Биосфераны автокөлік әсерінен қорғау

Кіріспе
1 ЖАЛПЫ БӨЛІМ
1.1 Автокөліктің қала экологиясына әсері
1.2 Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы
1.3 Автотранспорттан атмосфераға шығатын шығарындылар
1.4 Автокөлік транспортының адам және қоршаған ортаға кері әсер ететін факторлары
2 НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1 Қоршаған ортаның ластану механизімінің түрленуі
2.2 Шарттары, олардың таралып ластануы
2.3 Биосфераны автокөлік әсерінен қорғау
2.3.1 Автокөлік кешенімен биосфераның ластануы
2.3.2 Автомобильдік шығарындылардың таралуы және түрленуі
2.4 Адамдарға, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиянды ластаушылардың әсер ету салдары
2.5 Автокөліктен шыққан улы газдар сипаттамасы
2.5.1 Көліктен лақтырылған зиянды заттардың ауаға шығуын төмендету
2.5.2 Автокөлік жұмысы кезіндегі зиянды заттардың ауаға шығуын төмендету
2.5.3 Cу пайдалану және тазартылмаған су төгіндісінің есебі
3 ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ
4 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ
4.1 Шудың адам ағзасына әсері
4.2 Халық үшін рұқсат етілетін шу деңгейі
4.3 Автомобиль шуынан қорғаныс шаралары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Адам өзінің даму барысында қоршаған ортамен тығыз байланыста болды. Жоғары инсдустриалды қоғамда адам табиғатқа араласқаннан бері жағдайы кенеттен нашарлай бастады, бұл араласу көлемі көбейе түскен соң, қазіргі уақытта адамзатқа алуан түрлі қауіп төніп тұр. Жердің биосфера қабатына антропогенді қауіп төніп тұр.
Көше бойы мен саябақтардағы шіріген, қурап қалған ағаштар мен бұталардың орнына жаңа көп жылдық ағаштар, атап айтқанда: қарағай, қайың, терек, емен, долана және басқалары молырақ отырғызу қоршаған ортаға септігін тигізеді. Жапырағы жайқалған өсімдіктер мен ағаштар денсаулыққа пайдалы, олар ауаны тазартады, көмірқышқыл газын жұтып, ауаға оттегі бөліп шығарады. Зиянды газдарды бойына сіңіріп алып, ауадағы әртүрлі шаң–тозаңды жинайды.
Ауаны тазартудың бірден–бір жолы–өндірістің технологиялық процестерін жетілдіру немесе түбегейлі жаңарту. Қалдықтардың құрамындағы химиялық заттарды бөліп алу пайдаға асыру уақыт талабы. Энергетика, өндіріс, ауыл шаруашылық және құрылыспен қатар автокөліктер де қоршаған ортаға кері әсерін тигізуде. Қазіргі уақытта көлік өндіріспен қатар, ауа алабының негізгі ластаушы көзі болып отыр. Негізгі жауапкершілік автокөлікке артылады.
Автокөліктердің пайдаланған газдары атмосфераның төменгі қабатына түсіп, адамның тыныс жолдарына әсер етеді. Мысалы, қалада 500мыңға жуық автокөлік бар. Оның әрқайсысы 1кг бензин жағу үшін 200л оттегін қолданады. Бұл дегеніміз– адамның бір тәулікте жұтатын оттегінің көлемінен де жоғары. Орта есепке шаққанда автокөлік жылына 15мың шақырым жүргенде 1,5-2т жанар–жағармай және 20-30т оттегін жағады. Автокөліктердің шығарымды газдары 200заттық тектердің қоспасы. Шығарымдылардың құрамына азот, оттегі, диоксид көміртегі және судан басқа оксид көміртегі, көмірсутегі,
1. В. Н. Луканин, Ю. В. Трофименко Промышленно–транспортная экология: Учеб. для вузов / Под ред. В. Н. Луканина. –М: Высш. Шк.,2001 273 c.
2. Е. М. Упушев Экология, природа, экономика: Учеб. пособие Алматы «Ғылым», 2002–328 с.
3. А. Е. Воробьев Основы природопользование: экологические, экономические и правовые аспекты: Учеб. пособие А. Е. Воробьев;под ред. профессор В. В. Дьеченко–изд. Феникс, 2007–542 c.
4. Экология и экономика природопользование: Учеб. для вузов / Под ред. профессор Э. В. Гирусова., профессор В. Н. Лопатина–2:изд. перер. и дол.–М, ЮНИТИ –ДАНА, Единство, 2002–519 с.
5. В. Н. Луканин., А. П. Буслаев., М. В. Яшина Автотранспортные потоки и окружающая среда–2: Учеб. пособие для вузов / Под ред.В. Н. Луканина.–М:ИНФРА–М, 2001–646 c.
6. Э. Ю. Безуглая., Г. П. Расторгуев Загрязнение воздуха в городах различных стран. Труды ГГО, 1973–225 c
7. Новые нормативы ЕС в отнашении автомобильных выхлопных газов. М.,Журнал Коринф.№8, 199.
8. В. Р. Гальговский и др. Проблемы выполнения и влияние нормативов «Евро–2». М.,Журнал Коринф.
9. В. В. Амбарцумян, В. Б. Носов, В. И. Тагасов Экологическая безапасность автомобильного транспорта М: ООО Издательство <Научтелитиздат> , 1999 год.
10. И. Я. Аксенов, В. И. Аксенов Транспорт и охрана окружающей среды. ─М: ТРAНСПОРТ, 1986 год─ 176с.
11. В. Н. Луканин, А. П. Буслаев, Ю. В. Трофименко и др. Автотранспортные потоки и окружающая среда: Учебное пособие для вузов. М: ИНФРА─М, 1998год ─408с
12. Сто крупнейших загрязнителей атмосферы в Европе. Коринф. 1994, №43, 22 В. Д. Валова Основы экологии: Учебное пособие.─2─е изд., перераб. И доп. М.: Издательский дом <Дашков и Ко> 2001 год.
13. Б. М. Курова Как уменьшить загрязнение окружающей среды автотранспортом? Россия в окружающем мире. Аналитический ежегодник. 2000 год.
14. Т. А. Акимова, В. В. Хаскин Экология. Человек ─ Эканомика ─Биота ─ Среда: Учебник для вузов. ─ 2─е изд., перераб.
15. Проект целевой программы <Охрана окружающей природной среды от свинцового загрязнение и снижение его влияние на здоровье насиления > по Грантовому соглашению между Агенством США по охране окружающей среды и российскими партнерами 1998─1999
16. Газет <<Вечерняя Алма─ата>> 2005 год, ноябрь
17. Газет <<Вечерняя Алма─ата>> 2007 год, январь
18. Газет <<Вечерняя Алма─ата>> 200 год, апрель
19. Газет <<Вечерняя Алма─ата>> 200 год, май
        
        КІРІСПЕ
Адам өзінің даму барысында қоршаған ортамен тығыз байланыста болды.
Жоғары ... ... адам ... ... бері ... ... бастады, бұл араласу көлемі көбейе түскен соң, ... ... ... түрлі қауіп төніп тұр. Жердің биосфера қабатына
антропогенді қауіп ... ... бойы мен ... шіріген, қурап қалған ағаштар мен
бұталардың орнына жаңа көп ... ... атап ... қарағай, қайың,
терек, емен, долана және басқалары молырақ отырғызу қоршаған ... ... ... ... ... мен ағаштар денсаулыққа
пайдалы, олар ауаны тазартады, көмірқышқыл газын жұтып, ауаға оттегі бөліп
шығарады. ... ... ... ... алып, ауадағы ... ... ... ... ... технологиялық
процестерін жетілдіру немесе түбегейлі жаңарту. Қалдықтардың ... ... ... алу ... асыру уақыт талабы. Энергетика,
өндіріс, ауыл шаруашылық және құрылыспен ... ... де ... кері ... ... ... ... көлік өндіріспен қатар, ауа
алабының негізгі ластаушы көзі ... ... ... ... ... ... газдары атмосфераның төменгі қабатына
түсіп, адамның тыныс жолдарына әсер етеді. Мысалы, қалада 500мыңға жуық
автокөлік бар. Оның ... 1кг ... жағу үшін 200л ... ... дегеніміз– адамның бір тәулікте жұтатын оттегінің көлемінен де жоғары.
Орта есепке шаққанда автокөлік жылына 15мың шақырым ... ... және 20-30т ... ... ... шығарымды
газдары 200заттық тектердің қоспасы. Шығарымдылардың құрамына ... ... ... және ... басқа оксид көміртегі, көмірсутегі,
азотпен күкірт диоксидтерінің зиянды қосындылары, сонымен қатар
бетінде тұйықты көмірсутектер адсорбцияланатын қатты ... ал ... ... ... ие. ... қозғалтқышындағы
жанармайдың толық жанып кетпегендігінен көмірсутегінің бөлшектері шайыр
тектес зат тектері бар ... ... ... ... ... ... көп болу себебі – ... ... ... ... ... ақауларды анықтау
құралдарының жоқтығына байланысты. Қоршаған ... ... ... ... ... ... Ол– халықаралық
стандарттарға көшіп, еліміздің ... ... ... деңгейге жеткізуге жол беру, шығарымды газдарды қосымша тазалау
атмосфераны ... көп үлес ... ... айтуынша, 2015 жылға
дейін Алматыдағы автокөліктер газбен жүруі тиіс.Бензинге қарағанда газ
таза әрі өте ... ... ... ... қала ... ...... теңескен байланыстардың тұтас жүйесі. Бұл
байланыстардың бұзылуы табиғаттағы орныққан зат пен ... ... алып ... ... ... ... ... құрамы. Қазіргі заманда өндріс пен тұтынушыға адамның
биологиялық қажеттілігінен 100есе артық зат мөлшерімен ... ... ... ... ... экологиялық кризис болып табылады (жоғары деңгей
және қоршаған табиғи ортаға антропогенді жүктеменің тез артуы). Бүгінгі
күнде ... ... іс - ... ... ... ... әр ... табиғи ресурстарды қолданумен байланысты. Табиғи ортаға
техногенді ... ... ... ... ... тудырады. Оның
ішінде ең өткірі атмосфера, гидросфера және литосфера күйімен ... ... ... ... ... бірқатар “өзгерістер” ағзаның өмір
сүру әрекеті мен денсаулығына тікелей әсер етуі ... ... ... етеді, мысалы: көмірқышқыл газының шығарындылары ғимарат климатында
байқалады, ал өз кезегінде өндірістегі қоректену өнімдерінде ... ... ... көбеюіне алып келеді. Әр түрлі ластанудың бірінші
кезекте фреондардың (суытқыштардың) атмосферада жинақталуының нәтижесінде
жер бетін күн ... ... ... озон ... бүлінуге ұшырайды.
Атмосфераға көтерілген ластану жауын – шашынмен Жерге оралады да, ... мен ... ... ... ұйымдары мен кешендерінен ағып
шыққкан сулармен өзен, көл, теңіз ластанады. Су қоймаларына 500 мыңнан
артық әртүрлі ... ... деп ... Су ... түскен ауыр
металдар – қорғасын, сынап, мыс, мырыш, кадмий жануарлар мен балықтар
ағзасына ... ... олар ... ... ... тағам ретінде
қолданған адамдарды уландырады. Қазіргі уақытта автомобиль ... ... улы ... ауа ... ... азайту адамзат
алдындағы ең маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Мәселен Алматы ... ... ... ... ... ... Алматы атмосферасының ластану көрсеткіші шекті
рауалды нормадан жоғарылауда.
Автомобиль көлік мегаполисінің өсуі мен ... ... ... ортасы мен адам денсаулығын сақтауда ең ... әсер ... ... ... ... өмір сүру ... конкурент болып табылады. Соңғы он жылдықта біздің ... сүру ... бірі - ... ... ластануы басты проблема,
ғылыми – техникалық ... ...... екеніне нақты көзіміз
жетті. Автомобиль, өмір сүру үшін қажетті оттегін жұта отырып, сонымен
қатар тірі және тірі ... ... зиян ... отырып ауа қабатын
уландыратын компоненттермен қарқынды түрде ластайды. Қоршаған орта соның
ішінде атмосфераның ластану үлесі – 60-90%.
Қаламызда ... 360 мың ... ... ... ... тастау жалпы көлемі ішінде 80% автокөлік ... Бір ... ... ... ... ... ... ауаны ластайтыны
белгілі болған. Тоқтатылған 100 автокөліктің ... ... ... 3-5 есе ... ... ... ... ортаны қорғау
басқармасы ауаны ластайтын тым жоғары көліктерді пайдаланғандарды ... ... ... ... ... ... ... алмасымен бүкіл
дүние жүзіне мәшһур болған Алматы қаласында бүгінгі таңда таза ауамен дем
алу қиын. ... ... ... ... ... кете ... ... жөңкіген шағын газельдер мен кіші автобустардан шыққан улы газ ... ... ... ... қолқаңды қауып, еріксіз түшкіртіп-
пысқыртады. ... ... 500 ... жуык ... бар екен.
Ару қалаға күн сайын 50 мыңдай ... ... ... келеді
көшеге шыға келгенде ауаны қап-қара етеді, бір машина сағатына 8-10
текшеметр улы газ ... ... ... қала ауасының 85%
| ... ... түрі |1290,5 |1403,2 ... |10 |1 ... SO2 |100 |48 ... HNO3 |1000 |72 ... |1000 |96 ... ... ... |90 000 ... |
Жергілікті аудан территориясында ... ... ... ... тәуілік) солғын ағымды болып келеді: жел арқылы заттықтар
белгілі бір ... ... Ашық ... ... ... қозғалысы бар табиғи–климатикалық
технологиялық факторларынан шыққан зиянды заттардың ... ... ... адам ... ... ... ауытқу қоршаған ортаға көліктен шыққан жылу атмосферадағы
жылу режимін ... ... ... ... жылу ... қолданылған
энергияға тепе–тең, өйткені обьектілерден шығатын энергиясы өндіріс
энергиясына ... жылу ... ... ... ... ... яғни темір өндірісі, мұнай шығару, ... ... ... жұмысын бітіруінен.
Қоршаған ортаға көлік жиынтығынан шыққан жылудың ... ... ... ... ... ... ... Qі,ө.а.–қоршаған ортаға көлік обьектіліренен шыққан ... Qд– ... ... ... жану ... жылу ... Qжол –жол шаруашылығынан күн сәулесінің жол
қабатындағы әсерінен шыққан жылу ... ... ... ... жылу ... ... процестеріне әсер етеді. Қоршаған ортада жылу энергиясының
таралуы, күн ... түсу ... ... қабатынан сәулеленуіне,
конвективті жылудан ауа салмағының алмасуынан пайда болады. Ірі қаладағы
өндірістер мен ... ... жылу ... ... ... ... ... жоғарылауына алып келеді. Бұл
аумақ көліктік ... ... ... ... және ... факторлардан температурасы тұрақты болмайды. 1000км2 аудан не
одан ... ... ... ... 1-4° шамасында тепе–тең болған
кезде кеңістікте ″жылу аралы″ тұрақты болады. Өнеркәсіптен, энергетикадан,
көліктен бөлінген жылу шығарындылары ... ... ... ... ... Бұл
құбылыс 100м биіктікте ... ... 1м/с жылу ... 10км, ал 10м/с ауа ... ... ... ... қабат
қалыңдығы 500м –ге дейін жетеді. Кәсіпорын ... ... ... газ ... өзгертеді.
Жылу аралы тұмандардың түзілуіне, жауын–шашын ... ... ... күн ... қарқындылығына әсер етеді.
Ауадағы қысым түсуінен қаладағы жылу ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұлттардың шекарасы қаладан
100м биіктікте орналасады, ... ... ... ... жиынтығын
құрайды. Соның салдарынан күн сәулесі радиациясы түзілу ағынының түсуі
10-25% азаяды, қыс ... ... ... ... көбейеді, ал жазда
15% көбейеді және қала сырты мен қаланы ... жылу ... ... ... 5-10% ... тұман 1.5-2 есе көп болып келеді.
Көліктен,өндірістен бөлінген жылу емес ... ... және ... ... жағымсыз әсер тигізеді.
Гидросфера және литосфера
Гидросферадағы өзгеріс жер асты және беттіқ тұщы сулардың әсерінен
келеді, яғни балансының ... және ... тірі ... ... ... ... ... ағынды суларды
қосқан кеде сукцессияның тууына (сулардың, адамның әсерінен бтогендермен
ластануы, су экожүйесінің биологиялық ... ... ... ... жер ... ... ... мен ғимараттар,
жол сымдары автокөлік тұрақтары, ... ... ... газ, ... зиянды заттар мен қалдықтардың сақтауынан ластанады.
Жер қабығының жер ... және ... ... ... ... қабығы деформацияланып, пайдалы қазбалардың дамуының геологиялық
процессі: минералдар, ... ... ... ... ... режимі грунттің отыру және шөгу, оның еріп ... ... тап ... Жер ... жол және ... ... жиналады, жолды жою барысында ұзақ уақыт сақталады.
Ауадағы ауыр металды ... ағаш ... қар ... ... ... мен ... ... ауыр металдар топыраққа
енеді. Бұл мөлшер бір жыл бойы жиналып отырған шаң тозаңға сәйкес ... ... ... ... қар ... қажет, оларды жандырып
суға тастауына жол бермеу керек.
Гидросфера мен литосфераға қышқыл жауын–шашын аса көп әсер ... ... ... мен ... ... ... іс ... әсер етеді (бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар,
актиномицет жатады). Ағзаның шек тұрақтысымен биогенді және ... онда жаңа өнім ... ... (қышқыл, газ және т.б). Биосферада
микроағзалар бөлек ... ... ... ... пен көмірсутегі
тотықтандырады, сульфаттар мен нитраттарды қалпына ... ... ... және т.б.қоспалар тұнбалайды, органикалық және минералды
заттарды құрамдарға бөледі, күрделі химиялық және ... ... алып ... Шарттары, олардың таралып ластануы
Зиянды заттардың жерге қону концентрациясының дәрежесі, стационарлы
қозғалмалы өндірістік техногенді және ... ... ... ... және ... сол ... табиғи өзгеруі.
Техногенді факторлар: зиянды заттардың көлемдік шығарындысы ... жер ... ... биіктік көзі, территориялық ластану
өлшемі, регионның техногенді меңгеру дәрежесі. ... ... ... ... атмосфераның термиялық
тұрақтылығы, атмосфералық қысым, ауа ... ... ... өзгеруі және оның қайталануы және ары қарай ... ... ... ... әлсіз желмен ауаның қайталануы (0-1м/с)
тұман ... ... ... ... ... ... ... топырақ–өсімдік шарты (топырақ түрі, ... ... ... ... ... ... құрамы, жасы, бонитет). Атмосфераның ... ... ... ... көрсеткіші, шу дәрежесі, жануар әлемінің
жағдайы, сонымен бірге балықтар әлемі.
Ауаның температурасы, жылдамдығы желдің ... мен күші ... ... өзгереді, сондықтан энергетикалық және ингредиенттік
ластануы ылғи жаңа шарттарда таралады.
Келесі жағымсыз синоптикалық ... – тау ... ... ... өріс ... Биік кеңістегі күн радияциясының аз мөлшерінде
уытты заттардың бұзылу процесі баяулайды. Уытты ... ... ... ... және ... ... әсер етеді.
Жолдағы ластану және шу дәрежесінің жалпы заңдылығының төмендеуін жойылуы
атмосферадағы ... ... ... және оның ... ... болады. Күндізгі уақытта жер бетіндегі ... ... ... ... әсер етеді және ол қосымша турбалентке алып
келеді. Ал түнде ... ... ... ... ... ... күндізгіге қарағанда түндегі дыбыстың қатты шығуына себеп
болады. Шыққан газдардың шашырауы керісінше ... ... ... ... ... ... жер ... жылуды жұтуына,
сәуле шығаруына әсер етеді. Яғни температураның өзгеруіне алып келеді.Ауа
температурасының көтерілу биіктігі зиянды шығарылындының биіктігі белгілі
бір ... ... ... ... ... ... ... шарты нашарлайды, яғни өзгеру шартында турбуленттік
алмасу әлсірейді. Жерліктің өзгеруіне ... ... ... ... мәні бар, ал ... ... ... шекараның
қайталануы жүреді.
Атмосфералық ластану мүмкіндік дәрежесінің анықталуы климаттық
потенциалы мен метеорологиялық ... ... ... Яғни ... және ... өзгерулердің қуаттылы,
қарқындылығы, тұрып қалған ауаның қайталануы болады. Атмосферада қауіпті
заттардың концентрациясының төмендеуі қалдықтардың ... ... ... ... ауаның біртіндеп тазаруы. Атмосфераның өздігінен
тазару процесі былай жүреді:
1. Тұнбалану–шығарандының төменгі реакциялық ... ... ... ... ... ... бөлшектер, аэрозоль).
2. Бейтарапталану–ашық атмосферада күн радияциясының немесе биото
құраушы әсерінен газ тәрізді шығарындылармен байланысы.
Қоршаған ортаның ... ... ... ... ... ... атмосфераның тазаруы, табиғи және техногенді ... ... сулы ... 50% ... ... газ ... ластаушылар суқоймаларында ериді. Жасыл желектердің беттерінде: 1га
қалалық жасыл желегі 200 адам демалатын СО2 ... бір ... ... ... ... ... ... қоспа
бөлшектерінен: азот,күкірт,көмірсутек. Топырақ құрамындағы ... ... ... ... қайта келіп СО2 –ді
бөледі.
2.3 Биосфераны автокөлік әсерінен қорғау
Қала ... ... ... ... ... ... – құқықтық және қалақұрылысты болып бөлінеді.
Техникалық ... ... ... ... ... емес ... ... қолдану;
• шығарылған газдың қышқылдану және компоненттік жүйесін бейтараптау
үшін ... ... ... ... ... және өндіру,
уыттылығын азайту мақсатында двигательдерді жасау;
• аз улы жұмыс процесі бар двигательдерді құру;
... жаңа ... ... автотранспорт құралдарының техникалық күйін бақылау;
• жол қозғалысын басқару жүйесін ... жол ... ... ... тектес емес энергия тасымалдаушыларды қолдану ретінде сығылған
табиғи және синтез газ түріндегі газ бен ... ... ... болады.
Жанармайдың бұл альтернативті түрлері іштен жану двигательдерінде
жалын ... ... ... ... ... ... зиянды заттар шығарындыларының елеулі азюына алып ... ... ... ... ... ... істейтін двигательмен
салыстырғанда азот оксидінің шығарындысы 10%─ке, көмірсудың шығарындысы
90% ке кемитіндігін күтуге болады. ... ... ... аз ... күйе және азот шығарындысын (30% ) шығарады. Әр түрлі жанармайдың
уытты компоненттерді шығаруы ... ... ... 2 ... ... уыттылығын азайту үшін дизельдің шығару жүйесінде
олардың физико – химиялық тазартылуын қамтамасыз ... ... ... катализдік және сұйық бейтараптаушылар ... 2─ Әр ... ... ... ... ... заттардың
шығарындылары
|Жанармай түрлері |Цикл бойынша тексерудегі зиянды заттардың |
| ... ... |
| |СО |CxHy |NOx ... – 93 бензині |42,2 |8,5 |9,1 ... |32,0 |5,4 |7,6 ... |28,0 |4,6 |4,4 ... ... |19,0 |4,8 |8,7 ... | | | ... ... газ |8,5 |4,5 |8,5 ... |- |- |2,5 ... |3,0 |2,8 |4,6 ... ...... шығарылған газында артық
оттегі есебінен болатын қышқылдандырғыш құрылғы, онда СО, CxHy ... ... ең ... ... ... H2О және СО2 дейін толық
жандыру іске ... ... ... ... 650 – ... ... камерасында іске асырылады. Сондықтан реактор көлемі
реакция ұзақтығын анықтайды: камера ... ... ... ... ... ... өтеді. Термиялық толық өртегіштер шыққан газдың уыттылығын
90% төмендетеді. ... ... ұзақ ... ету ... және ... жүрісінің арту шамасына қарай олардың жұмыс
тиімділігі төмендемейді. Термиялық ... тағы бір ... ... ... ... ... двигательден шыққан газды
қабылдамайды.
Кемшілігі – ... ... ... үшін арнайы ыстыққа төзімді
материалды қолдану ... ... ... ... ... ... меншікті шығынының (16% дейін) артуы және двигатель
қуатының азюы. Сонымен қатар, термиялық ... ... ... ... орын ... ...... газ катализатор қабаты
арқылы өтетін, бетінде 250 – 3000с температурада СО және CxHy ... ... ... қондырғы. Катализдік нейтралдау процесінің
маңызды шығарылған газдың уытты компоненттерінің жылдамдатушы бар ... ... ... өзара әсерлесуінде. Катализдік бейтараптаудың
тиімділігі 70 - 100%. Асыл металдар (рутений, родий, палладий, ... ... ... ... (мыс ... ... ... негізінде
жасалған катализаторлар әмбебап болып табылады.
Сұйық бейтараптаушылар – қаракүйе мен бенз(а)пиренді 50 - 100% ... ... ... оксиді мен көмірсутекті ұстап қалмайтын қондырғы
болып табылады. Сұйық бейтараптаушылардың жұмыс принципі ... ... ... ... арқылы өткізген кезде уытты компоненттерді ерітуге
немесе химиялық байланыстыруға негізделген.
Жол қозғалысын ... ... ... ... ... төмендетуге, яғни шығарылған газ мөлшерін де азайтуға болады.
Жол қозғалысын оперативті ұйымдастьру шараларын ... ... ... ... - ... ... – бұл ... автотранспорт газымен бірге шығатын уытты заттардың шығарындыларын
нормалау.Әлемнің 90 ... ... ... шыққан газдың уыттылығын
нормалайтын нормативті - техникалық құжаттар жүргізіледі.
Тәжірибе көрсеткендей, транспорт құралдарының ... ... тез ... ... ... ... комплекс өндірісінің табиғатты
қорғау әрекетін басқару ... ... ... табылады. Оның негізіне
мынадай жағдайлар жатады:
• транспорттағы қоршаған ... ... ... мемлекеттік
жүйесі транспорт объектісін әкімшілік және экономикалық әдіспен
реттеу негізінде құрылуы керек;
• биосфераны ... ... ... ... комплекстің барлық техникалық элементтері жүзеге
асатын ... ... ... ... мүмкін.
Транспорттық комплекс үшін өнім өндіретін - өндіріс экологиялық
қауіпсіздігін ескере отырып аккредитацияланған болуы керек;
• өндіріс іс - әрекеті мен ... ... ... ... лицензия алу үшін міндетті талап ... ... ... ... табиғат қорғау әрекетін қаражаттандыру механизмі мен
экономикалық ... ... ... құру және енгізу;
• табиғат қорғау әрекетін ғылыми қамтамасыз етудің ... құру және ... ... ... экологиялық дербес дайындығы проблемасын шешу.
2.3.1 Автокөлік кешенімен биосфераның ластануы
Атмосфералық ауа ... ... ... ... заттардың шығарындылары 40% көлемі автомобильдік транспорттың
үлесіне тиеді (ірі қалаларда бұл ... 60-80% ... ... ТМД ... ... ... көздері келесі ... ... - 27%; қара және ... ... ...... 10,5; автотранспорт – 2,3; мұнайхимия – 15,5; құрылыс материалдары –
8,1; ...... ... ... ... бастап оның ... ... ... ... ... уытты шығарындылардың
түзілуінің негізгі көздері, әртүрлі двигательдер үшін % -тік ... ... ... 3 Улы ... түзілу көздері.
|Двигатель түрі |Компоненттер|Өңделген |Картерлік ... |
| | ... % ... % |буы |
| | | | ... | | | |% ... |СО |95 |5 |_ ... |СО |98 |2 |_ ... |CxHy |55 |5 |40 ... |CxHy |90 |2 |8 ... |NOx |98 |2 |_ ... |NOx |98 |2 |_ ... ... ... ... бірінші көзі ретінде
жанармай багынан, двигательді қоректендіруші ... ... ... жанармайдың булануы. Олар құрамы әртүрлі (15-20%)
көмірсутекті ... ... ... ... ... ... жоғары қысым мен аса герметиктілігіне байланысты жанармай
буын аз мөлшерде шығарады. Булану және басқа да ... ... ... ... көздері автомобиль эксплуатациясы кезінде қолданылатын
ГСМ бу тобына жатады, оның ішінде – майдың ағуы, салқындатылған ... және ... ... – жану ... ... ... поршеньдік
сақиналардың тығыз болмауынан және картердегі май буынан ... ... ... ... ол ... ... ... беріледі.
Дизельдерде (карбьюратерлік двигательмен салыстырғанда) жұмыс
қоспасы түзілу процесі есебінен картер газының көлемі елеулі аз.
Ластаушы ... ... ... 4 ... ... – 4 Заттардың қауіптілік кластары
|Қауіптілік кластары |Зат ... |
|I – ... ... ... ... ... |
|II – жоғары қауіпті |Бал, азот ... ... |
| ... азотты. |
|III – баяу қаіпті ... ... ... ... – аз ... ... этил спирті, дизельдік |
| ... ... ... ... ... 200 – 1200 зат ... ... көпшілігі өте аз зерттелген. Зиянды уытты шығарындыларға
мыналар жатады: CO, NOx, CxHy, RxCHO, SO2, қара ... ... ... ... ... ... шығарындысының пайыздық қатынасы
келтірілген.
Көміртегі оксиді (CO) – түссіз, иіссіз, ауадан жеңіл газ. Дизельмен
жұмыс кезінде СО ... ... (0,1 – 0,2%). ... бос ... ... және аз ... СО ... 5 - 8%
пайызға жетеді.
Азот оксиді (NOx) – шығарылған газдың ішіндегі ең уыттысы. ... ... ... газ, ал ... ... ... әсерлесуге
қабілетті. Сондықтан двигатель жүктемесі үлкен болған сайын, жану
камерасында температура жоғары және ... азот ... ... ... 2227- 2027ос ... реакция жылдамдығы 8 есе
төмендейді, ал температура 2227 ден 2427ос артқан кезде ... ... есе ... 5 ... және ... ... жану двигателінен шыққан
газдың концентрация мәнімен алынған негізгі ... | | |
| ... ... ... | ... | ... |
| ... | Дизельдік ІЖД | |
| |ІЖД | | ... ... ... |Улы емес ... |3,0-8,0 ... |Улы емес ... |3,0-5,5 |0,5-4,0 ... улы ... ... | |Улы |
| | ... | ... |0-5,0 |- |Улы ... ... ... ... ... |Улы ... | | | ... |0,2-3,0 ... |Улы ... |0,2мг/м ... |Улы ... ... ... |Улы ... ... |10мкг/м3 |Концерогенді |
Автотранспортпен ... ... ... шығарындыларының
құрылымы.Көмірсутегі (CxHy) жағымсыз иіске ие. Көмірсутегінің көп мөлшері
бос жүріс режимі кезінде шығарылады. 1кг дизельдік жанармайды жаққан кезде
80 – 100г ... ... ... (2): 20 – СО; 20 – 40 NO; 4 – 10 ... – 30 – SO; 3 – 5 ... 0,8 – 1,0 – альдегидтер.
Карбьюратерлік двигатель дизельден СО жуық ... 7 есе, ... 3 есе ... ... бұл ... ... ... бірдей. Сонымен қатар дизель SO2 көбірек
мөлшерін (жуық шамамен 10 – 15 есе) ... (6 ... және ... ... ... элементтерінің
шығарындылары.
Шыққан газбен бірге атмосфералық ауаға ауыр металдар бөлініп шығады
(қорғасын, цинк, кадмий, хром, марганец және мыс). Әр ... ... жыл ... ... ... 260мың т дейін қорғасын қосындылары ұшып
шығады ол жылына 2 -3 мың ... ... ... ... ... ... түсуінен 60 – 130 есе асып түседі. Пайдаланылған
газдар (CO, СН, NO, қаракүйе және ... ... жану ... ... қоспасы мен артық ауа және әртүрлі микроқоспалардың (газ ... және ... ... двигатель цилиндрінен оның шығару жүйесіне
түсетін қосындысы болып табылады. ... ... және ... ... ... ... сондықтан жер бетінде жинақталады және қан
гемоглабинімен біріге отырып тірі ... әсер ... ... ... ... жанармай жіктелмеген көмірсутегінен
(гексен, пентен) тұрады, көмірсутегінің бір бөлігі шайырлы заттардан
тұратын қаракүйеге ... ... жану ... ... ұсақ ... ... ... табылады және шыққан газға сұр, қара сұр және
қара түс береді.
Қаракүйенің артық мөлшерде болуы – цилиндрдің толтырылмауы есебінен
қоспа ... ... ... Әр ... ... двигательдің
цилиндрінде энергетикалық жағдай ... ... ... ... болып табылады. Сутегінің жеңіл атомдары оттегіне бай қабатпен
диффузияланады, ... ... ... де ... атомдарды
оттегімен байланысқа түспес үшін оқшаулайды.
Қаракүйекте түзілу мөлшері температураға, жану ... ... түрі мен ... ауа ... ... (2 сурет).
2 сурет а – температураға б- ... ... ... тәуелді
қаракүйе шығарындылары.
Қаракүйе таза күйінде уытты зат ... ... ... ... газ құрамында болатын концерогенді және мутагенді
заттарды өз ... ... ... байқалады. Қаракүйе
бөлшегінде бір бөлігі концерогенді қасиетке ие шайырлы заттар 10% ... ... ... жер ... таралуы қиындайды.
Дизельді двигательде ауа мөлшерін өзгертпей жүктемені арттырған
кезде жану камерасына ... ... ... артады. Нәтижесінде
ауа/жанармай қатынасы азаяды. Жүктемені арттыру шамасына қарай жану
камерасында ... ... ол СОх және NOх ... алып келеді.
Сонымен қатар жұмыс қоспасындағы жанармай концентрациясы артуы есебінен
және оттегінің парциал қысымының ... СхНу ... және ... ... ... ... двигателдерінен шыққан газдармен байланысты бірқатар
бірінші текті және екінші текті ... ... ... ... 6 - ... ... - 6 ... заттектердің атмосферадағы мінез құлқы.
| Улы заттар | ... ... ... |
| ... |трансформация уақыты, |
| | |сағ ... |10 |1 ... |100 | 48 ... |1000 |48 ... |1000 | |
| | |72 ... | 1000 |72 ... |1000 |96 ... | Жер ... | 90 000 ға |
| | ... ... мен ... ... фотохимиялық у түтіннің
белсенді ... ... ... ... кезінде күн сәулесінің
әсерінен толық жанбаған өнім өз бетінде бензин мен дизельдік жанармайдың
улы қосылыстарын адсорбциялайтын, көмірсутегінің ұсақ ... ... ... ... ауа ... ... дәрежесі көптеген
факторларға тәуелді болады:
• Автомагистральдың жүктелу дәрежесі;
• Автожол түрі (қолданысқа байланысты);
• Жол бетінің күйі;
• Қозғалысты реттеу шарты;
... ... ... ... және ... аймағындағы құрылыс
сипаты;
• Климат;
• Басқа да көздерден ауа бассейінінің ластануы және ластаушы
заттардың ... (фон) ... ... заттардың максимал концентрациясы, олардың жиілігі
және ұзақтығы ... ... ... ... ... ... улылығына елеулі үлесті орныққан және орнықсыз деп
бөлуге болатын автомобиль қозғалыс режимі қосады. ... ... ... үнемі өзгеруімен сипатталатын орнықсыз қозғалыс
режимі қолданылады. Қалада автомобиль ... ... және ... ... ... жұмысы және тұрақты жылдамдықпен салыстырмалы
қозғалыспен сипатталады, сондықтан бұл ... ... ... әр түрлі
болуы мүмкін. Тұтас ... қала ... ... ... режим
ұзақтығы қала жағдайы үшін жуықтап мынадай: бос жүріс – 2,3%, оталу – ... ... – 12, ... - 26%.
Бос жүріс режимі толық жанбаған өнім ... ... ... ... ... төмендеуі, жұмыс қоспасының
цилиндр бойынша таралуы, сонымен ... ... жану ... ... газ мөлшерінің артуы жанармайдың жану процесін
нашарлатады. Бос ... ... жану ... ... ... емес,
сондықтан іштен жану двигателінің бос жүрісі кезінде ... ... NOx көп ... ... ... ... жану ... бұл жұмыс
режимінде көмірсутегі мен улы газдың мөлшері артады. Сонымен қатар іштен
жану ... іске қосу ... СхНу ... ... ... ... жұмыс циклында жану іске аспайды. NOх шығарындысының негізгі үлесі
оталу режиміне (85%- ке дейін) тиеді, ол жану камерасындағы температураның
артуына байланысты. Қала ... ... ... уақытының елеулі
бөлігін баяулату режимі немесе еріксіз бос жүріс режимі құрайды. Жүктеме
режимі кезінде, ... бос ... ... СО ... ... 135%,
ал СхНу 250% -ке артық дәл осындай жылдамдықпен орныққан қозғалыс режиміне
қарағанда. Ал, карбьюратерлі ... от алу және ... ... кезінде
бірқалыпты қозғалыспен салыстырғанда СО – 4 – 5 есе, ... – 5 – ... ... Дизельді двигательдер орнықсыз режим кезінде шығарылған газдың
улы компоненттерін аз бөледі, бірақ от алу режимі кезінде түтіннің ... ауа ... ... ... ... басқа, көше жол
тармағының геометриялық сипаттамасымен, автомобиль түрімен, жүргізуші
дәрежесімен көлік ... ... мен жол ... реттеу сапасымен
анықталады. Уытты заттардың концентрациясы жол қиылыстарында жол ... 2,5 – 4 есе ... Көл ... ... ... ... – динамикалық айырмашылық, ... ... ... ... ... қозғалыс режимінің жиі өзгеруінің себебі
болып табылады.
Кесте – 7 ... ... ... ... ... әсері
| ... ... ... ... ... ... |
| ... г/м3 |
| | CO |CxHy |NOx |
| |18.2 |1.37 |1.09 |
| |19.6 |1.5 |1.07 |
| |21.5 |1.56 |1.06 |
| |24.2 |1.62 |1.05 ... ... ... оның ластануының антропогендік және
табиғи факторларының есебінен ғана емес, сонымен қатар заттардың ауада
химиялық түрленуінің ... ... ... компоненттері ауаға
түсіп, басқа да заттармен әсерлесе ... ... ... бар ... түзуі мүмкін. Мысалы, NO – дан NO2 – ге ... ... ... ... кезде зиянды зат массасы 1,5 есе, ал уыттылығы – 7есе
артады. ... ... ... ... ... ... ... екінші
текті реактор деп қарастыруға болады.
Ылғалды атмосферада металл бөлшектерімен жылдам қышқылдану ... ... ... ... сонымен қатар күкірт оксидінің
аммиакпен аммонии ионын және сульфит немесе сульфат ионын түзе ... Азот ... ... ... ауа ... ... отырып озон
түзетін атомаралық оттегін бөле отырып жіктеледі. Атмосфераға түскен
фторлы ... ... фтор ионы мен ... ... ... түзу арқылы жіктеледі. Осылайша атмосферада қоспа концентрациясы
атмосфераға түсу және бөліну ... ... ... ... ... қоса ... ... ауа қабатына орасан мөлшерде ұсақ дисперсті бөлшектер ... ... шаң – ... ... жыл ... ... және ауа райы
факторына, өсімдіктердің болу болмауына байланысты болады (7- кесте). Шаң
– тозаң автомобиль ... жол ... ... есебінен, құрылыс және
жөндеу жұмыстарының сапасы төмендегенінен ... ... ... ... ... өмір сүру ... олардың физико – химиялық қасиетін,
метеорологиялық және басқа да ... ... ... алып ... ... процестері: гравитация, конденсация,
жаңбырмен жуу және т.б арқылы бөлшекті босату.
Автожол бетін шаң – тозаң түзу қабілеттілігі ... ... Оның үш түрі ... ... ... бағытталған шаң бөлінумен 60мг/м3 артық;
• Орташа шаңдандыратын, шаң бөлінуі 10 - 60 мг/м3;
• Баяу ... – шаң ... ... ... шаң ... өлшейтін мүмкіндігі болмаған кезде шаң ... ... ... ... 5,29 ... ... алынады.
Жолдың ұзақтығына және жол бетінің төсенішіне байланысты. Ресейдің
әр түрлі аймақтарындағы шаң шығарындыларының тәуелділігін байқауға болады.
Кесте - 8 ... ... ... ... шаң – ... ... ... | ... | 0 | 20 | 40 | 60| 80 | 100 | 200 ... | 1 | 0,64 | 0,1| | -| -| -|
| | | | |0,0 | | | ... | 1 | 0,35 | | | | -| -|
| | | |0,15 |0,05 |0,01 | | ... | 1 | 0,3 | | | | | -|
| | | |0,20 |0,20 |0,05 |0,01 | ... ... ... ... және ... автомобиль атмосфераға пайдаланылған газбен қоса 2000 –ге жуық ... ... ... ... ең үлкен тобы ... ... ... ... түсу эффектісі
шығару құбырынан шыққан газдың ауамен алмасуына ғана емес, сонымен ... ... ... ... де байланысты. Өздігінен
тазару негізіне әр түрлі ... ...... және химиялық
процестер жатады. Ауыр өлшенген бөлшектердің ... ... тек ірі ... тез тазартады. Нейтрализация процесінде
және атмосферада газдардың бірігуі неғұрлым баяу жүреді.
Өсімдіктер арасында қарқынды газ ... ... ... ... ... ... ... Өсімдік әлемі арасындағы газ алмасу
жылдамдығы адам мен пайдаланылған газ ... газ ... ... есе ... ... ...... мөлшері қалыптасу процесіне
күшті әсерін ... Олар ... ... ... ... жер бетінде шаң – тозаң көрінетін бөлшектер отырғызады. Автомобиль
шығарындылары атмосферада белгілі бір заңдылықпен таралады және түрленеді.
Осылайша ... 0,1мм ... ... бөлшектер негізінен гравитациялық
күштердің әсерінен ... ... ... ... 0,1мм ... ... ... газ қоспалары (көміртегі оксиді, көмірсутек, азот
оксиді, күкірт оксиді) атмосферада диффузия процесі әсерінен таралады.
Олар өзара және атмосфера ... ...... ... ... және олардың әсері белгілі шектелген ... ... ... Бұл жағдайда атмосферада қоспалардың таралуы ластану
процесінің бөлінбейтін бөлігі болып табылады және ... ... ... ... объектілерінің шығарындыларымен
атмосфералық ауа қабатының ластану дәрежесі ... ... ... ... ... мүмкіндігіне оның химиялық
активтілік деңгейіне, таралудың метеорологиялық жағдайына ... ... түсу ... ие ... ... ... ... түсіп өзара және атмосфералық ... ... Сол ... ... ... ... ... әсерлесуге бөлінеді. Физикалық түрде қабылдаудың мысалдары:
аэрозоль ... ... ... ... ... ... ... кішіреюі. Сұйық және ... ... ... ... немесе газ тәрізді бөлшектерге айнала алады. Синтез және
ыдырау реакциясы, ... және ... ... ... газ ... мен ... ауа ... іске асады. Химиялық
түрленудің бірқатар процестері шығарындының атмосфераға түсе ... ...... ... ... реагентте, күн
радиациясында басқа да ... ... ... ... атқару
кезінде көміртегі қосындысының көміртегі оксиді және көмірсутек түріндегі
шығарындылары елеулі болып табылады. Көміртегі моноксиді атмосферада ... және ... ... ... ... ... түрде жұтып қояды, ол ... ... ... ... және бос радикалдар қоспалары бар
кезде көміртегі оксидіне ... ... ... ... реакция
нәтижесінде перекистер, бос радикалдар, азот оксиді мен күкірт қосындысы
түзіледі. Бос атмосферада күкіртті газ (SO2)біраз ... ... ... (SO3) ке дейін қышқылданады немесе ... да ... ... ... ... ... ангидридтің күкірттіге қышқылдануы бос атмосферада
фотохимиялық және каталитикалық реакцияда ... Екі ... да ... ... ... ... жаңбыр суында күкірт қышқылының ерітіндісі болып
табылады. Құрғақ ... ... ... ... баяу ... Қараңғыда
күкіртті газдың (SO2) қышқылдануы байқалмайды. Ауада азот оксиді болған
жағдайда күкіртті ангидридтің қышқылдану ... ауа ... ... және ... көміртегі басқа да
ластаушылармен ... бос ... ... ... ... ... ұшырайды. Күкіртті ангидрид металл гидроксид немесе карбонат
оксидінің қатты бөлшектерінің бетінде адсорбциялана алады және ... ... ... ... ... объектілерінен
атмосфераға түсетін азот қосылыстары негізінен NO және NO2 түрінде
берілген. ... ... азот ... күн ... ... оттегімен қарқынды түрде азот диоксидіне дейін қышқылданады.
Азот диоксидінің ары қарай түрлену кинетикасы оның ультракүлгін ... ... мен ... у ... ... азот ... атомарлық оттегін диссоцациялауы арқылы анықталады. Фотохимиялық у
түтін - бұл күн жарығы мен ... ... ... ... ... – NO және көмірсутектік қосылыстарның ... ... ... ... Басқа заттар (SO2), қатты бөлшектер у түтінге
қатыса алады, ... у ... ... ... ... ... ... тасымалдаушылары бола алмайды. Тұрақты метеорологиялық
жағдай у түтіннің дамуына ... ... ... ... атмосферада қалалық эмиссия орнығады.
• Реактиві бар ыдыс қақпағында түйісу және реакция ұзақтығына
арттыру;
• Шашырауына қарсы ... ... ... және ... ... ... күн ... тәуліктің қараңғы уақытында және реагент дисперсиясымен реакция
өнімінде тоқтатылады. Мәскеуде қалыпты ... ... у ... ... озон ... ... төмен. Бағалаулар
көрсеткендей, ауа массасының тасымалдануы және оның концентрациясы артуы
салдарынан ... азот ... мен ... ... ... қолайсыз әсер туады.
2.4 Адамдарға, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиянды ластаушылардың әсер
ету салдары
Тірі ағзаларға ... ... ... ... улы заттармен
ластануына байланысты: газдар (H2S, HF, O3, NO2, Cl2) ... ... ауыр ... қоспасы, органикалық емес тұздар, мұнай өнімдері,
көлік обьектілерінен пайда болған заттар. Химиялық заттардың ... ... ... ... ... мыс, ... ... күкірт қосылысы, пау.
Ауа мен судың ластануы адам ағзасына ... ... өтіп ... зат ... бұзылуына, жүйке жүйесінің нашарлауына, улануын
тудырады.
Өнеркәсіп–көлік ластаушылардың адам ағзасына қоршаған ортада ... ... ... ... ... ... баға
беру салдарына байланысты (электромагниттік толқындар, шу, техногендік
факторлар) жоғарыда көрсетілгендей ... орын ... ... ... ... ... ... орын ауыстыруы
заттың физико–химиялық мінездемесімен ағзаға биологиялық қажеттіліктерімен
анықталады. Азық–түлік тізбегінің орын ауыстыруы биоаккумулияция ... алып ... ... – белгілі бір мүшеде немесе
ұлпа түрінде шоғырлануын айтады. Биоконцентрация – азық–түлік ... орын ... ... әсерінен пайда болуын
айтады. Азық–түлік процесс тізбегінің барлық түйінінде ластаушы ... ... ... ... ... техногенді факторлардың іс–әрекеті
ең негізгі критикалық обьектілерінің бірі адам болып ... ... ... ... ... сияқты техногенді әсері жалпы
экожүйеге теңбе–тең әсер етеді. Яғни адам мен ... ... ... ... ... ... Ағзаның әсері ластаушы заттың мөлшеріне
тікелей байланысты, яғни ағза келіп ... ... ... кезде (ингаляция), тамақ пен сумен (перорольді) тер
арқылы абсорбциялануы сыртық сәулелену әсерінен болады. ... ... ... және перорольді жолдармен түсуін биохимиялық
әдіспен анықтайды. Жалпы адам ағзасының азық–түлік ... ... ... мен өте ... ... ... ... жолынан қарағанда,
ластаушы немесе басқа техногенді факторлардың әсер ету ... Кей ... ... белгілі бір дәрежеде төмен
болған жағдайда халық ... аса кері ... ... қоймайды.
Критикалық концентрациясына немесе мөлшеріне жеткен кезде ... ... ... ... ... ... түрленеді. Практикалық болуы
мүмкін мөлшерінің тіркелу эффектісінің ... ... ... ... дәрежесіне сәйкес соңғы ... ... ... лақтырыстардың концентрациясы болуы мүмкін
мөлшерге немесе одан жоғары ... ... ... ... ағзаның реакция қызметі болуы ... ... ... әсер
еткенде S тәрізді формада LD50 мөлшеріндегі және LC50 ... СО ... ... ... қан ... ... адам организмі реакциясының эффективтілігі төмендейді.
Жануарларға эксперимент жүргізу кезінде LD50 терминінде 50%–тік өлімділік
мөлшері (LS50 ... доза ... ... өлімділік концентрациясы)
болып қолданылады. өлімділік мөлшерінің сәйкесінше қатынасы саны ... ... ... ара–қатынасын анықтайды.
Қисық мөлшер эффектісі ағзаның ... ... ... мөлшеріне негізделеді. Болуы мүмкін мөлшерінің емес эффекті
ластаушының кез–келген концентрациясының ... бар ... ... емес аз химиялық немесе әсерімен пайда болады. Сонымен эффектілер
болуы мүмкін мөлшері және болуы мүмкін мөлшері емес болып ... ... ... емес әсер ... және ... эффекті жатады.
Адам тегінен мутогендер әсер етуінен болады немесе аз ... ... ... пайда болады. Мутогендер әсерінен мүмкіндік
мінезін алып жүреді. Кейбір ... бір ... ... ... ... ... мөлшері анықталған 0-жоғары өлімге бел
буатын тұқым қуалаушылық ... ... ... ... ... ... сәулеленудің үлкен мөлшері (сәуле ауруы әртүрлі ауырлық
дәрежеде, ет өсу ауруы) улы эффектілер ... ... ... ... болып табылады. Адам денсаулығының жағдайын кең спектрлі бұзылуы
концерогенді емес ген туады,улы эффектілердің ... ... ... ... молекулада, жасушада, ұлпада, ... ... ... ... ... ... аурулардың жиі
кездесетін түрлерінің бірі ... ... ... ... ... ... ауа ... кезде әсер етеді, өліммен ... ... ... ... бұл түрін жалпы улы
уландырғыштар деп ... түр ... ... ... емес ... ... мінездемелік қасиеті болып заттың қимыл
порогі болады. Болуы мүмкін мөлшері концентрацияның мәні ПДК–дан ... ... ... ... аз ... ... ластаушының
орнықтыру ПДК–сы қор коэффициент шамасынан үлкен болуы. Көпшілікте жаңадан
пайда болған өсу мен даму ... ... ... соң ... ... ... ... болады. Диогностикалық әсердің жағымсыз
эффектінің ластаушысымен уақыт ... ... деп ... бір ... ... рактың пайда болу арақатынасы кө
белгісіздікті тудырады, ластаушының жеке әудесу әсері ... ... ... ... жеке ... ... бар, ... жалпы кезде S
тәрізді форма түрінде ... ... ... ... жеке
реакциясының анықталуы тыныс және т.б бәрі ... ... ... ... ... ... етілген мәнін
экономикалық–техникалық мүмкіндіктермен бақылау және әдеттегідей порогтің
дәрежесімен төмен қойылатынын ескеру ... яғни ... аз ... ... ... қауіпсіздігіне кепіл беріледі. Пороксіз ластаушыларға ... ... ... Бұл ... концентрация шегі және шығарындылардың
орнығу әдістемесі ... ... ... ... ... яғни ең ... ... шығуын айтады.тәеуелділік
шамасының бағасының анықталуы ылғида қажет, ... ... ... ... әсер ... ... көбінесе ластаушылардың реакцияға
түсуі үшін уақыт қажет.
Сондықтан концентрациясы ғана емес ... ... де ... ... уақыт факторларының ескерілуі заттың максималды рұқсат
етілген концентрациясын ... ... ... ... ... ... мәні ... Максималды бір реттік, орташа тәулік,
орташа жылдық болады.
Қоршаған ортадағы көлік ластаушыларының әсер мінездемесінің екі типі
бар.
- спецификалық әсер (заттардың мөлшер ... ... ... емес ... ... ... мен белгі арқылы
анықталады.
Монаксид көміртегі–иісті газ, түссіз, дәмсіз, иіссіз, ... ... әсер ... ... ... тудырады. Өйткені ол ... ... ену ... О2 ... ... Демалуы тоқтаған кезде СО
гемоглабинмен байланысты дені сау адам қаны 50%–ке тазарып, әр 3-4сағатта
бөлінеді. Орталық жүйке жүйесіне СО–ның әсері ... ... ... ... ауруын тудырады. Бұл жағдайда көлік апаты көбейеді. Ауадағы
автомагистральдарда және соларға қатысты территорияларда азот оксиді, No
және NO2 ... ... NO ... газ) ... NO2 айналады, NO2–нің
улылығы NO–дан 7 есе жоғары. NO2 атмосферадағы концентрациясы әлеуетте
ескі ... ... ... 2-3 ... ... ... кем емес ... ауруын тудыратын концентрация бар
екені анықталды. Газ тәрізді төмен молекулярлы көмірсутектің уыттылығы
пайда ... ... ... адам ... эффори жағдайын тудырады,
ЖКА мүмкіндігін жоғарылатады. Полициклиникалық ароматты көмірсутектер
шығарындының ұстап тұратын ... ... ... ... ол ак
ауруларын тудыратын бензопирен C20H12 активтілігі жоғары болады.
Қаракүйе–құрамында ... газ ... ... ... жәй ... ... бетінің бір бөлігі концерогенді бір ... ... ... ... ... көрінетін автомобиль
шығарындысына жатады. Бөлшектің көлемі ... ... ... ... альвеол, трахея және бронхит ауруына ұшыратады. Күкірт
оксиді аз ұсталғанда (0,001%) тыныс жолдарын ... ... ... минут ішінде адам уланады, SO2 және CO қоспасы адам организимінде
генетикалық бұзылу әсеріне алып ... ... ... бас ... бұзылуына, тозуына, ақуыздың активті ферменттерінің төмендеуіне
алып келеді. ... ... ... нерв пен қан ... ... өзгертулер алып келеді. Тропосфера озонының шекті ... ... 3-4 ... ... ұзақ әсер еткенде тыныс
жолдарының өзгертулеріне әкеледі, мысалы, қартаю әсері. Тәжірибеде 2,6%
тері–рак ... ... ... жер беті көлемінде 150мың қосымша
көз көрмеу ауруына ұшырайды. УФ–Б сәулелену организмде иммунитеттік жүйесі
планктонда, шаяндарға немесе басқа ... ... өмір ... ұсақ
организмдерге зиянын тигізбейді.
Адам инфрадыбысты есту ... ... ... 2-5Гц ... ... ... ... 100-125дБ болғанда
құлақта дыбыс қысымы өзгерген ... ... ... ... ... ... жұту ... бас ауру сезіледі. Ал ... ... ... ... ... және ... тануға дейін
барады. 15-20 жиілігінде инфрадыбыс адамның шошу, қорқуына алып келеді.
Адамға вибрация тітіркендіргіш әсерін тигізеді. Дене мүшесінің ... ... ... ... ... ... және грунт
арқылы әсерін тигізген вибрация инженерлі ғимараттың ... ... емес ... алып келеді. Адам ағзасы электромагниттік ... ол ЭМП ... ... ... ... және ... ... денесінде жоғары жиілікті токтар пайда болады, ол ... алып ... және ... жұмыс істеуі бұзылады. ЭМП
энергиясымен ... ... ... үшін ... қуатына,
сәулелену уақытына, толқын ұзындығына байланысты. неғұрлым өріс қуаты
жоғары болса толқын ұзындығы қысқа. Сәулелену ... ұзақ ... ... көп ... ... ... ... болып екі түрге бөлінеді:
1. Аз қарқынды өрісте ... ... ... ... ... разряды қол тартылуы пайда
болады.
Кесте ─ 9 Автомобиль лақтырыстарының халық денсаулығына зиянды
әсерінің бағасын беру кестесі.
|Күткен денсаулығының ... |Ауа ... ... ... ... |1 |1 ... ... әсерінен денсаулық | | ... ... |2-3 |4-ке ... ... қозғалыстың көзге түсуі |4-7 |4-10 ... және ... емес | | ... өсуі | | ... және ... улану |8-10 |20-120 ... ... ауру |100 |120-200 |
| |500 ... ... ... жағдайындағы 2-4 ПДК көрсеткішіндегі өзгеріс
байқалады, ал мүшемен ... ... әдіс ... ... ... арасында ауру өсімі қадағаланбайды. ПДК>5 болғанда көруге ... ... ... су ... ... ... шалдығуға берген бағасы. Су қоймаларының ластану
дәрежесі жоғарылағандықтан, ... ... ... ... ... ... берілмейді.
Халық денсаулығының төмендеу көрсеткіші себеп ... ... ... ... ... ... мына формуламен анықталады:
Rп=mc/c0. (1)
Мұндағы Rп– болуы мүмкін мөлшері ластаушы ... ... ... ... ... ... теориялық және
ластану дәрежесі; m–пропорционалды коэффициент.
Адам ... ... ... ... әсер етуінен эффект
жоғарлап,не төмендейді,немесе әр ... ... ... ... ... ... ... мәселен
тудырады.Сондықтан әртүрлі факторлардың әсер ету эффектісіне бағасын
беру,синергетикалық эффектілердің қауіпсіз ... ... ... ... ... ... әртүрлі факторлардың кешенді баға
эффектісінің әсері ... ... ... ... ... ... жеке ... беру.
─ қауіпсіздік көзінің айналасында тәуелді өріс соғылуы
─ берілген ауданға соғылғанына интегралды өріс тәуекел болады
─ зерттеудегі факторлардың шынайы және ... ... баға ... ластаушылардың құраушысы өсімдікке әртүрлі әсерін тигізеді.
Кесте ─ 10 Ластаушының құрамдас бөлігінің өсімдікке әсері
|Зиянды заттар | ... ... газ ... қызылтым сары және ақ дақтары бар ... |Ақ сары ... ... ... |
| ... ... қара ... (жоғары |
| ... ... ... ... |
| Озон ... ... кішірейуі,салмағының |
| ... ақ дақ бар ... ... ергежейлілігі,жапырағы кішкентай ұштары |
| ... ... ... ... ... ... жағдайы кенеттен нашарлай
бастады.Озон өсімдіктерге сіңу арқылы жасушаларын ... ... өсу ... ... келтіреді.Озон концентрациясы жоғарлаған
сайын резеңкенің ... ... ... ... ... алып ... ... газы өсімдіктік фотосинтезіне
кері әсер ете отырып (SO20,9 мл>м3) ,5-10 күнде емен қалқаншалары сарғайып
ерте түсе бастайды.
Атмосфералық ... ... ... ... кезде қышқыл бөлініп металдар тотығуына жол беріп,
өсімдіктердің жойылуына,сонымен ... су ... ... ... ... ... немесе құруына азот
циклінің тізбегі үзіледі.
Электр өрісінің қуаттылығы Е=20-50кв/м 1-2 cағаттан соң
қада/ғаланған өсімдік жапырағы ағарып,өліп бастайды ... ... ... ластаушыларының әсерінен жалпы
экожүйесінің түрлену процесін ... бір ... ... соң ... түрінде көруге болады.
1.Сезімтал түрлерінің түсуі экосистеманың ... ... ... ... ... құру ... ... санитарлы жағдайы
төмендеуі тіркеледі, ағаштар қоры мен ... ... ... өзгеруі (орманның әртүрлі шөптері) әкеледі.
Топырақтан пайда болған микроағзалар процесі ... ... ... аз көбейеді. әртүрлі эпифитті қыналардың молдығы азаяды,
параметрлері өзгереді. Маида сүтқоректілер мен халық параметрі ... ... ... ... ... Ағаш ... сарғайған және
құрыған қоры мен толымдылығының азаюының ... Шөп ... ... жоқ деп санауға болады. Жоғарғы топырақ гаризонттарында қышқылданудың
шоғырланған, оларда алмасқан кальций және магнийшығады. Эрозия ... ... ... ... ... ... ірі ... кездеспейді.Жапырақ түсуі
құрылымсыздығының жыламдығының ... , бұл ... ... ... ... ... бас жағында ғана қыналы қабат сақталады.
Ірі орман құс түрлерінің жойылуы , құстардың шоғырлану тығыздығы азаяды.
Синантропты түрдің ... ... ашық ... ету ... ... келуінің байқалуы.
4. Экосистеманың толық бұзылу кезеңі. Ағаш белдеу толығымен
жойылады, ... ... және ... түрлері ғана қалады. Екі–үш жалпы
дәнді шөп ... ... ... қырықбуын кездеседі. Бір
түрдегі мүктік беттігінің төмендеуі жаңа түспені көміп тастау қына
беттігінің ... ... ... ... гаризонтының жойылып
кетуі топырақ жәндіктерін жоғалтады. Топырақтың биологиялық активтілігі 0-
ге дейін түседі. Құс және майда сүтқоректілер өз ... ... ... ... ... участіктерінің қоныс аударып келгендердің
арқасында өмір ... ... ... ... ... алуы , табиғи
сукцессия жолына қарама–қарсы және ... ... ... мінезделеді.
техногенді шөл зонасында экосистема жағдайы демутационды сукцессияның
қауымдастық ... ... ... өнімділіктің түсуі мен
құрылымының қарапайымдылығы,биоген алмасу ... ... ... және ... ... тежеліп олардың арасындағы
баланс бұзылады. Құрылымдық элементтердің толық қатары жойылады. Соңғы екі
кезеңнің поталогиясы мен ... өтуі ... ... бастапқы
қалпына келу жағдайын жоғалтады. Экожүйенің реакцияларындағы порогтың бар
болуы және экожүйенің тұрақтылық феноумені өздігінен ... ... ... ... ... ... ... жүктеме мән
экожүйесінің тұрақтылығының қоры бағаланады және ол ұрықсат ... әсер ету ... ... ... адам ағзағасына әсері
Автотранспорт шығарындыларымен атмосфераның жоғары деңгейде ластануы
тұрғын халықтың денсаулығына күшті кері әсерін тигізеді. Мәскеуде үлкен
автомагистраль ... ... ... ... 95% нен ... ... жоғары тыныс жолдары мен көздің ... ... ... ... ... үшін ... шығарындылары
концерогенді заттар: бензол, формальдегид және бенз(а)пирен үлкен қауіп
тудырады. Бұл заттармен ластанған ауа ... ... ... мен көміртегі
оксидіне қарағанда) осында тұратын 15 млн адамның денсаулығын жоғалтудың
қауіпі бар зона тудырады.
Аэротехногенді ластаушылардың бірінші әсерін өсімдіктер қабыылдайды,
содан ... ... ... ... ... көпшілігі жануарлар арқылы
адам ағзасына зиянын тигізеді.
5 сурет ─ адам ағзасына уытты заттардың түсу сызбасы көрсетілген.
5 ... ... ... ... адам ағзасына уытты заттардың түсу
жолдары.
Автотранспорт шығарындыларының барлық газ тәрізді ... ... ... ... және ... жалпы зат алмасуы үшін улы. ... 0,01% ... ... ... ... ... ауыр улануына, көміртекті және фосфорлы алмасудың бұзылуына, ал
көмірқышқыл газының қан гемоглабиніне түсуі жүрек – қан ... ... ... ... ... адам ағзасының белсенді орталықтарының
тежелуіне, адам өліміне алып келетін, ағзадағы қышқылдану ... алып ... қан ... ... алп ... ... 0,01% жуық ... СО концентрациясы созылмалы улануды тадырады.
Ол бас ауруы, құлақ шуылы, тыныс алудың қиындауы, жалпы ... ... ... ... ... мен көңіл аударудың
нашарлауына алып келеді. Автокөлік құралдары шығарған, жаяу ... ... 95% ... улы газ.5 ─ сурет. Адам ағзасына СО әсері 0,001
– 0,002% концентрациялы азот ... адам үшін өте ... ... ... азот ... ... ... қан гемоглабинімен
метгемоглабин түзе отырып оңай қосылысқа түседі. Азот оксиді тыныс жолдары
мен көздің шырышты ... ... ... қан ... ... ... ... отырып, паталогиялық мазасыздық күй тудырады.
Азот оксиді көмірсутегімен қосылыса отырып улы натроолефиндер түзеді.
Бенз(а)пирен – шығарылған газдағы ... ... бірі ... концерогенді қасиетке ие. Бірқатар ароматты көмірсутектері өте
күшті улы қасиетке ие, мысалы, бензол. Олар қан ... ... ... бұлшық ет жүйесіне әсер етеді. Көмірсутегі тері, өкпе және асқазан
рагын тудырады және балаларда демікпе ауруының ... әсер ... ... қан ... ... әсер ... көміртегінің
алмасуын бұзады. Күкірт оксидінің аздаған мөлшерімен улану бас ... ... ... ... созылмалы бронхит және
коньюктивит тудырады.
Қорғасын – автомобильден шыққан газ құрамына кіретін ауыр металлдар
ішіндегі ... ... Ол қан ... және ... ... – жүйесіне кері
әсер етеді. Қорғасынның енуі нәтижесінде қандағы эритроцит ... ... мен ... ... бас ауруы пайда болып, қан қысымы
артады, зат алмасу ... ... 1мк аз ... ... ... оңай
еніп кетеді, одан үлкендері мұрын жолдары мен өңеште тұрып қалады. Адам
тыныс алғанда 50% жуық ... ... ... ... өздігінен тазарту метеорологиялық факторларынан басқа
автомобиль транспортының зиянды шығарындыларының компоненттері нәтижесінде
жаңа зиянды заттар (екінші текті атмосфералық ластаушылар) ... ... ... ... ... ... Ластаушылар ауа
атмосферасы компоненттерімен физикалық, химиялық және ... ... ... ... ... ... әсер ету сипаты
бойынша немесе химиялық құрылысы мен қасиетіне байланысты топтарға жіктеле
алады:
1) уытты емес ... ... ... сутегі, су буы және көміртегі
газы, ... ... ... ... ... ... ... көміртегі моноксиді, оның болуы бензинді двигательдердіңшығаруына
тән;
3) азот оксиді (98% NO, 2%NO2), атмосферада болуына ... ... ... ... ... ... ароматтық қосылыстар);
5) альдегидтер;
6) қара күйе;
7) қорғасын қосылысы;
8) күкіртті ангидрид.
Атмосфераның ластану әсеріне халықтың ... ... ... ... ... оның ... ... жалпы күйіне,
жынысына, жасына, тамақтануына, температура мен ылғалдылыққа және ... ... ... ... ... ... темекі
шегетіндер,созылмалы бронхитпен, астмамен ауыратындар әлсіздеу болып
келеді. ... ауа ... және оның ... шығарындыларымен
ластануы ерекше көңіл бөлетін мәселелердің бірі болып келеді. Оны Мәскеуді
мысалға ала отырып байқауға болады.1982ж атмосфераның ластануына ... ... ... ... 69% ... 1990ж – 74,6%6 ал, 1993ж –
79,6%. Тікелей әсер ету ... ... ... ... сөзсіз
бірінші орын алады, себебі ауа – ағзаның үздіксіз ... ... ... ... алу ... ... ... ластаушылардың әсерінен қорғайтын
бірқатар механизмге ие. Адам ... ... ... ... ... Тыныс алу трактысының жоғары жоғары ... ... ... ұсақ ... ұстап қалып, бірқатар газды ластаушыларды
ерітіп жібереді. Түшкіру және жөтелу механизмі ... ауа ... ... ... ... ... табиғи қорғаныс
қабықшасынан өкпеге өтіп кетуге қабілетті болғандықтан адам ... ... ... ... ... жөтел, демікпе тудырып, өкпе
ұлпасын жарақаттап, иммундық жүйені әлсіретеді.
Өлшенген бөлшектер. Өлшемі 0,01 ден 100мкм – дейінгі шаң ... ... ... 100мкм ден артығы тез қонатын, 5 мкм ─ден артығы
қонбайтын. Бірінші типтегі бөлшектер ... ... олар жер ... ... ... алу ... тез ... Екінші типтегі бөлшектер
өкпеге барып бірақ қонады. Оның ішінде көміртегі, көмірсутек,парадин,
ароматты заттар,мышьяк,сынап және т.б. ... ... ... енуі ... рак, ... ... ... аурулары, астма,
бронхит, өкпе эмфиземасы жиілейді. ... ... ... ... 150 – 200 мкт/м3 концентрациясынан басталады.
Тыныс жолдарына қара күйенің ... ... ... ... ... ... ... өлшемі 0,5.....2 мкм), көру нашарлайды,
сонымен қатар қара күйе адам ағзасына қауіпті өте күшті концерогенді ... өз ... ... ... газдағы қаракүйе
мөлшері 0,8г/м3 құрайды.
Күкіртті ангидрид. Жоғарғы тыныс ... ... ... әсер ... ... ... 500мкт/м3 бастап асқыну
басталады, 200мкт/м3 астматиктерде талманың артуын тудырады.
Азот ... және ... ... ... ... дизельді двигательдердің жұмыс процесінің жанама өнімдері. Өкпе және
көру мүшелеріне әсер етеді. 150мкт/м3 ұзақ әсер еткенде тыныс алу ... Азот ... көз бен ... ... ... ... ... азот оксиді осы жерде орналасқан ылғалмен әсерлеседі.
Азот оксиді озон ... ... ... ... Азот ... көміртегі оксидіне қарағанда 10 есе көп. Азот оксиді наркотик
сияқты әсер етеді. ... азот ... ... – 0,1мг/м3.
Озон. Күн радиациясы әсерінен азот ... мен ... ... фотохимиялық у түтін тудырады (озон).
Табиғаттағы озонның ая (фон) концентрациясы 20-40 мкт/м3 200мкт/м3
болғанда адам ... ... ... ... ... жануы кезінде
ауа жеткіліксіз болғанда, автомобиль ... ... ... ... СО ... Тыныс алғанда ауа арқылы (СО) гемоглабинмен
(Hb) қосылып қанға түседі, қанның, сонымен қатар бұлшық ет, ми, ... ... ... ... 20-40 ... ... 1
сағ уақыт ішінде қандағы (HbСО) гемоглабинмен көміртегі оксиді қосылысы 2-
3% артады, ол көрудің, кеңістікте ... мен ... ... ... СО жүйке жүйесінің бұзылуын, бас ауруы, арықтау, жүрек айну
тудырады. А.Н. ... ... ... орта ... және адам ... диспансерлік зерттеулері 3-6 шектеулі рауалы концентрациялы
көміртек момноксиді және 2 – 3 ... ... ... ... бар ... ұзақ ... бойы тыныс алу жас бала ағзасында бірқатар
қарсы реакция береді.Автомобиль шығарындылармен ... ауа ... ... ... пен ... ... ... тітіркендіргіш әсер етеді.Ол ішкі ... ... ... ... ... ... деңгейінде радиация әсеріне ұқсас,жасушалық зақымданудың
тізбекті радиациясын түзеді.Көмірсутегіжағымсыз иіске ие,көз бен мұрынды
тітіркендіреді және ... мен ... үшін өте ... ... ... улы ... сипаттамасы
Автокөлік шығаратын улы газдар – шамамен 200 заттың қосындысын
құрайды. Іштен жану ... ...... мен ... – негізінен көміртегіден тұрады. Ол толығымен жанғанда СО2, су
және жылу шығарылады.
С8Н18 + 12,5 О2 + 47 N2 → 8 СО2 + Н2О + 47 N2 + SО 62 кДЖ ... ... ... бітуін қамтамасыз теу үшін шамамен 1:15
(жалпы бөлшектік) бензин мен ауаның стехиометриялық арақатынасы керек. ... ... ... ... ... ... Бірақ
қозғалтқыш цилиндрінде жану процесі қалаған жағдайларда болмайтындықтан,
максималды қуатқа тек ... ... ... ғана ... бұл ... ... және көмірсутегінің пайдаланған газдың
құрамында болуына алып ... ... ... мен ... ... жұмыс
істеп тұрған қозғалтқыш пайдаланып шығарған газда орташа есеппен 2,7%
сутегі тотығы ... ... ... төмендегенде, шығарылған
газдағы СО құрамы 3,9%, ал ақырын жүргенде 6,9% дейін көбееді.
Сутегі ... ... ... газ және ... да ... ... ауадан ауыр, сондықтан оның бәрі жер бетінде жиналып қалады.
Азот тотығының пайда болуы азот пен ... ... ... ... ... – қатынаста өтеді. Цилиндрлердегі
температура ... ... ... ... ... азот ... пайда
болу реакциясының жылдамдығы өте үлкен және одан да жоғары болуы мүмкін.
Дизельді қозғалтқыштың шығарған газдарының өзіне тән ... мен ... Қара ... ... ... 0,1 – 0,3 мкм сутегі бөлшектерінен
тұрады. Олар шала жанудың нәтижесі болып табылады және жанармайдың қайта
өндірілуі жеткіліксіз ... ... ... ... ... түтін шығу азаяды.
Дизельді қозғалтқыштардың жұмысынан пайда болатын жағымсыз ... ... мен ... ... ... бар ... себепші
болады.
Шығарылған газдарда, сонымен қатар, ащы иісті және тітіркендіргіш
әрекетті альдегидтер де бар. ... ... мен ... ... ... ... өте ... қозғалтқышындағы жанармайдың шала жануының ... ... ... ... бар қара ... ... техникалық ақауы пайда болғанда да және жүргізуші қозғалтқыш
жұмысын «бай қосынды» аталатын қосындыны алу ... ... қара күйе мен ... ... көп ... ... жағдайларда
машинаның артынан көпцикликалық көмірсутегілі және, жеке айтқанда, «бенз
(а) пиренді» ... ... ... ... ... ... ... аса қауіпті бөлігінің бірі болып
қорғасын қоспалары есептеледі, олар ... ... ... ... ... ... 1 л бензинда 1 г қорғасын ... ... ... ... ... қоспалары түрінде шығады. Дизельді автокөлік
шығарған газдарда қорғасын жоқ.
Зиянды компоненттердің ... ... мен күйе бар, ... ... ... бар ... жиналған қатты
шығарулар қажет.
Автокөліктің әртүрлі жанармайы жанғанда шыққан зиянды зиянды
заттардың ... және ... ... ... 11 – ...... ... жанармайдың бір тоннасын жаққандағы
ластаушы заттардың шығуының тоннаға шаққандағы сыбағалы ... ... отын түрі |
| | ... зат | |
| ... ... ... | ... ... |ған |
| | | | ... |
| | | | |газ |
| ... ... | | | |
| ... | | | | ... ... |0,42 |0,047 |0,42 |0,090 ... |0,046 |0,019 |0,019 |0,046 |0,021 ... |0,0012 |0,0012 |0,0034 |0,0012 |0,0019 ... |0,0011 |0,0011 |0,0092 |0,0011 |- ... ... |0,1∙10-6 |0,14∙10-6 |0,1∙10-6 ... ... ... |0,027 |0,027 |0,033 |0,027 |0,016 ... ... |0,002 |0,002 |0,010 |0,002 |0,0002 ... |- ... |- |- |- ... | | | | | |
1. ... ... ... заттардың ауаға шығуын төмендету
Автокөлік дамыған сайын қалалардың ауалық ортасының жағдайы күрт
нашарлауда, сонымен қатар әлемдік автокөлік ... ... ... ... ... эканомикасы дамыған елдердің бәрінде автокөлік
лақтырыстарының, анализ ... ... ... ... қою ... сәйкесінше CO, SO2, NO2 лақтырысының ... көзі ... ... ... ... яғни ... ... мәні техника–технологиялық ерекшелігі шығу көзінің ерекшелігімен
тікелей шығады.
Жалпы нормалау зиянды заттармен ... ... ... байланысты: шығу көзінің мінездемелік ... ... ... ... ... мен ... эксплуациялау дәрежесінен тозу және сапасынан қолданылған
отын түріне және т.б. байланысты. Cонымен қатар ... ... ... ... от және басқа факторлар әсері США, Батыс
Еуропа, басқа елдерде ... бір ... әр ... ... ... ... меншіктік мәнінің системалық бөлінуіне алып келеді.
Бірінші әлемдегі стандарт 1959жылы Калифорния штатында СО–көміртегі
оксидтік, CHx – көміртегідегі ... ... ... қозғалтқышындағы
жеңіл автокөлігінен зерттеліп қойылады. Стандартты қою мақсаты боп ”халық
денсаулығын сақтауға ... ... ... зиянды заттардың
максималды ұрықсатетілген нормасы” болуы үшін қабылданылады. 1970 жылы
ұлттық стандарттар қабылданып алынды, ... ... ... мына
ластағыштар: CO, O2, CHx, NOx, өлшенген заттектер және ... Сол ... ... ... лақтырысының құрамдағы CO, CHx,
Ox, көрсеткіштері кезең бойынша азая ... ... ... ... стандартынан басқа АҚШ–та бензин және ... жүк ... ... шығатын зиянды заттардың
улылығына байланысты стандарттар шығарылған. ... ... ... бір жетістіктерге жеткен ол авто ... ... ... ... ... ... ... жеңіл автокөліктері
улы заттарға ӨГ 1966 жылы бірінші стандарт өндірілген. 1972 жылы барлық
автомобильдерде 4,5% сонымен ... ... ... ... ... ... қышқылына, көміртегі қышқылына өлшенген заттектеріне
қойылды, олар кейінірек мыс және азот ... ... 1975 жылы СО ... ... ... және CHx ... CHx=0.39 г/км) ... нормалар еңгізілді. Атмосфераға
автомабиль лақтырысының улылығының мәнінін азаю әдістерінің бірі және
негізгісі ... ... ... ... ... ... пайда
болу себебі автокөлік өңделген газдардың ... ... ... болады. АҚШ–та біріншіден автокөлік құрамының толық массасы
3,5т–дан ... №19) 1970 және 1982 жылы ... ... Осы ... да ... шығарындылары моноксид көміртегі мен көмірсутектеріне
байланысты.
Ереженің өзі ... ... ... ... Оның ... ... ... кеңейтіле көрсетілген, шекті рауалды норма
шығарындысының ... ... ... жағдайында сынау циклі
жақындатылған автокөліктің жүріп өткен жолы регламенттеледі және ол ... ... ... ... нормаларға сәйкес келу керек, автокөлік
өндірісі техникасының ... ... ... мен ... ... әдісінің статистикасын еңгізуін айтамыз.
Қазіргі уақытта негізгі автокөлік саны, ... ... ... олар ... ... ... ... басты түрі этилденбеген бензин және газ енуінің басталуы
болып табылады. Көптеген мемлекеттерде салық саясаты жүргізіледі.
Экономикасы ... ... ... ... ... ШРШ және т.б.) ... тиімділігі меншікті нормативпен орындалады.
Экологиялық ластау обьектілерінің жоғары қойылған міндеттерімен пайдалану
технологиясымен ... ... даму ... ... ... жоғарланған сайын өндірістік қондырғылардың және
транспорттың ... ... ... ең ... ... лақтырыстарының меншікті мәні болып саналады. Ластанудың шығу
көзі әртүрлі болжамға ... ... ... ... ... (қажетті қолданылған ауа), ПЗА, АЛП (атмосфераның ластану ... ... ... және жалпылама түрінің енуін бастайды, содан кейін
бірінен соң бірін қолданады.
2.5.2 Автокөлік жұмысы кезіндегі зиянды заттардың ... ... ... ... ... әртүрлі: қозғалтқыш ақаулары,
қоректендіру немесе оталдыру ... ... ... істемеуі. Егер
автоқозғалтқыштар дұрыс қызмет етсе, зиянды заттардың ауаны ластауы 3 – 5
есе азаяды.
Автокөліктің газ ... ... ... ... ... ... маңызды тәсілі - автокөлік шығаратын ... ... ... ... ... ... ... әсерінен
қорғау шараларын орындауға бақылау ... ... ... (МАЦ) ... ... ... ... бойынша тиімді шаралардың бірі
автокөліктің зиянды газдар шығаруын мемлекеттік нормалау болды. Бізде
автокөлік пен ... ... ... ... ... нормаларына екі түрлі стандарт бар. Бірінші түрі – ... ол ... ... , яғни ... ... ... түрі – шығарушы зауыттардағы қабылдау және ... ... ... от ... 400 – ден 3500 кг – ға дейін ... ... жүк ... мен ... шығарған газдарының
улылығын тексеруді алдын ─ ала ... жаңа ... ... салалық стандарттары қарайды.
«Таза ауаны сақтау Заңды бұзғаны үшін ... ... ... ... ластайтын заттар құрамы және де жұмыс кезінде
шығаратын шу ... ... ... ... пен ... ... пайдалануға берген заңды тұлғалар мен ... ... ... ─ ала ... Автокөлік шығарған
газдардағы улы заттар құрамын өлшейтін нормативті газанаизаторлар
жасалған. ... ... ... істейтін автокөліктің улы заттарды
жалпы шығаруы бензинді қозғалтқышты машиналардан аз.
Сұйытылған газбен қатар қазіргі ... ... ... ... беретін тығыздалған газ да қолданылады. Сұйытылған және
тығыздалған газбен істейтін автокөліктердің өндірісі ... ... ... автокөлікті дизельді қозғалтқышқа көшіру ауаға
зиянды заттарды шығаруды азайтады. Дизель шығарған ... ... ... ... қатар дизельді жанармай тетраэтил қорғасыннан ауа, ... ... ... ... ... ... жанатын
бензиндегі актан санын көбейту үшін қолданатын қосымша дизель карбюраторлы
қозғалтқыштан 20 - 30% ... жану ... ... ... ... ... жетілдіргенде едәуір дәрежеде
төмендетеді. Сутегі тотығының ... ауа – ... ... ... (15:1) ... ... ... кезінде, газ
шығару жоғары температурада болса және қозғалтқышты жетілдіргенде
минималды ... ... ... ауа мен ... ... ... от алуы кешеуілдегенде ауаның және ... ... ... ... ... жану камерасының қабырғаларының
аз көлемінде, газ шығарудың жоғары ... ... NО – ң ... ... үшін ауа мен ... байытылған
(17:1) қосындысы, кеш алдыру, сіңіретін ауаның
температурасы мен мұздатқыш температурасының төмендеуін, жану ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. От
алдыруды реттеу арқылы көмірсутегінің шығуын төмендетуге болады.
Автокөліктің ... ... ... ... ... ... оның жеке ... мен жабдықтарын
жетілдіру іштен жану қозғалтқышы ... ... үшін ... ... ... ... ... пайдалану, айналым қосындысы мен
өндірілген ... ... ... ... улы ... ... ... ауаның жіберідуін қадағалап ... ... ... де тұрақты бүркүді қамтамасыз етіп тұратын
қондырғы жасап шығарды.
Электронды ... ... және ... ... есебінен автокөліктердің жанармай шығындауының
одан әрі төмендету жұмыстары жалғасып ... ... ... ... ... ... химиялық
тазалаудың мақсаты көмірсутегі мен көміртегі тотығын артық ... және азот ... мен NО ... ... ... оны
молекулярлы азотқа дейін ажырату.
Бұл реакциялар термикалы және катализді тотықтандыру жағдайларында
орындалуы мүмкін.
Термототықтандыру реакциялары
Мұндай жүйелерге тән ерекшелік – ... ... жану ... ... ... артық ауа қосу болып табылады. Бұл қозғалтқыштағы
ауа жанармай қарым – ... әсер ... ... жану. Шығарылған
газдар қысымы жоғары ... ... ... ... ... ... ауа ауа жіберетін піспек қажет. Термототықтандыру арнайы
термототықтандырушы реакторда өтеді, оны ... ... ... қымбат материалдар керек.
Бейтараптандырғыштар
Қазіргі уақытта автокөліктерді жабдықтауға болатын және ... ... ... ... ... ... ...
бейтараптандырғыштарға көп назар аударылып жүр.
Жану өнімдерін катализдік өзгерту тәсілі ... ... ... ... улы ... ... ... толық жанбаған автокөліктен шыққан газдағы өнімдер ... ... ... ... ... 2 ден 5 ... дейін бетіне асыл металл –
платина, палладий, т.б. қоспалары бар ... ... ... түйіршіктер
немесе осы сияқты белсенді үсті бар ұя типтес қыш ... ... ... конструкциясы өте қарапайым. Ішіне түйіршіктер немесе
қыш шығыр толтырылған реакторлық камера газға арналған бөлімдері бар темір
қапқа салынған. Бейтараптандырғышты газ ... ... ... де, ... ... ... ... тазаланып шығады. Сонымен қатар, бұл жабдық шуды
басқыш қызметін атқарады. Бірақ қымбат қондырғылар үшін оның бағасы ... ... ... ... мен ... катализдік тотықтануы.Автокөлік шығарған
газдарды тазартқанда катализатор температурасының үлкен ауытқулары мен газ
құрамына шыдауы керек. Осыған байланысты ұзақ ... ... ... ... да ... бір уақыттан кейін бүрленуіне байланысты өз жұмысын
тоқтатады.
Катализатордың негізгі қасиеттері мынадай:
а) түйісудің үлкен беті, ол ... ... ... ... ал ... ... ... тереңге тез жетуіне қамтамасыз етуі
керек; бұл ... ... ... ... ... белсенді затты
ұсақтап кеуекті инертті таратушыға түсіру арқылы қол жеткізеді;
б) шығатын газдардың жоғары температурасына ... ... ... ... ... өте ... сондықтан
катализатор температурасы қолайлыдан жоғары болу керек ... ... 6000С ... ... ... ... тұздарымен улануға қарсылық.
Макробөлшектер (күйе, түтін) катализатор белсенділігін төмендетуі мүмкін.
г) үйкеліске ... егер ... мен ... ... түйісуін
ұстап тұру керек болса, әсіресе маңызды параметр.
Әдетте катализаторды қыш материалдар негізінде ... ... жиі ... ... ... ... абразивті ағысының
әсерінен бүлінеді. Материалға жасалған әсер ... ... ... ... үшін ... ... ... өңдеу жолымен
төмендетеді.
Осы катализаторларды еске алса, ... ... ... ... ... жүзеге асырылады.
Қазіргі кезде бензин қозғалтқышты автокөлік қоршаған ортаны
ластайтын негізгі факторлардың бірі болғанда, ... ... ...
электромобильді жасау идеясына бет бұрды. Кейбір елдерде олардың топтама
өндірістері басталып та кетті. ... ... ... ... – 452 - МИ) ... ... ... токтағы электроқозғалыс
жүйесімен және ішіне салынған қуатты ... ... ...... ... батареяларды тікелей қалалық электр
желісінен зарядтауға мүмкіндік береді. Зарядты қондырғы жеңіл және ... ... ... ... қол ... ... ... жабдықталған.
Қоршаған ортаны қорғау мүддесі автокөлікті ,әсіресе ірі қалаларда
электртартқыш лайықты деп санайды. ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып, әдеттегі автокөліктерге
бәсекелес электромобильдерді пайдалануға беру ... ... ... ... ірі масштабтағы ұлттық бағдарлама 1971 ... Ең ... ... ең ... ... жүру қоры 40
км\сағ 200-500км диапозонында, ең жоғары жылдамдығы 60-10км/сағ.
Автокөлік жүргізу жүйесі автомобиль тоқтағанда және ... улы ... ... есе көп ... ... ... ... көше
қозғалысының реттеудің шеңберлі жүйесі қарастырылады, бұл автокөліктің көп
шоғырланып тоқтап қалуын сиретеді. Қала сыртында ... ... ... шаралары ауаны ластаудан қорғауда ... ... ... зор, олар адам жүрген жерде шығарылған
газдың жиналуын төмендетуге бағытталған. Олар ... ... ... ... ... Тұрғын үйлерді келесі принциппен
салу: жол қасында – төмен қабатты үйлер, одан кейін биік, ал ... ... ... ... машиналар жүретін бөлігінен салынуы керек.
Жолдың машиналар жүретін бөлігінен 3-4 және одан да көп ... ... ... ... ... ... ... көпірлерін,
айналмалы жолдар салу, жердің астындағы аумақты автотұрақ пен гараждарға
пайдалануға берудің де маңызы зор.
2.5.3 Cу пайдалану және ... су ... ... транспортының біріккен региондық су пайдалануы
тазартылмаған суды 2005 жыл ... ... база ... ... ... есеп жолы мен су ... нормасы мен
жұмыстың басқа көрсеткіштерін біріктіреді. Барлық автокөлік кәсіпорындары
2005 жылға дейіңгі бағдарламаларын дайындайды. Берілген және ... ... ... бөлеміз.Су пайдалану және тазартылмаған
судың төгіндісі келесі формуламен анықталады.
1 Су пайдаланудың жалпы ... ... ... ... ... ... су пайдалану көлемі, м3;
Vобщ.гр.─ жүк машиналардың су пайдалану көлемі;
Vобщ.л.─ жеңіл машиналардың су ... ... ... ... су ... ... туралау коэффиценті, су пайдалану өнеркәсібінің қуаттылығының
әсері мен тіркеу ... ... ... Vт.гр + ... Vт.гр ─ су ... жүк ... техникалық суы;
Vп.гр ─ су құбырындағы ішетін судың жүк ... ... = Hт.гр · ... · R · ... =
Мұндағы, Hт.гр─ бір жүк машинаның техникалық су пайдалану нормасы;
αв.гр.─ жүк машинасының шығарылған сызық коэффиценті;
R─ жүк машиналардың жұмыс істеген күні;
Vп.гр = ... · Агр · ... ... ... ─ жүк ... ... су ... машиналарымен бірге жеңіл машиналар мен автобустар су пайдалану
көлемі.
2. Айналмалы судың жалпы көлемі:
Vайн.жал= (Vайн.жал. + Vайн.жең + ... жүк ... ... су ... ... ... ... су көлемі;
Vайн.авт─ автобустардың айналмалы су көлемі;
Vайн.жал =Найн.жүк.· Асп.жүк.· R
(1.1.5)
Vайн.жал =
Мұндағы, Найн.жүк. ─ 1 жүк ... ... ... ... ... Шығарынды ақаба судың көлемі:
Vақа.жал. = (Vақа.жүк.+ Vақа.жең. + Vақа.авт.)· к1· к2
(1.1.6)
Vайн.жал =
Vақа.жүк = Нақа.жүк.· Асп.жүк. ·R
(1.1.7)
Vақа.жүк ... ... ─ 1 жүк ... тазартылмаған судың жіберілген
шығарынды нормасы;
Айналмалы су мен ақаба су көлемінің шығарындысының көлемі ... ... ... сол ... есептеледі.
Көлік жөндеу өнеркәсібінің есебі мына формуламен шығарылады.
1 Cу пайдаланудың ... ... ... жалпы су пайдалану ремонт көлемі;
Vк.р.авт. ─ жүк машиналары;
Vк.р.жүк.─ автобустар;
Vк.р.теж. ─ тежеуіштер;
Vк.р.бас.агре.─ басқа агрегаттардың ремонт кезіндегі ... ... ... Hк.р.гр.+Aк.р.гр
(1.1.9)
Hк.р.гр.─ жүк машинасының су пайдалану нормасы;
Aк.р.гр ─ ... ... ... ... ... ... қорғау.
3 ЭКОНОМИКАЛЫҚ БӨЛІМ
3.1 Көліктен шыққан зиянды шығарындылардың кәсіпорнындағы ... ... ... ... ... ... методикалық
көрсеткіш есебі
i n
π ... 10-6 ∑ ∑ mrjiк Zriк ∏ ... Мjτ ─ ... ... сондағы j ─ барлық автокөліктердің
зиянды шығарындыларының барлық автомобильдің жылдық көрсеткіші r, т.
I ─ ... ... саны (жүк ... автобустар, жеңіл
және т.б).
к ─ автомобиль тежеуіштерінің қаралатын көлемінің түрі ... ... ... ... ...... ... ондағы j ─ автомобильдің зиянды
шығарындылар, i ─ тежеуіш тобы , ... ... ... ...... ... жол суммасы.
n r
∏ Rjiк ─ ... ... ...... ... емес ... ... ондағы j ─
автомобильдің зиянды заттары.
mrjiк көрсеткіші ерекше құралған автомобильден ... ... ... ... ... өнеркәсіптегі қозғалыс жүйесі
гродоқұрлыстық жобаланған және т.б факторлары. Бұл көрсеткіш табиғи ... ... ... деңгейіне тәуелді емес.
Есептеу кезінде көрсеткіш екі коэффицент қаралады, ондағы
орташа парктің жолы коэффиценттің әсері ... (Кв) әсер ... ... ... күзет бірігуінен (өнеркәсіп) бұл көрсеткіштердің төмендеуіне
бағытталған.
Бүтін нормативтері ... ... ... ... ... заттар кезеңі кезіндегі коэффиценттер мағанасы Кв және Кт.
Автокөліктен атмосфераға шығарылған зиянды ... ... ... ... кезеңіне құралған түріне шыққан
орташа тәуіліктік күткен жол жүруі және шығу ... ... ... ... ... есебі және табиғат ... ... ... ... болады.
1 Жоспарланған жылына түрлі типті қозғалтқышпен автокөлік топтарының
өндірілген газдың зиянды компаненттерінің барлық шығарындылардың ... (1.1.1) [14] mjiкτ және Ziкτ ... ... жылдың жобалық
баға беру ( mjiкτ кесте 1.1.1) [14] ... ал КВ және КТ ... ... ... 1.1.2) [14] алынады.
2 сәйкесінше есеп жүргізіледі, бірақ Кв және Кт ... ... ... ... ([]кесте 1.1.1) [14] берілген
мақсаттың нормативті коэффиценті орнына қойылады.
3 және әр ... ... ... ... - ... екі ... барысынан шыққандай
атмосфералық ауаның автокөліктердің әсерінің азайуына табиғатты қорғау ... ... ... ... ... 350 бензинді қозғалтқышымен істейтін
жүк тасымалдағыш ... ... ... ... ... ... 2000 жылға бензинмен жасайтын көліктін жүріп ... км, ал ... 3000000 ... 2000 ... ... ... зиянды
шығарындыларының улылығының мөлшерін және оған қандай іс─шараларды
қолданатынын ... ... ... VCO─ның мөлшерін 2000 жылға қарағандағы бензин және
дизельмен жасайтын көліктердің ... ... ... (1.1.1) [ ... ... 2000 ... СО─ның рұқсат етілген лақтырысының мөлшерін
анықтаймыз(Кт,Кв 2000 жылы ... ... 2000 ... СО─ның мөлшерінің қандай мәнге азайтуын
анықтаймыз.
Есепте көрсетілгендей табиғатты сақтау мақсатындағы нормаларға жету
үшін СО─ның ... ... ... ... есептеп шығардық.
Яғни екінші бөлімде келтірілген 2000 жылғы іс─шараларды ... ... ... СН─тың мөлшерін анықтайық.
в) енді мөлшерін анықтаймыз
4 ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ
Адам ағзасына автомобиль транспорты атмосфера ... шу ... ... ... адам ... ... ... жануарлар, өсімдік
және су арқылы әсер етеді. Сонымен қатар, жол – көлік ... ... ... ... 250 мың адам қаза ... ал 7млн ға жуық адам ... ... акустикалық жайсыздықты қала халқының 40%
сезінеді. Шу орталық ... ... әсер етіп оның ... алып ... ... Гипертония және язва ауруларына, гастритке, ... ерте ... мен ... ... адм өмірінің 8 – 12 жылға қысқаруына
алып келеді. Қалалық шу көздерінен шыққан (транспорт) шулар тұрғын және
қоғамдық ... ... ... 20 – 30дБ ... ол ... ... 100 – 1000 есе артқандығын көрсетеді.
Шу көздері ретінде автомобиль двигательдері және жол ... ... ... жол ... ... ... жүктеме, қозғалыс жылдамдығы мен ... ... ... ... ... шу ... жүк ... мен оның кузовқа бекітілу
сипатына байланысты. Шу деңгейінің айырмасы жүгі бар ... ... ... үшін 2 – 3дБ, жүк машинасы үшін 8 – ... ... ... ... мен ... транспорттық шудың
жалпы деңгейіне әсері арасында байланыс ... және ... ... топ бойынша жүйелеу жасалды:
1. шу деңгейін тудыратын ... ... шу ... ... ... факторлар;
3. шу деңгейіне әсер ететін табиғи – ... ... шу ... ... қорғаныс факторлары.
Акустикалық жайлылыққа көп әсерін тигізетін транспорттық факторлар:
• қозғалыс қарқындылығы және транспорт ағынының жылдамдығы;
... ... ... ... жол ... ... автомобильдердің пайдаланылу күйі;
• тасымалданатын жүктің көлемі мен сипаты;
• дыбыс белгілерін беру.
4 кестеде әр түрлі қарқындылықтағы транспорт ағыны үшін шу ... ... ... ... 4 - әр ... қарқындылықтағы ағыннның шу деңгейінің қозғалыс
жылдамдығына тәуелділігі
|Қозғалыс | ... ... шу ... дБ ... | |
| ... |40км/сағ ... ... | |65,0 | |
| |63,5 | |66,5 ... |64,5 |66,0 |67,5 ... |65,5 |67,0 |68,0 ... |66,5 |68,0 |69,0 ... |67,5 |69,0 |70,0 ... |68,5 |70,0 |71,0 ... |69,5 |71,0 |72,0 ... |70,5 |72,0 |73,0 |
| 400 |71,5 |73,0 |74,0 ... |72,5 |74,0 |75,0 ... |73,5 |75,0 |76,0 ... |74,5 |76,0 |77,0 ... |75,5 |77,0 |78,0 ... |76,5 |78,0 |79,0 ... |77,5 |79,0 |80,0 ... |78,5 |80,0 |81,0 ... |79,5 |81,0 |82,0 ... деңгейін анықтайтын жол факторлары:
• жолдың көлбеу кескіні;
• жер төсемінің бойлық кескіні;
• айырма жолақтардың болуы және ... бір ... ... ... қилысудың болуы;
• төсеніш түрі және күйі, оның тегістілігі.
Мысалы, автомобиль көлбеумен қозғалған кезде көбірек шу шығарады.
Қозғалыс сипатын өзгерткен кезде, ... ... ... ... 3дБ ... Әр ... ... түріне байланысты шу деңгейінің
айырмасы 10дБ дейін барады. Соңғы уақытта шет елде шу ... 4,1 – ... ... шу ... ... бетон кеңінен таралып келеді.
Шу деңгейіне әсер ететін табиғи және ... ... ... ... ... жел ... мен ... жауын –
шашын, қоршаушы ландштаф, жол шетінің күйі. Автотранспорт шу әсерінен
қорғаныс ... шу ... ... ... шудан қорғайтын
экрандар, орман жолақтары және шу қорғаныс аймақтау шаралары. Шу қорғайтын
экрандар шу көзімен қорғалатын аймақ арасында ... ... ... ол
дыбыстың түзу сызықты таралуына жол бермейді. Шудан қорғайтын экран
ретінде қолданылатын ...... ... ... ... мөлдір пластик,
шу жұтатын пластмассалар, аллюминий және қара ... шу ...... ... ... ... ... Шудан қорғайтын аймақтау әдісі транспортшуы 70дБ ... ... ... ... толқындарын шашырату, жұту және экрандау үшін
қолданылады. Орман жолақтарының тиімділігі 25 метрге дейін ... ... ол ... және шу деңгейінің төмендеуі қашықтықтан артуы есебінен
жүреді. Орман жолағының ені ... ... ... ... ... ең ... ... ағаш түрлері: шырша, пихта, туя; жапырақтың
түрлері: ... ... ... ... ... ... ... тәрізді
орналасуы керек, ағaштардың биіктігі 7 – 8 метр ...... ... ... ... адам ... әсері
Үлкен қалалық шу жағдайында есту анализаторына үнемі қысым түседі.
Бұл есту ... ... ... алып ... (10дБ ... ... үшін). Шу сөздің түсініктілігін қиындатады, әсіресе оның деңгейі
70дБ-ден ... ... ... ... шығыны, дыбыс тербелісінің спектріне
және оның өзгеру сипатына байланысты. Шудың әсерінен естімей қалу қауіпі
әр ... жеке ... ... ... ... қалыпты шудың қысқа әсерінен кейін-ақ естімей қалуы мүмкін,
ал басқалар тіпті өмір ьойы үлкен шуды ... ... ... ... ... ... Өте ... шудың үнемі әсер етеуі естуге кері әсер етін қана
қоймай, басқа да – құлақтың ... бас ... бас ... ... сияқты зиянды әсерлер тудырады.
Үлкен қаладағы шу адам өмірінің ұзақтылығын қсқартады. Австриялық
зерттеулер мәліметтеріне қарағанда бұл ... 8-12 жыл ... ... ... шу ... ... техникалық шаршау, вегетативтік
невроз, язва ауруы, эндокринді және жүрек –қантамырлары жйелері жұмысының
бұзылуына себеп болуы мүмкін. Шу адамдардың ... ... мен ... ... ... ... төмендетеді.
Үлкен жастағы адамдар шу әсеріне сезімтал болып келеді. 27 жаста-
46%, ... - 57%, ... ал 58 және одан ... ... ... шуды ... Шуға шағым саны үлкен адамдарда көп болады, ал
осы ... ... жас ... мен ... жүйке жүйесінің күйіне
байланысты болады. Шағым саны мен орындалған жұмыс арасында жұмыс арасында
тәуелділік ... ... ... ... ой ... ... ... жұмыс атқаратын адамдармен салыстырғанда шу әсері
көбірек ... ... 60% және ... ... ... ... жиі шағымдары олардың жүйке
жүйесінің шаршауымен ... ... ...... ... өмір ... және еңбек әрекетінде транспорттық шудың әсеріне ұшырауы
адамдардың денсаулығына белгілі өзгерістер әкелгені ... ... ... ... және жүрек - қан тамырлары жүйесінің қызмет күйінің
өзгерісі, есту сезімталдығы, әсер ... ... ... ... ... мен ... байланысты болады. Айқын өзгерістер шу
жоқ жерде жұмыс істейтін және өмір ... ... ... ... ... ... шу ... көп қабылдаған адамдарда ерекше байқалады.
Қалалық ортадағы жоғары шу деңгейі ... жйке ... ... ... ... шу ... қан тамырлары жүйесіне қолайсыз әсерін тигізеді.
Ишемиялық жүрек ... ... ... қан құрамындағы
холестериннің артуы көбінесе шулы аудандарда тұратын адамдарда ... ... ... ... ... Әсіресе, жағымсыз әсер ететін
кешкі және түнгі ... ... ... ... шу ... ... дыбысы) ауру адамдар мен балаларда жиі ... ... ... ... мен ... азайтады. 50дБ шу деңгейінің әсері ұйықтау
уақытын 1 сағ және одан да ... ... ұйқы ... болады, оянғаннан
кейін адам басы ауырғанын, шаршағанын сезінеді, жүрек қағсы да ... ... ... ... ... ... жұмыс процесі кезінде
табиғи туындайтын шаршаудың басылмауына алып келеді, ол орталық жүйке
жүйесі, ... ауру ... ... аурулардың дамуына алып
келетін созылмалы шаршауға ауысады.
Шу әсері адамның психологиялық күйіне өте ... әсер ... Шу ... ... ретсіз әсер ететін жағымсыз дыбыс тербелісі. Дыбыс тербелісі
– 16Гц – тен 22 кГц ... ... ... ... ... әсерінің төрт түрі бар:
1) Тітіркенгіштік әсері (шулы айқай, тұрақты шу ... ... ... әсер және ... ... Өзін - өзі ... ... (жоғары шу әсері бар объекті мен
субъектілерге шағым мен талап ... ... ... ... қарай шу әсері, мысалы, жүргізщуші үшін
қалалық құрылыс ... ... тез ... Ұзақ ... ... жол ... оқиғасы болу ықтималдығымен шу
деңгейі корреляциясы болуын ескерумен шудың назарға әсері.
Шу көрсеткіштеріне регламент ... ... АТС – те ... ... келмейтін адамның есту ерекшеліктерін ескереді,
сонымен қатар адам организміне салондағы температура газ, ... ... әсер ... ... ... ... болуы.
Ішкі шудың негізгі көзіне автотранспорт, сонымен қатар өндірістік
бірқатар түрлері және ... ... ... (дБ – мен) ... – 70-80 дБ; ... – 80-85 дБ, жүк ... ... мотоциклде – 90-95 дБ ... ... ... ... ... ... Ең “шулысына”дизельді двигательді (90-
95 дБ) жүк автомобильдері, ал ең ...... ... ... ... ... шу ... тежегіштің беріліс қорабы, желдеткіш, газ
шығаратын труба, шиналар жатады. 70-80км/сағ қозғалыс ... ... ... шу көзі ... ... ... аймағында басты шуды шиналар өндіреді. Осылайша транспорт ең
алдымен шу жететін аймақтағы адамдарды ... ішкі шу көзі ... ... ... бойы ... шуды қалыпқа келтіру іске
асырылуда. Автомобильдік транспорт құралдарымен ... шу ... ... ... ... Максимал рұқсат етілетін шу – жеңіл
автомобиль үшін – 80дБ, ... мен ... ... ... мен
жүк автомобильдері үшін сәйкесінше ... ... және ... ... шу ... ... акустикалық дискомфорт жағдайында
12,5млн кем емес қала тұрғындары тұрады.
Автомобиль қозғалысы кезінде пайда болатын тербеліс пен вибрация
транспорттық ... ... көзі ... ... Олар ... ... – жүрістің баяулығымен қарастырылады. Автомобиль қозғалғанда
автомобиль ... мен ... тепе – тең емес ... ... ... ... қатар жол бетінің тегіс болмауынан ішкі
айнымалы әсер пайда болады. Бұл ... ... ... ... жол беті, грунт арқылы – жол аймағындағы кеңістік элементтеріне
беріледі. Вибрация әсерін шумен салыстырғанда екі ... ... мен ... ... және ... ... әсері.
Адамға берілу әдісі бойынша жалпы және ... ... ... ... ... отырған немесе тұрған адамның тірек беттері арқылы
беріледі және бүкіл ағзаның шайқалуын тудырады, ал желілік ... ... ... ... ... ... бір уақытта жалпы және
желілік ... ал ... және ... ... келе ... ... жалпы вибрацияға ұшырайды.
Жүрістің баяулығын бағалау әртүрлі адам ағзасының ... ... ... ... ... әсіресе автомобиль
қозғалысы кезінде экстремалды виброжылдамдықтарда.
Нормативтік құжаттарға сәйкес әр түрлі ... АТС ... тік, ... және ... ... мәні ... ... Жалпы вибрация нормалары орташа геометриялық жиілікпен
октавты диапазонда берілген – 2; 4; 8; 16; 31,5; 63Гц ал, ... ... 16; -32; 63; 125; 250; 500; ... ... ... ... дөңгелектің жолмен
әсерлесуі кезінде пайда болады да тербеліс параметрі кездейсоқ ... ... ... ... ... ... жол ... болуымен және техникалық күйімен анықталады. Автомобиль тербелісі
барлық параметрі бойынша ... ... ... ... ... ... тербеліс жиілігі автомобиль вибрациясы
жиілігіне сәйкес ... адам ... кері ... ... Аздаған
вибрация деңгейінің көзі болып дөңгелектің жолмен ... ... ... жүргізуші мен жорлаушы болғанда дөңгелектік базамен
шектелген ауданда байқалады.
Жүк втомобильдерінің ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар жел беті арқылы қоршаған ортаға
беріледі. Адам ... ... ... жою үшін ... демфирлейтін қондырғылар қолданылады.
4.2 Халық үшін рұқсат етілетін шу деңгейі
Адамдарды қала шуының зиянды әсерінен үшін оның ... ... әсер ету ... және ... да ... қажет. Гигиеналық нормалауда рұқсат етілетін шу ... ұзақ ... бойы ... ... комплексте физиологиялық көрсеткіштер
өзгерісін тудырмайтын шу деңгейі алынады. Халық үшін рұқсат етілетін
гигиеналық шу ... ... ... және шу деңгейі табалдырығы
бойынша әсер ететін фундаментальды физиологиялық зерттеулер ... ... ... ... салу ... ... “Тұрғын
бөлмелердегі және қоғамдық ғимараттардағы және ... ... ... етілетін шудың санитарлық нормасына (N 3077-84) және құрылыстық
нормалар мен ... ... ... ... ... ... нормалар барлық министрліктер, ұйымдар, жоспарланған тұрғызылып
жатқан, эксплуатацияланған тұрғын үйлер және ... ... ... ... ... үшін жоспарланған, жоба құру үшін және ... Бұл ... шу ... төмендету үшін қажетті шараларды,
қалыптастырылған норманы ... және іске ... ... ... ... ... бағытынын бірі ретінде акустикалық жанға жайлылықты
қамтамасыз ету бойынша гигиеналық ... ... ... ... ... тұрмыстық құралдарға мемлекеттік
стандартты құрастыру болып табылады.
ГОСТ 19358-85 “Автотранспорттық құралдардың ішкі және сыртқы ... ... ... және өлшеу әдістері” мемлекеттік, ведомоствалық,
ведомоствоаралық және периодты ... ... ... ... ... ... етілетін шу деңгейін және оны
өлшеу әдістерін, шу сипаттамаларын орнықтырады. Сыртқы ... ... ... ... ... ... ... жіне автобустар үшін 85-
92дБ, мотоцикл үшін 80-86дБ аспауы қажет.
Ішкі шу үшін рұқсат етілетін дыбыс қысымы деңгейінің ... ... ... ... келтірілген: жеңіл автомобильдер үшін
дыбыс деңгейі 80дБ, ... ... жүк ... ... ... үшін - 85дБ, ... жолаушылар
бөлігі үшін – 75-80дБ.
Рұқсат етілетін шудың санитарлық нормалары ... ... ... ... қозғалыстағы ғимараттарда халықтың денсаулығымен
жұмысқа қабілеттілігін сақтайтын шу режимінің гигиеналық талаптарына сай
техникалық, сәулетші- жоспарлау және ... ... құру ... ... ... науқастану көрсеткіші (%).
| Аурулар | ... | ... | ... |
| ... ... |жоғары |
|Қанайналым жүйесі Нерв| 16,4 | 63,5 | ... |59,9 |49,8 |70,7 ... ... ... |89,8 |85,4 |93,2 ... Автомобиль шуынан қорғаныс шаралары
Қаладағы ең негізгі шу ... бірі – ... ... өсіп ... ... транспорт. Өте үлкен шу деңгейі 90-95дБ
қаланың орташа қозғалыс интенсивтілігі 2-3 мың және ... ... ... ... көшелерінде байқалады.
Көше шуының деңгейі транспоттық ағынның сипатымен, жылдамдығымен
және интенсивтілігімен өлшенеді. Сонымен ... ол ... ... ... және көлденең кескіні, құрылыстың ... ... және ... жол ... ... жасыл желек сияқты жанға-
жайлылық элементтерінің болуына ... ... ... ... транспорттық шу деңгейін 10дБ дейін
өзгерте алады.
Өндірістік қалаларда әдетте ... жүк ... ... Автотранспорттардың жалпы ағынында жүк автомобильдерінің
артуы, әсіресе дизельді двигательді үлкен жүк автомобильдерінің көбеюі
шу деңгейінің ... алып ... ... ... жеңіл және жүк
автомобильдері қала территориясында ауыр шу режимін тудырады.
Магистральдің жүретін ... шу тек қана ... ... ғана емес ... ... тұрғын үй құрылысының ішіне де
таралады. ... өте ... ... ... ... ... ... шағын
аудан, квартал бөліктері жатады (эквивалентті шу деңгейі 67,4 ДБ –ден 76,8
дБ дейін ). Тұрғын бөлмедегі терезе ашық ... шу ... ... ... шу деңгейінен 10-15дБ ғана төмен.
Транспорттық ағынның ... ... ... ... анықталады. Жекелеген транспорт экипажымен өндірілген шу
көптеген факторларға тәуелді болады: двигательдің ... мен ... ... ... ... жол ... ... және
қозғалыс жылдамдығына.
Сонымен қатар шу деңгейі автомобиль эксплутациясы тиімділігі сияқты,
жүргізуші квалификациясына тәуелді. Двигатель шуы оны ... ... ... бірден артады (10дБ дейін).
Бірінші жылдамдықтағы (40км/сағ дейін) ... ... ... ... ... ... ... жылдамдықтағы шуға
қарағанда шу екі есе ... ... ... ... келе ... кілт ... ... шу тудырады.
Егер қозғалыс жылдамдығын азайтып барып автомобильді тежегенде шу
елеулі азаяды.
Соңғы уақытта транспортпен өндірілген шудың орташа деңгейі ... ... ... сол себепті қаладағы шумен күресу өткір мәселе болып тұр.
Қалалық шуды ... үшін ... ... ... ... азайту керек.
Халықты шудан қорғау қалақұрылыс шараларына мыналар жатады: шу ... ... ... ара ... ... ... мөлдір емес
экрандарды қолдану; арнайы шудан ... ... ... ... рационалдық орналастыру; жоспарлаудың әр түрлі әдістерін
қолдану. Сонымен қатар, қарақұрылыс шараларына ... ... ... ... ... ... мен жолайырықтары жолағын максимал
көгалдандыру, жергілікті рельефті қолдану және т.б.
Егер тұрғын құрылыс автомагистральдан 25-30 ... кем ... ... және ... ... ... ... елеулі
қорғаныс эффектісі байқалады.
Тұйық құрылыс типінде квартал ... ... қана ... ал ... ішкі ... қолайсыз жағдайға ұшырайды, сондықтан мұндай
автомагистраль құрылысын салу қажет ... ... ... желекпен қорғалған және адамдар уақытша болатын
(дүкендер, асхана, мейрамхана және т.б) ... ... ... ... ... ой ... ... жақын орналасқан аймақтағы шуды
төмендетеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде ... ... ... қамтамасыз етеді.
Транспорттың дамуы проблема тудырады. Жыл ... әлем ... ... 0,2млн адам қаза болады, 0,5млн адам мүгедек, 10млн адам ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі жол мен
автотұраққа кетеді. Жолдарды салу көптеген жағдайда транспорт ағынының
артуына алып ... оның ... ... жылдамдықты орынауыстыруды
төмендету. Автомобиль паркі санының артуымен қатар, техникалық құралдар
қозғалысын реттеу қиындап, жол ... ... ... орта,
топырақ, су қоймалары және грунт суларының ластануы артады. Біз өмір сүріп
жатырмыз бүкіл әлемдегі жақсы қалада, табиғи–климатикалық ... ... ... ... ... бұған қарамастан біз смогпен дем аламыз. Егер
басқа региондарда атмосфераны ластаушы–ірі өнеркәсіптерден болса, ... ... ... ... өнеркәсіптер қалада көпте емес. Мәселен Алматы
атмосферасының алдыңғы жылғы зиянды заттардың шығарындылары 185 ... оның ... ... ... ... ... негізгі жолдары мынадай:
1) қалалық транспорт қозғалысын оңтайлау;
2) альтернативті энергия ... ... ... ... ... жағу және ... ... жанармай қолданатын тежеуіштерді жасау;
5) шудан қорғаныс;
6) автокөлік паркі мен қозғалысын басқару бойынша ... ... ... жақсарту мен қалалық қозғалысты оңтайлау өзара
байланысты және қала мен ... ... ... ... ... жол ... ... жылдам қозғалысты бақылауға мақсатталған.
Адамзатты сақтап қалу үшін көліктерден түбегейлі құтылмасақ та, олардың
зиянды шығарындаларын ... ... ... Бұл ... ... бүкіл әлем
бойынша жүргізілуде және нәтиже беруде. Қазіргі уақытта өндірісті дамыған
елдерде шығарылған ... 10-15 жыл ... ... 10 – 15 есе ... заттар шығарады. Барлық дамыған елдерде
тежеуіш ... ... ... ... ... келтіру жүріп жатыр.
Тек қана сандық түрде нормаға келтіру емес, олардың сапалы өзгерісі ... ... ... ... беттік қабатында адам денсаулығына
қауіпті иісті көмірсутек, жекелеген ... ... ... ... ... ... ... негізделді. Құрамы
міндетті түрде бақылауда болып отыратын заттар тізімі үнемі ... ... ... ТІЗІМІ
1. В. Н. Луканин, Ю. В. Трофименко ... ... для ... / Под ред. В. Н. ... –М: ... ... ... Е. М. Упушев Экология, природа, экономика: Учеб. пособие ... ... ... А. Е. ... ... ... экологические,
экономические и правовые аспекты: Учеб. ... А. Е. ... ... В. В. ... ... 2007–542 c.
4. Экология и экономика природопользование: Учеб. для вузов / Под
ред. профессор Э. В. ... ... В. Н. ... ... ... ЮНИТИ –ДАНА, Единство, 2002–519 с.
5. В. Н. Луканин., А. П. Буслаев., М. В. ... ... и ... среда–2: Учеб. пособие для вузов / Под ... ... ... c.
6. Э. Ю. Безуглая., Г. П. Расторгуев Загрязнение ... в ... ... Труды ГГО, 1973–225 c
7. Новые нормативы ЕС в отнашении автомобильных ... ... ... ... В. Р. ... и др. ... выполнения и влияние нормативов
«Евро–2». М.,Журнал Коринф.
9. В. В. Амбарцумян, В. Б. ... В. И. ... ... автомобильного транспорта М: ООО ... , 1999 ... И. Я. ... В. И. ... ... и ... ... ─М: ТРAНСПОРТ, 1986 год─ 176с.
11. В. Н. ... А. П. ... Ю. В. ... и ... ... и окружающая среда: Учебное пособие для вузов. М:
ИНФРА─М, 1998год ─408с
12. Сто крупнейших ... ... в ... ... 1994,
№43, 22 В. Д. Валова Основы экологии: Учебное пособие.─2─е изд., перераб.
И доп. М.: Издательский дом 2001 ... Б. М. ... Как ... ... окружающей среды
автотранспортом? Россия в окружающем мире. Аналитический ежегодник. 2000
год.
14. Т. А. Акимова, В. В. Хаскин Экология. Человек ─ ... ... ... ... для вузов. ─ 2─е изд., перераб.
15. Проект целевой программы по
Грантовому соглашению между Агенством США по ... ... ... ... ... ... Газет 2005 год, ноябрь
17. Газет 2007 год, ... ... 200 год, ... Газет 200 год, май

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ерекше қорғалатын табиғи аймақтардың құқықтық режимі»19 бет
Іргелі елге – ізгі заңнама5 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аймақтарда туристерге қызмет көрсету79 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары60 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жануарларды қорғаудағы «Қызыл кітаптың» маңызы13 бет
Жетібай кен орнында өз мәнінде игеру мен пайдаланудың көптеген әдістері қолданылып игеріледі66 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь