезі үшін оңтайлы температура 30-40°С.
Ауаның күндізгі төмен температурасы (10-12°С) өсімдіктердің өсуін
баяулатады, бірақ дамуын күшейтеді. Мұндай температурада гүлдерінің түсуі
байкалады. Қауын сорттарының көпшілігі үшін ауаның 10-15 °С температурасы
биологиялық минимум болып есептеледі.
Қауынның жемістерінің пісіп жетілуі үшін ауаның 10°С-тан жоғары болған
оңтайлы температураларының жиынтығы жалпы вегетациялық кезең бойынша 2800-
3200°С-тан төмен болмауы керек.
Отандық мамандардың мәліметтері бойынша өсіріп баптау кезінде ауа
температурасы күндіз - 26-28°С және түнде 18°С-тан темен болмауы керек.
Сондай-ақ, пленкалы жылы жайларда өсімдіктердің түйіндері пайда
болғанға дейін температураларды 25-30 С-тан төмендетпей ұстап тұру,
түйіндеп болған соң - 30-40°С, ал бұлтты кундер! 22-24°С дәрежеде болуы
керек. Түнгі температура 18°С-тан төмен түспеуі керек.
Алайда Еуропада қауынды жылыжайда өсіріп баптауда жылу тәртібін жоғары
дәрежеде ұстап тұру керек. Анықталуынша төмен температура аналык гүлдердің
пайда болуына жағдай жасайды (әсіресе көктемгі ұзақ күн егісінде)
жемістерінің пайда болу пісіп жетілу ұзақтығын арттырады, сәйкесінше,
жемісіндегі ассимиляттардың (қанттардың) жинақталуын да арттырады..
Пікірлердің мұндай түрліше болуы аталған температуралар ұсынылған
жарықтандыру жағдайлары есепке алынбағандықтан болады. Жарықтың төмен болу
жағдайында жарықтың жоғары дәрежеде қамтылған жағдайымен салыстырғанда
оңтайлы температурасы едәуір төмен болады. Голландтық мамандар көшетті
отырғызғаннан кейін олардың орпығып алуы үшін ауаның температурасын екі күн
бойы күндіз-түні 20 °С-тан төмен дәрежедеде ұстап тұруды, ал содан
соң—түнде 18°С және күндіз 21-22 °С дәрежесінде ұстап тұруды ұсынады.
Жемістері пайда болған соң көбінше күндіз 19-20 °С және түнде 15-!6°С
ұсынады. Мұнда түйіндеу-пісіп жетілу мерзімі 40-42 күннен (ыстық жаз
мерзімінде) 50-60 күнге созылып кетуіне қарамастан ассимиляттардын тыныс
алуға шығындалмай жемістерінде жинақталу есебінен жемістерінің сапасы
артады. Жемістерінің өсуі мен пісіп жетілуі кезінде температураның жоғары
болуы (35-40 "С-тан жоғары) олардың кұрамындағы қант мөлшерінің азаюына
алып келеді. Ауаның жоғары ылғалдылығымен бірге температураның төмен болуы
жемістерде конденсат пайда етеді және олар шіриді.
Қауынның субстрат (микроағзалардың өсіп-өнетін азығы бар орта)
жағдайында температураға талабы жоғары. Субстраттың оңтайлы температурасы
20-24 °С болып есептеледі. Пленкалы жылыжайда тамыр жайласқан топырақ
қабатынын температурасы +20-21°С болған жағдайда ауаның түнгі төмен (12-
15°С) температурасы қауын өсімдіктерінің өніміне кері әсерін тигізбейді.

1.5 ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ЖАҒДАЙЫНА
БЕЙІМДЕЛГЕН МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ШАРУАШЫЛЫҚ БЕЛГІЛЕРІНЕ ИЕ ҚАУЫН СОРТТАРЫНЫҢ
СИПАТТАМАСЫ

Колхозница 749753
Сорт Бирючекут тәжірибе станциясында жақсартылып өндіріске
жіберілген, соңғы жылдары Қазакстанның оңтүстігіндегі суармалы бақша
өсірілетін аймақтың барлық жеріне тараған. Сорт ортапісер: Оңтүстік
Қазақстан облысында егістен пісіп жетілгенге дейін 75-95 күн.
Жемісі шар тәрізді, тегіс, тор толығымен қапталмаған, сарғыш-сары
түсті, салмагы 0,5-1,5 келі. Балдыры жіңішке, ақ, кейде жасыл аралас,
тығыз, өте тәтті, жемісінің кұрамындағы қант мөлшері 11,3 %-ды құрайды. Бұл
қауынды 0° температурада 3-4 ай, ал Гуляби сортының жемістерін - 5 айға
дейін сақтауға болады. Сорт тасымалдауға шыдамды, антракноз және қырлы
дақтылық ауруларына салыстырмалы дәрежеде төзімді. Қазақстанның оңтүстік
жағдайында өнімділігі 18-25 тга құрайды. Сорт төмен температураларға және
қолайсыз жағдайларға шыдамды. Тұқымы ұзындау, жұмыртқа пішіндес, ақ, ашық
коңыр түсті. Плацентасы кұрғақ. 1000 дана тұқымының салмағы - 35-40 грамм

Кара Гуляби
(Cucumis melo ssp. rigidus (Pang.) HI. van zard)

Өсімдіктері ірі, орташа пәлекті. Жапырағы бүйрек пішінді, орташа
үлкендікте.
Қосжынысты және аталық гүлдеріне ие.
Жемісі ұзынша жұмыртқа тәрізді немесе эллипс пішінде, өте ірі көлемді.
Жемісінің салмағы 12,0-18,0 келі. Жемісінің сыртқы беті сегменттелген.
Түсі қара-жасыл.
Астарының түсімен бірдей болып кеткен майда кара-жасыл дақтары бар.
Торлары жартылай, бірікпеген. Қабығының қаттылығы орташа. Балдыры қалың,
ақ, тығыз, сулы, тәтті. Құрғак заттар мөлшері - 10,0 %, қант - 8,4%. Тұқым
куысының көлемі орташа. Плаценталары құрғақ, тұқым куысының жартысынан көп
жерін иелеген. Тұқымы орташа үлкендікте, сопақ, сарытүсті. Сорт кепіпісер,
пісіп жетілу кезеңі 120-125 күн. Өнімділігі - 38-40 тга. Тасымалдауға
шыдамды. Қысқа сақтауға және кептіруге жарамды. Жергілікті сорт, ККНИЗ де
шығарылған. Қызылорда, Оңтүстік Қазакстан облыстарында тараған және
аудандастырылған.

Кокча 588
(Cucumis melo ssp. rigidits (Pang.) Fil. var. ameri)

Өсімдіктері орташа үлкендікте, ұзын пәлекті. Жапырағы жүрек пішінді,
көлемі орташа. Қосжынысты және аталық гүлдері болады. Жемісі сопақ, орташа.
Жемісінің салмағы 3,0-4,0 келі. Жемісінің беті әлсіз сегменттелген. Түсі
жасыл, сұр-жасыл жолақтары бар.
Толығымен жіңішке торлармен қапталған. Қабығының қаттылығы орташа.
Балдыры қалың, ақ қабығына жақын жерлері - жасыл, жұмсақ, тәтті. Құрғақ
заттар мөлшері - 12,5 %, қант -9,5 %. Тұқым қуысы орташа үлкендікте.
Плаценталары ылғал, тұқым куысының жартысын алып жатыр. Тұқымы ірі, ұзын-
сопақ, ашық-сары түсті. Сорт ортапісер, пісіп жетілу мерзімі өскін алғаннан
пісіп жетілгенге дейін 80-90 күн. Өнімділігі - 30-35 тга. Тасымалдауға
шыдамды және сақтауга төзімділігі төмен. Жергілікті сорт. Қазақстанның
оңтүстігіндегі суармалы алқаптарда өсіріледі.

Сари пучак
(Cucumis melo ssp. rigidus (Pang.) Fil. var. ameri)

Өсімдіктері орташа үлкендікте, ұзын пәлекті. Жапырағы жүрек
пішінді, орташа үлкендікте. Гүлдері қосжынысты және аталық. Жемісі эллипс
тәрізді, ірі. Жемісінің салмағы 4,0-6,0 келі. Беті тегіс. Түсі сары, үзік
жолақты ашық-сарғыш дақтары бар. Торлармен толық қапталған, орта ашықты.
Қабығының қаттылығы орташа.
Құрғақ заттар мөлшері- 12,7%, қант- І0,3%.Тұқым қуысы орташа
үлкендікте. Плаценталары құрғақ, қуыстың жартысынан көп жерін иеленген.
Тұқымдары ірі, ланцет тәрізді, сары түсті. Сорт ортапісер, өскін алғаннан
пісіп жетілгенге дейін 85-90 күн. Өнімділігі - 30-45 тга. Жемісінің
тасымалдауға және сактауға төзімділігі - жақсы. Жергілікті сорт. Оңтүстік
Қазақстан облысында өсіріледі.арамшөптермен ластануына төзімсіз болып
келеді. Мүнда өнімділікпен бір уақытта өнім көлемі және оның сапасы да
төмендейді. Бұлтты ауа-райында, өсімдіктердің тығыз жайласқан және шектен
тыс артық ылғалдылық жағдайында өнімдерінде құрғақ заттар мен қанттың
жинақталуы төмендейді.

Ич-қызыл крупноплодная 1233
(Cucumis melo ssp. rigidus (Pang.) Fil. var. ameri)

Өсімдіктері орташа үлкендікте, ұзын пәлекті. Жапырағы бүйрек пішінді,
орташа үлкендікте. Қосжынысты және аталық гүлдеріне ие.
Жемісі эллипс тәрізді, ірі. Жемісінің салмағы 3,9-5,0 келі. Беті тегіс.
Түсі сары-жасыл,
жіңішке қою-жасыл жолақтары бар. Торлармен толық қапталған,
ірі ұяшықты.
Қабығынын қаттылығы орташа, қатты. Балдыры қалың,
ашық-сарқыш, орта талшықты, кытырлақ, жұмсақ, сулы, тәтті.
Құрғақ заттар мөлшері - 12,9-14,5%, қант - 10,5-12,5 %. Тұқым
қуысы орташа үлкендікте.
Плаценталары құрғақ, бос. Тұқымдары кең-сопақ, орташа
үлкендікте, сары түсті.
Сорт орта-ертепісер, өскіп алғаннан пісіп жетілгенге дейін
85-94 күн. Фузариозды солу және ақ ұнтак ауруларын шалдығуы
- орташа. Өнімділігі - 28-32 тга. Жемісінің тасымалдауға
төзімділігі - жақсы. Сақтауға жарамдылығы - орташа.
УзНИИОБКиК селекциялық сорты. Хакимов А.С. тарапынан
шығарылған. Оңтүстік Қазақстан облысында аудандастырылған.

Гуляби оранжевая
(Cucumis melo ssp. rigidus (Pang.) Fil. var. zard)
Өсімдіктері орташа үлкендікте, ұзын пәлекті. Жапырағы домалақ -жүрек
пішінді, орташа үлкендікте. Гүлдері қосжынысты және аталық.
Жемісі қысқа-жұмыртқа тәрізді, орташа. Жемісінің салмағы 4,0-5,0
келі. Беті тегіс
немесе жеміс сабағының айналасы әлсіз сегменттелген. Түсі сары-сарғыш.
Торлы, ірі ұяшықты. Қабығы қатты. Балдыры қалың, ақ, толық піспеген,
тығыз, біраз сақтағаннан кейін тәтті, алмұрттың дәміне ұқсас болады. Құрғақ
заттар мөлшері-8,9-10,3%, қанттар мөлшері - 7,9-8,3 %.
Тұқым куысы тар. Плаценталары құрғақ, ашық. Тұқымдары ірі, ланцет
пішінді, сары түсті. Сорт кешпісер, өскін алғаннан пісіп жетілгенге дейін
100-115 күн. Фузариозды солу ауруына шалдығуы - орташа дәрежеде. Өнімділігі
- 25-28 тга. Жемісінің тасымалдауға төзімділігі - жақсы. Қысқы сақтауға
жарамды. УзНИИР селекциялық сорты. Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда
облыстарында өсіріледі.

Ассате 3806
(Cucumismelo ssp. rigidus (Pang.) Fil. var. chandalak, ameri)

Өсімдіктері орташа
үлкендікте, пәлегінің ұзындығы орташа. Жапырағы жүрек пішінді, орташа
үлкендікте.
Қосжынысты және аталық гүлдеріне ие.
Жемісі жұмыртқа тәрізді, орташа үлкендікте. Жемісінің салмағы 3,5-4,0
келі. Беті тегіс. Түсі ақ-
сары, анық болмаған жолақты сарғыш дақтары бар. Торлармен толық
қапталған, орташа ұяшықты, нәзік.
Қабығы жұмсақ. Балдыры қалың ак, талшықты, өте сулы, тәтті, алмұрттың
дәміне ұқсас, Құрғақ заттар мөлшері-8,4-10,8%, қанттар мөлшері - 7,3-8,9 %.
Тұкым қуысы орташа үлкендікте. Плаценталары ашық, ылғал. Тұқымдары ірі,
сопақ, ашық-қоңыр түсті. Сорт орта-ертепісер, өскін алғаннан пісіп
жетілгенге дейін 81 -97 күн. Фузариозды солу және ақ ұнтақ ауруларына
шалдығуы
- орташа дәрежеде.
Өнімділігі - 25-30 тга. Жемісінің тасымалдауга төзімділігі
- орташа. Кептіруге жарамды. УзНИИР селекциялық сорты.
Пангало К.И. және Гольдгаузен М.К. тарапынан шығарылғам.
Оңтүстік Қазақстан облысының суармалы аймақтарында
аудандастырылған.

Қауынның Береке сорты

Сорт Қазақ мақта шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында шығарылган.
Сортты шығаруда ата-аналық сорттар ретінде Колхозница 749753 х ерте пісер
Гуляби сорттары пайдаланылып, толык диаллельді тізбек бойынша тікелей және
қайта бұдан алу арқылы жүргізілген. Сорт Қазақстанның оңтүстігінің суармалы
аймақтарына арналған.
Сорт ортапісер: Оңтүстік Қазақстан облысы жағдайында бірыңғай өскін
алынған уақыттан бірінші жиын терімге дейінгі мерзім 75-85 күнді құрайды.
Жемісі шар тәрізді, тегіс, жеміс сабағынның айналасында торшалары бар,
сарғыш-сары түсті, салмағы 1,5-2,5 келі. Балдырының қалыңдығы 4-5 см, ақ
түсті, тығыз, өте тәтті, жемісінің құрамында 13,8 % қант бар. Сорт
тасымалдауга бейім, антракноз, қырлы дақтылық және ақ ұнтақ ауруларына
салыстырмалы түрде төзімді. Оңтүстік Қазақстан облысының суармалы аймағында
өнімділігі 22-27 тга құрайды. Сорт төмен температураларға және басқа да
қолайсыз жағдайларға төзімді болып келеді. Тұқымы ұзынша келген, жұмыртқа
тәрізді, ашық-қоңыр түсті. Тұқым қуысы тығыз, плаценталары құрғақ. 1000
дана тұқым салмағы -40-45 грамм.

Мырзачуль (Торпеда)
(Cucitmis melo ssp. rigidus (Pang.)

Өсімдіктері орташа үлкендікте, пәлегінің ұзындығы орташа.
Жапырағы жүрек пішінді, орташа үлкендікте.
Гүлдері қосжынысты және аталық. Жемісі созылыңқы пішінде, орташа
үлкендікте. Жемісінің салмағы 4,0-6,0 келі. Беті тегіс. Түсі ақ-сары, анық
болмаған жолақты сарғыш дақтары бар. Торлармен толық қапталған, орташа
ұяшықты, нәзік. Қабығы жұмсақ. Балдыры қалың 5-6 см, ақ, талшықты, өте
сулы, тәтті, дәмі алмұрттың дәміне ұқсас. Құрғақ заттар мөлшері - 9-11 %,
қант мөлшері - 7,8-8,9 %. Тұқым қуысы орташа үлкендікте. Плаценталары ашық,
ылғалды. Тұқымдары ірі, сопақ, сары түсті.
Сорторта пісер, өскін алғаннан пісіп жетілгенге дейін 87-100 күн.
Фузариозды солу және ақ ұнтақ ауруларына шалдығуы - орташа дәрежеде.
Өнімділігі -25-30 тга. Жемісінің тасымалдауға төзімділігі -
орташа. Кептіруге жарамды. Пангало К.И. және Гольдгаузен М.К. тарапынан
шығарылған. Оңтүстік Қазақстан облысының суармалы аймақтарында сұранысқа
ие. Тауарлық өнімділігі 85%. Сортаңдануға төзімді. Оңтүстік Қазақстан
облысында аудандастырылған.

1.6. ТОПЫРАҚ-КЛИМАТТЫҚ ЖАҒДАЙЛАР

Мырзашөл өңірінің климаттық жағдайы құбылмалы шөлейтті аймаққа
жатады. Мырзашөл өңірінің климаты тәуліктік және жылдык айналымдағы ауаның
үлкеи ауытқуларында жылу қорларының молдығымен сипатталады. Жауын-шашынның
мол түсуі қыс-көктем мезгіліне тура келеді.
Ауаның орташа жылдық температурасы солтүстік-батыс аймақтарда
+12,5°С-тан оңтүстігінде +15°С-қа дейін көтеріледі. Жылы мерзімнің ұзақтығы
солтүстікте 170-190 күн, оңтүстікте 230-250 күнге дейін созылады. Аудандар
бойынша жылы мерзімдегі оң температуралардың қосындысы төмендегіше:
солтүстікте және солтүстік-батыста - 4000-4100°С, орталықта -4300-4400°С
жэне оңтүстікте - 4600-5000 °С-ты құрайды.
Бакша дақылдары оның, ішінде кауын мен қарбыздың өсіп-дамуы үшін
жоғарыда аталған температура ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстанда балық өсірудің қазіргі жағдайы
Қазақстанда тұқы балық өсірудің қазіргі жағдайы
Кәдімгі сұр топырақтарда қарбыз өсірудің қарқынды технологиясы
Қазақстанда ауыл шаруашылығының қазіргі жағдайы
Шет елдердегі сақтандыру жағдайы
Қазақстанда кәсіпкерліктің даму жағдайы
Қазақстанда сақтандыру нарығының қалыптасу кезеңдері және қазіргі жағдайы»
Қазақстанда ақша айналымының жағдайы
Қазақстанда қалыптасқан кәсіпкерлік жағдайы және дамуы
Шет елдерде тұратын қазақтардың ата отанына оралуына тиімді кейбір мәселелер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь