Тары дақылдарының түрлері және өнімдерін өндіру технологиясы

Нормативтік сілтемелер
Анықтама терминдер
Белгілеулер мен қысқартулар
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1 Аналитикалық шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.1 Тары дақылының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Тары дақылының сорттарына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.3 Морфологиялық және биологиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 Технологиялық бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1 Өсіру технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Тары дақылының өнімдерін өндіру технологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3 Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі: «Тары дақылдарының түрлері және өнімдерін өндіру технологиясы» тақырыбында жазылған курстық жұмысымда тары дақылының түрлері мен сорттарының шығу тегі, агротехникасы, морфологиялық және биологиялық ерекшеліктері, ауыспалы егістегі орны қарастырылады.
Тары - астық тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін өсімдік. Оның дүниежүзінде 500-ге тарта түрі өседі. Тары қазақ даласында 6 ғасырдан бастап егіле бастаған. Екпе тарының биіктігі 70 – 100 см, сабаны сабақты, шашақтамырлы, жаздық дәнді дақыл. Жылу сүйгіш, қуаңшылыққа, аңызаққа және ыстыққа төзімді, көбіне өздігінен тозаңданады.
Мақсаты мен міндеті: Тары селекциясындағы негізгі бағыт, жарма өндірісі үшін жаңа сорттар шығару олардың түсімін -4-4,5 т/га-ға жеткізу, 1000 дәннің массасын 8-9 г жеткізу, дәнің ірі әрі бір тегіс болуы қамтамасыз ету және қабықтылығын 12-14%-ға жеткізу, жарманың шығуын 82-85%-ға жеткізіп тары ботқасының жоғарғы құнарлық бағалылығын қамтамасыз ету болып табылады. Сорттардың құнарлығы оның түсіміне байланысты анықталады, бұл жердегі негізгі элементі болып бір өсімдіктің түсімділігінің жоғарғы болуы саналады. Сорттың түсімді болуымен қатар оның иілгіштігі, дәндерінің барлығының бір мезгілде пісуі және дәндерәнің толық болуы, олардың құрамындағы ақуыз мөлшерінің мол болуы және құнды амин қышқылдарының болуы, қуаңшылыққа төзімділігі, агротехникаға бейімділігі қарастырылады.
Сорттарды шығарған кездегі ең негізгі бағыт- олардың ауруларға зиянкестерге төзімділігі болып табылады. Ең зиянды ауру болып тарының қара күйесі болып саналады. Бұл ауру тарының сыпырғыштарының жетіле бастағанда түседі, сыпырғыштар түгелімен жойылады, оның орнында ішіне қара күйе толған қауыздар ғана қалады. Бұл жағдайда, тарының түсімі төмендейді және дәннің сапасы да нашар болады, осыған байланысты тары ботқасының дәмі де нашарлайды. Иммундық сорттарды сұрыптағанда олардың қара күйенің популяциясына төзімділігі қарастырылады.
Тары атауына әртүрлі ботаникалық туыстыққа жататын көптеген дақылдар біріктіріледі. Қазақстанда кең тарағаны негізінен кәдімгі Тары- Panicum miliaceum L. ( Pоaceae тұқымдасына жатады, тарылық трибе (Paniceae R. Br.) бұлардың 80 тұқымдық түрлері бар. Ең кеңінен таралғаны Panicum L., бұның 500-ге тарта түрлері бар.
Қазақстанда тарының селекциясымен 20-дан астам ғылыми-зерттеу институттары айналысады, олардың арасында оңтүстік-Шығыс ауылшаруашылығының ҒЗИ-ы, бидайдың селекциясы және тұқым шаруашылығы, В.И.Ремесло атындағы, Мироновский ҒЗИ-ы, П.Н.Константинов атындағы Кинелдің мемлекеттік селекциялық станциясы, Украмнаның өсімдік шаруашылығы ҒЗИ-ы, В.Я. Юрьев атындағы селекция және генетика институты, Украинаның егіншілік ҒЗИ-ы, Веселополодяндық тәжірбиелік-селекциялық станциясы т.б. бар тарының 50-ден астам сорты
1. Ю.Б.Коновалова. Частная селекция польевых культур. М.Изд. ВО Агропромиздат. 1990
2. Т.Н.Нұрғасенов., Ә.Х.Қалиев Генетика, селекция және тұқым шаруашылығы. Алматы.2007
3. Абрамова. З.В., Карминский ОА Руководство к практическим занятиям по генетике. Изд Колос -Л 1968. -192 с.
4. Бороевич С. Принципы и методы селекции растений -М.: Колос, 1984 -344с.
5. Бутенко Р. Г. Культура изолированных тканей и физиология морфогенеза растений.М.: Наука, 1964. -272 с.
6. Гужов Ю, Фукс А. Валичек П. Селекция и семеноводство культурных растений. - М.: "Агропромиздат" 1991 -464 с.
7. Калинин Ф.Л., Сарнацкая В.В., Полищук BE. Методы культуры
тканей в физиологии и биохимии растений. М.: Киев: Наукова думка,
1980. -488 с.
8. Нұрышев М. X., Нұрышева А.М. Цитология. Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті. Алматы. 1999. -181 б.
9. Практические задачи генетики в сельском хозяйстве. М. Изд.
Наука 1971. -384 с.
10. Практикум по селекции и семеноводству полевых культур. М.
Агропромиздат. 1987.-368 с.
11. И.В.Мичурин. Сочинения. Т.І.М.Сельхозгиз, 1948.
12. И.В.Вавилов. Теоретические основы селекции. М., Наука, 1987.
13. ГВ.Гуляев, Ю.Л.Гужов. Селекция и семеноводство полевых культур. 3-тье изд. Перераб. И дополн. М.,Агропромиздат, 1987.
14. Коновалов, Н.А.Березкин, У.И.Долгодворова и др. Практикум
по селекции и семеноводству полевых культур. М., Агропром-
издат, 1987.
15. Бадина, А.Н.Яблоков, С.М.Синицина. Семеноводство полевых кулыур. Л.Долос, 1983.
16. Инструкция по проведению апробации сортовых посевов.
М.Долос, 1979.
17. Международные правила анализа семян. М.,Колос, 1985.
18. Методические указания по производству семян элиты
зерновых, зернобобовых и крупяных культур/под ред. Академика
ВАСХНИЛ А.В.Пухальского. М. Колос, 1982.
19. Нұрғасенов Т.Н., Қойшыбаев Қ. Егіс дақылдарының селекциясы. Алматы, 1994.
20. Нұрғасенов Т.Н., Қалиев Ә.Х., Сулейменова С.Е. Ауыл шаруашылығы дақылдарының селекциясы және тұқым шаруашылығы негіздері. Астана, «Фалиат», 2003.
        
        Ф.7.14-02
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
«Агротехнология» кафедрасы
КУРСТЫҚ ЖҰМЫС
Пәні: _____________________________________________________________
Жұмыс тақырыбы: _________________________________________________
Мамандығы: ______________________________________________________
Орындаған: ... ... ... ... ғылыми дәрежесі, атағы)
Жұмыс _______________
(бағасы)
бағасына қорғалды
«____»____________20__ ж
Комиссия:_______________________
(қолы, аты-жөні)
________________________________
(қолы, аты-жөні)
Норма бақылау:
________________________________
(қолы, аты-жөні)
Шымкент 20__ж.
Ф.7.14-03
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... ... 20__ ... _____ТАПСЫРМАСЫ
___________________________________________пәні бойынша курстық жұмыс:
Студент _______________________________________ топ _____________________
(тегі, ... ... ... ... ... ... жазбасының мазмұны |Орындалу ... |
| ... ... ... ... ... |
|1 | | | |
|2 | | | |
|3 | | | |
|4 | | | ... ... бөлімнің мазмұны |Орындалу ... саны ... |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | ... ... күні ... ... күні ________________
Жұмыс жетекшісі________________________________________________________
(оқытушының аты-
жөні, қолы)
Тапсырманы орындауға қабылдаған_________________________________________
(студенттің аты-
жөні, қолы)
Ф.7.14-04
М.ӘУЕЗОВ АТЫНДАҒЫ ... ... ... ... факультеті
«Агротехнология» кафедрасы
«Бекітемін»
Каф. меңгерушісі
___________ _________
(қолы)
«____»__________ 20__ ж.
Курстық жоба (жұмыс) қорғау
ХАТТАМАСЫ № ... ... ... жоба ... ... келесі сұрақтарға жауап алынды:
1.__________________________________________________________________________
_______
2.__________________________________________________________________________
_______
3.__________________________________________________________________________
_______
Курстық жобаны (жұмыс) ... ... ... балл ... ______ , ... ... (40 мүмкіндіктен) ________балл
Сомалық баллы ________.
Жобаның (жұмыстың) бағасы ______________________________
Курстық жоба (жұмыс) жетекшісі:
________________________________________________________
Комиссия мүшелері: ______________________________________
Комиссия мүшелері: ______________________________________
Қорғау күні «____» _____ ... ... ... және ... ... «Тары дақылдарының түрлері
және өнімдерін өндіру технологиясы » тақырыбында жазылған курстық жұмыс 30-
беттен тұрады. Оның ... ... ... мен сорттарының шығу тегі,
агротехникасы, морфологиялық және биологиялық ... ... орны ... ... ... мен ... ... Тары дақылының
түрлері...............................................................
................
2. Тары дақылының сорттарына
сипаттама......................................................
1.3 Морфологиялық және биологиялық
ерекшелігі...........................................
2 Технологиялық
бөлім.......................................................................
..................
2.1 Өсіру
технологиясы................................................................
.........................
2.2 Тары дақылының өнімдерін ... ... ... және ... ... сілтемелер
Осы курстық жұмыс келесі нормативтік құжаттарды қолдануға ... СТ 1.5-2004 ... ... оны ... ... ... ... 2.102-68 КҚБЖ (ЕСКД). Конструкторлық құжаттардың түрлері мен
комплекстері.
МЖМБС 2.104-2006 КҚБЖ (ЕСКД). Негізгі ... 2.201-80 КҚБЖ ... ... мен конструкторлық құжаттарды
белгілеу.
МЖМБС 2.301-68 КҚБЖ (ЕСКД). Форматтар.
МЖМБС 2.304-81 КҚБЖ (ЕСКД). Сызбалық шрифттер.
МЖМБС 2.321-84 КҚБЖ (ЕСКД). ... ... ... КҚБЖ (ЕСКД). Пайдалану құжаттары.
МЖМБС 2.701-84 КҚБЖ (ЕСКД). Схемалар. Түрлері мен типтері. Орындауға
қойлатын жалпы талаптар.
МЖМБС 7.1-2003. Библиографиялық ... ... ... ... мен орындау ережелері.
СТ ОҚМУ 4.02-2008 ... ... Сапа ... ... ... ... мен ... қойылатын жалпы талаптар.
СТ ОҚМУ 7.11-2010 Университет стандарттары. Оқу-әдістемелік процестерді
басқару.
ҚҮ ОҚМУ 4.03-2008 ... ... ... басқару.
ӘН ОҚМУ 7.14-2008 «Курстық жобалауды ұйымдастыру. Курстық жұмыс»
Анықтама ... - ... ... шөп және ... ... ... сөз.
Протеин - өсімдік құрамындағы меңгерілетін ақуыз.
Технология - өнімді және сапасын арттыру шаралары.
Ген- ... ... ... ... ... сорт- селекцияның ғылыми әдістеріне ... ... ... ... сорт.
Сорт- селекция тәсілімен алынған, морфологиялық, биологиялық және тұқым
қуалау қасиеттерімен шаруашылыққа құнды белгілері бар мәдени өсімдіктердің
жиынтығы.
Белгілеулер мен ... - ... ... гектар
Фотосинтез – СО2 есебіне топталған өнім.
Қосымша өнім – жалпы өнімнен аралығы.
Алқапты тәжірибе – далалық тәжірибе.
г/л-грамм литр
дана/м3- дана метр ...... ... – ғылыми зерттеу институты
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: «Тары дақылдарының түрлері және өнімдерін
өндіру технологиясы» тақырыбында ... ... ... тары ... мен сорттарының шығу тегі, агротехникасы, морфологиялық және
биологиялық ерекшеліктері, ... ... орны ... - ... тұқымдасына жататын біржылдық шөптесін ... ... 500-ге ... түрі ... Тары қазақ даласында 6 ғасырдан
бастап егіле бастаған. Екпе ... ... 70 – 100 см, ... ... ... дәнді дақыл. Жылу сүйгіш, қуаңшылыққа, аңызаққа және
ыстыққа төзімді, көбіне өздігінен тозаңданады.
Мақсаты мен ... Тары ... ... ... ... үшін жаңа сорттар шығару олардың түсімін -4-4,5 ... ... ... ... 8-9 г ... дәнің ірі әрі бір ... ... ету және ... 12-14%-ға жеткізу, жарманың шығуын 82-85%-
ға жеткізіп тары ботқасының ... ... ... қамтамасыз ету
болып табылады. Сорттардың құнарлығы оның ... ... ... ... ... ... ... бір өсімдіктің түсімділігінің жоғарғы
болуы саналады. Сорттың түсімді болуымен қатар оның иілгіштігі, дәндерінің
барлығының бір ... ... және ... ... ... ... ақуыз мөлшерінің мол болуы және құнды амин қышқылдарының болуы,
қуаңшылыққа төзімділігі, агротехникаға бейімділігі қарастырылады.
Сорттарды шығарған ... ең ... ... ... ... ... болып табылады. Ең зиянды ауру болып тарының ... ... ... Бұл ауру тарының сыпырғыштарының жетіле бастағанда
түседі, сыпырғыштар түгелімен жойылады, оның орнында ішіне қара күйе толған
қауыздар ғана ... Бұл ... ... ... ... және дәннің
сапасы да нашар болады, осыған байланысты тары ... дәмі ... ... ... ... олардың қара күйенің
популяциясына төзімділігі қарастырылады.
Тары атауына әртүрлі ... ... ... ... ... ... кең тарағаны негізінен кәдімгі Тары- Panicum
miliaceum L. ( Pоaceae тұқымдасына жатады, тарылық ... ... R. ... 80 ... ... бар. Ең кеңінен таралғаны Panicum L., бұның
500-ге тарта түрлері бар.
Қазақстанда ... ... ... ... ... айналысады, олардың арасында оңтүстік-Шығыс ауылшаруашылығының
ҒЗИ-ы, бидайдың селекциясы және тұқым шаруашылығы, В.И.Ремесло ... ... ... ... ... ... ... Украмнаның өсімдік шаруашылығы ҒЗИ-ы, В.Я. ... ... және ... ... Украинаның егіншілік ҒЗИ-ы,
Веселополодяндық тәжірбиелік-селекциялық станциясы т.б. бар тарының 50-ден
астам ... ... ... ... 8 ... азықтық тары түрі
болcа табылады. Кейінгі жылдары отандық селекцияда ... рет қара ... тары ... ... ... ... Кинельское-92,
харьковское-86, Солнечное, Барнаульское-80 және Ораловский карлик, ... егін ... ... ... ... Бұл ... ... технологиялық көрсеткіштерімен-дәндерінің ірі болуымен және
жармасының жоғары ... және ... ... деген қасиетімен
ерекшеленеді. Жылдам пісетін сорттарға жататындары Саратовское-3, Кинельдік
жылдам пісетін ... ... және ... ... ... ... жерлерде де егуге болады. ... тары ... ... ... жатады, олар көк балаусаны 30-35 т/га береді және 7-9
т/га ... ... ... ... Тары ... ... – Panicum miliaceum L. ( Pоaceae тұқымдасына жатады, тарылық трибе
(Paniceae R. Br.) бұлардың 80 тұқымдық ... бар. Ең ... ... L., бұның 500-ге тарта түрлері бар. ... ... ... ... ал ... ... дақыл болып егіледі.( P.virgatum,
P.Мaximum т.б.) P.Obtusum, P. repens ... ... және тау ... ... ... ... жіне Закавказьеде дәндік дақыл
ретінде P. miliare Lam. Түрі өсіріледі. Дақыл ретінде ... ... P. ... ... ... ... ... дақыл. Бұл түрді
жіктеген кезде өсімдіктің морфологиялық белгілеріне қаралады (классифик).
Олардың шашақтарының формасының бірінші қатарындағы ... ... ... ... ... ... олардың ұзындығына және түріне
қарап тарыны 5 түр тармағыена бөлеміз: шашақтары ... ... ... ( I. Pop.) Lyss, ... түрі – ... ... ... (Alef) Arn., түйдектелген түрі Compactum (Koern.) ... түрі - Ovatum (I.Pop.) Lyss. ... ... екі ... қарай бөледі: дәндердің қабығының түсіне, және ... ... ... ... ақ, ... ашық-сары, қызыл, сұр,
каштан түстес, қоңыр т.б. Ботаникалық топтастыру морфологиялық белгілерінің
ерекшеліктерәне ... ... оны ... ... және ... ... қолданылады. Сонымен қатар, экологиялық-
географиялық принципке ... ... ... да ... ... гүлдің және дәннің түсіне қарап м аңызды ... және ... ... Осы топтастыруға сәйкес кәдімгі тарының түрлері
екі ... ... ... өсетін түрі, бұған екі түр тармағы жатады.
Ssp.рatentissimum (L.Pop .) Lyss, sspovatum (L.Pop.)Lyss.және ... ... ... ол ... ( Alef) Arn. және ... ... Arn. ... біріктіреді. Әрбір топтық жағдайына қарай, экологиялық-
географиялық топтарға бөледі, бұл жағдай ... ... ... бір ... ... Экотиптердің атауы олардың кеңінен таралған
жерлеріне қарай беріледі. Салбырап тұратын тары ... және ... ... ... және ... Азияда және солтүстік аудандарда бұл дақылды
молынан өсіреді.
Қысыңқы тары түрі Европалық және Азиялық ... ... ... ... ... ... экологиялық-географиялық топтар
әртүрлі түрлерге бөлінеді. Кәдімгі тары әлемдегі ... ... келе ... ... Бұл ... Қытайда негізгі мәдени дақыл ретінде
біздің ... ... ... ... бұрын белгілі болған. Сондықтан
тарының шыққан тегі болып Шығыс Азияның таулы аудандары және ... ... ... Н.И. ... ... бұл ... ... жері Қытай
деп саналады. Бұл жерде P. ... L. ... ... ... табылған,
эндемикалық формалары , атап айтқанда «жабысқақ» түрі болады, ... ... ... ... ... орталығынан бұрынғы
уақытта көшпенді халықтар арқылы Азияға және Европаға таралған.
1.2 Тары дақылының сорттарына ... ... ... ... ... ... айналысады, олардың арасында оңтүстік-Шығыс ауылшаруашылығының
ҒЗИ-ы, бидайдың селекциясы және тұқым шаруашылығы, В.И.Ремесло атындағы,
Мироновский ... ... ... ... ... станциясы, Украмнаның өсімдік шаруашылығы ҒЗИ-ы, В.Я. Юрьев
атындағы селекция және генетика институты, ... ... ... ... ... т.б. бар ... 50-ден
астам сорты аудандастырылған, олардың ішінде 8 ... ... тары ... ... ... ... отандық селекцияда алғаш рет қара күйеге
төзімді тары сорттары ... ... ... ... ... Барнаульское-80 және Ораловский карлик, ... егін ... ... ... егіледі. Бұл сорттар өздерінің
жоғарғы технологиялық көрсеткіштерімен-дәндерінің ірі ... ... ... ... және жоғары тұтынушыларға ... ... ... ... ... ... ... Кинельдік
жылдам пісетін сорты, Янтарное және ... ... ... бұларды
суғармалы жерлерде де егуге болады. азықтық тары ... ... ... ... олар көк ... 30-35 т/га береді және 7-9
т/га пішіндеме береді.
Саратовское-3. Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... ... қуаңшылыққа өте төзімді, шашылуға ... ... ... ... ... ... және пісуімен
ерекшеленеді. 1000 тұқымның массасы 6,8-7,2 г. Жарманың ... 70%. 1981 ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Шығыс АҒЗИ-да шығарылған, сангвинеум түршесіне
жатады. Орташа мерзімде пісетін сорт, жапырылуға ... және ... ... қара күйе ... жоғары төзімділігімен ерекшеленеді. 1000
дәннің массасы 7,2-9,3 г. 1985 ж. ... ... ... ... Сорт ҚР ... «Бараев атындағы астық шаруашылығы
Қазак ҒЗИ» ... ... ... кеш ... ... ... өнімді
технологиялық, жармалық сапасы жақсы. Ақмола сортсынау учаскелерінде копжыл
бойы 15,3-тан 22,6 ц/га. ... ... ... ... ... ... өсіруге рұқсат етілген.
Уральское -109. Бұрынғы Орал облыстық ауыл шаруашылығы ... ... ... кеш ... ... ірі, 1000 ... ... - 7,7- 8,1г, ... ... ... 16-17%, ... ... ... жоғары (83%). Батыс
Қазақстанда ... . ... ... ауыл ... ғы- лыми зерттеу
инстнтутында шығарылған. Түршесі - Санғви- ... ... ... піседі,
шашылуға орташа төзімді, қара ... ... ... ... ... оте жоғары, дәндері ірі, 1000 санының массасы - 7,3-8,6г,
дәнінің қабықтылығы 17%, жармасының шығымы 78% Ақтөбе ... ... 1. Тары ... ... және ... ... біржылдық өсімдік түріне жатады. Тамыры шашақты тамырға жатады.
Тамырлары 150 см тереңдікке дейін бойлайды, жан-жағына 120 см- ге ... ... ... ... тары ... ... ... цилиндр тәріздес 5-7 түйін аралықты сабан, іші қуыс, ... жер ... да ... ... ... ... ... 1-4 см,
ұзындығы 18-65 см болады. бқліктердің арасын байланыстырып ... ... ... ... қынап болады. жапырақтарының саны және
размерлері сорттың ерекшеліктеріне және ... ... ... ... ... Гүл ... ... тәріздес ұзындығы 10-нан 60 см-ге
дейінгі аралықта болады, ... ... және 1-5 ... ... ... ... ... 3-6 мм болатын екі гүлді бір масақша болады,
масқ қабыршағы басқа ... ... ... үшеу болады.
олардың шығу тегі ... ... ... жоқ. ... зерттеушілер,
төменгі қысқа қабыршақты екінші масақтыңрудименті деп қарайды, екінші
зерттеушілер үш ... ... және ... және ... дейді. Морфологиялық жөнінен ұқсас болып келетін үшінші қабыршақ
масақтағы жетілмей қалған гүлдің гүл жабындысы ... ... ... ... ... гүл екі гүл ... тұрады, олар түйіннің үстінде
саусақ тәріздес екі аналық және үш ... ... ... ... бар дән, гүл ... ... өспейді. Масақта бір дән болады,
оның екеу болуы сирке кездеседі. 1000 ... ... 5 г және 8-9 г ... 2. Тары ... ... ... өсімдік, сондықтан әр
түрлі өсу фазасындағы тәуліктік орташа температура былайша болады: ... 18°С, ... ... ... ... ... тарының көктеп ... ... өте ... ... ... ал ... ... 1-
2°С-де үсіп кетуі мүмкін. Тары-қысқа тәліктік өсімдік, дегенмен күннің
өзгерістеріне ұзындығына ... ... ... де ... ... ... ұзақтығына қарай әртүрлі формаларға бөлінеді (
55 күннен 120 күнге дейінгі аралықта) және ... ... ... Шығу ... ... пайда болуына 35-60күнге, жәнеи пісуі-
28-45 күнге созылады. Тары қуаңшылыққа төзімді болады, және ... ... ... және ... ... аз ... ... сусызданып қалғанына қарамастан ... ... ... қатар суғаруды жақсы көретін түрлері де бар. Олар ыстыққа
төзімді ... бұл ... ... ... мерзімінің екінші
жартысында анық байқалады.
Сурет 3. Тары масағы
Гүлдеу биологиясы. ... ... ... ... 10-20% айқас тозаңдану байқалады.гүлдеуі сыпырғыштың
жоғары ... ... және ... ... төменгі бөлігіне дейін
таралады. Сонықтан ең алдымен жоғары бөігіндегі дәндері піседі, одан соң
төменгі жағы ... Жылы ... ауа ... ерте ... және ... ... ... сыпырғыш пайда болғаннан соң екі-үш күннен
кейін басталады, ал кеш пісетін сорттарында 5-8 күні ... ... 7-ден 14 ... ... ... ... ... жағдайда өтеді:
гүлдің ашылуы, аналықтың және аталықтың ... ... ... ... және гүлдің жабылуы, гүлдеудің ұзақтығы 5-10-нан 20-40
минутқа дейін созылады. Тарылар өздерінің өсу жағдайына байланысты үш ... және ... Ауа райы ... ... болса, гүлдері
ашылмайды бұл кезде өздігінен тозаңдану жүреді.қалыпты жағдайда ... ... ... аталық гүлдің ішінде төгіледі, ал аналық ... Бұл ... ... ... басым болады. құрғақ және ыстық
ауа-райында гүл жабындары жақсы ашылады, тозаңдықтар ... ... ... ... ... Бұл ... айқас тозаңдану жүреді,
себебі гүл көп уақыт бойы ашық тұрады. ... ... ... ... ... 10 және 12 ... ... жақсы гүлдеп 15 сағатта
аяқталады. Жаппай ... ... ауа райы ... ... бір ... ... 100 ... дейін ашылады.
Тары - қысқа күннің өсімдігі, жарық күннің ұзақтығы оның вегетация
кезеңін ұзартып ... ... ... ... ... ... онша
әсер ете қоймайды жэне үзақ жарық күннің ... ... ... ... тары ... пісу ... ... астық дақылдарымен салыстырғанда
жарык сүйгіштігімен ерекшеленеді. Әсіресе тұтас шашақты ,тары сорттары
толысудан дәннің пісу ... ... ... ... жоғары талап қояды.
Жаздың екінші жартысындағы бұлтты, бұлыңғыр ауа-райы дәннің ... ... тары ... ... ... тары жоғары талап қоймайды, ол әртүрлі топырақтарда ... және ... ... ... ... ... ... күңгірт-қоңыр, сұр,
сортаңдау ж.б. топырақтар). Арамшөптерден таза, жеңіл сіңімді ... мол, ... ... ... ... ... ... айтарлықтай байланысқан, ал жеткілікті ылғалды аудандарда жақсы
жылынатын жеңіл топырақ мол өнім кепілі ... ... ... ... ішінде қышқыл ортаға барынша төзімді. Алайда оған дұрысы
бейтарап, ... ... ... орта (рН = ... 4. Тары дәні
Халық шаруашылығындағы маңызы өте зор. Өнімі жағынан тары - өте ... келе ... ... ... ... ... орталығы мен
шыққан тегі Шығыс Азияның таулы аудандары ... ... ... жыл ... тары 25.0 млн га, жерге өсіріледі. Қазақстанда
негізгі тары ... ... ... Павлодар, Қостанай, Шығыс
Қазақстан ж.б. жатады. Орта есеппен 10 жылда (1997-2006ж.ж) жыл ... 98.6 мың га ... тары ... оның 48.4 мың га. ... ң га Батыс Қазақстан, 12.5 мың га. Ақтөбе облысында болады. Келешекте
Республикамызда тары ... ... ... ... ... оны 800 ... дейін егістікке өсіргенбіз.
Сурет 5. Тары тағамы
Тары - өте маңызды жармалық дақыл. ... тары ... ... ... мен ... Оның ... 12- 13 % ақуыз (белок),
81% крахмал, 3.5-4.0% май ж.б. бар. ... ... ... глиадин,
глютенин, глобулин, альбумеиндер басым болып келеді. ... ... ... құрылады. Айырбасқа жатпайтын амин қышқылдары - лизин,
метионин, триптофан - ... көп ... ... Оның ... (мальтоза, амилаза, липаза ж.б.) белсенділігі өте жоғары,
күлінде K. Na, Mg, P мен ... Cu B J ... де ... ... ... 1.8-1.9 мг бір грамм дәнге, онда B1, B2 басқа
астық дақылдарына қарағанда екі есе көп.
Тары ... ... ... ұн ... оны таза ... ... қара ... ұндарымен араластырып тағамға пайдаланады.
Тарының мал азықтық құндылығы да жоғары. Тары астығы мен ... ... үшін ... жоқ ... ... ... азықтандырғанда жұмыртқа
өнімі мен оның қабығының беріктігі жақсарады. Астыққа ... ... мен ... ... ... 1.5- 2.0 есе ... болады. 1 кг.
Тары сабынында 0.41 кг, а.ө. және 24г. ... ... ... ... бидайға қарағанда екі есе, сұлы сабанына қарағанда
есе
артық.
Тары тұқымының себу ... аз ... оны ... жасыл балауса
мен пішен өсіруге пайдаланады, ол сапасы жағынан сұлы, шәй ... ... ... асып ... ... ... дақылы болып табылады. Кешірек себілетіндіктен,
құрғақшылыққа төзімділігінен және салыстырмалы қысқа ... ... ... ... мен ... ... кейін орналастырып жасыл
балауса ғана емес, ... ... ... ... ... да ... бірқатар дақылдарға жақсы алғы ... ... ... ... тары ... ... дақыл және дұрыс өсіру
технологиясын қолданғанда өте жоғары өнім бере ... ... ... ... озат ... кезінде үлкен егістік алқаптардан
қолайлы жылдары әр гектардан 17.1-22.5 ц және оданда ... ... ... ... тары ... бойынша дүние жүзілік рекорд елі ... ... өнім ұлы Отан ... ... ... ... Ері Ш.
Берсиевпен өсірілді. 1943 ж. ... ... ... ... суармалы жағдайда 4 га. егістіктің әр гектарынан 201 ц тары
астығы ... Бұл ... тары ... ... (птенциалды )
мүмкіндігі зор екенін көрсетеді. Өкінішке орай ... ... ... ... қыр ... аз мән берудің кесірінен астық өнімі төмен деңгейде –
орта есеппен 4.6 – 6.5 ц\га шамасында ғана ... ... ... ... ... құрайды, бұлар
жер шарындағы тары өсетін өңірлердің барлығынан жиналады. Тары коллекциясы
олардан жаңа ... ... үшін ... ... ... болып
табылады, бұл жерде шаруашыллыққа қолайлы сорттары және ... ... ... ... ... ... ... сұрыптағанда ең құнды материал ... ... ... ... ... украиналық топтар,
сонымен қатар орманды далаларда өсетін Тянь-Шаньдық және Орта Азиялық таулы
аудандарда өсетін топтар алынады. ... ... ... ... болады (К-50, К-917, К-980 т.б.) бұлар осы ауруға төзімді иммундық
топтарды ... үшін өте ... ... табылады. К-50 түріне 1938 жылы
алғаш рет № 1843 ... ... ... бұл ... ... ... ... және бұл қасиеттерін будандарға да береді. № 1843 сортын
Веселоподолянский 367 сортынмен будандастырғанда ВНИС-29 ... ... ... қара ... ... ... ... селекцияда кеңінен
қолданылады. Оның ... ... ... сорттар шығарылады,
Веселоподолянский-632, Веселоподолянский-961, Иммундық-362, Саратовтық-2,
Солкечное т.б. ... ... ... және ... ... ... меланбозбен аз бұзылатын сорттар табылады. ... тары ... алу ... ... ... және ... ... топтар алынады. Кремовое-311, Оралдық жұқа қауызды
тары, оралдық-1419, Омбылық-9, Сібірлік сары тары, Ороловтық -92, Долинское
-86, ... ... және ... ... ... ... да өсе ... сорттарды алу селекциясында құнды бастапқы
материал болып табылады.
2. Технологиялық ... ... ... тың және ... жерлерге немесе көпжылдық шөптер қыртысына
орналастырған дүрыс. Бүл жерлер жоғары құнарлығымен және ... ... ... ... тары ... ... ... өнімін
қалыптастырады, сондықтан оны жер қыртысы өсімдігі деп те ... ... және ... бұршақ дақылдары да жақсы алғы дақыл, сүріден кейінгі
екінші дақыл ... да ... өнім ... ... кезеңінің
қысқалығынан тары егістігін жинағаннан кейін күзде ерте сүдігер дайындауға
мүмкіндік болады, ал ... өзі ... ... ... тары ... ... ... алғы дақыл бола алады.
Топырақ өңдеу және қар тоқтату. Тары үшін ... ... ... ... ... егін ... ... пайда болуын және
оның тамыр жүйесінің ... ... ... ... ... Оған ерте
және сапалы дайындалған сүдігер бөлінеді. Ерте көктемгі себу ... ... ... ... ... Себу ... ... таза
және тығыз топтарда себу алдында ... рет ... ... ал
арамшөптермен ластанғанда танапты жақсы тазарту мақсатында оны екі ... ... ... бірі - ... себу ... ... ... тығыздалады. Соның нәтижесінде тары тұқымы топыраққа
біркелкі тереңдікте ... ... ... ... ... және ... ... өсімдіктердің біркелкі дамуы қамтамасыз
етіледі. Топырақты ... ... ... ... 2,0-3,5 ц/га ... ... төзімділігіне қарамай қыста қар тоқтатудың маңызы
зор. Еліміздің оңтүстік- шығысында орта есеппен 20 жылда қар ... ... ... ... ... 3,8 тан 5,6 ц/га ... ал ... Орал облыстық тэжірибе стансасында орта есеппен 5 жылда қар
тоқтатылмаған танаптан 7,4 ц/га, ал қар ... ... 13,6 ... ... Қар тоқтату Солтүстік Қазақстанның барлық тары өсіретін
аудандары үшін ... ... шара ... ... ... Тарының тамыр жүйесінің сіңіру қабілеті жоғары емес,
сондықтан оған жеткілікті мөлшерде ... ... ... бүкіл вегетация
кезеңінде болғаны абзал. Оның 25 ц/га астығы мен 50 ц/га сабаны топырақтан
35 кг. фосфор, 75-80 кг азот және 87-90 ... ... ... Ол
минералды, органикалық және бактериялық тыңайтқыштарды жақсы қажетсінеді.
Оларды дүрыс қолданғанда ... ... ... өнімі басқа дэнді
дақылдарға қарағанда жоғары. Ғылыми ... ... ... тарыға енгізілген тыңайтқыштан қосымша астық өнімі: көңнен - 6,0
ц/га, азотты - ... ... - 0,5-5,5 ц/га, ... ... ... ... - 1,5-5,4 ц/га, ал ... өңдеуден - 2,0-3,0 ц/га болды. Тарыға ... ... ... ... ... оның ... ... даму үрдісін тездетеді, қоршаған ... ... ... ... және ... ... төтеп береді.
Тұқымды себуге дайындау. Тұқымдарының үсақтығына байланысты ... ... ... ... сапасы, ірілігі, толықтығы жоғары
және ... ... ... ... пайдаланған жөн. Тары
түқымынан қи-ын ажыратылатын қоспаларды (арамшөп ... да) ... ... ... ... ... Олардан өткен түқым
біршама іріленеді, алайда толық іріктелу ... ... ... ғана қол ... ... ж.б.), ... ... салмағы жоғары болып келеді.
Себу алдында тары тұқымы құрғақ-ауада ... ... 50° ... ... жылы суда ... ... ... (витавакс 200 ФФ, 34% (2,5-
3,0 кг/т), фундазол, 50% (2,0 кг/т), фенорам 70% (2,0 кг/т) химикаттарының
бірімен).
Сурет 6. Тары ... ... ... себу мерзімі оның биологиялық ... ... ... ... ... ... 10 см
қабатында температура 12-15°С жеткенде және бозқырау ... ... ... Ерте ... де ... топырақта түқымның бір-бөлігі шіріп
кетеді, сирек егін көгі шығады, ... ... ... ... әрі ... ... ... болатын жауын-шашынды нашар
пайдаланады), кеш себілгенде де (ерте күзгі бозқырауға ұрынады) тары ... ... ... себу ... ... ... 10см қабатында температураның 10-12°С-ға жетуі;
егін көгінің көктемгі бозқыраумен жарақаттануы;
тарының күзгі бозқырауга ұрынуы;
тұқымның сіңірілу тереңдігіндегі топырац ылгалдылыгы;
себу ... ... ... ... ... көрсеткіш - талаптарға сәйкес тарының оңтайлы себу мерзімі
(басталуы мен аяқталуы) ... ... ... ... ... (Павлодар облысынан басқа) - мамырдың соңы - маусым
айының бірінші бескүндігі ... ... ... ... ... жэне ... агроклиматтық аймақтарда - мамырдың ... (11-31 ... ... ... өте ... топырақ кеуіп кетуі
мүмкін, егін көгі сирек болады, астық піспей қалады.
Орталық Қазақстанда - мамырдың бесінші ... ... ... ... - ... ... (5-15 ... шығысында тау бөктері аймағында-мамыр
айының үшінші онкүндігінің басы (21-25 мамыр), ал ... ... ... ... ... онкүндігінің соңы (26-31 мамыр);
- Тарыны астық өсіретін оңтүстік облыстарда - ... ... ... ... (30 ... 31 мамыр аралығы).
Өңірлер мен аймақтар бойынша жоғарыда көрсетілген ... ... ... көктемгі жэне күзгі бозқырауға шалдығу ... ... ... ... ... Тары түқымының сіңірілу тереңдігі топырақтың
беткі қабатының ылғалдылығына оның механикалық құрамы мен оның ... ... ... себу мерзіміне тәуелді. Тарының жаппай егін көгін
алуда тұқымның ... ... ... рөл ... ... аудандары
мен аймаққа байланыссыз тары тұқымы ылғалды қабатқа себілуге тиіс: дұрысы ... см ... ... сіңірген, алайда беткі қабаты кебіңкіреп кеткенде 8-
9 см тереңдетуге болады. Оның танаптык өнгіштігін арттыру, дер ... егін ... алу жэне ... ... ... ... қамтамасыз ету
үшін себу тәсілі мен сепкіш маркасына қарамай танапты сепкеннен кейін
бұдырлы ... ... ... мен ... ... ... себу ... бойынша әртүрлі
кепілдемелер береді. Біреулері жаппай қатардағы себу ... ... кең ... себу ... ... ... келтіреді. Алайда
өндірістік жағдайда тарыны, әдетте, жаппай қатардағы ... ... ... ... ... ... ... қаупі бар танаптардың
қатараралықтарын өңдеу жолымен оларды құртуға ... ... ... себу ... ... ... мөлшері өсіру аймағы мен себу тәсіліне байланысты өзгереді. Бір
ескеретін жайт, тары жарықсүйгіш және арам-шөптерге өте ... ... ... тым жиі ... ... ... ол эр ... өнімділігін
төмендетеді, бірақ си-рек болмағаны да жөн - арамшөптердің дамуына ... ... ... және ... беткі қабатында ылғал ... ... ... ... ... СДС-18 ж.б.) пайдалануға
болады. Топырақтың беткі қабаты 4 см-ден ... ... ... жағдайда
сошниктері анкерлі сепкіштерді (СЗС-2,1; СЗТС-6; СЗТС-12) тиісті реттеуден
өткізіп сепкен жөн. ... себу ... ... ... ... ... ... өзгереді:
- Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында жаппай қатардағы
себу тәсілінде 2,5-3,5 ... ал кең ... -1,5-2,0 ... ... ... облысының бірінші аймағында 1,8-2,0 млн/га,
екінші және ... ... - 1,2-1,5 және ... 1,2-1,4 ... ... тұқым.
- Қарағанды облысының негізгі егіншілікті аймақтарында жаппай қатардағы
себу тәсілінде 2,0-2,5, ал кең қатарлыда 1,5-2,0 млн/га өнгіш ... ... 7. Тары ... ... ... ... ... облысының бірінші аймағында2,8- 3,0,
екіншісінде 2,5-2,7, үшіншісінде - 2,0-2,3 және ... ... ... ... себу ... Батыс Қазақстан облысында жаппай
іргардағы тэсілмен агроклиматтық аймақтарға байланысты себу ... ... ... ... 2,2-2,4, ... мен үшіншіде - 1,8-
2,0 млн/га өнгіш тұқым.
- ... ... ... ... себу ... 2,4- 3,0 ал ... тәсілмен сепкенде -1,8-2,4 млн/га өнгіш түқым дұрыс болады.
Егістікті күтіп-баптау. Тары егістігін күтіп-баптау ең ... ... ... ... ... таза ... мұндай жұмыстын қажеті жоқ, ал нашар алғы дақылдан кейін
орналастырғанда тары егістігінде ... ... ... ... Ол үшін танап-та тарының көктеуіне дейін арамшөп жіпшелері мен
топырақ қабыршағын қүрту ... ... 3-5 ... соң ... Кең ... егістікте негізгі күтіп, баптау жұмысы ... ... ... ... егістік толық көктегенде
және қатарлар анық байқалғанда 4-5 см тереңдікте жүргізеді. Екіншісін - 7-8
см тереңдікте ... ... ... 20-25 ... соң, ... ... 1,5-2,0 апта ... 8-10 см-ге жүргізілу мүмкін.
Тары егістігінде арамшөптерді құртуда гербицидтерді қолдану да ... ... ... кезеңінде (4-5 жапырақ) қосжарнақты арамшөптерге
қарсы базагран, 48% (2,0-4,0 кг/га), диален 40% ... ... ... (0,16-0,66 кг/га), луварам, 50% (1,2-2,0 кг/га) гербицидтерінің бірімен
егістікті бүркіп, арамшөптерді құртуға ... ... ... қарағанда қосымша өнім 3,0 ц/га, ал арамшөптердің құруы - 75-
87% ... ... Тары ... ... ... ... тары
шіркейі, трипстер сияқты зиянкестер аз-дап жарақаттайды. Оның кең ... - қара ... ... мозаика. Тары өсімдіктерінің өсуі мен
дамуына оңтайлы жағдай жасауға бағытталған агротехникалық шаралар оларға да
қарсы күрес ... ... ... жинау. Тарының пісуі бір шашақтың өзінде біркелкі емес және
тамырында тұрып қалғанда піскен дәндері тез ... да көп ... ... Оны ... бөлектеп жинаған ... ... ... ... орта ... дәндер балауызданып пісу кезеңіне
жеткенде бастайды, бүл ... ... ... дәндер әлі сүттене-
балауызданып пісу кезеңінде болуы мүмкін [8].
Сурет 8. Тары гүлі
2.2 Тары дақылының өнімдерін ... ... ... ... тары ... Жарма деп жарамсыз бөлігінен
ажыратылған ұнтақ немесе бүтін дәндә ... Ол ... ... ... ... және басқа өнімдерге қарағанда сату
бағасының төменділігімен ерекшеленеді және тағам ретінде жиі ... ... ... ... (қарақұмық, күріш, тары, сұлы,
арпа), өңдеу тәсіліне (жонылған, тегістелген, ... ... ... типіне байланысты байланысты бөлінеді.
Жарма дақылдарының сапалық белгілеріне олардың жаңалығы (иісі, түсі,
дәмі), ылғалдылығы, ... және ... ... ... ... ... мен сапасына әсер ететін белгілер, қауыздылығы, ұсақ
дәндердің ... ... ... ... күріштің жеке анықталатын-
қызарған, сарғайған немесе жарылған дәндердің, жабысқақ дәндердің мөлшері,
мөлдірлігі белгілер анықталады.
Тары үшін ... ... ... ... ... ... көгінің жаппай пайда болуын және оның тамыр ... ... ... ... ... Оған ерте және ... дайындалған сүдігер
бөлінеді. Ерте көктемгі себу алдындағы ... ... ... ... Себу ... ... таза және тығыз топтарда себу алдында
бір-ақ рет культивация жүргізіледі, ал ... ... ... ... ... оны екі рет ... Маңызды
агрошаралардың бірі - тарыны себу алдында топырақ бұдырлы катоктармен
тығыздалады. Соның ... тары ... ... біркелкі тереңдікте
сіңіріледі. Топырақпен жақсы қабысатындықтан түқымның бөртуі және көктеуі,
кейіннен өсімдіктердің біркелкі ... ... ... То- ... нәтижесінде астық өнімі 2,0-3,5 ң/га артады.
Тары егістігінде арамшөптерді құртуда гербицидтерді қолдану да тиімді
шара. Тарының ... ... (4-5 ... қос ... арамшөптерге
қарсы базагран, 48% (2,0-4,0 кг/га), диален 40% ... ... ... ... ... лу варам, 50% (1,2-2,0 кг/га) гербицидтерінің
бірімен егістікті бүркіп, арамшөптерді ... ... ... ... ... ... өнім 3,0 ц/га, ал арамшөптердіц құруы - ... ... ... Тары ... жолақты астық бүргелері, тары
шіркейі, трипстер сияқты зиянкестер а і дап жарақаттайды. Оның кең ... - қара ... бак ... ... Тары ... өсуі мен
дамуына оңтайлы жағдай жасауға бағытталған агротехникалық шаралар ... ... ... ... ... ... ... бір шашақтың өзінде біркелкі емес және тамырында тұрып
қалганда піскен дәндері тез шашылады да көп ... ... ... ... ... жинаған дүрыс. Дестеге шабуды сіпсебастың (шашақ- тың)
орта кезіндегі дәндер балауызданып пісу ... ... ... бұл
уакытта төменгі бөліктегі дәндер әлі сүттене балауызданып пісу кезеңінде
болуы мүмкін.
3. Тіршілік қауіпсіздігі және еңбекті қорғау
Тары ... ... ... ... өндірісі үшін жаңа сорттар
шығару олардың түсімін -4-4,5 т/га-ға жеткізу, 1000 ... ... 8-9 ... ... ірі әрі бір ... ... қамтамасыз ету және қабықтылығын 12-
14%-ға жеткізу, жарманың шығуын 82-85%-ға жеткізіп тары ботқасының ... ... ... ету ... ... Сорттардың құнарлығы
оның түсіміне байланысты анықталады, бұл жердегі негізгі элементі болып бір
өсімдіктің түсімділігінің жоғарғы ... ... ... ... ... астам ғылыми-зерттеу
институттары айналысады, олардың ... ... ... ... селекциясы және тұқым шаруашылығы, ... ... ... ... Кинелдің мемлекеттік
селекциялық станциясы, Украмнаның өсімдік ... ... В.Я. ... селекция және генетика институты, Укаринаның егіншілік ... ... ... т.б. бар ... 50-ден
астам сорты аудандастырылған, олардың ішінде 8 сорты ... тары ... ... Кейінгі жылдары отандық селекцияда алғаш ретқара күйеге
тһзімді тары сорттары шығарылды; ... ... ... ... ... және ... ... бұлар
өндірістегі егінаумағының біршама жеріне егіледі.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімін ... ... рөл ... белгілі. Мәселен, минералдық
тыңайтқыштарды пайданалудан көпшілік дақылдардың ... орта ... ... ... ... ... ... қолданудан түбегейлі түрде
бас тарту өнім өндіруді күрт төмендетуге әкеп ... ... ... ... ... оның кұрамында өсімдікке зиянды әсер ететін
улы қоспалардың кездесуі, сапасы нашар ... ... ... жер асты ... тағы ... ... қоршаған объектілердің
ластануына ықпал етеді.
Сондықтан тыңайтқышты қолдануда қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ортаның тыңайтқыштардың әсерінен ... мына ... ... Тыңайтқыштарды тасымалдау, сақтау, қоспа ... және ... ... ... ... Зауытта өндірілген минералдық
тыңайтқыштардың егістікке жеткенше 10-15 проценті ысырап ... ... ... ... ... ... шашпаса өнім
төмендейді.
2. Ғылыми жағынан негізделген ... ... ... ... ... тыңайтқыштардың беру мерзімін, мөлшерін
әдісін дұрыс орындауға жете ... ... ... ... топырақ құнарлығын арттырады және қоршаған ... ... ... ... ... эрозия ... да ... ... ... бейім жерлер көлемі 70 млн. ... Оның 52 млн. ... ... жел эрозиясына, ал 17 млн
гектардан астамы су эрозиясына берілгіш.
Дүние жүзі ... ... 100-200 ... жер ... ... ... ... әсерін есептеп ... ... ... ... ... жел ... ұшырағанда ол 600кг жалпы азот, 108кг
жылжымалы фосфор және 105 кг алмаспалы калий ... Ал су ... ... ... ... әрбір гектары 2 тоннаға дейін жалпы азоттан,
230 кг ... мен 215 кг ... ... ... ... бойынша, жер бетінің көлбеуі 1,5-2
болған жағдайда су эрозиясына ... ... ... жер ... азоттан, 100-150 фосфордан, 3-5 тонна калийден және ... ... ... ... ... ... эрозияның әсерінен топырақтағы қоректік
заттардың шайылуы азаяды.
Тыңайтқыш құрамында кездесетін ілеспе (бөгде) қосылыстар мен ... ... ... әсер ... ... минералдық тыңайтқыштар
құрамында фтор, хлор, натрий және улы ауыр ... ... ... т.б.) болады. Әрине бұл элементтердің біразы аз мөлшерде өсімдікке
пайдалы. Ал тыңайтқыштың ұдайы жоғары ... ... ... улы
заттар мен бөгде қоспалар көп мөлшерде шоғырланады. Олар топырақ ... ... ... ... мен сапасына теріс әсер етеді және ... ... ... ... фосфорит ұнының құрамында 2-3% фтор және 1,2-1,7% ... ... 1,2-2,7% фтор мен 1% ... ... ... ... улы заттар, оларды өндіру барысында шикі заттардан
(мысалы, апатит, фосфорит, калий рудалары) ауысады. Мысалы, ... ... ... 50-80% ... ... ... Сондықтан егістікке
бір тонна фосфор бергенде онымен бірге шамамен 160 кг фтор түседі.
Бұл топырақтың қасиеті мен құнарлылығының ... ... баяу ... ... ... ... ... соғады. Фтор фотосинтез және белок синтезделуін, ... ... ... ... ... Ауыл
шаруашылығы дақылдары ауыр ... ... ... құрамындағы
қоректік элементтерді бірдей ... ... ... ... ... ... карағанда ауыр металдарды көбірек сіңіреді. Өсімдік
кадмий, мырыш, кадмий металдарын қорғасын, хром және ... ... ... Мыс пен ... элементтері өсімдікке зиянды болып
саналады.
Ауыл шаруашылығы дақылдарына көң, ... ... ... ... ... ... қолдану топырақ кұрамында микроэлементтердің (оның ішінде
ауыр ... ... тыс көп ... әкеп ... ... топырақтағы
концентрациясының өте жоғарылауы тірі организмдердің ... ... пен ... ауыр ... ластануын төмендетудің және ауыл
шаруашылығы дақылдарының құрамындағы улы заттардың мөлшерін реттеудің басты
жолы - органикалық және минералдық тыңайтқыштарды ғылыми ... ... ... ... ... ... кезде гумин және
фульфоқышқылдары мен ... ... ... ... ... ... күшейеді, өсімдіктің калий элементімен қоректенуі
нашарлайды.
Ауыл шаруашылығы өнімінің ... ... ... тыс ... ... ... организмін уландырады. Мал азығы үшін ... ... ... ... ... 0,2% немесе одан ... ... бар ... ... ... болмайды. Адам өз салмағының әрбір
килограмына 5 мг есебінде нитрат пайдалануына болады.
Өсімдік ... ... ... ... тыңайтқыштардың жоғары
мөлшерін бірнеше рет ... беру , ... және ... ... ... , ингибиторларды тыңайтқышқа қосып беру,
тұқымды себу мерзімін сақтау және ... ... ... ... ... реттеуге болады.
Фосфор тыңайтқыштарының экологиялық зардабы көбінесе олардың құрамындағы
ауыр металдардың мөлшеріне ... ... ... ... және ... ... ... тәуелді. Егер СаО мен Р2О5
арақатынасы өнім құрамында 1:1 немесе 1:1,5 болса фосфор адам ... ... ... шикізаттарын өндеуді жетілдіру есебінен және
эрозияға ... ... ... ... ... қоршаған ортаның фосфор
элементтерімен ластануын төмендетуге ... ... ... ортаны аз дәрежеде ластайды. ... ... ... құрамындағы хлордан картоп, ... ... ... көп ... ... Шөп ... ... көбейіп
кетсе, оны пайдаланған мал уланады.
Бір гектар егістік топырағынан орта есеппен 20-25 калий
шайылады. Топырақ ... ... ... концентрациясының
жоғарылауынан кальций мен калий (Са : К) және магний мен калий ... ... ... ... ... ... ... мен магний көп мөлшерде ығыстырылады.
Тыңайтқыштардың беру мөлшерін, мерзімін, әдісін ... ... мол өнім ... ғана ... ... ... қатар
топырақты, өнімді улы элементтермен ... ... ... ... ... улы заттармен ластануын төмендету үшін ... ... ... ... ... ... ... топырақ-климат жағдайларына,
аймақтың ерекшеліктеріне және жоспарланған өнім ... ... ... ... ... ... ... әдісі көрсетілген
жан-жақты дайындалған тыңайту технологиясын катаң орындау.
Қышқыл және кебірленген топырақты химиялық жолмен
мелиорациялау үшін әк, гипс тыңайтқыштарын қолдану.
Органикалық ... ... ... ... үшін агрономикалық
ережелерді орындау және минералдық тыңайтқыштармен тиімді ... ... ... ... ... игеру.
Топыраққа су және жел эрозияларынан сақтауға арналған
шараларды пайдалану.
6. Түрлі аурулар мен зиянкестерге төзімділігі жоғары ауыл
шаруашылығы дақылдарының сорттарын себу.
Қорытынды
Тары - ... ... ... ... шөптесін өсімдік. Оның
дүниежүзінде 500-ге тарта түрі өседі. Тары ... ... 6 ... ... бастаған. Екпе тарының биіктігі 70 – 100 см, сабаны сабақты,
шашақтамырлы, жаздық дәнді ... Жылу ... ... ... ... төзімді, көбіне өздігінен тозаңданады.
Сонымен қатар ол өте ... ... ... ... тары ... және ... мен сипатталады. Оның құрамында 12- 13 %
ақуыз (белок), 81% крахмал, 3.5-4.0% май ж.б. бар. ... ... ... ... глобулин, альбумеиндер басым болып келеді. Крахмал
амилаза мен амилопектиннен ... ... ... амин ... ... ... ... - айтарлықтай көп мөлшерде кездеседі. Оның
құрамындағы ... ... ... ... ж.б.) ... ... күлінде K. Na, Mg, P мен бірге Cu B J ... ... ... тиамин дәрумені 1.8-1.9 мг бір грамм ... ... B2 ... ... дақылдарына қарағанда екі есе көп.
Қорыта келгенде, тары - өте ... ... келе ... ... ... қалыптасу орталығы мен ... тегі ... ... таулы
аудандары болып табылады.
Жер шарында жыл сайын тары 25.0 млн га, жерге ... ... тары ... ... Ақтөбе, Павлодар, Қостанай, ... ... Орта ... 10 ... ... жыл ... 98.6 мың га жерге тары өсірілді, оның 48.4 мың га. ... ң га ... ... 12.5 мың га. ... Республикамызда тары
егістігінің аумағы өсуге тиіс, бұрындары оны 800 мың га дейін ... мал ... ... да ... Тары ... мен ... де
құстар үшін теңдесі жоқ азық. Олармен ... ... ... мен оның қабығының беріктігі жақсарады. Астыққа өсіргенде тарының
сабаны мен ... ... ... 1.5- 2.0 есе ... ... 1 ... ... 0.41 кг, а.ө. және 24г. ... ... ... ... ... ... екі есе, сұлы сабанына қарағанда
есе
артық.
Тары тұқымының себу мөлшері аз болғандықтан оны кейде ... ... ... ... ... ол ... ... сұлы, шәй жүгері және
итқонақ пішенінен асып түседі.
Тары ... ... ... ... табылады. Кешірек себілетіндіктен,
құрғақшылыққа төзімділігінен және салыстырмалы қысқа вегетациялық кезеңі
опат болған күздіктер мен ... ... ... ... ... ғана ... ... жағдайларда астық өнімін жинауға да мүмкіндік
береді.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... ВО
Агропромиздат. 1990
2. Т.Н.Нұрғасенов., Ә.Х.Қалиев Генетика, селекция және ... ... ... З.В., ... ОА ... к ... ... по
генетике. Изд Колос -Л 1968. -192 с.
4. Бороевич С. Принципы и ... ... ... -М.: ... 1984 ... ... Р. Г. ... изолированных тканей и физиология морфогенеза
растений.М.: Наука, 1964. -272 с.
6. Гужов Ю, Фукс А. ... П. ... и ... культурных
растений. - М.: "Агропромиздат" 1991 -464 с.
7. Калинин Ф.Л., Сарнацкая В.В., Полищук BE. Методы культуры
тканей в ... и ... ... М.: ... ... ... -488 с.
8. Нұрышев М. X., Нұрышева А.М. Цитология. Ы.Алтынсарин
атындағы Қазақтың ... ... ... ... ... 1999. -181 б.
9. Практические задачи генетики в ... ... М. ... 1971. -384 ... ... по ... и ... полевых культур. М.
Агропромиздат. 1987.-368 с.
11. И.В.Мичурин. Сочинения. Т.І.М.Сельхозгиз, 1948.
12. И.В.Вавилов. Теоретические основы селекции. М., ... ... ... ... ... и ... полевых культур. 3-тье
изд. Перераб. И дополн. М.,Агропромиздат, ... ... ... У.И.Долгодворова и др. Практикум
по селекции и семеноводству полевых культур. М., Агропром-
издат, 1987.
15. Бадина, ... ... ... ... ... ... Инструкция по проведению апробации сортовых посевов.
М.Долос, 1979.
17. Международные правила анализа семян. М.,Колос, 1985.
18. Методические указания по ... ... ... ... и ... ... ред. ... А.В.Пухальского. М. Колос, 1982.
19. Нұрғасенов Т.Н., Қойшыбаев Қ. Егіс ... ... ... Нұрғасенов Т.Н., Қалиев Ә.Х., Сулейменова С.Е. Ауыл ... ... және ... ... ... ... 2003.

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астық массасының құрамы11 бет
Биотехниялық шаралар3 бет
Дәнді-дақылдарды қабылдау5 бет
Ыбырай Жақаев9 бет
Қазақстан бірінші дүниежүзшк соғыс жылдарында22 бет
Өсімдіктер қорғау саласындағы өзекті мәселелер19 бет
Өңделген өнімдердің технологиясы14 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарын ажырату белгілері жайлы мәлімет7 бет
Астық дақылдарының бірінші және екінші топтарының морфологиялық және биологиялық ажырату белгілері жайлы3 бет
Айқышгүлді егістік, жемдік, көкеніс дақылдарының зиянкестері12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь