Қазақтың шешендік сөздері арқылы студенттерді тапқырлыққа тәрбиелеу

КІРІСПЕ
1 СТУДЕНТГЕРГЕ ШЕШЕНДІК ӨНЕРДІҮЙРЕТУ
ӘДІСТЕМЕСІНІҢ ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
2 Шешендік өнердің тарихына шолу 10
1.1 Шешендік өнерді үйрету әдістемесінің шешендік
тану және лингвистикалық негіздері
2 ШЕШЕНДІКТАНУДЫҢ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА ҚОЛДАНЫЛУЫ
2.1 Шешендік өнерді үйрету әдістемесінің дидактикалық негіздері


2.2Бастауыш оқыту педагогикасы мен әдістемесі
факультеті студенттеріне шешендік өнерді үйрету
әдістемесі 87
2.1 Ғылыми.педагогикалық экспериментті ұйымдастыру
және оның нәтижелері

2.3.1 Анықгаушы тәжірибені үйымдастыру
2.3.2 Оқыту бағдарламасын тәжірибеден өткізу барысы және
оның нәтижелері 128
ҚОРЫТЫНДЫ 152
ПАЙДАЛАНЬІЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 154
Қазақ халқының ұлттық шешендік өнер тарихы Түркі Қағанаты мен сонау қараханидтер, монғолдар, қыпшақгар т.б. мемлекеттері дәуірінен бастау алады. Зерттеуші ғалымдарымыз айтып жүргендей, (VI—IX ғасырлардағы) түркі тілдес халықгарға ортақ саналатын орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі (Күлтегін, Білге Қаған, Тоныкөк ескерткіштері) қашалып жазылған жырлардан бері таратылады.
Жүсіп Баласағүнидің "Құтадғу білік11 (Құтты білік) /9-260/ Махмуд Қашкаридің "Диуани лүғат-ат-түрік" (Түрік сөздігі) /10-600/, Қожа Ахмет Иассаудің "Диуани хикмет" (Ақыл кітабы) /11/, Ахмет Игүнекидің Тибатул Хаманың" (Ақиқат сыйы) /12/ сияқгы көптеген кемеңгерлер еңбектерінің (Х-ХІІІ ғ.) өркениет әлеміндегі орны ерекше. Әбу Насыр әл-Фарабидің "Риторика" атты трактатында, түркі халықгарына ортақ Шешендік сөз өнеріне алғаш рет ғылыми-теориялық талдаулар жасалынған. Оның көрсетуінше, егер де диалектика тек шынайы білімге негізделген қисынды дәлелдер арқылы тұжырымдалған ой қорыту тәсілі болса риторика шешендік қисынға, ой-пікір жұйелілігіне, үғымдар үйлесімдігіне негізделеді; сонымен қатар көз жеткізу, көкейге ұялату, ден қойып тындау, дәлелді пікір айту, шыншыл көз карас, тиянақгы білім, сөйлеушінің бет-жұзі, қимыл әрекеті сияқгы ұтымдарды жіктеп, бажайлап түсіндіреді /13, 100/. Әл-Фарабидің айтуынша: Адам -"сөйлеуші", сөйлеушінің тұбірі-сөз, ал "сөз" деген тіл арқылы пікір айтуды білдіреді. Адам өзінің ойында барды тілмен айтып жеткізеді... және оның дүрыстығының күралы... деп сипатгайды. Қазіргі "парламенттік риторика" деп жүргенімізді Әл-Фараби "Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері" атты трактатында сол кезде-ақ айтып кеткен болатын.
Соньнен қатар "халықгар мен қалаларды ерікті түрде оқытып, үйрету үшін пайдаланылатын адамдар бойына ізгі қасиеттер мен шешендік өнер дамыған адамдар" болу керектігі бүгінгі күні қажеттілік ретінде қалыптасуда.
Авторы белгісіз (XIII—XV ғ.) "Кодекс Куманикус" (Қыпшақ тілінің сөздігі), "Огыз Нама" т.б. жырлардын да айтуға болады. Сондай-ақ кейініректе жазылған қазақ тарихшылары Хайдар Дулатидің ("Тарихи Рашиди"), Қыдырғали Жалайридің ("Жамиғ-ат Тауарих"), Захариден Бабырдың ("Бабырнама") тарихи-әдеби көркем шежірелері шешендік өнерге соқпай кеткен жок, Бүған жалғас бес ғасырға (XV—XIX ғ.) созылған қазақгың көркем ауыз әдебиетіндегі шешендерді (Асан Қайғы, Жиренше, Майқыдан басталған) билерді (Төле , Қазбек ,Әйтеке, Сырым, Бөлтірік , т.б.) түгел айту мүмкін де емес және ол біздің міндетімізге де жатпайды.
Қазақтың шешендік өнері - ұлттық ауыз әдебиетінің бір саласы ретінде қазақ фольклорының өзіндік бітім-болмысын айқындайтын,халық дүниетанымын көрсететін ерекше жанр. Ал әлеуметтік феномен түрғысынан алғанда, шешендік дәстүр - белгілі бір әлеуметтік ортада, қоғамда, қалайда бір адами оқиғаға байланысты туып, қалыптасып, айрықша
1. Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті.-А.:, 1971.-152 б.
2. Платон. Сочинение. Т.20.-М.:, 1961. 256 с.
3. Античные риторики (пер. Н.Платоновой.) - М.: Моск.
Университет, 1978.-352 с.
4. Об ораторском искусстве (сост. А.В.Толмачев). - М.: Поштшдат,
1973.-367 с.
5. Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. -М. 1972. -
47 с.
6. Негимов С. Шешендік өнер. - Алматы: Ана тілі, 1997. - 206 б.
7. Кекілбаев Ә. Әйтеке би. Егеменді Қазақстан, 1991, 23 қараша.
8. Адамбетов Б. Шешендік сөздер. - Алматы: Жазушы, 1967. - 140 б.
9. Бөлтірік шешен. (Құрас. Дәдебаев). - А.: Ғылым, 1994. - 140 б.
10. Құнанбаев А. Шығармалар. Қүрас, Шәріпов Ә., Дәуітов С. -
Алматы: Жазушы, 1970. - 312 б.
11. Маметова А. Ораторские речи казахских биев и их место в
истории литературы. Автореферат дисс. канд. филол. наук. -Алма-
Ата, 1975.
12. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы: ҒА, 1968. - 267-281 б.
13. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы: ҒА, 1960. - 144-179 б.
14. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің ауызша түрі. I тарау. Шешендік
сөзер. - Алматы: ҒА, 1987. - 112 б.
15. Бисенов К.Ш. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақлиятты ой
кешу үрдістері. дисс. философия ғылымының кандидаты. - Алматы,
1998 .
16. Сыздықова Р. Сөз кұдыреті. - Алматы: Санат, 1997. - 224 б.
17. Сөз өнері (жинақ). - Алматы: ҒА, 1978. - 125 б.
18. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. - Алматы: Отау, 1992. - 188 б.
19. Адамбаев Б. Шешеңдік өнер. - Алматы: Жалын, 1969. - 140 б.
20. Адамбаев Б. Халықданалығы. - Алматы: Мектеп, 1976. - 160 б.
21. Қоңыратбаев. Кдзақ фольклорының тарихы. - Алматы: Ана тілі
1991. - 288 б.
22. Қазақ халық әдебиеті (Құрас, С. Садырбаев). - Алматы: Рауан,
1990. - 240 б.
23. Уалиев Н. Сөз мәдениеті. - Алматы; Мектеп, 1984, - 117 б.
24. Нұрмүханов X. Сөз және шеберлік. - Алматы: Ғылым, 1987. – 27б 25. Құнанбаев А. Шығармалар. I т. - Алматы: Жазушы, 1986. - 302 б.
26. Әбілқасымова А. Е. Студенттердің танымдық іздемпаздығын
қалыптастыру. - Алматы: Білім, 1994. - 192 б.


27. Алдамұратов. Тіл таным күралы. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1995. -
№6.
28. Тұрғынбаев Ә., Есімханов Г., Раев Д. Логика.- Алматы: Жеті
жарғы, 1996, - 231 б.
29. Квинтиллиан М.Ф. Правила ораторского искусства. Кн. 10 (Пер.
В.Алексеев) Спб., 1986 29. Ш.Қүрманова М.Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында окушылардың
тілін дамыту әдістемесі (әдістемелік көмекші күрал). - Алматы,
1999
30. Қазақтың би-шешендері (Қүрас. Н.Төреқұлов, М.Қазбеков). -
Алматы, 1993. - 400 б.
31. Тлеужанов М. Халық тағлымы. - Алматы: Рауан, 1996. - 57-65б
32.Адамбаев. Қазақтың шешендік өнері. - Алматы: Ғылым, 1984. -
1356. 33.О.Төреқұлұлы Н. Қазақгың 100 би-шешені. - Алматы: Қазақстан,
1995. - 384 б.
. 142.Р.Нүрғалиев. Өнер алды-қызыл тіл. - Алматы: Мектеп, 1974. -
1726.
34. Тілеужанов М. Р. Ел әдебиеті. –Алматы, Ана тілі, 89 б
        
        АБАЙ АТЫНДАҒЫ
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ПЕДАГОГИКА КАФЕДРАСЫ
ҚАЗАҚТЫҢ ШЕШЕНДІК СӨЗДЕРІ АРҚЫЛЫ СТУДЕНТТЕРДІ ТАПҚЫРЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУ
Орындаған Қалдыбаева Ж.С. педагогика
кафедрасының 2-курс магистранты.
Қазақстан ... ... ... ... ҒЫЛЫМИ НЕГІЗДЕРІ
2. Шешендік өнердің тарихына шолу 10
1. Шешендік өнерді ... ... ... және ... ... ШЕШЕНДІКТАНУДЫҢ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА ҚОЛДАНЫЛУЫ
2.1 Шешендік өнерді ... ... ... оқыту педагогикасы мен ... ... ... ... ... ... Ғылыми-педагогикалық экспериментті ұйымдастыру
және оның нәтижелері
1. Анықгаушы тәжірибені үйымдастыру
2. Оқыту бағдарламасын тәжірибеден ... ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ 154
Қазақ халқының ұлттық ... өнер ... ... ... мен ... монғолдар, қыпшақгар т.б. мемлекеттері ... ... ... ғалымдарымыз айтып жүргендей, (VI—IX ғасырлардағы) түркі
тілдес халықгарға ортақ саналатын орхон-Енисей жазба ескерткіштеріндегі
(Күлтегін, Білге Қаған, ... ... ... ... ... таратылады.
Жүсіп Баласағүнидің "Құтадғу білік11 ... ... /9-260/ ... ... лүғат-ат-түрік" (Түрік сөздігі) /10-600/, Қожа Ахмет
Иассаудің ... ... ... ... /11/, ... ... Тибатул
Хаманың" (Ақиқат сыйы) /12/ сияқгы көптеген кемеңгерлер еңбектерінің (Х-
ХІІІ ғ.) өркениет әлеміндегі орны ерекше. Әбу ... ... ... ... ... халықгарына ортақ Шешендік сөз өнеріне алғаш ... ... ... Оның ... егер де ... шынайы білімге негізделген қисынды дәлелдер арқылы тұжырымдалған ... ... ... риторика шешендік қисынға, ой-пікір жұйелілігіне,
үғымдар үйлесімдігіне негізделеді; сонымен ... көз ... ... ден ... ... ... ... айту, шыншыл көз карас, тиянақгы
білім, сөйлеушінің бет-жұзі, қимыл әрекеті ... ... ... ... /13, 100/. ... ... Адам ... тұбірі-сөз, ал "сөз" деген тіл арқылы пікір айтуды білдіреді.
Адам өзінің ойында барды ... ... ... және оның ... деп ... ... ... риторика" деп жүргенімізді
Әл-Фараби "Мемлекеттік қайраткердің нақыл сөздері" атты трактатында сол
кезде-ақ айтып кеткен болатын.
Соньнен ... ... мен ... ... ... ... үйрету үшін
пайдаланылатын адамдар бойына ізгі ... мен ... өнер ... болу ... бүгінгі күні қажеттілік ретінде қалыптасуда.
Авторы белгісіз (XIII—XV ғ.) "Кодекс ... ... ... ... Нама" т.б. жырлардын да айтуға болады. ... ... ... ... Хайдар Дулатидің ("Тарихи Рашиди"),
Қыдырғали Жалайридің ("Жамиғ-ат Тауарих"), Захариден Бабырдың ("Бабырнама")
тарихи-әдеби көркем шежірелері шешендік өнерге ... ... жок, ... бес ... (XV—XIX ғ.) созылған қазақгың көркем ауыз әдебиетіндегі
шешендерді (Асан Қайғы, Жиренше, Майқыдан басталған) билерді (Төле , Қазбек
,Әйтеке, ... ... , т.б.) ... айту мүмкін де емес және ол біздің
міндетімізге де жатпайды.
Қазақтың ... ... - ... ауыз ... бір ... ретінде
қазақ фольклорының өзіндік бітім-болмысын айқындайтын,халық дүниетанымын
көрсететін ерекше жанр. Ал әлеуметтік феномен түрғысынан алғанда, шешендік
дәстүр - ... бір ... ... ... ... бір адами оқиғаға
байланысты туып, қалыптасып, айрықша тапқырлықпен, суырыпсалмалықпен,
көркем тілмен айтылатын үлгілік ойлар, ... ... ... ... осы ойға ... ... тапқыр қасиеті мен кейбір
шешендеріне шығыстанушы галымдар, орыс саяхатшалары, әсіресе ауыз әдебиеті
нұсқаларын ... ... /22/, ... /23/, ... /24/ т.б.) көп көңіл бөлген. Қазақ оқымыстылары ... ... т.б.) ... ... ауыз әдебиетін, оның ... ... ... мәтел, жұмбақ, нақыл сөздерін ... ... ... Ыбырай Алтынсарин "Қырғыз хрестомахиясына" шешендік
сөздерді ("ІзбасшьГ, "Байұлы", "Жәнібек, ... ... т.б.) ... ... келе "Қазақ", "Айқап", "Дала", "Дала уалаяты", "Түркістан
уалаяты" газетгерінде бірнеше мақалалар ... - "Би һәм ... ... "Би һәм ... "Тағы да би һәм билік" т.б.) ... ... ... ... ... ... және ... халқының өзі болғанымен, халық шығармашылығын жарқыратын көрсетушілер
- өлеңшілер, халықтың суырыпсалма ақындары және халық ... ... ... ... ... - ... қазынасының мән-мазмұны мен тіл тазалығын
сырттан келетін жат әсерлерден қорғаушылар, ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа
жеткізіп, қазак халық әдебиетін ... ... ... алғаш арнайы
жинап, зерттеп, жүйелеп, тұңғыш жариалаған ұлы ... ... ... 32/. Ш.Уалиханов: "Қазақтарда құрметті би атағы халық ... ... ... ... немесе халықты билеп отырған өкіметтің бекітуімен емес,
тек сот рәсімін ... ... оған қоса ... ... ... ... берілген. Би атану үшін қазақ халық алдында әлденеше шешендік сайысқа
түсіп, өзінің заң-жораны білетіндігін, шешендігін ... ... - ... "Сот ... ... ... /26, 135/ деген еңбегінде,
шешендікті шешендік өнер ... ... ... ... кұқықтық
(судебная риторика) тұрғысынан қарастырған. Шоқан мен ... ... әдет ... ... қатар, шешендік өнер басты ... бірі ... /27, ... ... мен ... ... тұңғыш филолог ғалым және
Қазақстан ғылымын алғаш үйымдастырушылардың бірі - ... ... ... ... ... атты еңбегінде шешен сөзге түңғыш рет жан-жақты
сипаттама береді.
Оның түсіндіруінше, шешен сөздің басты нысанасы-баяндап,
сипаттап, анық ... ... ... ... ... ... келіп, оның бөліктерін беске бөліп теориялық
пайымдаулар жасай отырып өнер ... ... және ... деп екі топқа бөліп алады да, көрнек өнерін іштей бес тарауга
бөледі. А.Байтұрсыновтың айтуынша көсем сөзінен жазылған
шығарма бір пікірді ... ... ... ... сипаттармен дәлелдесе, ондай шығарма пайымдама деп
аталады. Пайымдаманың зор мүшесі төртеу деп 1. Бастамасы,
2. Ұсынбасы 3. Баяндамасы 4. Қорытпасы дейтін бөлімдерден
тұратынын ... /28/. ... мұны ... жазба тілдегі
жүйесі деп қабылдаймыз. Шешен сөздің зор мүшелері бесеу деп,
1. Бастамасы 2. Ұсынбасы 3. ... 4. ... ... деп, ... ... көрсетеді. Шешен сөздің мағыналық
кұрылым жүйесіндегі түтастық көне дәуір данышпандары мен
Ахмет Байтұрсынов ... ой ... ... ... ... ... үшін ... салыстырмалы түрде
былайша топтадық:
Аристотельде: ... ... 2) ... ... 1) ... 1) бастама—вступление
2) истолкновение
3) дәлелдеме-доказательсгво 3) дәлелдеме 3) ... ... 4) ... 4) ... ... ... дәлелдеу шарт болса, Цицеровдағы балқытпа мен толқытпа ... ... ... ... Ломоносовтағы бекітпеде сол
дәлелденген нәрсе ғана бекітілмеген тәрізді. ... ... А. ... ... ... ... ... ұқсайды. Дей түрғанмен,
Цицеронның "Балқытпасы" мен "Толқытпасына" ... ... ... Бұл ... ... ... ... қазақ халқының өзіне
тән табиғи дарындылығын, ерекшелігін көрсетеді. "Сөз ... ... ... арбау сияқты адамның ойын да, бойын да балқытып билеп алып кетуге
ыждаһат етеді".
Демек, көне ... ... ... тән ортақ нәрсе шешен сөздің
а) бастамасы; ә) ортасы; б) қорытындысы А.Байтүрсыновта да көрініс тапқан.
Оны ... "а) Үш ... ... ... ... қорытындысы.
Академик М.Әуезовтың "Әдебиет тарихы" атты ... (1927) ... ... ... шешендік өнер жанрлық тұрінде толық жиналмайтыны,
сондықтан да жіктеу, ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... жазады /29/. Сәкен Сейфуллин өзінің "Қазақ
әдебиетінің" I кітабында, шешен билердің әлеуметтік ... ... ауыз ... алатын орнын анықтап, біраз нұсқаларын
жариялаған. Ру басы, би ... ... ... сол ... ... ... ... тәжірибе сөздерін зерттеп, ескі сөз білетін
адамдардың сөздерін көп тыңдап, соларды жадына тоқитын ... ... ... тіл, сөз, ... ... ие болып "үлгі", "өнеге",
"нақыл", "заң" ереже сөздерін әдемілеп айтуға дағдылана беретін .
Сәкен ... ... ... ... ... ... жинақтап,
билердің аты-жөнімен, яғни авторымен көрсеткен (Асан би, ... би, ... ... ... би, Арғын Алшынбай би, Айдабас Торайғыр би, ... би, ... ... би, ... би т.б.). ... соң ... ... бар материалдарды жинап, өздерінің еңбектеріне нысана еткен
ғалымдарымыз да ... ... ... ... т.б.) /31, ... ... ... арнайы гылыми түрғыдан алғаш зерттеп диссертация
жазып, көлемді еңбек еткен ғалым Әмина Маметова "Қазақтың шешен ... және ... ... оның орны" дейтін кандидаттық
диссертациясында ескі заманды елестететін ертектерден бастап шешендік ... ... ... сан ... ... ... деп санайды /32/. Шешендік сөздер - ұзақ ойдың қорытындысы,
тұжырымы. ... ... бойы ... ... сөздері өмірдің талай
асуларынан асып, бізге жеткен дей отырып, ол арналған ... ... ... ерекшеліктеріне қарай екі топқа бөлінеді: бірі—шешендік
толғау, екіншісі — шешендік дау /33, 267-281/.
1945-ші жылдан (яғни, Ә.Мәметовадан ... ... ... ... ... зерттеу қолға алынбаған, Кешегі коммунистік партия шексіз
өктемдік қүрған кезеңде осындай мән-маңызы зор шешендік өнер де ... ... ... ... таптың өкілдері болды деген желеумен атақты
билер мен шешендердің сөздерін оқымақ түгіл, аттарын атауға да зар ... кез ... ... ... ... ... саналы ғұмырын шешендік өнерді
шешендік ... ... ... ... арнаған ғалым Балтабай
Адамбаев болды /34,/ Оның шешендік өнерге байланысты 1967 жылдан ... ... ... ... ("Қазақтың шешендік өнері" (1984), "Алтын
сандық" (1989), "Шешендік сөздер" (1990), ... ... ... ... (1991), ... ... (1992), ... өнер" (1990,1999).
Б.Адамбаевтан кейін "үнсіз" қалған шешендік өнердің ... ... және ... ... шешендік өнер - шешендік сөздердің
зерттелуіне түрткі болған ... ... - ... ... тілінің ауызша түрі"
(1987) (Ред. баскдрған Р.Сыздықова). Бұл кітапқа тарау болып енген ҚР ... ... ... ... ... айрықша атап айтамыз.
Ғалымның осы еңбегі 80-жылдардың ортасында жарық көрсе де, ... ... ... ... ... ... окулық
жазушылардың т.б. ешбіреуінің ... ... не ... не ... ... ... тіпті ауызға алынбады
десек артық айтқандық болмас. Р.Сыздықова ... ... ... ... ... шеіпен сөзге теориялық пайымдаулар жасай отырып, мынадай
мәселелерді ... ... өнер мен ... сөз туралы ұғым.
2. Шешендік сөздің негізгі белгілері.
3. Шешендік сөздің түрлері.
4. Шешендік сөздің тіддік көркемдік белгілері.
5. ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі көрінісі.
7. Шешендік сөздің публицистика тіліне әсері мен қатысы.
8. ... нені білу ... /35, ... ... шешендік сөздерді ішінара тіл мәдениеті (М.Балақаев)
ауызекі сөйлеу тілінің синтаксистік ерекшелігі ... ... ... ... ... тұрғысынан қозғау салған ғалымдарымыз да болды.
Шешендік сөздерді авторларымен бірге жинап қүрастырып, ... ... ... ... ... да ... ... О.Нұрмағамбетов, С.Қасқабасов, Г.Есхожин, М.Әлімқүлов,
М.Есламғалиев, Ж.Дәдебаев, С.Негимов т.б.) атап айта ... ... ... ... ... ... (С.Негимов, ЖДәдебаев).
Шешендік сөздер табигаты да зерттеуге ... ... ... (А.Бұлдыбаев,
Б.Шканова).
"Шешендік өнер - рухани мәдениеттің бір бөлігі, әлеуметтік қызметтің бір
түрі болғандықтан, ... ... ... ... тануда
логиканың, оның тындаушыға ететін ... ... ... мен
эстетиканың, этиканың, тілдік-стильдік белгілерін көрсетуде лингвистиканың
қатысы да бар. Ғылымның осы ... ... ... мен ... отырып, қазак шешендік ... ... ... ... ... тән ... белгілер мен қатар, ұлттың ерекшеліктерін, ... ... мен даму ... ... ... ... ғылыми міндетгердің
бірі болмақ",-деп 80-ші жылдардың ортасында ... ... ... соңғы уақытта шешендік ... әр ... ... да атап ... ... ... (К.Бисеновтың/З6/
заңгерлердің (А.Қосжанов /37/) филологтардың (Б.Шканова /38/) ... атап ... ... ... әдістемелік зерттеулер де жарық көре бастады. Бұл ретте
ғалым М.Қондыбаеваның еңбегін ... ... ... ... ... ... орыс аудиториясына арналып жазылған бірнеше
кандидаттық диссертациялар (Б.Балғазина /39/, Б.Салықова /40/ ... кұні ... сөз ... ... ... жариялануда
("Шешендік өнер - дәстүрлі құбылыс" - А.Қасабек, Д.Раев, "Сөз ... - ... ... 2000, №4). ... ... ... ауыз
әдебиетінің ұмыт бола бастаған сан ғасырлық тарихы, әлеуметтік қоғамдық
мәні бар, мемлекет ... ... ... ... еткен ұлттық шешендік
өнерді бүгінгі демократия мен жариялылық заманында қайта жандандырып, ... ... ... ... мүмкіндік туып отыр.
1.2 Шешендік өнер және шешендік сөз бен оньщ түрлері.
Шешендік өнер мен шешендік сөз бір-бірімен тығыз байланыста болғанымен,
екеуі екі ... ... ... ... өнер ... ... актінің,
іс-әрекет үғымының атауы, яғни шешен сөйлеу дегенді білдіреді, ... ... ... Ал ... сөз-сол шешендік өнерде
қолданылатын материал, ягни шешендік өнер иелерінің шаршы топ алдывда
сөйлейтін сөзі Шешендік өнер теориясы /42,/көне дәуірден бері ... ... деп ... келді. Барлығына түсінікті халықаралық термин
болған соң қазақ тілінде де, ішінара "риторика" ... ... ... ... ретінде де,филологиялық пән ретінде де (В.В.Виноградов,
Л.В.Щерба, Т.О.Винокур) әдебиеттің ерекше жанры ретінде де, сөйлеу түрінің
(ауызша және жазбаша) ... ... де, ... сөз ... ... де
қаралып келеді (В.ИАнушкин, Н.Н.Кохтев, ЕАНожин, Ю.В.Рсщцественский т.б.).
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... және тілдік қарым-қатынастың басқа
да аспектілерін қамтитын жүйелік ілім (пән) (С.И.Гивдин, В.И.Андреев,
Ф.Снэлл, О.Эрнст) ретінде қарастырылады.
Риториканың негізгі ... - ... ... ... ... ... шаршы топқа сөз сөйлеуші адам. Оның сөзі кімдерге
арналса, солар көпшілік сөзді тыңдаушылар (грекше-гһеіог-тындау) болып
табылады /41,/ Шешен мен оның ... ... ... бір-бірімен
тығыз қарым-қатынаста, байланыста болып, соның негізінде бұқаралық сөз
(публичная речь) пайда болады (Г.Белостоцкая, М.В.Бессараб, ... т.б.). Бұл ... ... сөз деп кез ... сөз ... қоғамдық
маңызы, әлеуметтік мазмұны бар сөзді айтамыз. Шешен сөзге қойылатын
талаптар-оның мәнді, мазмүнды болуы, жүртқа бір ... ... ... бір іс-әрекетке үмтылдырып, ең ақырында тыңдаушыға жақсы әсер етіп
сүйсіндіру екендігін көрсетеді. ... ... ... ... мен ... ... қандай? Олар мынадай:
1) шешендік сөздің белгілі бір әлеуметтік мәні болуы ... ... ... ... (аргументі) болуы керек;
3) тыңдаушыға әсер ететін эстетикалык, қасиеті болуы керек;
1) тыңдаушының ақыл-ойы мен еркіне ыкпалын тигізіп, оларды
белгілі бір іс ... ... сөз ... ... пен ... ... ... өзгермес заңдылықтары ... "Сөз ... (1997) ... ... ... ... таратып көрсетеді. Ол шарттар: біріншіден, әлеуметтік мәні
бар әңгіме болуы керек, ол белгілі бір ... топ ... ... ... аддында) айтылатын сөз болуы қажет, екіншіден. айтылатын сөздің
дәлелі (кімге, неге, не мақсат көздей айтылғавдығын түсіндіру, ойланту)
болуы шарт, үшіншіден және ... ... ... ... ... ... айшықты астарлы, әуезді
дегендей көрікті болуы қажет, төртіншіден, басты шарттарының бірі-
көпшілікке қаратыла айтылған сөз баршаға түсінікті, ойы ... ... ... Осы ... ... күнде ғана шешендік сөз, яғни шаршы топ
алдында айтылған сөз тыңдаушылардын ақыл-ойы мен еркіне әсер етіп, ... бір ... ... сөз ... ... ... шешендік
сөздің түпкі мүраты деп, баса көрсетеді /47, ... тілі ... (1988) ... ... сөзге қойылатын
талаптарды топтап келіп үшке бөледі.
Ғалымның айтуынша шешендік сөздер мына талаптарға жауап ... ... ... бір ... мәні бар тақырыптан көпшілік алдында айтылатын
ауызша сөз; 2) әңгіме өзегінің дәлелі (аргументі) ... ... ... ... бір ... әуелі түсіндіріп, содан соң ойлантып,
ақырында белгілі бір харекетке үмтылдыруды көздеуі қажет; 3) тындаушыларға
әсер етіп қүлақ құрышын қандыратын эстетикалық қасиеті болуға ... ... ... сүйенсек: "Сөздің мазмұнын анықгау,
жоспарлау, оны қүрау жолымен қатар, шешендік сөздің ... ... ... ... ... ... сияқгы таза тіл қазынасына тірелетін
жайлары тағыбар... Тілдік амалдарға жататындар тұрлі экспресивті, эмоциялық
сөздер, сөйлемдер, мақал-мәтелдер, ... ... ... білдіру мақсатына арналған риторикалық сөйлемдер, дауыс ырғағы,
сөздерді, сөйлемдерді ритмикалық үндес етіп ... ... т.б. Бұл ... ... ... Сол ... дұрыс біліп, талғап жұмсау-
шешендік сөздің бір талабы. Осы ... бәрі де ... ... ... ... ... ... кезде, әдетте, екі мақсатты көздейді:
біріншісі-өз ойын біддіру, екіншісі—өзін билеп түрған сезімді өзгеге
жеткізу.
Ой мен сезімнің қабысуы, өзара ... ... ара ... ... ... ... ... тудырады. Шешендік сөздерді жанрлық, тақырыптық
жағынан жинақтап топтастыруға болады.
Шешендік сөздер мазмүны мен түрі жағынан ... ... ... ... ... бөліп саралаған:
1. Саясат шешен сөзі.
2. Билік (соттағы) шешен сөз.
3. Қошамет шешен сөз.
4. Ділмар шешен ... ... ... ... сөз ... екіге бөледі:
1. Шешеңдік дау.
2. Шешендік толғау /32, 267/.
Б.Адамбаев та шешендік сөздерді тармағына қарай бөліп қарастырады:
1. ... ... ... толғау.
3. Шешендікдау/49,/
Р.Сыздықова бүрынғы шешендік сөздерді мазмұнына қарай былайша топтайды:
1. ... ... ... Әлеуметтік-тұрмыстық мазмүнды сөздер.
3. Билік мазмұнды сөздер /35, 26/
Сотта қолданылатын сөздер деп төртке бөледі.
1998 жылы шыққан ... тілі ... ... заманғы
шешендік сөздерді мазмұнына қарай беске бөледі де, бесінші қылып діни
қызметтегі ... ... ... тақырыптағы.
2. Академиялық шешендік.
3. Сот ісіндегі шешендік.
4. Әлеуметтік тұрмыстағы.
5. Діни қызметтегі шешендік.
Ал, ғалым Ә.Қоңыратбаев шешендік ... ... ... ... ... /25/.
Қазақгың шешендік сөздерінің типтері мен түрлеріне тоқталған профессор
үшке бөліп жіктейді:
а) салтанатты екпіңді сөздер; ә) ... ... ... ... майда, биязы, сыпайы сөздер деп бөледі де, ... ... ... ... ... ... ҮҒА корр. мүшесі Р.Сыздықованың шешендік сөздің ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір бірлік
бар екенін көреміз. Осы жіктемелерді басшылыққа алып және ... ... ... ... ... ескере отырып, үлттық шешендік өнеріміздің
тарихи түрі мен ... ... ... ... ... ... ... болады. Сызбада көрсетілгендей (1-сызбаны ... ... ... ... ... ... қарастырдық:
Бірі — қазақтың дәстүрлі шешендік сөздері.
Екіншісі - қазіргі ... ... ... ... ... ... ... соттағы,
әлеуметтік-тұрмыстық, діни уағыз сөздері қатарына бүгінгі күнгі қоғамдық
жағдайға байланысты шешендік ... жаңа ... ... ... және ... жарнама сөздерді де
кірістірдік.
Шешендік сөздердің жұмсалатын орындарына түгел токталмай-ақ, өз мақсат-
міндеттерімізге тікелей қатысты академиялық және ... ... ... ... ... ... сөздер:
-жоғары оку орындарындағы лекциялар;
-ғылыми баяндамалар;
-ғылыми шолулар;
-ғылыми хабарламалар
деп бөлінеді (Г.З.Апресян, Р.Сыздықова),
Білім-ғылымдық мазмұндағы шешендікті көрсететін орындар: жоғарғы оқу
орындарының кафедралары, яғни ... ... ... ... ... ... сөздер,
симпозиумдарда жасалатын баяндамалар, ғылыми хабарламалар, диссертациялар.
Сол академиялық шешендік сөздің өзін біз үш үлкен ... ... ... ... ... ... ... билік
Әлеуметтік саяси
Кдзақгың дәстүрлі шешендік сөздері
Әлеуметтік-ташыстык
таза академиялық ғалымдар ортасы;
1) жоғары білім беретін мектеп;
2) тәлімдік-педагогакалық шешендік.
Академиялық шешендік ... ең ... ... болуы, логиканың күшті
болуы, сөздің ... ... ... ... және ... терминдердің
молынан орын алуы. Басты мақсат - ... мен ... ... ... ... ... Соған қарап, академиялық лекцияларда шешендік сипаттың
болуы шарт емес ... ... де ... Ал, ... ... ... әңгіме өзегінің нақтылығы, тілінің барынша түсініктілігі және
тындаушыларға әсер етіп, оларды ... ... ... ... шығады /35,/. Қоғамдық пәндерден ... ... ... элементтің келуі (әсерлі теңеулер метафоралар мен эпитеттердің
т.б. болуы) шешендік сөздердің белгілерін қамтиды,
Академиялық шешен сөз
Хабарламалар
Ғылым & Теориялық ... ... ... ... ... мектеп
Диссертациялар (док. канд.) Лекциялао
Диплом, курстық ... ... ... ... ... үйрену және оның әдістемесі Мектеп
лекциясы, сүрақ жауап
Мүғалімнің ... ... ... ... ... ... ... сөз т.б.). Шешендік өнерге баулу және
оның әдістемесі
Тәлімдік-педагогикалық шешендіктің ерекшеліктері неде?
Мектеп мұғалімдерін ... ... ... ... ... оку ... оқу ... ерекшеліктерін ескере отырып, жоғары
мектеп дидактикасы принциптеріне негізделіп, жүйелі түрде үсынылған ... ... ... есте ... жөн. ... дана жоқ ... жоқ" ... халық мақалында көрестілгендей, өз халқының рухани, мәдени
дамуынан хабардар, дана ұстаз жоқ ... ... ... жас ... жан-жақты білімді етіп тәрбиелеу мүмкін емес деп
ойлаймыз. Осыған орай бүгінгі студент ертеңгі мектеп мұғалімінің шешендік
өнерді ... ету ... ... ... ... өнер ... өз сөзін дәл, нақты, ... ... етіп ... ... әрі ... ... әріптестік
негізде ұдайы пікірталас ұйымдастыру арқылы өз сабағын қызықты көрініске
айналдырып, берілетін ... ... ... ... ... ... алады.
Екіншіден, шешендік өнер мұғалімге небір қиын деген ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Соның
нәтижесінде ... ... ... болмаған, ал үстаздың ... ... ... ... ... ... ... салдарынан
мақсатқа жетпей қалу қаупінен құтқарады.
Үшіншіден, кез келген педагогтік әсер-ықпал, яғни ... ... ... ... сөз ... іске ... ол ... тәрбиелейді,
өз көзқарасын ұсынады және оған окуышыны иліктіреді, ... ... ... ... ... ... бейнелер сыйлайды.
Төртіншіден, шешендік өнер оку процесі барысында туындайтын көптеген
"Неліктен?" деген сауалға жауап береді.
Еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... шығармашылықпен айналысуға деген
талпынысы үдеп, қарым-қатынас аясы кеңіген ... ... ... деген
қызығушылық та арта түсуде. Соған байланысты академиялық шешендіктің ауқыми
кеңи түсті де, Іпешендік өнер сала-салаға бөлініп оқытыла бастады.
Мысалы заң ... ... ... ... риторика),
халықаралық байланыс оқуларында ... ... ... басқару институттарында іскерлік шешендік (деловая ... оку ... ... өнерге үйрету әдістемесі
(педагогическая риторика), орта ... ... ... өнер ... ... ... "Шешендік өнер" пәні жүргізіле бастады. Мүндағы басты
мақсат - ... ... ... қабілетін дамыту, тіл байлығын
молайту, ... ... ... ... ... әлемінің ең жоғары сатысына көтеріп, ... ... ең үлы ... ... ... ... ... білім деңгейінің көрсеткіші.
"Парасатты адам үшін ... ... жаза ... ... ұят саналуы
тиіс" (А.П.Чехов).
Шешендік сөздің жасалуындағы қызмет аткаратын тілдік заңдылықтарға
тоқталып көрейік.
Тіл-адамның ... ... ... ... ... ... қоғамның белсенді азаматы болуды ол тіл арқылы үйренеді.
Тіл-әлеуметтік кұбылыс. Тіл қолданысқа түскенде, әлеуметтік ... яғни ... ... қарым-қатынасына, олардың әр түрлі
әлеуметтік ортасында тіл жұмсау мақсатына сай қызмет ... . ... ... қарай стилъдік бөлінісіне келгенде тіл элементтерінің:
сөздердің, грамматикалық амалдарын, көріктеу кұралдарының әр түрлі қарым-
қатынас саласында, яғни коммуникативтік ортада жұмсалу ... ... ... ... ... ... факторлар ескеріледі.
Функционалдық стиль - тіл қолданысына, дәлірек айтсақ, тілдің қандай
мақсатта, ... ... ... ... ... Сондықтан да оның
қызметтік, сипатын танудың мәні зор. Ол қызметтердің түрлерін зерттеушілер
былайша көрсетеді: мысалы, ... 1) ... ... қызметі), 2) ойлау кұралы ретіндегі қызметі, 3) адамзаттың
әлеуметтік-тарихи тәжірибесін меңгеру құралы ретіндегі қызметі, 4) ұлттың
мәдени саладағы қызметі, 5) таным кұралы ... ... деп ... ... ... ішкі қүрылысы жағынан да, әлеуметтік қызметі жагынан да
барынша дамыған, ... ... ие ... ... ... ... екі ... ететіні белгілі: жазбаша және ауызша. Оған бүрынғы ... ... ... де, ... ... ауызша
баяндама, хабарлама ... ... мен ... ... ... ... ... сөздері де жатады.
Біз күнделікті тұрмыста айтылатын сөзді ("тілді") "ауызекі сөз"-деп, ал
соңғысын "шаршы топ алдындағы сөз" ... ... ... "шешендік сөз"
деп те аталады. ... ... ... ... деп ... ... ... ~ шаршы топ алдындағы сөздердің бірден-бір
көрінісі. Қазіргі шешендік сөздер - негізінен, шаршы топ алдында ... ... топ ... сөз айту - ... ... ... ... отырып, көшпшкке үйрету, тарату, орнықтыру, бекіту . Ауызекі
сөйлеуде сөздің әрін келтіріп, оны әсерлі ету ... ... ... ... ... ... де болады. Жазба сөз өз бойына ... ... ... ... ... ... жан ... көңілкүйін,
көзқарасын білдіру үшін сөз саптаудың "тауып сөйлеу", "қазып сөйлеу",
"жарып ... ... ... ... ... ... ... келетін
ерекше тұстары да бар.
Сөйлеу түрлері
|Ауызша | ... ... | ... |
| | ... | | |
| | ... | | |
| | | | | | |
| | ... | | | |
| | | | | | |
| |ч | |р | | |
| | | | | | |
| | | | | | |
| |
| | |
| | | ... ... әңгімелесу |карым-у, диалог |
|Ауызекі
|Сөйлеу
|
|Пьеса, ... ... ... 'мәтін | |
|
| |
|
| |
| |Ауызша сөзде тұрлі салалық ... ... ... ... ... . ... ... негізін әдеби-кітаби ... ... ... ... сөз, ... ... ... жанрларда ғылыми және
ресми-іскерлік стильдер пайдаланылады. Бірақ шешендік өнердің қай жанрында
да публицистикалық, көркем сөз және ауызекі сұхбат стильдері ... ғана сөз ... ... ... сөз жансыз көрінеді.
Шешендік сөздің осы бір қасиетін ... ... ... ... ... сөздің пікірталас, лекция, консультация, баспасөз
маслихаты, баяндама, сүхбат тәрізді формалары әдетте кітаби және ауызекі
сөз элементтерінің өзара араласып, ... ... ... ауысып
қолдануынан құралады.
Адамдардың өзара тілдесуі табысты болуы үшін, тілді, оның ... ... ... ғана ... әсте болмайды. Студенттерді сөз
арқылы өзгенің көңілін аударып, тыңдаушының жүрегіне жол тауып, ... ... оны өз ... ... ... ете ... үйрету керек.
Қолдаушылардың алдында сөйлегені сияқгы, студенттер қарсыластары алдында да
сөйлей білуі керек, ... ... ... да, ... қауыммен де
әңгімелесе білуі қажет. Әркімнің сөйлеу мәдениетін қалыптастыру үшін оның
өзіне ... ... ... ... ... ... алуы ... үшін, ең алдымен, сөз бен тіл, сөз бен болмыс, сөз беп тыңдаушының
санасы, сөз бен қарым-қатынас жасау ... ... ... ... ... ... арқылы біз сөздің төмендегідей қасиетгерін
айыра аламыз. Ондай қасиеттер - сөздің ... ... ... ... мәнерлілігі. Бүл тізімді әрі қарай толықтыруға және
нақтылай түсуге де болады. Алайда, сөздің ... мен ... ... ... ерекшеліктер осылар деп аталып жүр /39/.
Дүрыс сөйлеу тіл грамматикасын, сөзді қолдану және ... ... ... ... ... керек етеді. Сөздің
әсерлі болуы, ұтымдылығы, мәнерлілігі де дүрыс сөйлей білгенде гана ... ... тағы бір ... екпіні, интонация. Дауыс әуезін
шебер өзгерте отырып сөйлеген шешен табысқа ... бір ... ... ... ... ... те ... бір дәрежеде шешеннің ажырамас серігі
болып табылады.
Тілімізді шұбарлап жұрген тағы бір ... ... ... яғни ... ... пайдаланылатын сөздерді
орынсыз қолдану; "шешім қабылдау", ... ... "күн ... ... ... да ... ... шешен сөзінің сұрқын ... ... ... да ... рең ... сөз тыңдаушының ақыл-
ойына, сана-сезіміне әсер етеді. Демек, шешен сөзі қызу қанды, ... ... толы ... ғана ... ... жетіп, өтімді болмақ
(Жүректен шыкцаса, жүрекке жетпейді). Ғалымдар ... сөз ... ... ... оң әсер ... ... Жоғары оқу орындарында қолдану жағдайы
2.1 Шешендік өнерді үйрету әдістемесінің дидактикалық негіздері
Қазақстандық жоғары мектеп саласындағы болашақ ... ... ... кәсіпкерлік сөйлеу шеберліктерін шыңдаудың бір жолы
ретінде біз ... ... ... ... ... ... отырмыз. Мұндай
әдістеме, бір жағынан, жоғары мектептегі окудың жалпы мақсаттарымен тығыз
байланысты болса, ... оның ... ... де бар.
Педагогтардың кәсіптік тілдік даярлық мәселесі-терең зерттеуді кджет
ететіні белгілі.
Осыған орай біз адцымен осы зерттеп, ... ... ... ... ... оку ... бір ... болып табылатындықтан, мұнда
дидактиканың негізгі заңдылықгары мен ... ... ... ... ... ... ... және оның өзінің белгілі бір
тарихи сала екендігінен, шешендікке баулудың принциптері мен зандылыкгарын
тануды бөліп ... ... ... ... ... жүмысымыздың
дидактикалық негіздерін анықтадық,
"Дидактика" деген сөздің ... грек ... ... ... ... ... сонымен қатар,”оку”” дегенді
танытады. Бүл сөздің шешендікті ... ... да зор. ... ... ... ... ұғындыруды
білдіреді.
Оқыту процесінің жоспарлылыш, жүйелілігі оньщ белгілі бір тәртіпке,
зандарға бағынатынъш көрсетеді. Ал шешендік өнерге ... ... ... ретінде өзінің табиғатына сәйкес осы заңдылықтардың ретін анықтап,
сол ерекшеліктерге сәйкес жоспарланъш ... ... ... ... өнер табиғатынан хабардар
ету, студенттердің ... ... ... ... шеберліктерін
қалыптастыру және дамыту, студенттердің шешендік ... ... ... және ... ... ... түсіндіре келіп, мынадай пікір айтады:
"Шешендік өнер-дәрігерлік өнерге үқсас, дәрігерлік ... ... ... алмайды, бірақ, мүмкіндігінше, сауықтыруға жакындатады;
сонымен қатар, мүлде айықпайтын адамдарды тәуірлендіреді"/6,7/
Осыған үндес, біздің де ... ... ... ... ... ... ... әдістерін үйретумен байланысты
өсіру, дамыту, түрақты қалыптастыру мүмкіндіктерін іздестіру болып отыр.
Шешендік өнерде ең ... ... ... ... ... ... тұратыны белгілі. Сонда шешендік өнерге үйрету ... жеке ... ... ретінде дамуына берік баспалдақ деп
саналады. Ал, студенттің жан-жақты дамуы-барлық ... ... ... ... белгілі.
Сөз құдіретінің адамды қалыптастырудағы рөлі адамдардың барлығына
белгілі ... сол ... ... ... барлығына бірдей
тең бөлінбегені анық. Ал адам бойында ондай мүмкіндік бар. Өйткені, тілдік-
сөйлеу қабілетінің дұрыс арнада дамығандығының ... ... ... ... ... ... заңдылықгарының ішінде басты орын оқыту мақсатына берілетіні
белгілі. Осымен байланысты шешендік өнерге ... ... ... өнерге үйрету пәнінің мақсатын талдау барысында шепіендік
өнердің дүниетанымдық рөлінің бірінші орынға шығатынын айта кету ... ... тіл ... мол, ... шешендік қаблеті дамыған болса,
ол соғүрлым дүниедегі нәрселер мен кұбылыстардың белгілері мен қасиеттерін
де толығырақ тани ... Ол ... мен ... ... мен ... ... ... мен кұбылыстардың бойындағы белгілермен ұқсастығы
жағына тереңдеп бойлай түседі, ... ... ... ... ... ғана ... ойлаудың да тереңдей тусуіне мүмкіндік
жасайды. Осыған орай, біздің ойымызша, шешендік өнерге ... ... ... ... Бұл ойымызды кесте түрінде беріп көрейік.
БІЛІМДІЛІК
мұғалім ретінде сөйлеу мәнерінің қалыпт-суы;
К,азақ тілінде сөйлеуші ретінде үлттық шешендік сөз үлгісін меңгеруі;
Демократиллық ... ... ... сөз ... ... ... барысында
адамгершілік заңды-
лықтаръш ... ... мен ... ара ... ... ұлггық
қасиеттерді тануы мен
сақгауы;
Әлемдік сөз этикеті-
нің байланысын та-
нуы; Болашақ әлеумет-
тік ... ... ... ... ... ... жол- ... са-дарын меңгеру;
Жадын, тілін дамы-
ту;
Үлттық ойлау заңдылықтарын меңгеру; Жан-жақты дамыған тұлға ретінде танылу
Мәдениеттің сан қыры мен ерекшелігін ... ... ... ... де ... ... негізгі бағыт-бағдарлама жасауда еске
ұсталынатын ... бар ... ... Олар:
оқушылардың шешендік ... ... ... ... қалыптасу жолдарын тануы және меңгере білуі;
* ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтардың тілде сөйлеу
мәнерлеріне ... ... ... ... пайдалана білуі мен ... ... ... тілі арқылы байытуға үлес қосуы;
* меңгерген және өзі қосқан сөз ... ... ... үрпаққа-өз оқушыларына жеткізе алатындай білімге, дағдыға
төселу.
Бағдарламада бұл талаптар ... ... ... ... ... аудиториядан тыс жұмыстар барысының да ... ... ... ... келесі маңызды бөлігі-осы бағдарламадан
туындайтын—оқытудың нақгы ... ... ... яғни ... мазмұны.
Оқу материалы деп отырғаны-шешендік өнерді үйретудің барысын
мүмкін ететін мазмұн деп ... ... бұл ... ... ... ... бірімен-бірінің байланыстылыгы,
сабақтастығы, бірізділігі сақгалып берілуін, нәтижесінде біздің көздеген
мақсатымызға жетуіміздің логикалық кұрылымын ... ... ... күрылымы мен мазмүнының ... ... ... тану ... ... жалпы дидактикалық негізден туындайтын
салалары ғана қарастырылатыны ... Ал ... ... ... ... ... ... оқыту мазмұнын формалдық тұрғыдан қарастыру дегені бар. Бұл,
негізінен, университеттердің оқу жоспарымен тығыз байланысты мәселе. ... ... ... ... осы оқу ... ... орны
белгіленіп, оның баскд пәндермен, курстармен ... мен ... ... ... мәселелер берілді.
Шешендік өнердің өзіндік ерекшелігі оның тіл жүйесінің ... ... ... ... беруімен, студенттердің сөйлеу процесіндегі
жеке (индивидуалдық) ерекшеліктерін жалпы адам бойындағы сөйлеудің шешендік
түріне қатыстылық дәрежесін анықтау мен, ... ... ... ... ... ... ықпалы зор екендігін меңгертумен
байланысты анықталады.
Студенттерге шешендік өнерді үйрету курсын оқытуда тіл ... ... ... ... ... жаңа ... ... лингвоэтология, коммуникативтік лингвистика, психолингвистика,
әлеуметтік лингвистика т.б./ ... ... бөле ... ... сай ... жолы көзделді. Шешендік өнерді үйрету курсы арқылы
студенттің барлық басқа пәндерді меңгеруіне де игі ... ... ... ... шешендіктің академиялық түрін меңгертуде,
студенттерге барлық пәндер бойыніпа алған білімдері мен оларды түсіну және
тұсіндіре білу ... ... ... қалыптастырылады. Шешендік өнерді
меңгертуді тиімді ұйымдастыру студенттердің ойлауын дамытып, ана тіліне
деген сүйіспеншілік, патриоттық сезімін дамытады.
"Шешендік ... ... ... - ... ... ... ғана ... жаңа пән. Совдықган оны оқытудың да көптеген ... ... ... ана тілінің мүмкіндіктері туралы да көптеген жаңа
факгілерге дерексіз ... ... ... және ... іс ... ... қана қол ... тиімді меңгерілуі жүзеге асуы үшін;
* біріншіден, жүйелі үйымдастырылған практикалық іс-әрекеггер
жасалуы керек;
* екіншіден, студенттерді белгілі бір ... мен ... ... жалпылай білуге дағдыландыру керек;
* студенттердің өз бетімен жұмыс істеуін дұрыс ұйымдастыру,
студенттердің ... ... ... ... ... ... ... керек болады.
Шешендік өнердің көптеген зандылықгары мен талаптары, сыры ұғымдар
арқылы қалыптастырылатыны ... ... ... ... мәні мен ... үлкен назар аударылады. Бұл - окудың "жалпы"
кезеңі, өзіндік ерекшелігі. Ол ерекшелікті сабақгы үйьмдастырушы-оқытушы
студенттермен ... ... ... білуі керек.
Шешендік өнердің табиғатын тану барысында студентгердің ... ... ... ... ... ... Бүл ... жүргізілетін жұмыстардың
өзін дидактика ғылымы екі деңгейге бөліп қарастырады. Алғашкы деңгейде
студенттер шешендіктің өзіне тән ... ... ... берілген
тұрлі анықтамалармен танысады, "шешендік әлемін" өзі үшін "ашады", сөйтіп,
үғымдар тізбегін жасап алады.
Екінші деңгейде студенттер өзіндік ... ... ... ... арқылы танылған заңдылықтарды өзара салыстырады, өзінің ойының
нәтижесін солармен сәйкестендіреді, ... ... ... ... ... ... ... - жемісті кезең, яғни білімнің түйсікке жеткен,
санаға орныққан кезеңінің алғашқы сатысы ... ... Бұл ... ... ... өз бетімен жүмыс істеу әрекеті белсенді түрде
жүргізіледі. Соның нәтижесі ... ... ... білімі теориядан
практикаға (тәжірибеге) қарай ауысады.
Теориядан тәжірибеге ауысудың белгілі бір кезеқдері бар ... ... ... ... ... т.б,/ ... ... Ол кезеңдерді былайша танимыз:
Шешендік өнердің заңдылықтарын меңгеруге қажетті білік-
дағдылардың мәнін, атауын, ғылыми негізін түсінуі - аса ... ... дәл осы сәт ... ... ... ... түрғанын көрсетеді.
Студент алған ақпаратты білім мазмұны арқылы ережелерге
өзіндік көзқараспен қарап, соны түйсіне отырып, өзінше ереже
жасауға дағдыланады.
Осыңдай ... ... ... ... жаңа ... көтеру. Мүнда белгілі бір шешеннің сөзін
орындау сәті, ... бір ... ... шешендік сөз
үлгісін даярлау сияқты сәттер орындалып, ... ... ... пікірталастарда, ... сөз ... ... ... ... баяндама жасау, қазақтың салт-дәстүріне байланысты
түрлі шешендік сөз тудыру /күттықгау, ... ... ... ... қыз бен жігіт айтысы, бата беру т.б./.
Біз үсытанып ... ... ... студенттің білім алуынан
бастап оның шыгармашылық қабілетке дейін көтерілу жолы талданып отыр. ... жол ... де ... ... Біз ... ... үйретуді дидактикалық түтастық ретінде қарастырып отырмыз. Енді
осының нәтижесін қалай бақылып, тексеруге болады? деген сұраққа ... ... ... ... ... шыгармашылық белсенділігін
арттыруды зерттеген көптеген ғалымдардың пікіріне сүйенсек /Давыдов В.В.,
Арисова Л.П., Абылкасымова А.Е., ... М.А./, ... ... пен ... ... жолының, сондай-ақ,
практикалық сабактар мен лабораториялық сабақтарда ... ... ... ... ... ... орны мен
ерекшеліктері бар. Сондықтан да дәл осы ... ... оқу ... ... алу және ... өнерге үйрету курсында олардың алатын орнын анықтау
қажеттігі туындайды.
Профессор ... А.Е. ... ... ... оку ... ... байланысы мен қатынасын мынадай кесте
түрінде береді:
ӨЗІНДІК ЖҰМЫС
ЛЕКЦИЯЛАР
ПРАКТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ САБАҚТАР
БАҚЫЛАУЖӘНЕ ӨЗІН-ӨЗІ БАҚЫЛАУ
Осы кестені ... /17,/ ... ... ... ... ... жасайды. Оның ішінде мынадай пікірлері біздің әдістемеміз үшін ... үлгі деп ... оны ... ... ... ... ... жөн көрдік:
жоғары мектпетегі оқыту ... ... ... ... ... ... байланыста болып келеді;
лекциялар мен праткикалық сабақтар студенттердің өз бетінше
шешуіне арналған проблемалардың көзі болып келеді;
* өзіндік жұмыс бір әдістеменің элементі ... ... ... ... ... жүмыстар болады, өзіндік ... ... ... ... ғана емес, дәрісханадан тыс та орындалатын
етіп ұйымдастырылады.
Жоғары мектепте оқыту әдістерінің ... ... ... проф.
Т.Сабыров өзінің монографиясында оларды үш топқа бөліп қарастырады:
1)оку жұмысының әдістері ... ... ... ... әңгше, дискуссия, дидактикалық ойындар, білімді бақылау,
бағалау әдістері т.б.);
2)ғылыми жұмыстың әдістері (бақылау, ... ... ... материалдармен жұмыс істеу, модельдеу әдісі, ... ... ... әдістері (кітаппен және дидактикалық техникалық
кұралдармен жұмыс істеу).
Осы топтағы әдістердің әрқайсысы оқыту процесінде белгілі бір ... ... ... қажет; жаңа материалды баяндауда лекцияның рөлі
ерекше болса, біліктер мен ... ... ... ... жұмыстардың орны бөлек, сол сияқгы білім мен дағдыларды
бақылауда, ... ... ... ... ... ... ... емтихандардың атқаратын рөлінің ерекше орын алатындығына
ғалым айрықша тоқгалған /7/.
Келесі мәселе -осы оқыту түрлерінің өн бойында ... ... ... ... және ... табиғаты мен ерекшеліктері. Шешендік өнерді
оқыту әдістері дидактиканың жалпы ... ... ... ... ... да бұл жерде біз, негізінен, дидактикалық әдістердің
табиғатын
кдрастырып, шешендік өнердің әдістерін жанама, қосалқы ... ... ... мен ... ... ... ... отырған ынта-ықыласы тек қана оқытушының проблемалық жағдайды
туғызуы мен оны ... ... ... ... арқасында ғана
мүмкін болады. Өйткені, проблемалық жағдайды шешу кезінде студенттерде
өз күшіне ... ... ... ... яғни ой мен ... арқылы
ақиқаттың бейнесін тану мүмкін ие екендігіне көз жеткізіп, соны
ұйымдастырған үстазына деген ризашылық ... ... ғана ... ... ... ... деген көзқарасы жаңа сапаға
көтеріледі. Шешендік сөздердің астарлы мағынасын талдау, ... ... сөз ... ... ... шешу, тапқырлық, логикалық жұмбақтарды
шешу, ыммен сөйлесу сияқгы шешендік өнерді ... ... ... қоя ... ұйыдастырылуының аса маңызды екенін осылай тани
аламыз. Бүл процесте оқытушының да, ... де ... ... ... Ал, ... ... бейімдеу әдістердің "монолог
әдісінің, пайымдау әдісінің, репродуктивтік әдісінің, диалог әдісінің,
эвристикалық әдісінің" барлық сабақтар барысында қолданылуы зерттелген
болса, енді сол ерте ... ... ... ... ... ... бұл ... біздің әдістемемізде үлкен орын алатыны
өзінен-өзі белгілі.
Монологтық әдіске ... ... ... еңбектерге сұйене
отырып, Квинтилиан әдісі, Аристотель әдісі ... ... ... ... ... ... жұйесі мынадай болып келеді:
1. риторика теориясын әбден меңгеру;
2. шешендік үлгілердің классикалық түрлерін танып, үйрену;
3. еліктеулер жасау;
4. өзінің жеке шешендік ... ... ... соң ... ... ... Квинтилиан
былайша көрсетеді:
1. тақырыпты тандап алу;
сөйлеуге байланысты Материалдарды мүмкіндігінше мол
жинау;
3. ... ... ... сөзді қүрастыру;
4. қүрастырылған сөзді айту /7, /
Монологтың ерекше әдісі туралы Аристотель де көп ... ... ... ... ... ... ой қозғалысы әлеуметтік
жагдайлармен байланысты жалпы ... ... сол ... ... ... ... аяқгалатындығын көрсетеді /7, /.
Дәл осы сиякты, диалог кұрудың да дидактикалық әрі риторикалық негіздері
үқсас екендігін байқау да қиын ... ... ... ... өнерді ұйретуге қатысын біз
олардың ортақ қасиетгері арқылы да және бір арнада тоғысуы ... да ... Осы ... ... ... ... ... өнерді үйрету
әдістерінің тобын мен жүйесін құрай алады. Бұл жұйедегі хабарлау, суреттеу,
түсіндіру, нұсқау беру, талап ету, мәселе қою, ... қою, ... ... көрсету, көрнекілік көрсету, тексеру, баға қою— ... ... ... ... ... ... Ал енді, тыңдау, жаттау, айту,
қайта жаңғырту, бақылау, оку, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер, ойластыру, түсінгенін өзгеге түсіндіру, суреттеу,
сипаттау, сұрақ қою, жатгығуларды орындау, текс ... т.б.- ... ... ... есептеледі. Бұл-М.И.Махмутовтың әдістерді бинарлық
топтарға бөлу ізімен жасалды. ... ... ... маңызды орын
алатын мәселе оқытудың принциптері екені ... Бүл ... біз, ... ... ... ... сүйенеміз. Өйткені, оқытудың жалпы
теориясы тұрғысынан келіп қана дербес әдістемелік принциптер танылады.
Жалпы, ... ... ... ... Ғылымилық принципі. Мұнда берілетін білім мазмұнының ғылым саласымен
тығыз ... ... ... белгілі. Шешендік өнерді үйретуде біз
шешендік өнерді зерттейтін ... ... ... да бүл ... біз үшін ... болып табылады.
2.Жүйелілік принциш. Шешендік өнердің заңдылықгарын таныту, меңгерту,
содан соң ... ... ... дағдыларын қалыптастыру-білімнің
де жүйелі, бірізді берілуін талап етеді. Сол жүйелілік оқытудың ... ... ... ... ... ... ... соған сай жүргізілетін оқытушының іс-әрекетінің де жүйелілігін
кджет етеді.
3. Көрнекілік принципі. Мұнда шешендік сөз ұлгілерінің ... ... ... ... және тақырыпты терең
меңгертуде қолданылатын басқа да көмекші ... ... ... өз ... даму ... ... ... мақсат-
студенттердің шешендік өнерге ... ... көп ... ... басшылыққа алып
отырмыз.
З.Теорияның практикамен байланысы принципі. Бұл-барлық оқу процесін
үйымдастырудығы мақсат. Алынган білім ... ... ... ... Оған студент оқу процесінде-ақ ... ... ... ... жемісі екендігін таныту да осы принципке негізделген. Мүнда
шешендік өнердің мақсаты-Адамға ... ... ... ... ... ... ... Бұл принциптерді кджетіне қарай толықтыра
беруге де ... ... ... ... көздеген мақсаттарымыз осы
тақырыптармен үндеседі.
Сонымен, бұл тармақгы қорыта келгенде, мынадай түйіндер ... ... ... ... ... ... ... бір
бөлшегі болып табылатындықтан, сол процестің заңдылықгарына сүйеніп
күрылады. ... ... ... үйретудің дидактикалық негіздері
ретінде біз дидактикалык принциптерді, оку ... оку ... ... оку ... жатқыза отырып, ... тек ... ... ... ... жалпы заңдылықтары мектепке де, жоғары оку орнындағы
оқытуға да ортақ. Дегенмен олардың әркдйсысының өзіндік ... ... біз, ... ... ... көп ... ... Яғни жоғары
оку орындарындағы лекция, семинар, лабораториллық сабақтар мен сынақтар
сияқгы өзіндік табиғатына сай ... ... де ... ... ... өнерді үйрету әдістемесі
Шешендік өнерді үйретуге байланысты әдебиеттер мен ... ... ... ... ... ... талдаудың қорытындылары бізге
қазақ шешендік өнерінің жоғары мектептерде әлі де ... ... ... келе ... көрсетіп отыр. Жоғары мектеп студенттері, үшін қазақ
шешендік өнері мен ... ... ... негіздері арнайы
меңгертілуі қолға алынбаған. Жалпы әдістемелік әдебиеттер де ... ... ... ... де ... ... көріп келеміз.
Ал шешендік өнерді біз тіл дамытудың жоғары басқышы деп есептесек, ... сала әлі де ... ... ... ... ... ... уақыт
талабы-Қазақстанның әрбір азаматы сөз бостандығын сезінуте, сөздің мәнерін
ғана емес, нормасы мен адамгершілік зандылықтарымен ... ... ... тиіс ... ... ... ... демократиялық қоғамдағы сөз бостандығы мен сол
бостандықтың адамгершілік нормаларымен қабыса ... ... ... ... ... өнерді тану (Риторика) курсының мақсатын
айкңндайды. Ол мақсат-студенттердің ойлау дәрежесінің биіктігі мен ... ... ... ... ... ... ... үстанатын әдістемеміз осындай үлкен мақсаттан туындап, ... ... ... ... білу, сөздің тура мағынасы мен ауыспалы мағынасын
түсіне білу, сөздің шыққан тамырын тани білу, ыммен сөйлеп түсіну, ... ... ... ... ... логикалық заңдылықгарды тану арқылы
шеше білу сияқты тамаша қасиеттер адамға тек ... ... ... қағидаларын меңгеріп, әдіс-тәсілдерін қалыптастырғанда ғана
студенттің санасында берік орын алады. Сөздің ... ... ... аулай білу, сөйте отырып, тек көптің ... ... ... сөзді" емес, ақиқатты таныту сияқгы қабылет адамға
өзінен-өзі ... ... мен ... ... ... ... ... тамаша үйлесімінің нәтижесі ретінде ғана мүмкін
болатын ... ... өз ойын ... ... ... ... көп ретте
дамыған сөйлеу тілі сатысында да дұрыс сөйлей бермейтінін біздің көп ... ... ... ... ішкі ойын сыртқа шығару барысында
жаттанды болып ... бір ... ... ... ... теңеулер мен
мақал-мәтелдерді қолдана беру әдеттері жиі байқалады. Мұндай ... ... ... ... келтіріліп жүр.
Студенттерге шешендік өнерді үйретуде төмендегідей дидактикалық талаптар
қойьшады. Олар:
1)шешендіктану ("Риторика") курсы бойынша теориялық білім ... курс ... ... ... ... табиғатын теориялық түрде
тани алатын болу;
2) шешендік ... ... ... ... мазмұнын беретін сөз
қолданыс ерекшелікгерін тани алатын болуы;
3)топ алдында жеке сөз ... ... ... (диалог,
полилог) еркін қатыса алатын болу, сөйлеу барысында өзін-өзі ұстай, бақылай
алатындай болу;
4)сөйлейтін сөзінің сенімділігін, көркемдігін, эмоцианалдығын алдын ... тани ... болу және ... ... ... ... мақсатына
жетуін басты нысанада ұстап тұратын болу;
5)сөйленген сөздің ... ... ... ... ... ... айқындылығын мақсатқа жеткен-жетпегендігін тани
алатын болу;
6) шешендік сөз үлгілерін, ... ... ... ... сөздерді логикалық амал-операцияларды жадында тұта алатындай
болу;
7)өз бетімен анықтамалық ғылыми әдебиеттермен ... ... ... болу;
8)семинар сабақтарда, педагогикалық тәжірибеде шешендік сөз қолданыстың
ережелерін тиімді қолдана алатын болу..
1 -тарауда ... ... ... ... педагогикальіқ негіз4_____Ѐардағы ... ... " ... сынып мүғалімдерін даярлайтын факультет студенттеріне
шешендік өнерді үйрету әдістемемізді" негіздеп, басты бағыттарын ... деп ... Бүл ... ... ... ... курс" ретівде
үйретуге бағытгалып отыр. Біртұтас әдістеменің ішкі ... деп ... да, ... ... ... ... ... апаратын
өзіндік жолдары болатыны белгілі. Ол жолдар-әрбір топтаманың /блоктың/ ішкі
мақсат-міндеттерінен ... ... ... ... қосылады, соның
негізівде біртүтас әдістеменің негізі жасаладОсы топтаманың ... ... ... білімін тексеру және бақылау әдіс-тәсілдері еніп
отырады. Өйткені, лекцияның да ... ... ... ... болатыны белгілі.
Лекция (латынша 1есгіо-оку)-яғни топ алдында ғылыми тақырыпта лекция оку
дегенді білдіреді. Топ ... (әр ... ... ... ... ... ... ғалымдар (С.ИАрхангельский, В.Я.Барнет, М.Балақаев,
Р.Сыздықова, т.б.) баса назар аудара отырып, зерттеу еңбектерін жазды.
Лекцияны оку ... ... ... (М.В.Богомолова) бірен- саран
еңбектер ғана бар. Ал, лекцияны ... ... ... ... Т.Сабыров, А.Е.Абылкдсымова т.б.)
еңбектерді де атап айта аламыз.
Сонымен, біздің ... ... ... ... ... "Лещиялар" деп аталады. Шешендік өнерді ... ... ... ... ... орын алады.
Бүл топтаманың негізгі мазмұны шешендік өнер мен ... ... ... әдістемеміздің алғашқы топтамасывда
орналастыруымыздың өзіндік себептері де ... Бір ... ... білім қалыптастыруымыздың негізгі арнасы болып табылады, екінші
жағынан, Шешендік өнердің басты белгісі-сөйлеу мәнері мен оның техникасын
калытастыруда ... ... ... жеке ... ... де ... рөл
атқарады.
Шешендік өнерді үйретуде лекциялар тақырыбын тандау мен оның әдістемесін
анықтау аса маңызды болып ... ... өнер ... ... ... ... ішкі-сыртқы белгілерін, маңызын,
тарихын, шешендік шеберлікке жету ... ... ... оқу ... ... қажет мынадай талаптарды басты назарға
алдық, олар:
1) шешендік өнердің табиғаты ... ... ... жеке ... ... шешендік және
қатысымдық (коммуникативтік) қасиеттері жоғары болуы керек;
2) шешендік өнер табигаты мен тарихы және шешендіктану
негіздері лекция мазмүнында мұмкіндігінше ... ... ... шаршы топ алдында сөйлеудің барлық ерекшеліктері (сөйлеу
техникасы, әдіс-тәсілдері) ескерілуі керек;
4) студенттердің (тыңдаушылар ретінде) қарым-қатынас белсен-
ділігін дамытатын ... да ... ... ... ... қажет (сүрақ-жауап, эвристикалықәңгіме, қысқа диалогтар т.б.).
Лекцияның мазмүнын жасау барысында біз ... ... ... ... өнер", "Шешен", "Шешендік ... ... ... ... ... арқылы оларды дербес
үғымдар ретінде қалыптастыру;
2)шешендік өнердің ... ... ... мен ... ... ... ... шешендікке жету сырлары, шешендікті зерттеу және
тану жолдары туралы теориялық білімін нақтылау;
3)берілетін теориялық білімнің бірізділігі мен сабақтастығын ... ... ... ... ... ... ... яғни студенттердің шешендік өнерді меңгеруі үшін,
алдымен, шешендік өнер ... ... ... әрі айқын
қалыптасқандығын көрсететін бекіту сұрақтары, түрлі тәсілдер мен қүралдар
жүйесін анықтау ... ... ... мен ... тестілер),
Сонда лекциялық топтаманың мазмүны мынадай бірізділікпен беріледі:
1)шешеңдік өнердің табиғаты, дамуы мен қалыптасу жолдары;
2)шешендік өнер мен шешендіктану;
3)шешендікті ... ... оку осы ... осы ... ... өнер мен шешендіктану туралы ... ... ... ... Мұндай лекция студенттердің танымдык белсенділігін
дамытып, есте сақтауын жетілдіруге ықпал етеді.
Практикалық сабақтарды өткізу
Лекцияның жалғасы семинар пракгикалық ... ... ... ... ... ... ... практикалық сабақтардың мазмұнына
енетін II топтаманы алғашқы топтаманың ... ... ... ... ... ... болып есептеледі.
Шешендік өнерді үйрету ... ... ... қыры ... ... ... түседі. Сондыктан практикалық сабақ лекция-сабаққа
сүйеніліп жасалады.
Бүл практикалық сабақгардың түпкі мақсаты- студенттерге шешендік өнерді
үйретудегі көп ... ... ... бере ... болуы.
Жалпы шешендік өнерді үйретуде практикалық сабақгардың ... ... ... ... тақырыптарға сай өздерінің білім
дәрежесіне лайық теориялық түйіндеме пікірлерін ... ... ... ... ... есте ... қажетті білік-дағдыларды
меңгереді.
Екіншіден, жаттығулар орындау арқылы түрлі ойлау операцияларымен жүмыс
жасап үйренеді. Талдау, синтез, жекеден жалпыға, жалпыдан жекеге ... ... ... ... ... - ... мен өмір ... бірлігі принципін көрсететін ерекше көрсеткіш. Осы практикалық
сабақгарда оқытушы студенттерде ... ... ... мен шешен болуға
мүмкіндік беретін қабілеттерді дамытып, ... ... ... ... ... ... ... шешендік сөз кұрай білу; орынды,
көркем, мәнерлеп сөйлеу; адамның болмысы мен көңіл күйін, түрлі кезеңдерін
дәл әрі айқын ... білу ... ... ... ... ... сатыға көтеру үшін
олардың қатысымдық сөйлеу білік-дағдылары басты назарда болуы керек. Дей
тұрғанмен де, ... ... ... ... ... өзі түсіндіріп
бастауды қажет деп санаса, міндетті түрде қазақ ... ... ... ... отырып, сол негізде тақырыпты ашуға ұмтылғаны жөн. Әрбір
тақырыптың күрылымдық барысын толық ... ... ала ... ... мазмүнын ашуда студенттердің пікірталасы қажет болған ... ... ... ала ... ... керек болады.
Шешендік өнерге үйрету курсының практикалық бөлімінде ... ... және ... ... ... жаттығулардың орын алуы
аса маңызды.
Практикалық сабақтың ... ... ... ... ... ... ... теориялық білімдерді студенттер ой
елегінен өткізіп барып түсінуіне бағытталады. Бұл ... ... ... ... әр тақырыптың каралатын негізгі мәселелері тезис ... одан соң ... ... ... ... жұмыс түрлері және
практикалық сабақта орындалатын жаттығулар жүйесі көрсетілді.
Практикалық сабактың негізгі мәселелерін ... ... ... студенттерге шешендік өнер тақырыптары бойынша
орындайтын ... ... ... ... жұмыстар, диплом жүмысы
такырыптары ... ... ... үйретуден шешендік табиғатын
тануға арналған әрі осы ... ... ... сәті де ... оқу орындарындағы Шешендік өнерді үйрету әдістемесінің теориялық
және практикалық негіздерін зерттеу нәтижесінде ... ... ... сөз ... білу ... ... болуы, шешендік өнерді үйрету әдістемесінің теориялық ... ... ... ... ... ... ... үйрету
әдістемесінің мазмұны тек әдіс-тәсілдер жиынтығынан ғана тұрмайды. Бұл
жүйеде шешендіктану (риторика) лингвистика, ... ... ... ... ... де маңызды қызмет атқарады. ... ... ... әдістемесі көптеген ғылымдардың тоғысқан түсында
жасалады. Студенттерге "Шешендік өнерді үйрету" арнайы ... ... ... ... ... практикада қолдану тәжірибесімен
қатар жүргізу басты орында болады. Студенттердің болашақ кәсіби қызметінің
ерекшеліктеріне сәйкес, шешендік өнердің заңдылытгары мен ... ... ... қажеттіліктері теориялық тұрғыдан ... ... ... ... ... барысы Шешендік
өнерді үйретуді,міндеттерін айқындап, әдіс-тәсілдер жүйесінің сабақтастығын
сақтап жасау, оқыту процесін тиімді ететінін дәлелдеді. Оқытудың мазмұнын
жалпы ... ... және ... ... ... ... белгілеу де мақсатқа жетудің тиімді жолы ... ... ... сабақтары, біртүтас "Шешендік өнерді үйрету"
арнайы курсы әдістемесін қурайтын жекелеген, бірақ өзара тығыз байланыстағы
элементтер етіп ... ... ... ... ... ... ... болды. Зерттеу барысында алынған нәтижелер негізінде
анықталған мәселелер:
1. ... оку ... ... өнерді үйрету" арнайы курсын
ұйымдастырып, оқыту - болашақ мүғалімдердің ... мен ... ... сай ... ... игі ... етеді. Шешендік
өнерді, шешендіктану заңдылықгарын меңгере отырып үйрену студенттердің
әдеби тіл нормасын, сөз құраудың сырын, шығармашылық ... ... жол ... ... ... ... арнайы курсының
сабақгарында түрлі
тілдік жағдайлар, ... ... ... ... ... ... ... түріндегі
жаттығулардың арнайы жасалған жүйесін қолдану ... ... ... ... ... дамытуға болады.
2. "Шешендік өнерді үйрету" арнайы курсының әдістемелік жүйесі:
студенттерге шешендік өнерді үйретудің ... ... ... ... ... ... оқытудың кезендерін айқын сипаттайды;
"Шешендік ... ... ... ... ... ... ... іріктеу, көлемін ... ... ... үйрету" арнайы ... ... ... мен ... жүйелік гұрғыдан сипаттайды.
"Шешендік өнерді үйрету" арнайы курсын жақсы нәтижеге
жетуіндегі ... ... ... ... ... педагогика т.б. ғылымдар мен жасалатын пәнаралық
байланыстардың бағыты айқындалады.
студенттердің шешендік өнерді өз ... ... ... ... аталған арнайы курстың одан әрі
толықтырылып, дамытылу жоддары белгіленеді. Зерттеу жұмысы
студенттерге "Шешендік өнерді үйрету" арнайы курсы ... ... ... ... оның практикалық ерекшелігін ... ... ... ... жете ... өнер -"Қазақ тілі" пәні мен "Сөйлеу мәдениеті" курсының толыққанды
болуына үлкен үлес қоса ... ... мол ... ... жеке ... ... және кәсіби жағынан жетілген
маман ретінде қалыптасуында “Шешендік ... ... ... ... орын ... ... ТІЗІМІ
Балақаев М. Қазақ тілінің мәдениеті.-А.:, 1971.-152 б.
Платон. Сочинение. Т.20.-М.:, 1961. 256 с.
3. Античные риторики (пер. ... - М.: ... ... ... Об ... искусстве (сост. А.В.Толмачев). - М.: Поштшдат,
1973.-367 с.
5. Цицерон М.Т. Три трактата об ораторском искусстве. -М. 1972. -
47 ... ... С. ... ... - ... Ана тілі, 1997. - 206 б.
Кекілбаев Ә. Әйтеке би. Егеменді Қазақстан, 1991, 23 қараша.
Адамбетов Б. Шешендік сөздер. - ... ... 1967. - 140 ... ... ... Дәдебаев). - А.: Ғылым, 1994. - 140 б.
10. ... А. ... ... ... Ә., ... С. -
Алматы: Жазушы, 1970. - 312 б.
11. Маметова А. Ораторские речи казахских биев и их ... ... ... ... ... ... филол. наук. -Алма-
Ата, 1975.
12. Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы: ҒА, 1968. - 267-281 ... ... ... тарихы. - Алматы: ҒА, 1960. - 144-179 ... ... Р. ... ... ... ауызша түрі. I тарау. Шешендік
сөзер. - Алматы: ҒА, 1987. - 112 б.
15. Бисенов К.Ш. Қазақ топырағында қалыптасқан ғақлиятты ... ... ... ... ... ... - ... .
16. Сыздықова Р. Сөз кұдыреті. - Алматы: ... 1997. - 224 ... Сөз ... ... - ... ҒА, 1978. - 125 б.
18. Адамбаев Б. Шешендік сөздер. - Алматы: Отау, 1992. - 188 ... ... Б. ... ... - ... ... 1969. - 140 б.
20. Адамбаев Б. Халықданалығы. - ... ... 1976. - 160 ... ... ... фольклорының тарихы. - Алматы: Ана тілі
1991. - 288 б.
22. Қазақ халық әдебиеті ... С. ... - ... ... - 240 ... ... Н. Сөз мәдениеті. - Алматы; Мектеп, 1984, - 117 ... ... X. Сөз және ... - ... ... 1987. – 27б
25.
Құнанбаев А. Шығармалар. I т. - Алматы: Жазушы, 1986. - 302 б.
26. ... А. Е. ... ... іздемпаздығын
қалыптастыру. - Алматы: Білім, 1994. - 192 ... ... Тіл ... ... ... тілі мен ... 1995. -
№6.
28. Тұрғынбаев Ә., Есімханов Г., Раев Д. Логика.- Алматы: Жеті
жарғы, 1996, - 231 б.
29. ... М.Ф. ... ... ... Кн. 10 ... Спб., 1986
29. Ш.Қүрманова
М.Ж. Сөз тіркесін оқыту барысында окушылардың
тілін дамыту әдістемесі (әдістемелік көмекші күрал). - Алматы,
1999
30. Қазақтың би-шешендері ... ... ... ... 1993. - 400 б.
31. Тлеужанов М. Халық тағлымы. - Алматы: Рауан, 1996. - ... ... ... ... - ... ... 1984. ... Н. Қазақгың 100 би-шешені.
- Алматы: Қазақстан,
1995. - 384 ... ... Өнер ... тіл. - ... ... 1974. -
1726.
34. Тілеужанов М. Р. Ел әдебиеті. –Алматы, Ана ... 89 б

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық ойындарының бес түрі14 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Шешендік сөздер6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
Абай лирикасындағы азаматтық сарын. Абайдың қара сөздері. Абай және Толстой9 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай Құнанбаев. Қаза сөздері9 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь