Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі

Кіріспе

I тарау. Ақпан революциясының Қазақстанға ықпалы.

I.1. Ақпан революциясы қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік.
экономикалық және саяси жағдайы.

I.2. Уақытша үкімет және ұлттық автономия мәселесі.

II тарау. Ақпан революциясынан кейін қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру
мәселесі.

II.1. Мемлекеттік автономия мәселесіне байланысты қазақ зиялыларының
көзқарастары.

II.2. Қазақ комитеттерінің құрылуы мен міндеттері.

II.3. Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясының мемлекеттік
тәуелсіздікті қалпына келтіру жолындағы күресі.

III тарау. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және мемлекеттік автономия
мәселесі.

III.1. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және қазақ зиялыларының
ұлттық автономия мәселесін жүзеге асыру жолдарын іздестіруі.

III.2. Қазақ комитеттері және Кеңестер.

III.3. Қазақ революциялық комитеті және Алашорда үкіметі.

Қорытынды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Биыл Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алғанына он алты жыл толып отыр. Тәуелсіздік жолы қиын-қыстау кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды қырғындардан, азаға толы азаттық күрестерден тұрды. Сондықтан да, Отан тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыс пен ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолында жүргізген қажымас күресін өз дәрежесінде объективті түрде зерттеу және оны халық санасына дұрыс жеткізу тәуелсіз ел тарихшыларының алдында тұрған ең өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Ұлттық тәуелсіздік күресінің барысында пайда болған Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясы ұлт зиялыларының ұлттық мемлекеттікті жүзеге асырудағы күресінің нәтижесі болды. Себебі кеңестік әкімшіл-әміршіл жүйе негізінде қалыптасқан тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар мен фактілерді көп жағдайларда біржақты етіп көрсетіп, ақиқатты бұрмалап, жаңсақ көзқарастарға негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып, орнығуына жол ашты. Осыған байланысты тарихи процестерді ақиқаттан алшақ, таптық, партиялық тұрғыдан баяндап, оған марксистік-лениндік методология негізінде баға беру, нақты тарихи оқиғалардың қасіреті мен зардаптарын жасырып қалу сияқты зерттеу тәсілдері орын алды.
Алайда, Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігін алуына байланысты тарихи оқиғаларды жаңа тарихи таным бағытында зерттеп, зерделеу мүмкіндігі туды. Отан тарихында халықтың өзін-өзі танып-білуі мемлекеттілік мәселесіндегі қиын да күрелі процестерді зерттеу барысында жүзеге асады.
Алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері қазақ елін тәуелсіздік жолындағы күресте әрдайым көш бастаушы болды. Қазақ зиялыларының алға қойған басты мақсаттарының бірі мемлекеттік автономия мәселесі еді.
Мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру жолында ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің маңызы зор. Ұлттық зиялылар деп кімді айтамыз? Бұл сауал жөнінде қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі Мұстафа Шоқай: “Оқыған, тәрбие көрген адамдардың бәрін зиялы деп атап, оны сол адам өзі тән болған ұлттың “ұлттық зиялысына” қоса беруге болады деп ойласақ, сөзсіз қателесеміз. Біздіңше, белгілі бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды зиялы деп айтуға болады. Ұлттық зиялылар қатарына тек өз халқының саяси, экономикалық және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана кіре алады” – деген болатын. Сондықтан да, ұлттық зиялылардың міндеті ұлы да қасиетті болды. Олар мақсатқа жету жолының ауырлығына мойымай, туған халқының жарқын болашағы үшін еңбек етті.
Біз қарастырып отырған тарихи кезеңде де мемлекеттілік үшін күрестің мәні мен мазмұны нақты бағдарламалық сипат алды. Біріншіден, азаттыққа қол
        
        Тақырыбы: Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ
автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі.
Мазмұны
Кіріспе
I тарау. Ақпан ... ... ... ... ... қарсаңындағы Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық және саяси жағдайы.
I.2. Уақытша үкімет және ұлттық автономия мәселесі.
II тарау. Ақпан революциясынан кейін ... ... ... ... ... ... ... қазақ зиялыларының
көзқарастары.
II.2. Қазақ комитеттерінің құрылуы мен міндеттері.
II.3. Алашорда үкіметі мен ... ... ... қалпына келтіру жолындағы күресі.
III тарау. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және ... ... ... ... ... және қазақ зиялыларының
ұлттық автономия мәселесін жүзеге асыру жолдарын іздестіруі.
III.2. ... ... және ... ... ... ... және Алашорда үкіметі.
Қорытынды.
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Биыл Қазақстан ... ... он алты жыл ... отыр. Тәуелсіздік жолы қиын-қыстау
кезеңдерден, қасіретті жылдар мен қанды қырғындардан, азаға толы ... ... ... да, Отан тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыс пен
ұлт ... ... ... ... ... ... өз
дәрежесінде объективті түрде зерттеу және оны халық санасына дұрыс жеткізу
тәуелсіз ел тарихшыларының алдында ... ең ... ... бірі ... ... ... барысында пайда болған Алашорда үкіметі
мен Түркістан (Қоқан) автономиясы ұлт ... ... ... асырудағы күресінің нәтижесі болды. Себебі кеңестік әкімшіл-әміршіл
жүйе негізінде қалыптасқан тарих ғылымы ел өміріндегі елеулі оқиғалар ... көп ... ... етіп ... ақиқатты бұрмалап,
жаңсақ көзқарастарға негізделген теориялық тұжырымдамалардың пайда болып,
орнығуына жол ашты. Осыған байланысты тарихи ... ... ... ... тұрғыдан баяндап, оған марксистік-лениндік методология
негізінде баға беру, нақты тарихи оқиғалардың ... мен ... қалу ... ... ... орын ... Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігін алуына ... ... жаңа ... ... бағытында зерттеп, зерделеу мүмкіндігі
туды. Отан ... ... ... ... ... қиын да ... ... зерттеу барысында жүзеге асады.
Алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері қазақ елін тәуелсіздік жолындағы
күресте әрдайым көш ... ... ... зиялыларының алға қойған басты
мақсаттарының бірі ... ... ... ... тәуелсіздікті қалпына келтіру жолында ұлт зиялыларының
қоғамдық-саяси қызметінің маңызы зор. ... ... деп ... айтамыз?
Бұл сауал жөнінде қазақ халқының ардақты азаматтарының бірі Мұстафа Шоқай:
“Оқыған, тәрбие ... ... ... ... деп ... оны сол адам өзі
тән болған ұлттың “ұлттық зиялысына” қоса беруге болады деп ... ... ... ... бір мұрат-мақсаттардың соңында жүрген және
сол белгілі мұрат-мақсаттары төңірегіне жиналған оқымыстыларды зиялы ... ... ... ... ... тек өз ... ... экономикалық
және әлеуметтік дамуына қалтқысыз қызмет ете алатын адамдар ғана ...... ... ... да, ұлттық зиялылардың міндеті ұлы ... ... Олар ... жету ... ... ... туған
халқының жарқын болашағы үшін еңбек етті.
Біз қарастырып отырған ... ... де ... үшін ... мен ... нақты бағдарламалық сипат алды. Біріншіден, азаттыққа қол
жеткізу үшін қозғалыс басына ұлт зиялылары келді. Олар азаттық ... ... ... құру ... күрделі мәселелерді қолға алды. Екіншіден,
қазақ зиялылары бұл мақсатқа жетудің түпкі ... мен ... ... ... ... ... ... мақсатқа жеткізер негізгі
ішкі фактор – ұлттық тұтастыққа жету мен жалпыұлттық сананы қалыптастыру
еді. Келесі ... ... ...... ... ... да ұлттардың,
әсіресе мұсылман және түркі халықтарының дербес мемлекет болуы жолындағы
күресте күш ... ... ... айтқанда, дербес мемлекеттілік үшін
күрес дәл осы ... ... ... ... да, ... ... де жаңа мақсатты сапаға көтерілді.
Өз кезегінде Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясынан ... ... ... ... ... ... келтіруге
талпынысы мен бүгінгі таңдағы мемлекеттілік тәуелсіздігімізді нығайту
арасындағы тікелей сабақтас ... ... ... ... ... үшін қазақ зиялыларының қандай тарихи жұмыс атқарғандығы
ғана маңызды емес, нақ сондай дәрежеде ... ... ... бар
болмысы мен кім болғанын зерттеудің мәні зор болмақ. ... ... ... ... ... ... ... тарихи борыш-міндеттерін
осындай мәселелерді зерттеу арқылы тарихи контексте зерттеу арқылы терең
толық ... ... ... ... мен ... Диссертацияның мақсаты –
1917 жылғы ... ... ... кейін қазақ
зиялыларының қазақ мемлекеттік автономия мәселесін күн ... ... етіп ... ... ... қоғамдық-саяси қызметінің негізгі
бағыттарына сол тарихи кезеңде ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
Уақытша үкімет тұсындағы және азамат соғысы жылдарындағы қазақ
зиялыларының ... ... ... ... ... ... ... зерттеуіміздің көрінісі болып табылады.
Нақты деректер негізінде осы ... ... ... ... жолындағы қазақ зиялылардың озық өкілдерінің атқарған қызметін,
олардың идеялары мен бағыттарын қазіргі ... ... сай ... ... ... жан-жақты зерттеу болып табылады.
Қазақ зиялыларының ақпан революциясынан кейінгі және кеңестік ... ... ... ... ... көзқарастарын ашып
тыңғылықты талдаудың маңызы зор.
Кеңестік дәуірде бұл мәселелерге тарихшылардың ерекше мән беріп, ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да партиялық идеология
бағытындағы еңбектердің негізінде тарихи шындыққа баға беру ... ... ... осы айтылған мақсатына ... ... ... ... ... ... мұрағат құжаттары мен басқа да
дерек көздерін айқындау, жинастыру және оларды талдау;
- Ақпан революциясының Қазақстанға ықпалын көрсету;
- мемлекеттік ... ... ... ... ... ... Қазақ комитеттерінің қоғамдық-саяси қызметін көрсету;
- Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясы және ... ... ... зиялыларының ұлттық автономияға
қол жеткізу жолындағы жүргізген күрестерінің ... ... ... Қазақстанда кеңес өкіметі орнағаннан
кейінгі ... ... ... ... ... ... ... көрсету.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметтері
нақты тарихи тұрғыдан бағаланып, соңғы он ... бері ... ... ... қатысты жаңа көзқарас қалыптастыруда ашық
та, батыл пікірлер айтып, дәлелді ... ... К. ... һәм ... М. Қойгелдиевтің “Алаш қозғалысы” монографияларын
атап айтуға болады.
Қазақстанда “батыстық” бағыттағы ... ... ... оны ... ... пен мүддеге үйлестіру, елде қазақ
ұлтының жетекшілік позициясын ... ... ... ... ... бағындырылған қазақ жерлерін біріктіру, халықтың
рухани сұраныстарын ұлттық ... ... ету ... ... ... ... зиялыларының қызметін ғылыми тұрғыда
зерттеу арқылы ... де, ... ... ... табылады.
Қазақ зиялылары ақталғанға дейінгі уақытта шыққан еңбектерден
ақиқатты анықтау қиын. ... ... ... ... олардың жазылған кезеңіне назар аударуымыз керек.
Тақырыптың хронологиялық шеңбері. 1917 жылғы ... ... ... ... және 1920 жылы ... құрамындағы
автономиялы Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы (ҚАКСР) құрылғанға
дейінгі кезеңді қамтиды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... жазуға
тарих ғылымында бұрыннан белгілі – тарихилық, жүйелік және ... ... ... ... ... жазу, қалыптасқан
объективтік және сыншыл талдау мен ... ... ... ... ... қалпына келтіру идеясына
байланысты XX ғасыр басындағы ұлт зиялыларының (Ә. Бөкейханов, ... М. ... т.б.) ... ... ... ... басты методологиялық принцип ретінде негізге
алынды.
Қазақ халқының ұлттық тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру болды. Соған
байланысты 1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... саяси және экономикалық
дербестігін қамтамасыз ететін автономиясын құру басты мәселе ретінде
көтерілді ... жазу ... ... ... ... ... және ... әдістері, сонымен қатар логикалық әдістер
қолданылды.
Зерттеу тақырыбының зерттелу деңгейі. Қазақ ... ... ... қалпына келтіру мәселесін тарихи шындық
тұрғысында ашып көрсетуде А. Байтұрсынұлының “Революция және ... ... орны ... ///. Осы ... көлемді еңбегінде А.
Байтұрсынов 1917 жылғы Ақпан және Қазан революцияларын қазақ ... ... ... өз ... ... Алаш автономиясын жариялау мен
оның үкіметін құрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың ... ... ... ... ... ... және ... қандай қарым-қатынаста болғандығы туралы өз пайымдауларын
баяндайды. Сонымен қатар бұл мақаласында А. ... ... ... ... ... ... ... сипатын көрсете отырып, болашақта құрылар Кеңестік Қазақ
мемлекетінде де ұлттың өзін-өзі ... ... және ... өз ... ... билікпен санасуының қажеттілігін
көрсетеді.
Қазақ ... ... ... келтіру мәселесіне
қатысты ресми тұрғыда ... және ... ... “зерттеу” Ф.
Голощекиннің Қазақстанның партия ұйымын ... ... ... ... ... кезеңнен бастап Алаш партиясы, Алашорда үкіметі, Түркістан
автономиясы (Қоқан) ... мен ... ... зиялыларының
қызметтерін қаралайтын еңбектер пайда бола ... ... сол ... республикалық мемлекеттік ... А.К. ... 1927 жылы ... ... ... ... о национально-буржуазном движении в Казахстане периода 1917-1919
гг.” атты кітапшасын жазып шығарды ///. Бұл ... ... ... ... ... құжат
материалдарын дерек ретінде келтірілгенмен де өз ... осы ... ... жоқ. ... ... үшін ... деп ... А.К.
Бочаговтың еңбегінен кейін құрылған Комиссия ... ... ... 1928 ... 13 ... ... мәжілісі
“Алашорданың” құжаттарын шығару жөнінде құжатқа байланысты алғы сөзбен
және ескертпелермен шығару қажеттілігін көрсетеді. Нәтижесінде ... Н. ... ... “Алашорда: Сборник документов”
атты құжаттар жинағын шығарды ///. Сол ... ... ... мүмкіндік беретін құжаттар жинағы ретінде қазіргі зерттеушілер
бұл жинақты кеңінен пайдаланатын болды.
Қазақ Өлкелік Комитетінің жанындағы Партия тарихы ... С. ... мен Ш. ... 1935 жылы ... ... ... деген кітап жариялады ///.
Кітап жарық көрісімен жан-жақтан сынға алынды. Ақырында ВКП (б)
Қазақ өлкелік партия ... ... 1935 ... 15-сәуірдегі
қаулысында айтылған кітапқа қосымша ретінде жарияланған құжаттар
тізбегі Алашорданың котрреволюцияшыл ұлтшылдық ... ... етті деп ... ... да ... по ... ... кітапты бюро пайдаланудан алып тастау жөнінде қаулы алды. Көп
кешікпей осындай қаулы ... ... ... Н. ... жариялаған құжаттар жинағы туралы да алынды.
Сонымен, Алаш пен Алашорда тақырыбына қалам тарту іс ... да, Алаш ... ... зерттеуге ресми түрде тиым
салынды.
Сол отызыншы жылдардың ортасынан сексенінші жылдардың соңына
дейін Алаш ... ... ... ... жоқ. Тек ... ... бес ... ішінде жүзінде осы жасырын да құпия болып
келген тақырып жөнінде тарихи шындықты қалпына ... ... ... ... ... ұлттық-мемлекеттілік құрылымдардың тарихи
тәжірибесін зерттеу мәселесі күн тәртібіне қойылды. Қазақстандық
ғалымдар қазақ мемлекеттік тәуелсіздігін ... ... ... яғни хандық билік жойылғаннан бастап, Алашорда ... ... ... ... құрылым ретіндегі
қызметін және ұлт зиялыларының тәуелсіздік жолындағы қоғамдық-саяси
қызметін талдап көрсететін іргелі зерттеулер жасап, еңбектер жазды. ... ... һәм ... М. ... “Алаш қозғалысы”,
“Мұстафа Шоқай және Тұтас ... ... Д.А. ... ... и ... ... ... еңбектерімен қатар ғалым
заңгер С. Өзбековтың “Арыстары Алаштың” деген еңбегі де тақырыпқа
байланысты зерттеуді ... ... ... ... көздейді ///.
Сонымен қатар, осы кезеңде, бұл тақырыпқа байланысты бірқатар
кандидаттық ... да ... ... Хасанаева Л.М. Қазақ
мемлекеттігін жаңғырту үшін күрес: түрлі көзқарастар мен ... ... (XX ғ. алғ. ... ... К.М. ... қаралған мәселелері, шешімдері және олардың орындалуы (1917-
1919 жж.); ... А.Ш. ... ... құрылуы мен қызметінің
тарихы (наурыз 1917ж. – маусым 1918ж.), т.б. диссертациялар зерттеу
жұмысымыздың ашыла ... өз ... ... ... ... негізі. Зерттеу жұмысының жазылу
барысында төмендегідей дерек ... ... ... ... ... ... ... Ішкі істер
министрлігінің Семей облыстық басқармасы, И-17 қор Ішкі ... ... ... ... заманда шығып тұрған “Қазақ”, “Бірлік туы”, “Сарыарқа” деген
ұлттық газеттер беттеріндегі деректемелік материалдар, ... ... ... ... атты ... беттеріндегі материалдар
да дерек ретінде пайдаланылды.
Алаш қозғалысының Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, ... ... ... сияқты жетекші қайраткерлерінің
еңбектерінде кездесетін деректемелер де өз септігін тигізді.
1. Ақпан революциясының Қазақстанға ықпалы.
1.1. ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық және саяси жағдайы.
1917 жылдың қарсаңындағы Қазақстан Россия империясының ... аса ірі ... ... ... Оның ... жетекші
саласы мал шаруашылығы болды.
Патша үкіметі қазақ халқы мекендеген жерді мемлекеттің меншігі ... ... ... ... аудару қорына, казак әскерлерін
орналастыру учаскелеріне, патша әулетінің жеке меншігіне, ... ... алып ... ... ... ... төменгі әкімшілік аппарат,
болыстар мен старшындар патша үкіметінің жергілікті билеу органдарымен біте
қайнасып кеткен бай-феодалдар өкілдерінің ... ... ... басым
көпшілігі царизмнің отарлаушы саясатының қолшоқпары ... ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастаған өнеркәсіп өлкеде нашар дамыды.
Қазақстанның қисапсыз табиғи байлықтары өте баяу ... ... ... ... ауыл ... оның ... ең алдымен мал
шаруашылығының өнімдерін өңдейтін кәсіпорындары еді. Мұнымен ... ... ... ... ... шахталары мен түсті рудаларын өндіретін
кәсіпорындары болды. Темір жол жүйесі де өте ... ... ... мен жер ... ... ... ... кәсіпшілер де қол сұқты. Мұнда шетелдік ірі сауда және
кәсіпкерлер компанияларының өкілдіктері жұмыс ... өлке ... ... ... ... ... ... Сібірдің Сауда, Орыстың
Сауда-өнеркәсіп сияқты ірі банктерінің бөлімдері ашылды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Риддер Тау-кен
қоғамының, Атбасар мыс кендері қоғамының бөлімшелері құрылды. Олардың
басқармалары ... ... ... болатын. Осы компания
басқармалары мүшелерінің қатарында аса ірі орыс ... А. ... ... Л. Уркарт, т.б. болды.
Қазақстанға капиталистік қатынастардың ене бастауы өлкеде өндіріс
орындарының, темір жолдардың ... ... және ... ... ... ... негіз болды.
Қазақстанда болған өзгерістердің маңызды ерекшелігі сол, ... ... ... аясына енгізу ұлт жұмысшы табының
қалыптасуына әсер етті, ол ... ... ... ... ... ... болуынан озық жүрді.
Орта және ұсақ ... ... ... ... құрылыстарда және теміржол пайдалануда қызмет еткен 60 мың
жұмысшылардың ... ... ... көпшілігі қазақтар еді.
Бұл өндіріс орындарының жұмысшылары өте ауыр жағдайда өмір сүріп,
еңбек етті. Олар 12-14 ... ... ... күні үшін өмір ... ... ... алды. Әсіресе, ешқандай кәсіптік мамандығы
жоқ ... ... ... аса қиын ... Патша үкіметі мен
империалистік буржуазияның отарлық саясатының нәтижесінде қазақ өлкесі
шикізат көзі мен ... ... ... айналды.
Қазақ ауылының, баяу да болса, капиталистік қатынастардың шеңберіне
тартыла бастағанымен, жалпы ... онда 1917 ... ... ... ... ... ... болды. Сондықтан да
Қазақстан жағдайында буржуазияшыл ұлтшылдықты уағыздайтын таза ұлттық саяси
партия құру үшін ... ... ... ... ... ... және ... автономия мәселесі.
Ресей империясының барлық саяси жүйесіне тән дағдарыстың салдары болып
табылатын 1917 ... ... ... ... ... ... Ол ... халықтарының, оның алдыңғы қатарлы ... ... ... ... және ... езгіге қарсы көп жылдық
күресінің жеңісімен аяқталды.
Патшалық билікті құлатқан Ақпан революциясын қазақ қоғамы зор қуанышпен
қарсы ... ... ... 9 ... санында: “Киіз туырлықты
қазақтың оң жағынан ай, сол жағынан күн туды, жақсылық, ... тек ... ... отаны Русия болған жұрттың бәріне тегіс жақсылық, ... ... ... күні туды деп жар ... ... ... осы ... наурыздың 24 күнгі санында Минскідегі
Ә.Бөкейханов, ... ... ... ... Қазақстанның сол
кездегі негізгі орталықтарына ... ... ... ... ... ... ... ағайындық, теңдік, бостандық күні
туды. Учредительное собрание ... ... ... ... керек.
Жарамды жақсы адамдарын ауызға ала беру керек. Енді араздық, өштік, ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарың-
бірлік, адалдық болсын! Жер мәселесін де ... ... ... ... Біз ... ... түрі - ... республика, яғни мал
өсіріп, егін салып, жерге ие ... ... - деп ... ... ... қайраткерлерінің саяси айқындамасы анық көрінеді.
Олар, біріншіден, халықты жаңа үкіметті қолдауға ... ... ... алға ... ... жер ... мәселелерді шешуді
күн тәртібіне қоюды ұсынды. Үшіншіден, Құрылтай жиналысына дайындық жұмысын
жүргізу ... ... ... ... ұлт тағдырына қатысты
мәселелерді шешуге үндеді.
Майдан жұмысында жүрген қазақ ... ... ... ... ... ... күні ... Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін
қазаққа ұйымдасу керек», - деп, ... ... Ә. ... ... ... Т.Шонанов, С.Ақаев, Қ.Қожықов және
т.б. қазақ ... жаңа ... ... ... көрсетіп, соның шеңберінде
ұлт тағдырына қатысты зәру мәселелері шешуге деген ұмтылыс байқатты ... ... ... ... ... белсенділігінің артуына ықпал етті. Революция қалың бұқараның саяси
құқықтарын кеңінен пайдалануына ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етті. Бұл мынадай жағдайларда айқын көрінді:
біріншіден, ... ... ... жергілікті жерлерде патша өкіметінің
қойған адамдарының орнына революциялық рухпен ... ... орын ... ... ... ... ... басқару
тәсілдері мен жалпыға белгілі либералдық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... ұлттық автономия үшін қозғалыстар күшейді; төртіншіден, өлкеде
революциялық қозғалыс пен ... үгіт ... ... ... ерекшелігі-елде қос өкімет орнады:
буржуазиялық Уақытша үкімет және ... ... ... ... және жергілікті жерлерде буржуазияның саяси билігінің ұйымдарын
құрудың нақты негізі Мемлекеттік дума, ... ... және әр ... болып табылды. Уақытша үкімет ... ... ... ... генерал-губернаторларын, чиновниктерін аластатты.
Олардың орнына облыстық комиссиялар, азаматтық атқару комитеті, коалициялық
комитет т.б. құрылды. Болыстарда, ауыл мен ... сол ... ... ... ... ... старосталар, станицалық атамандар қалды.
Уақытша үкімет ... ... ... ... бұрынғы
шенеунік-отаршыларын, сондай-ақ қазақ ... ... ... ... ... Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы,
М.Тынышбаев Жетісу ... ... ... ... жайлы хабарлар жергілікті жерлерге
жетісімен түрлі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдары арқылы жергілікті басқару
ұйымдарын құруды қолға ала бастады. Азаматтық атқару ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық негіздегі
комитеттер патша өкіметінің билігі жойылған жерлерде дереу бой көтерді ///.
Ақпан революциясының алғашқы күнінен 5 ... ... ... ... ... ... үкімет ұйымдарын құру жайлы қаулысына дейін 29
губерниялық ... ... Сол ... ... билікті жүзеге
асыруға тырысқан бұл ұйымдардың бұқарашылдығымен бірде-бір қоғамдық-саяси
институт тең ... ... ... ұлт ... жаңа әкімшілік
жүйені негіздеу мен олардың өзін-өзі басқарып, ... ... ... уезд болыс және ауылдарда Уақытша үкіметтің басқару орындары
қалыптаса бастады. Бүкіл ... ... ... ... де ... ... бастады. Азаматтық комитеттердің төменгі, яғни ауыл мен
болыс дәрежесіндегі жүйесін құру ісі тез қарқынмен өрістеді. Бұлармен қатар
уездік және ... ... құру ісі де ... ... Олардың құрылуы
мен жергілікті атқару билігі жүйесін ұйымдастыру ісі толық ... ... ... ... ... ... ... өз билігі өзіне
тиіп, басқа ұлттар қатарлы өз алдына ел болуды көздеген қозғалысы да ... ... ... ... ... ... ... кейін іле-шала
Ә.Бөкейханов Семейге, Қарқарлыға, Оралға, Қызылжарға және басқа қалаларға
жеделхаттар жолдап өзінің серіктерін жергілікті жерлерде ... ... ... ... ... ... ... жасауға шақырды.
Осы кезеңде қазақ халқының бостандыққа ұмтылуының әрі оянған ... ... ... ... ... 1917 ... ақпан мен желтоқсан
айларының аралығында өзінің шарықтау шегіне ... ұлт- ... ... ... орны бар қоғамдық ұйым-Қазақ комитеттері өз
ұлтының жоғын жоқтап, ... үшін ... мол ... өз ... ... зиялыларының белсенді қоғамдық қызметі нәтижесінде өмірге келді
///.
Алайда Уақытша үкіметтің жергілікті басқару органдарын құру кезінде
де ... және уезд ... орыс ... ... ... ... ... да солардың үлесіне тиді. Сондай-ақ олардың
құрамына ... ... ... ... ... ескі ... ... тұрғандар, әрине, аз емес болатын ///.
Жергілікті халық мүддесін ескермеу секілді ... ... ... ... ... көрініс бере бастады. Мұндай жағдайлар
жер-жерде көрінді. Мәселен, Семейдегі облыстық комиттетер ісінде ұлттық
мүдде ... ... ... ... өз ... «Сарыарқа» газеті былай деп жазды:
“Патшалық заманның туы құлады, мемлекет ... ... ... ... келді,
бірақ билік қолға келгенмен мемлекет жұмысын жалпы жұрт бір ... ... ... ... емес, бұл міндетті іске асырып атқаратын жұрттың сенім
көрсетіп, ... ... ... өкіл ... Осы ... әр ... ... комитеттер сол жұрт билігінің сәуле суреті. 5 марта облыс
билігін, әмірін ... ... ... областной исполнительный комитеті
ашылды. Комитетке әрбір ұйым қаумынан екі-екі кісіден мүшелер ... ... ... ... бұл ... бірде-бір кісі алынбады” ///.
Ескі әділетсіз патшалық билік ... оның ... жаңа ... де ... үшін ... мүддені қорғап, талап тілектерін
білдіретін мемлекеттік мекемелерсіз қалу қаупі төнді. Сондықтан да ... ... ... 7 ... шұғыл түрде Семей облыстық Қазақ
атқару ... ... ... ... ... және қазақ халқын замана көшінен қалдырмау үшін
ұйымдастырушылық жұмысын өз мойнына ... ... ... ... ... ... дербес шеше бастады ///.
Ақпан революциясынан кейінгі Қазақстанның әлеуметтік-дамуында ұлттық
мәселелер өз шешімін күтті. Өлкеде осы ... ... ... ... ... шешілуін жергілікті халық Уақытша үкіметтің құзырлығымен
байланыстырды. Сондықтан да жер-жерлерде, ... ... ... ... ... өкілдерінің келуін асыға күтті. Олар өздерінің
бостандық алатындықтарына сендi ///.
Революцияның жеңісінен кейін ... ... ... ... ... ... ... шаруа, батырақ т.б. өрістете алмады, толық
түсіне алмады. Еңбекші ... ... ... ... ерді ... ... ... сөйтіп, алғашқы кезде «ұлттық автономияның» идеяларына
еліктеді ///. Ал Уақытша үкімет ... ... ... ... ұлттық
мәселені шешуге асықпады. Үкімет ұлттардың өзін-өзі билеуі, тәуелсіз ... ... ... көкейіндегі мәселені “жалпы мемлекетті қолдау”,
«Ресейдің біртұтастығы мен ... ... ... ғана ... ... пен ... формальды түрдегі буржуазиялық
демократияны жақтады. Орта Азия, Қазақстан сияқты шет аймақтарда шектелген
демократияны ендіріп, ... ... ... ету ... ... тырысты ///.
Осыған орай, Уақытша үкімет Қазақстан мен Орта Азия халықтарына
тұрғындарының 98 проценті ... ... ... ... ... млн. халықтың бостандық, теңдік, халықтар бауырластығы негізінде Ресей
революциясы ... ... ... ... барлық құқықтары бар,-деп
сөз жүзінде айтқанымен оны іске ... ... ... ... үкіметтің шектелген “демократиясы” жеке адамдардың заң
алдындағы теңдігі мен бостандығын ... ... ... ... ... сот
инстанцияларында істі жергілікті тілде жүргізуге, балаларды ана ... тағы осы ... ... ... ... ... ... автономия” идеясын құлшына қолдады, себебі мұның өзі жергілікті
халықтың мектеп ... ... ... ... өз ана ... сөйлеуді
буржуазия өз мүддесіне сәйкес деңгейлер мен түрлерде шектеуге болатындығын
түсінді. Өзінің ... мәні мен ... ... ... ... мүддесіне қызмет етті ///.
Уақытша үкіметтің алғашқы кезеңдерінде-ақ Орта Азия мен ... ... ... және ... ішкі ... ... ... құрылысты сақтап қалуға тырысқандығы ... ... ... ... ... ... оған ... либералдық белгі беруден
де аңғарылды. Уақытша үкіметтің ... ... ... кулак,
қазақ ауылдарының байларына арқа сүйей отырып, қазақ халқының революциялық
өрлеуін ... ... ... соғысты жүргізе отырып, оның
ауыртпалығын халыққа түсіріп, қазақ ... ... ... ... Қазақстанда патшаның қанау саясатын ұстанғандығы мынандай
оқиғалардан да ... ол 1916 ... ... мен Орта ... болған
көтерілісті аяусыз басқан жазалаушы отрядтардың мүшелеріне амнистия ... ... ... ... ... ... ... облыстық
басқармалар, губернаторлар азаматтық комитеттердің төрағалары, комиссарлары
болды.
Қазақтарды саяси құқықтарынан ... ескі ... өз ... ... ... ... ... әскері қарамағындағы және басқа да ірі ... сол ... ... Қазақтардан ең таңдаулы жерлерді тартып алған
қоныс аудару басқармасы өз ... ары ... ... берді.
Мұның өзі уақытша үкіметтің әлеуметтік мәселелерді жергілікті ... ... ... анық ... Ал жер ... ... үкімет империалистік соғыста жеңіске жеткен соң Құрылтай жиналысын
шақырып, сонда жариялауды ұйғарған сыңай танытты.
µлт ... ... ... “Діни наным - сенімдерді және ұлттық
шектеулерді жою туралы” 1917 жылдың наурызында декрет ... Онда ... ... ... ... құқықтарындағы заң бойынша белгіленген
барлық ... бір ... ... оны оқып-үйрену немесе ар-ождан шектеулері
жойылады”///.
Алайда бұл Уақытша үкіметтің өз мүддесін қорғау бағытындағы шара болды.
Декрет шын ... ... ... мен ... ... ... ... Құжатта шет аймақтардағы халықтардың саяси және өзін-
өзі билеу құқықтары туралы айтылмады. Сонымен қатар декретте саны ... ... мен ... ... ... ... ... еш нәрсе
жазылмады. Декретте ұлттық езгі мен теңсіздікке негізделген әлеуметтік-
экономикалық мәселелерді шешу ... ... олар күн ... ... үкіметтің басшылары әлеуметтік мәселелер, соның ішінде ұлт
мәселесі, оның ... ... ... ... ... бұқара алдында
сөз сөйлеуден аспады.
Жергілікті жерлердегі жағдай қанағаттандырылмаған жергілікті халықтық
ұйымдар, жекелеген топтар Уақытша үкіметтің атына жедел ... ... ... орталыққа өкілдер жіберіп, ұлт мәселесі бойынша үкіметтік
декларацияны іс-жүзіне асыруға қол жеткізуді сұрады.
Мәселен, 1917 жылы 8 ... ... ... Бүкілресейлік мұсылмандар
ұйымының атынан үлкен делегация келді. Оларды министрдің ... ... ... ... ауыр жағдай туралы хабардар
етіп, мұсылмандардың елді басқару саясатынан ... ... ... кейін Түркістан аймағында, Жетісу облысында тұратын
халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашарланды. ... ... ... және ... ... төрағасы Жайнақовтың бас
комиссарға жолдаған жедел ... өлке ... ауыр ... ... ... ... делінген: “Жетісу мұсылмандары өздерін қағаз ... ... ... ал ... олар бұрынғыдан да езіліп отыр -
сондықтан да олар ... ауыр ... ... ... ... ... Қырғыз шаруаларын өлтіріп, тонау тоқтатылып,
аштыққа ұрынғалы отырған ... ... ... шара ... ... ... ... Ташкент, Жаркент, Верный уездеріндегілерге
орыс тұрғындары астық сатпайды, ал азық-түлік ... ... ... ... ... ... бері ... аштан өлу жағдайлары
орын алуда. Қырғыздар әртүрлі себептермен өз жерлеріне ... ... ... жер ... ... ... берілуде” ///.
1917 жылдың 24 тамызында ... ... ... ... ... жер мәселесі төңірегіндегі шағымдары ... ... ... ... тұрғындардың жерлерін басқа
халықтардың пайдасына ешкім ешқашан да тартып ... ... ... деп ... ///. Мұның өзі Уақытша үкіметтің еңбекші бұқара үшін аса өзекті болып
табылатын жер, соғыс, ұлт т.б. ... ... ... ... ... ... жер мәселесінде орын алып отырған күрделі жағдайды
ескермей, патша өкіметі кезіндегідей қазақ ... ... алу, ... тәрізді саясатын өзгертпей сол күйінде жалғастырғандағын дәлелдейтін
оқиғалар жиі ұшырасты.
Уақытша үкіметтің ұлт ... ... кері ... ... ... ... ұлттық қозғалыс өрістей түсті.
Қазақстандағы халықтың бас ... ... ... өзін-өзі билеу
құқығын беру тәрізді талаптар басым болды. Мұндай талаптардың күшейгендігі
соншалықты Уақытша үкімет басшылары оларға ... ... ... ... ... халықтық қозғалыстар әлеуметтік мәселелерді шешу үшін
шектелген буржуазиялық үкіметті ... ... ... бұл ... ... ... ... шешуге уәде берді. Түркістандағы Уақытша
ұйым басшылары ”барлық мұсылмандармен бірге, барлық Ресей республикасының
азаматтарының ... ... ... ... ... ... арқа
сүйеген мемлекеттік билікті мойындап, қолдарынан келгенше қолдап, ... ... ... алып ... тырысатынын” білдірді ///.
Уақытша үкімет ресми түрде “автономия” туралы мәселені ... ... ... бұл бағытты іске асыру үшін нақты шаралар қабылдамады, оны
Құрылтай жиналысының құзырлығына қалдырды. Уақытша үкіметтің Түркістандағы
комитеті тұрғындары ... ... ... ... үкіметтің айналасына
топтасып, революцияны қорғауға ... ... ... билік халыққа
берілсін-бұл билік еркін әрі мықты. Ол өзінің сөзін құрылтай ... - деп ... етті ... де ... ... ұлт және ... ... құрылтай
жиналысында шешілуін күтіп отыра алмады. Уақытша үкіметтің әлеуметтік-
экономикалық, саяси мәселелерді шешуге асықпайтындығына көз ... ... оны ... ... деңгейде күн тәртібіне шығарып ... ... ... ... ... ... болашақ қазақ мемлекеттігінің түрі мен құрылымын анықтау
қазақ зиялылары үшін аса маңызды мәселе болып саналды. Осыған орай ... ... ... 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында
жалпы қазақ съезін шақырды. Съезге Ақмола, Семей, ... ... ... ... ... және Ішкі ... Ордасынан өкілдер қатынасты.
Съезде жер, сот, дін, әйел, халыққа білім беру т.б. мәселелермен ... ... түрі және ... ... ... ... ... Құрылтайда талқыланған мәселелердің қарарларында мемлекеттік
басқару түріне байланысты ... деп ... ... ... ... ... болуы тиіс” ///.
Ал қырғыз (қазақ) облыстарырының автономиясына сәйкес мынадай ... ... ... облыстары облыстық территориялық-ұлттық
автономия алулары тиіс” ///. ... өзі ... ... ... ... ... ... тұрғысында, халықтардың өзін-өзі
билеу құқығы ... ... ... ... ... орай
Уақытша үкімет жергілікті жерлердегі ұлт өкілдерінің бостандық, ... ... алу, ... ... құрылымдарды құруға деген
талпыныстарын қолдамады. Мәселен, белгілі кадет ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың
құрылуын дұрыс деп есептемейді” - деп ... ... өзі ... ... ... ... да ... партиясы
мен патша генералдарының пікірімен сәйкес түсті///.
Өкімет басына ... ... ... ... ... нәтижесінде шет аймақтардағы халықтар үшін ұлттық-
территориялық мәселелерді шешуге ... ... ... ... мемлекеттігін қалпына келтіруге ұмтылған қазақ ... ... жете ... ... ... қуана қарсы алған
қазақ зиялы қауымының, Қазақстанның мемлекеттілік мәселесіне ... шешу ... ... ... Ақпан революциясынан кейін қазақ мемлекеттігін қалпына келтіру
мәселесі.
1. Мемлекеттік автономия мәселесіне байланысты қазақ зиялыларының
көзқарастары.
Өздері өмір сүрген асау ... ... ... ... автономияға
байланысты қазақ зиялыларының көзқарастары әрқилы болды.
Аса күрделі де қиын жағдайға тап ... Алаш ... ... ... қол ... үшін әр түрлі әдістер мен ... ... ... ... М. ... ... пікірі назар
аударуға тұрарлықтай: “Болашақ қазақ мемлекеттігінің ... ... ... еді ол, - ... да көзқарасы түрлі тарихи жағдайларға
байланысты ... ... ... ол 1917 ... ... қазақ елінің
“жері біргелік автономияны қабылдап Сібір” автономиялық мемлекетіне
қосылғанын қалады. Ал 1918 жылы ... Уфа ... ол ... ... ... ... ... мемлекетін” құру жөнінде келісімге
тоқтайды. ... ... өз ... ... жұртының Түркістан (Қоқан)
автономиясы ... ... ... Қорыта айтқанда, қазақ ... ... ... ... зиялыларымен бірге өз халықтарын
болашақ Россия федерациясының құрамында көрді”.///
М. Қойгелдиевтің бұл пікірі нақты тарихи деректерге сүйенген. Мұны ... ... ... ... ... ... көрген “Қыр баласы” - ... ... да ... ... Онда мынандай жолдар бар:
“…Сібір автономиясына қазақтың қосылу-қосылмауы екі айрылған соң біз, ... ... ... ... ... айттық: сібір автономия болсын, біздің
қазақ ұлты уақытша сібірге қосылады. Біздің бұл пікірімізге аз бұратаналар
да – бурят, яқұт ... ... ... ... негізгі законіне өз
алды бір баб жазылмақ: қазақ ұлты һәм өзге сібірді қоныс қылған жерлі ... ... ... ... ... біз енді ... өз ... боламыз деген күні босанып, автономия болады деп”.///
Ал енді ... Алаш ... ... ... Ә. ... сібір автономиясына қосылуды жақтады және бұл қосылу неге уақытша
сипат алуы тиіс? – деген заңды ... ... ... ... ... ... “…Биыл жаздай болған комитет сайлаулары, біздің қазақ
өзін-өзі ... ... ... көрсетіп тұр: іс атқаратын азаматтың
аздығын, жалпы жұрттың ... біз ... ... ... ... ... ... кетелік; жіп жалғап, зор мемлекет көрнеуінен
құтылып-ап, отау болып соңынан бөлінелік деп”///.
Көріп отырмыз, Ә. ... ... ... Ол сол тұстағы
Қазақстанның және оның халқының автономиялық мемлекет құруға әлі де ... ... ... түсінеді. Ә. Бөкейхановты сонымен бірге қазақ ... ... ... де ... ойландырды. Өз ұлтының мүддесін
әрқашан да ... ... ... ... ... Ә. ... ... бірге
отарлау саясатының нәтижесінде қазақ елінің ... ... де ... қалдыра алмады. Осыған байланысты ол ... ... ... ... автономия құрамыз десек, алдымызда шешуі қиын бір
жұмбақ бар. ... ... ... ... көп ... бізбен қоныстас; бұл
облыстарда мұжық пен қазақ ... ... ... пен ... ... алғы қазақ болып шығамыз десек, қазақ орыста қалады, қазақты бұл
жерден көшіріп ... ... бұл ... ата ... көшпес; көшсе
ақылсыздық болады: қазақ жерінің ең жақсысы осы ... ... ... ... ... ұлты бір ... бола қалса, іштегі орысты ала кетеміз
бе ... ... ... ... ... ... енді ... халда туысқан
автономиясы болар емес; жерге байлаулы автономия болмақ…”///.
Ә. Бөкейхановты сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ол, әсіресе Батыстағы Бөкей жеріндегі және
Түркістандағы қазақтар тағдырын жан-жақты ойластырды. “Бөкейлік, - деп ... ол, ... ... ... ... ар жағында жатыр.
Оралдың атты казагі Орал ... ... ... біріктіріп, қазаққа
қосылмаса, аттап өтті, өзге қазаққа қосылатын жол жоқ. Бөкейлік өз ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін ескерген Ә. ... тән ... де ... тыс ... ... ... ... ол, - өз алдына автономия болар. Біздің қазақтың Түркістанға
қосылғаны оң деген пікір де бар. Біз ... ... ... болған - өз алдына мемлекет болған. Мемлекет болып іс атқару ... ... ... іс ... ... ... отырған болса, біздің жалпы
қазақ қараңғы ... ... ... ... ... шебер адамы жоқтық
бізден он есе артық. ... ... бір ... болса, автономия
арбасына түйе мен есекті пар жеккен болады. Бұл ... ... біз ... Ә. ... түпкі мақсат – қазақ жерінің ұлттық-
территориялық автономиясына қол жеткізу ... ... ... ... ... алайда оған жететін әр түрлі ... ... ... де аз ... жоқ. Олар ... М. Шоқайдың өзі
былай дейді: “…Біздің алдымызда екі мықты тосқауыл тұрды. ... ... ... ... ... ... ... - өзіміздің
қоршауда қалғандығымыз және елді топтастыруға тәжірибесіздігіміз. ... – тап осы ... ... жағдайдың осындай күрделілігі Ә. Бөкейхановтың қазақ пен
Түркістан халықтары одағын неліктен түйе мен ... ... ... еді. Оның ... М. ... ... де Ә. Бөкейхановтың сол
тұста бұл мәселеде аса көреген ... ... ... түседі. Нақтырақ
айтсақ, М. Шоқай Түркістанның сол тұстағы жағдайын төмендегідей сипаттаған
еді: “…Рулық ұйымдар негізінде құрылған ұлттық ... ... ... орыс жұмысшы және солдат ... ... ... әрекеттерін қолдайтын.
Түркістан қалалары, әсіресе ауылдық ұйымдар әлі Жұмысшы және солдат
депутаттары кеңестерінің ықпалына толық түсе қоймаған-ды. Әрі ... ... ... ... шайқасы жүріп жатты. Алайда біздің ұлттық,
қоғамдық ұйымымыздың ауқымынан асқан бұл ... орыс ... ... ... ... ... осы ... күрестің рушылдық сипаты қазақ, қырғыз
арасындағыдан да басым еді. Әрі ... ... ... ... бас ... Түркістан ұлттық орталығына өкілдерін
жібермеді…”///.
Мұстафа Шоқайдың осы айтқандары ... аса ... ... ... ... ... интеллигенциясы өкілдерінің саяси
және рухани жағынан едәуір биік деңгейден көрінгенін және ... шын ... ... бола ... ... ... жағдайын жақсы білген Нәзір Төреқұлов, сәл ... ... ... ... соң ... ... бұл ... былай дейді:
“…Общий ход истории ... ... ... чем тот ... который существовал между различными народностями Туркестана.
Киргизская (казахская) интеллигенция, вышедшая из той ... ... ... на ... ... и торгово-ремесленное
население городов как на ... ... ... ... ... ... к мусульманской буржуазии. Попытки, которые ... ... для ... экономический непримиримых
элементов, путем ссылки на авторитет объединяющих всех ислама, на общее
происхождение ... ... ... ... ... и только
“автономное движение” на один момент могло все же ... эти ... ... что если ... движение давало надежду городской
туземной буржуазии расправить свои крылья с ... ... то с ... и ... ... кочевников или вернее их
представители надеялись дать ... ... ... ... ... движение. Только этим и, объясняется то странное обстоятельство,
что городская мусульманская буржуазия, интересы которой по ... ... ... ... ... в ... интеллигенции,
настроенной довольно националистически, своих представителей и верных
руководителей…”///.
Н. Төреқұловтың бұл ... ... де ... ... ... Түркістандағы автономиялық қозғалыс бастауында ... ... ... ... Оның ... ... әр түрлі.
Қазақ интеллигенциясының Түркістандағы ... ... алу ... ... М. ... ... рөл ... Шоқай 1917 жылы сәуір айында Тәшкентте шақырылған құрылтайда
Түркістан өлкелік ... ... ... ... Осы ... ... ... ол кезінде төмендегідей білдірген еді: “Мықты
ұлттық орталықтың ... болу ... ... ... ... ... жас ... ең кішісі бола тұрып, төрағалыққа
сайланғаныма едәуір ыңғайсыздандым. Өйткені бұл ... ... жеке ... ... зиялы азаматтарымыздың аздығын, соларға ... ... ... ... ... ... ең соңғы қарапайым
қара жұмысшы-медігер болып қатыссам да, өзімді асқан бақыттымын деп есептер
едім! Бірақ тағдыр мені ұлттық ... ... ... күрделі де жауапты кезеңінде ... ... ... басына әкеліп
қойды”///.
Өз ұлтына, Түркістан ұлттық қозғалысына жан-тәнімен белсенді қызмет
ету – Мұстафаның ғана ... ... ... ... сол ... ... ... мақсаты болды және олар бұл істе ... ... ... деп айта ... ... ... ... Әлиханы” атанған Ә. Бөкейхановқа 1917
жылы “Сарыарқа” газетінде ... ... ... дер ... ... жолдар бар:
“Ел үшін құрбандыққа жанын берген,
Бит, бүрге, қандалаға қанын берген,
Ұрыдай сасық ауа, темірлі үйде
Алаш үшін зарығып бейнет ... ... ... бір басы үшін ... алаш ... ... ойдан
Басқа ойды өмірінде малданбаған,
Ғалихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді”///.
Көріп отырғанымыздай, ... үшін ... ... ... ... ... ... ұлттың ұлт болып
толық қалыптасуы үшін оның ... ... ... аса ... ... Ал ... ... барар жолдағы басты және алғашқы қадам
еді.
Атап көрсету керек, азаттық қозғалысына негізінен Түркістанның өкілі
ретінде араласқан М. ... ... ... ... идеясы 1917 жылғы
Ақпан төңкерісінен кейін көп кешікпей-ақ қатты толғандырғаны байқалады.
Бұған нақты дәлел оның осы ... ... ... ... ... ... ... жұмысшы және солдат депутаттары кеңесінің төрағасы Н.С.
Чхейдземен әңгімесі дер едік. Дәл осы ... М. ... ... ... ... ... және ... көрініс береді.
Сондықтан да М. Шоқайдың естелігін қазқалпында келтірген жөн ... ... ... ... біздің бастаған жұмысымыздың жайы туралы сұрағына мен:
“Біз Түркістанның автономия алғанын қалаймыз. Сондықтан ... ... ... деп ... қайтардым.
Чхейдзе менің жауабымнан шошып кетіп:
- Құдай сақтасын, Шоқайұлы жолдас, еліңіздегі жерлестеріңіз арасында
автономияны ауызға алмаңыз. Біріншіден, ... бұл ... сөз ... ... ... ... ... елде автономия дереу
дербестік алып, бөліну деген мағынаны аңғартады, - деді.
Мен оған бірден автономия жариялау немесе елді ... ... ... ... ... ... күтіп жүргенімізді, болашақта
мемлекетіміз бен халқымызды осы автономияға әзірлеу ... ... ... Ал оны ... ... жайындағы мәселе жөнінде
“орыс революцияшыл демократиясы ұлттардың бостандығы туралы талай жылдан
бері көтерген ұранына берік ... ... ... реті ... ... ... ... қанағаттанбады, автономия мәселесін
қозғамауымыздың қажеттігін айтып, ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін сақтай отырып кең
бостандық беретінін, Түркістан сияқты ... ... ... көп ... ... ... әдет-ғұрпы, діні мүлдем басқа елде автономияның
мүлдем бөлініп ... ... ... екенін, революцияшыл демократиялық
Ресейден бөлінсе, халықтың жағдайы жақсы болмайтынын ... ... ... ... ... және ұлт
мәселесінде империялық ... ... ... ... ... демократ
деңгейіне көтеріле алмауы, ұлт мәселесін шешуге батыл барудың орнына, бұл
мәселеден қаймыға қорғаншақтаулары ... және ... ... ойдың кең таралуына және ашық көрініс беруіне үлкен кедергі
жасады. Бұл туралы Мұстафа ... өзі ... деп ... ... ... ... ашық айта алмадық. Тек ұлттық
орталығымызда, ... ... көп ... ... ... сол тұста автономияны былай түсінетінбіз: ... ... ... ... мен ... ... яғни заң ... парламенті
және іс жүргізетін үкіметі болуға тиіс деп ойлайтынбыз. Сыртқы ... жол, ... ... ... ... үкіметінің ісі деп
есептейтінбіз. Оқу-ағарту жұмыстары, жергілікті жолдар мәселесі, жергілікті
мекемелер, заң және жер мәселелерінің бәрі ... ... ... деп ... Біз әсіресе жер мәселесіне ерекше мән ... ... ... де едәуір елеулі өзгерістер енгізбекші едік///.
Алғашқы жалпықазақ съезі шақырылардан бұрын мәселенің ... мән ... ... газеті осы съезде қаралатын маңызды ... ... ... алуы ... ... алғашқы орынға қойды.
“Қазақ автономия болуға ма, болмасқа ма? – деп ... ... ... ... ... ... қай түрлі автономия қолайлы. Әуелі, мемлекеттік
автономия болуға ма яки уалаяттық ... ... ма? ... ... болғанда жерге қарай болу ма, елге қарай болу ма? Қазақ, ... ... ... бола алар ма, ... ... қосыла бола ма?”///.
Яғни қазақ интеллигенциясын бәрінен ... ... жеке отау ... бола ала ма, жоқ әлде бола ... ма? – ... ... қатты
толғандырды. Алдағы болатын жалпықазақтық съезд осы мәселеге ... ... еді. ... саяси жағдайдың тұрақсыздығына ... ... ... ... ... ... бере алмағанын білеміз. Сондықтан да Ә.
Бөкейханов күзге қарай қазақтың “басқаларға қосылып” ... ... ... ... ... жөн, ... газеті алғашқы жалпықазақ съезіне даярлық
барысында ... ... ... ... не ... бұқараға
түсіндіруге күш салды. Сондықтан да ... ... ... ... байланысты “Қазақ” газеті төмендегідей пікірлер ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік автономия
болуға ма, яки уалаяттық автономия ... ма ... Бұл ... арасындағы
айырмасы. Мемлекеттік автономия болса, өз Г. Думасы болмақ; өзіне керек
закондарды сол Думасы шығармақ; Ақшасын өзі ... ... ... ... ... почта, телеграф сияқты істерінің бәрі де өзінде болмақ; жер-
суының билігі де өзінде ... өз ... ... ... Қысқасы,
мемлекетке керек жабдықтарын өзі жайғастырып, өз қамын өзі жемек. Жалғыз-ақ
шет мемлекеттермен арасында болатын істер жалпы мемлекет ... ... ... ... ... ... ғана тұрмақ. Мемлекеттік
автономияның бас мемлекетпен жалғасатын жері осылар ... ... ... оның өз ... ақшасы, теміржолы, почта, телеграфы, әскері
болмайды, жалпы мемлекеттің Г. Думасына өкілдерін жібереді. Өз Думасы ... ... ... ... ... ... ... закондарды шығаруға
ықтиярлы болады. Уалаяттағы барша жергілікті істерінің билігі өз ... ... ... ... ... қолында болады. Уалаяттық автономия
я жер ыңғайына қарай болады. Жері жақын болып бөлінуге ыңғайлы болса, яғни
бірнеше губерния я ... ... ... бірыңғай болса, онда істеліп
отырған кәсіп һәм шаруашылық қалпыда ... ... ... ... ... ол жерге қарай автономия болған болады. Бұл жердің елі бір ... ... ... ... бір ... ... ... ел бірігіп автономия
болуға жарайды. Онда елге ... ... ... ... ... ... бола аламыз десе, осылардың бәрін ... ... ... ... ... боламыз деу керек” ///.
Қазақ интеллигенттерінің автономия мәселесіндегі ... 1917 ... ... ... ... ... қазақ съезінің қаулысында көрініс
тапты. Онда төмендегідей мәселелер атап көрсетілді:
“1. ... ... түрі ... ... ... ... ... Қазақ облыстарында автономия.
Қазақ облыстары қоныс, ұлт жігіне қарай облосной автономия алуға
тиіс” ... ... ... ... парламенттік республикасы
құрамында автономия алу туралы көзқарасқа заңдық ... ... ... бұл түсінік осы жылдың қараша ... ... ... ... ... ... жобасында нақты
көрініс тапты ///. Онда мынадай жолдар бар: “I. ... ... ... ... ... ... Демократия мағынасы –
мемлекетті жұрт ... ... ...... мемлекеттер.
Федеративный республикада һәр мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір
болады. Әр ... өз ... өзі алып ... бостандық. Қазақ жүрген облыстардың бәрі байланып, өз
тізгіні өзінде ... ... ... бір ағзасы болу. Реті
келсе, қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен ... ... ... ... бірден-ақ өз алдына жеке болу…” ///. “Алаш” ... ... ... ... ... ... Құрылтай
жиналысы мен Мемлекеттік Думаның ұйғаруы бойынша кесімді мерзімге
сайланған Президент тұрады. Президент ... ... ... ... ал министрлер Құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік
Думаның ұйғаруы бойынша кесімді мерзімге сайланған Президент ... ... ... ... ... жүргізеді, ал министрлер
Құрылтай жиналысы мен ... Дума ... ... - ... ... үстіне аталмыш жоба Мемлекеттік Думаға депутаттардың тегіс,
тең, төте және құпия сайлау арқылы сайланатынын атап көрсету ... ... ... ... ... ... бәрі Алаш қозғалысына қатысқан қазақ
интеллигенциясының ... ... ... және ... ... ... ұстанғанын дәлелдей түседі
дер едік.
Сонымен, ұлттық демократиялық ... ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты
эволюциялық өзгерістерді бастан кешті. Алайда олар ұлттық ... қол ... ұлт ... қол ... ... де ... түсініп, осы үшін белсенді күресті.
2.2. Қазақ комитеттерінің құрылуы мен міндеттері.
Қазақ халқының дербестікке, еркіндікке ұмтылысының ... ... ... ... нәтижесі іспетті Қазақ комитеттері Ақпан төңкерісінен
кейінгі кезеңде ... ... ... ... ... дүниеге келді.
1917 жылдың ақпан мен желтоқсан айларының аралығында өзінің шарықтау
шегіне көтерілегн ұлт-азаттық қозғалыс тарихында ... орны бар ...... ... өз ... ... жоқтап, азаттық үшін күрестің мол
ауыртпалығын өз мойнына ... ... ... ... ... ... өмірге келді.
Орыс өкіметінің Қазақстандағы отаршыл саясатының меммендік дертіне
шалдыққан переселен орыс ... ... ұйым ... ... ... бір ... – жалпыұқлттық мүддені қорғауды басты мақсат етіп қойды.
Алайда осы уақытқа дейінгі ғылыми әдебиетте Қазақ ... ... ... ... келген басқа жұрттардың ұйымдарының бәріне де өз
елдеріндегі ұлттық қозғалысқа «тапсыз», ... ... ... ... ... ... комитеттерін құрғандықтары кінә болып
табылады. Егер осы ... ... алып ... ... ... ... құрылуы жаңа тарихи жағдайда ұлттық қозғалыстың жаңа
серпін және сипат алғандығын, ендігі ... ... ... сияқты нақты
мақсаттың барлық жерде өмірлік қажеттілікке айналғандығын ... ... жету ... «ұлт ... ... ... ... елдердегідей
қазақ зиялылары үшін де басты тақырыпқа айналғаны толық заңды ... ... елін ... ... ... ... отымен күйді, суығына тоңды,
бірақ ұланғайыр кең даланы алып ... алаш ... ... қосып, мәселені
ортаға салып, жан-жақты қарауға уақыт та, жағдай да ... еді. ... ... саяси жағдайды, әрі уақытты бос жіберіп алып, қапы
қалмайық» деген ... ... алып ... ... қазақ зиялыларының
қызметі нәтижесінде әр жерлерде Қазақ комитеттері өмірге келе бастайды.
Бірақ Қазақ комитеттерін құруда ... ... ... Орыс ... түрік-татар халықтарын мемлекеттік басқарудан
жырақ ұстады, сондықтан да бұл елдердің ... ... ... ... ... ///. Елді ... техникалық әзірлігі 1917
жылға дейін өте төмен күйде еді. Соған қарамастан Қазақ комитеттері ... ... ... ... және ... ... ... комитеттерінің құрыла бастағандығы туралы алғашқы хабарларды
«Қазақ» газеті таратты. Газеттің 1917 ... 17 ... ... ... ел ... 10 ... ... елдің тыныштығын, бүтіндігін
сақтау үшін облыстық ... ... ... және оның өкілдері
Дәулетшах Көсепғалиев, Ғабдолла Әлібеков, екінші дума депутаты Б. ... ... ... ... ... сайланғандығын жариялайды ///.
Комитетке алғаш ұйымдастырушылық қызмет жүктелгендіктен «Орал облыстық
қазақ бөлімін үйлестіруші және атқару комитеті» деп аталады, оның ... Ғ. ... ... ///.
Қазақ комитеттерінің қоғамдық ұйым ретінде Ережесі мен Жарғысы
болғандығын архив ... ... ... Орал облыстық Қазақ атқару
комитетінің Жарғысы мен ... ... ... ... ... ... өзіне қандай міндеттер алғандығын және негізінен қандай
мәселелерді ... күш ... ... облыстық Қазақ атқару комитетінің Жарғысы:
1. Орал қаласында демократиялық республика негізінде облыстық қазақ
бөлімін үйлестіруші және атқару ... ал ...... ... , ... ... ... құрылады.
2. Комитеттердің мақсаты: а) қазақ халқын жаңа құрылыстың негіздерімен
таныстыру және оны жүзеге асыру; ә) ел тыныштығын, ... ... және ... ... тең, әрі ... ... беру ... заңдардың негізін жасау үшін, сондай-ақ басқару формасын
айқындау үшін шақырылатын құрылтай жиналысына сайлдауға әзірлеу.
3. ... ... ... ұлтының мүшелерінен тұрады.
4. Комитеттердің қазынасын халықтың өз еркімен берген қаржысы құрайды.
5. Көздеген мақсатқа жету үшін комитеттер ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа
шығарады және жер-жерлерге ... ... ... бар өзінің
зиялы мүшелерін жібереді.
6. Комитеттер өзінің қызметіне қатысты мәселелер бойынша өзара, сондай-
ақ ... ... ... ... ... ... Облыстық Қазақ комитеті өзінің өкілдерін Оралдағы атқару комитетіне,
болыстық және ауылдық комитеттер облыстық ... екі ... ... ... ... ... ... Орал облыстық
атқару комитетімен, уездіктер – уездік атқару комитетімен қарым-
қатынаста болады.
8. Комитеттердің өз мөрі және ... ... ... мен ... ... ... Қазақ комитетінің атқарушы органы 15 ... ... ... ... ... өз арасынан төрағадан, оның екі
серігінен, қазынашыдан, хатшы және оның екі ... ... ... ... ... ... ... жиналысын шақырады ///.
Ал осы ұйымның Ережесінде Қазақ ... ... ... ... ... ... Онда ... құруға жасы кәмелетке
жеткендердің бәрі қатысады және оның ... ... ... ... ... комитеттері уақыт тығыздығына байланысты көбіне жоғарыдан төмен
қарай, яғни ... ... ... ... кейін өз өкілдерін жіберіп,
уездіке бөлімшелерін ашады. Мәселен, ... ... ... ... ... ашылады (облыстық комитеттен 5 күннен кейін). Оның төрағасы болып
дәрігер Халел Досмұхамедов сайланады. Ел ... ... ... ... жаңа ... ... және ... жұрттың ұйымдарының өкілдерімен
әріптесіп, ісімізді, күшімізді біріктіріп, халықты құрылтай ... ... түзу ... ... деп ... ... ... комитетінің тұрақты құрамын бекіту, әрі атқарар
міндеттерінің нақты аумағын айқындап ... Орал ... ... ... ... ... ... комитетінің ұйымдастыруымен ашылып, 800-ге тарта
өкілдер қатысқан бқл съезд 1917 ... 19 ... өз ... бастады.
Алғашқы отырысты облыстық Қазақ комитетінің уақытша төрағасы Ғ. ... сөз ... ... ... Төралқасына Том өлкелік соты
прокурорының серігі Ж. Досмұхамедов, I-ші ... дума ... ... және Ғ.Ә. ... сайланады. Орталық өкіметтің өкілі ретінде бұл
жиылысқа облыстық комиссар Бизянов та қатысады.
Жиылған қауым Қазақ ... ... ... Ғ. Әлібековтың 4
наурыздан 19 сәуірге дейінгі аралықтағы комитет қызметінің есебін ... ... соң, ... жаңа ... ... – Жаһанша
Досмұхамедов, серіктері – Алпысбай Қалменов, Ғабдолла Әлібеков) бекітеді.
Съезд облыстық Қазақ комитетіне ... ... ... ... шешуге өкілеттілік беріп, басқа қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... 1-5 маусым
аралығында өтетін Ойыл жәрмеңкесінде қазақтардың өзін-өзі басқаруы туралы
Ережесін ... ... ... ... ... ... ісін, әртүрлі
мекемелердің қазынасын құрайтын қазақтардың қаражатын ... алу ... ... ... ... ... азық-түлік мәселесі бойынша облыстық Қазақ комитетіне облыстық
комиссармен келісе отырып, ... ... ... қорларын және азық-
түлік дүкендерін уездік Қазақ комитеттерінің ... ... ... Сондай-ақ қазақ халқынан жиналған қаражатты облыстық, орталық
мейрімділік қорларынан облыстық Қазақ ... ... ... алуды
жүктейді ///. Осылайша съезд облыстық Қазақ комитетінің алдына жаңа
міндеттер, ауқымды ... ... жылы 5 ... ... ... ұйымдардың Семей облыстық
атқару комитеті құрылады. Оның ... ... ... ұйымдардан екі
адамнан кіріп, ал 800 мың қазаққа қоғамдық ұйымы жоқ деген желеумен еш орын
қалдырмайды. Облыстың негізін ... ... ... ... шеттеті,
адалау сияқты кемсітушілікке ... ... ... зиялы қауымы 7
наурызда шұғыл түрде Семей облыстық Қазақ комитетін құрған еді.
Облыстық Қазақ комитеті уездік ... құру үшін ... ... ... ...... Биахмет Сәрсеновты - Өскеменге, Ыдырыс
Ораза мен құрмаш Есенғұловты – ... ... ... ... ... ///. Бұл ... ұйымдастырушылық қызметі нәтижесінде Қазақ
комитетінің уездік, болыстық ұйымдары ашыла бастайды. 28 ... ... ... Жаңа ... тұрғындары жиналып жалпы ... ... ... ... ... Оның ... ... Алдаоңғаров, Ысқақ
Ахмедиев, Манан Тұрғанбаев, Кенжебай Кебеков, Ахмеджан Аңдамасов, Бекқожа
Құлғарин, тағы ... ... ... ... ... Алдаоңғаровқа
жүктеледі ///.
Нұрмамбет Орманбетов басқарған Қарқаралы уездік Қазақ комитеті де ... ... ... оның ... Смахан Бөкейханов пен Жүніс
Шоқбаевтар енеді ///.
Жер-жерлерде бой көтерген бұл ... ... ... ... ... ... ... Мәрсеков жетекшілік еткен облыстық Қазақ
комитеті алғаш әмір жүргізіп, билік құру ... ... ... ... жаңа ... ... ... ел арасында тыныштық орнату,
Құрылтай жиналысына қамдану, қазақ пен орыс ... ... ... ... үстінен күзетші болу және тағы басқа қазаққа тиісті істерді
ғана қарауды алдына мақсат етіп ... ... ... бір өкіл ... ... ... қазақ ісін алып кете алмайды. ... ... ... де ... ... ... ... салып отырады. Қазақ ісінің көбі
Қазақ комитетіне ағылғаннан кейін атқару ... ... ... алу және ... ... ісін басқаратын бір бөлім ашу ... ... ... ... ... ... бұл талабына міз
бақбайды. Сол күймен ... ... ... ... ... ... комитеттерінің ұйымдастыруымен 1917 жылдың көктемінде жер-
жерлерде өткен қазақ съездері, ... А.К. ... тура ... ... ескі ... тәртіпке қарсы жылдар бойы ... және ... ... басқару, ұлттық мектеп, сот, ... тағы ... ... көрінісі болды» ///.
Облыстық съездер қазақ қоғамының ғасырлар бойы жиналып келген мұң-
мұқтажын білдіріп қана ... жоқ, ... ... ... маңызды
мәселелрді демократиялық жолмен шешуді де ұсынды, ... ... ... ... ... ... халықтық тәжірибе мен
білімді ұштастыра білді. Елдің қоғамдық ... ... жаңа ... сай, әрі халықтың мұң-мұқтажына да сәйкес жоғарғы деңгейде шешу
қабілетін Қазақ комитетінің жетекшілері көрсете алды. Бұл олардың ... ... ... ... ... шешімдерінен байқалады.
Осындай шешімдерді қабылдаған съездің бірі Семей облыстық ... ... 27 ... 7 ... ... ... ... өтті.
Бұл съезге 200 өкіл, оның ішінде қазақ әйелдері де ... ... ... комитетінің төрағасы Райымжан Мәрсеков ашты. Алғашқы күнгі
жиналыс қазақтың әйгілі әдебиетшісі, әрі тарихшысы Шәкәрім Құдайбердиевтің,
Кереку уездік ... ... ... ... ... Жетісу
қазақтары атынан сатылған Сабатаевтің, ... ... ... құттықтау сөздерімен ашылды.
Облыстық Қазақ комитеті съезге өзінің ... ... ... ... үшін ... да ... Құрылтай жиналысы,
мемлекеттік басқару түрі, ... және ... ... ... халыққа білім беру, сот, қоғамдық ... 1916 ... 25 ... ... шығындарды өтеу сияқты мәселелерден ... ... бұл ... бір ... ... соң, ... ... Қазақ
комитетінің осы мезгілге дейінгі есебі тыңдалды. «Комитет, - делінген ... ... - ... ... ... жаңа ... қолдау және қазақ
халқын замана көшінен қалдырмау деп ... ... ... ... ... ... ... мүшелеріне съезд делегаттары алғысын айтып, 20 адамнан
тұратын құрамын бекітеді, мүшелікке ... да ... ... да ай ... ... төрағасы болып Р. Мәрсеков қайта
сайланады, мүшелерінің қатарына Ж. Ақбаев, М. Боштаев, Х. ... ... А. ... Б. ... Н. ... ... ... облысының
зиялы азаматтары кіреді. Комитет мүшелігіне кандидат ... ... М. ... тағы ... ... ... ///.
Қазақ комитеттерінің мүшелерінің іс-әрекеті, қолға алған ісі ұлттық
сананың өсу ... ... ... ... ... іскерлік
өндіріске араласқан банктің директорлары, не басқарушылары, акционерлік
қоғамдардың юрист-консультанттары, компаниялардың, трест пен ... ... ... айтқанда, өндірісшілер мен финансистер болған
жоқ. Олар халықты ... ... ... идеяларына, одан қалды,
дүниежүзілік мәдени мұралар негізінде тәрбиеледі» ///. Қазақ ... ...... ... ... ... ... қадам жасау
болды.
Осы Семей облыстық ... ... ... ... ... ... ... Қазақ комитетіне енді саяси жұмыстармен қатар әкімшілік,
шаруашылық міндеттерін де ... ... ... ... жасалған
бұл шешімін атқару комитеті «қазақ бізден бөлінейін деп жатыр», ... ... ... ... ... ... сөздер таратып, оянған қазақ
санасының болмысына қорқыныш аралас ... ... ... ... қалған отаршылдықтың менмендігін көрсеткен Уақытша үкіметтің
атқару комитетінің алдында екі ... ... ... қалды: не орыстармен қол
ұстасып, көш біріктіріп, Құрылтай жиналысына дейін бірге жүре ... не ... ... ашып ат құйрығын кесу. Екі комитет қатар шапса, оның арты аяқтан
қағысу, ... ... ... ... қатысушылар ақыры салмақтап, ойлана
келіп ... ... ... 20 ... ... атқару комитетіне мүше
қылып кіргізеді. Қазақ комитетінен Әлімхан Ермеков пен Халел ... ... ... орынбасарлары, Биахмет Сәрсенов ... ... пен ... ... төралқа мүшелері болып
бекітіледі ///.
«Басында бізді орыс ағайындарымыз есепке алмап еді, 800 мың ... орын ... көбі ... ... да іші қара ... еді. ... та қара ... Зарлағанда тимеген екі орын ақыры 20 орын
болды деп жаза ... ... ... ... болғаннан бері біздің
жұрттың ұлы ... ... кез ... осы шығар, іске сәт, азаматтар!» ///-
деп ... ... ... ... ... ... бұл мәселеге қатысты
басқа пікір ұстағандар да болды. Мәселен, ... ... ... ... ... Орал ... ... орыстан бөлек өз алдарына
атқару комитетін жасап, қазаққа тиісті істерді өздері атқарып ... ... ... ірі ... комиссарлар бар. Семей облысында қазақтан
ірі облыстық комиссар жоқ. Орыс пентқазақ арлас комитетте 20 кісі мүше ... 40-ы ... 20-сы ... Бір ... ... ... ашайын десе, солдат пен
жұмысшылар бірі ... бірі ... ... /// - деп ... ... жеке атқару комитетіні аша алмағандығына реніш
білдіреді.
Біздің пікірімізше, өз ... жеке ... ... ... ... ... бірлігін, ел амандығын бәрінен ... ... ... ... ... ... Қазақ комитеті мен Уақытша үкіметтің атқару комитеті ара
қатынасына байланысты ... өз ... ... шеше ... ал ... өз ... облыстағы орыс пен қазақ арасын шиеленістен сақтады, әрі
қазақтарды ... ... ... ... қана қоймай, оның құрамынан
өздеріне тиесілі орынын да ала білді.
Семей ... ... ... ... ... Р. ... пен Х. Ғаббасов бастырушысы «Теңдік» серіктігі
болды ///. «Сарыарқа» ... 1917 ... ... ... ... ... ... бір рет шығып тұрды.
Ақмола облысында Қазақ комитеттерін сайлау басқа жерлердегідей қызу
жүрді. ... ... ... ... оған не ... Елді ... ... Қалай
билеу керек?… Мына сайланайын деп тұрған уездік-қалалық құрама комитетке
қырдағы ел ... ... кіре ме? ... ... ... - ... талқыға түскендігін айта келіп С. Сейфуллин, - «Әркім өз ойын
айтады. Әркім не ... ... ... жоқ, тәртіп жоқ, жоба жоқ», -
дейді ///.
Қазақ комитеттрін ... құру ... сан ... ... ... ... ... ететін еді. Сондықтан Ақмола
облысының орталығы Омбыдан ... ... ... ... ... ... ... жіберіліп жатты. Ақмола облысы Ақмола уездік
Қазақ комитетін құруға Орынбордан, «Қазақ» ... М. ... ... Қазақ комитетінен Байсейіт Әділұлы, Қошмұхамед Кемеңгерұлы сияқты
өкілдкр келді. Олар келген соң қазақ ... ... ... ... ... Оның құрамы төмендегідей тәртіппен бекітіледі: төрағасы
Рахымжан Дүйсенбайұлы, орынбасары ... ... ... төраға қызметін де
атқарады), мүшелері Дінмұхамед Әділұлы, ... ... тағы ... ... іс ... қызметке алынып, қазақша газет шығару
мақсатымен қаражат жиналып, Қазанға Р. Дүйсенбайұлы баспахана жабдықтарын
әкелуге ... ... ... ... ... ... болыстық деңгейде 25
сәуірден 7 мамыр аралығында өткен Ақмола облыстық ... ... соң ... жая ... 5 дуан ... білімді басшы деген азаматтарының басын қосып,
облыстық деігейде съезд өткізуге Ақмола ... ... ... ... ... шақырумен съезге Орынбордан М. Дулатов, Омбы құрама
комитетінің төрағасы Филатов, Омбы ... ... ... ... Григорьев
қатысады. Съезге дін, оқу, жер, сот, Құрылтай жиналысы мен ... ... тағы ... ... қаралып, комиссиялар сайланады ///.
Делегаттар құрамы әртүрлі әлеуметтік топтардан құралуына байланысты
қазаққа тиесілі жоғарыда аталған өзекті ... ... ... та
болмай қалған жоқ. Съезд шығарған қаулылардың ішінде «мектепке қыз балалар
ер ... ... ... ... мал һәм неке ісі ... ... ... муфтиге қаралсын» деген шешімдердің болуы ... ... ... ... ... Бұл ойды М. ... ОГПУ
тергеушілеріне берген жауабы дәлелдей түседі:
«Ақмола съезі делегаттарының ... ... еді. ... ... ... ... (молдалар, байлар, атқамінерлер, бұрынғы
чиновниктер) адамдардан, ал азшылығы революциялық позициядағы жастар мен
мұғалімдерден тұрды. ... ... ... бұл екі ... ... ... ... Молдалар мен байлар мені съезден қуып шығуды талап
етті. Осмы съезде бүгінгі коммунистерден ... ... және ... ... еді» ... ... съездің тарқар алдында, өкілдер облыстық Қазақ комитетінің
жаңа құрамын сайлады. Төрағасы – Айдархан Тұрлыбаев, ... ... ... ... пен ... ... ... Садуақас Жаңатасов,
Ерқосай Мұқышев, Байсейіт Әділов, Ермұхамет Тоқбаев, Қазы Торсанов, ... ... ... ... ... ... қолдауымен Омбы, Атбасар, Көкшетау,
Қызылжар уездерінде Қазақ ... өз ... ... Атбасар уезінде
комитет төрағасы облыстық Қазақ комитетінің орынбасарының бірі ... ... ал ... К. Жангазин, Ә. Жылқыайдаров, Ә.
Аңсағанов кіреді ///.
Көкшетау уезінде ... ... ... ... Жұманов
атқарады, серіктері болып Ә. Темірбеков, Ш. Хасенов сайланады ///.
Көкшетау уезінің Айыртау ... ... ... сайлау талас-
тартыспен өтеді. «Председательдікке сайланған Ысқақ Баймұрат баласы ... көп қой, қара ту бие ... үш мың сом ақша ... ... ... ... ... шықты. Махмұт төре Уәлиханов сайлауды бұзуға жол іздеп
Көкшетауға келді», /// - ... ... ... ... бұрынғы
болыстыққа таласқандай түрлі топтар арасында келіспеушілік, тартыс
болғандығын байқатады. Мұндай ... істі ... оңға ... себебі, бірлік, ынтымақтың болмауы комитетке дұрыс адамның ... ... ... ... ... ... ... шешілмей қалуына соқтыратын еді. Сондықтан «Қазақ» газеті
комитеттегі әрбір кандидатқа сын көзбен ... ... ... ... ... уездік Қазақ комитеті құрылып оның құрамына төрағалығына –
Мұқан Әйтпенов, орынбасарлығына ... ... және ... ... ... кандидатура М. Шахмардановқа қарсы ... ... ... ... «25 июнь ... кезінде барлық Омбы
қазағы М. Шахмардановты шайнамай жұтатын жалмауыздың тап өзі деп ... Бұ ... ... ... күні ... деп ... Мұхамедрақымның
уезной испольнительный комитет ... ... ... ... Омбыда адал ниетті ақ жүрек бір адамның болмағаны ма?» ... ... ... бірі Х. ... ... ... ... комитетпен даурықты, уездік комитеттер де қысқа ... ... ... /// - деп ... Бұл ... ... Ақмола облысының
Омбы уездік Қазақ комитетінде үлкен орын ... ... ... ... ... түсінбеушіліктің кесірінен Қазақ комитетінің
басшылығына ел қамын емес, өз жайын ғанна ойлаған азаматтар да өтіп ... ... ... берекесіздікке жол берілді. «Қазақ» газеті
«Комитеттер сауцдасы» деген мақалада: «Бостандық туғалы бері ... ... бері өзге ... ... ... ... Ақмола облысының қазақтары
дұрыс ұйқы көрген жоқ. Құдай берген бір ... бар: ... да ... да ... ... ... жоқ», - деп жазды «Демократ» деген
бүркеншік ат жамылған тілші ///.
Ақмола уезінің тағы бір уезі ... ... өз ... «Қазақ
тектілердің комитеті» деп атады. Бұл комитетті ұйымдастыруға С. ... Ж. ... ... ат салысады. Комитетке фельдшер Б. Малдыбаев,
молда М. Мақұлов және ... Ә. ... ... ... ... ... ... негізі «әртектілерден» тұрды: оған
мүше болғандар немесе оны жақтаушылар арасында халықтың барлық ...... ... ... ... мен «ақсүйектердің» (төре -
чингизидтер) өкілдерімен бірге ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан жұмысшы табының жекелеген
өкілдері де болды» ///. Жалпыұлттық ұрандар ... олар ... ... ... ... ... комитеттерінің әлеуметтік құрамы әртүрлі
топтан тұрғанымен, халық оның басшылығына Х. Досмұхамедов, Ж. Досмұхамедов,
А. ... Б. ... Р. ... ... көзі ... ... ... сайлап отырған, оларға сенім артқан. Алайда талай жыл ... ... ... ... ... аздығы да сезілмей ... ... ... Түрікмен халқының облыстық Түрікмен комитетінде жетекші
басшылардың жетіспеуін Түркістан комитетіне ... осы ... ... ///. ... ... қазақ халқы да оқығаны мен тоқығаны бар, ... ... ... ... ... отырғаны, ал зиялы қауым да өз кезегінде
ұлттық қозғалыстың күрделі де жауапты кезеңінде тәжірибесіздіктің қиындығын
бастан кешті. Бұл Ресейдің 30 ... ... ... ... ... Сондықтан кей жерлерде мұсылман ... ... ... ... ... ... ... жалпымұсылмандық комитет қазақ,
қырғыз, ұйғыр мен дүнгендердің қоғамдық-саяси өміріне ... ету, ... ... ... ... ... 7 наурызла Алматыда бой
көтерді ///. ... деп ... бұл ... ... ... ... ... И. Трергеусізов, Қ. Ордабаевтар да үлес қосады ///. Ол Жетісу
облыстық Қазақ комитетімен қатар қызмет ... ... ... ... ... ... және түмен, тобыл мұсылмандарының басын қосып,
басшылығына Р. Елкеевті сайлады ///. Мұсылман қауымын ... ... ... ///, ... ... да/// ... наурызда Жетісу облыстары Үржар ауданыныда ашылған мұсылман
комитетін Садық Аманжолов басқарды ///, ... ол ... ... ... ... комитетіне де төрағалық етеді ///. Мұсылман комитеттері
мен Қазақ комитеттері осылайша тығыз байланыста болды. Және ... ...... ... ... елдің тыныштық, бірлік-берекесін
келтіріп басқара тұруды қойды.
16-22 сәуірде Ташкентте Түркістан мұсылмандарының ... ... ... ... Бұл ... ... ноғай, түрікмен, өзбек халықтарының 150-дей
өкілі жиналды ///. ... ... ... ... М. Қари , Ғ. Ходжаев,
С. Лапин, М. Шоқай, С. ... ... Осы ... ... ... орталық Кеңесі» атты ұйым құрылды, оған әр облыстан өкілдер
кірді, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... М. ... М. Бехбудилар еді ///. Делегаттар Кеңестің төрағалығына М.
Шоқайды лайық деп тапты.
Мұсылман демократиялық қозғалысы Түркістан өлкесінде осылайша ұйымдық
жағынан ... ... ... күшке айналады ///. Осы тарихи кезеңдегі
Түркістандағы саяси жағдаймен жақсы таныс Г. Сафаров: «Қала ... ... ... үшін нан ... ... болса, тұз
халықтарына ұлттық еркіндік сондай қажет еді», /// - деп жазды.
Ыстық көл, Шу және ... ... ... ... ... құрамында болуы қазақ пен қырғыз қайраткерлерінің ортақ мақсатқа
бірлесіп қызмет ... ... ... Жетісу облыстық Қазақ комитеті
құрамына қырғыз бауырлардың ұлттық ұйымдары Пржевальск және ... ... ... ... уездік қырғыз комитетінің ... И. ... ... ал Пішпек уездік Қырғыз-қазақ ... ... ... Бұл екі ұлт өкілдерінің ұйымдары бірлік, ынтымақ туын
бірге туып, бауырластықты іс жүзінде көрсете білді.
Жетісу ... ... ... ... И. ... болды.
Комитеттің аяғына нық тұруына оның К. Шегіров, Ә. Кәкенов, Н. Нұрмұхамедов,
К. Абдуллин, К. ... К. ... ... мүшелері аянбай қызмет
етті. К. Шегіров аталған облыстың Алматы ... ... Т. ... ... Қазақ комитетін басқарды.
Жетісу облыстық Қазақ комитеті өкілдерінің атсалысуымен 1917 жылдың
12 сәуірінде Алматы ... ... ... ... ... ... ... еткен бұл съезге 81 делегат, соның ішінде Пржевальск
және Пішпек уезінен 17 уәкіл қатысады. Алты ... ... ... жұмысы
Уақытша үкіметке, соғысқа қатынас жайын, ... ... ... ... басқару, халықтар қарым-қатынасы секілді күн тәртібіндегі
шұғыл мәселелерді қарап, ... ... ... жиналысына дейінгі
міндеттерін белгілеп берді.
Съезд жергілікті басқару органдарында екі комиссар – біреуі ... ... ... ... сайлау облыстағы қоғамдық ұйымдар, әсіресе
Қазақ комитетімен, казак, шаруалар ұйымдарымен келісе ... ... ... кеткен ағаттықтар болса, болыстық, уездік (оқиғалардың
болған жеріне қарай) Қазақ комитеттері араласуымен шешу тағы ... ... ... ... ... ... ... көршілік қарым-
қатынасты тезірек қалпына келтіруге көмектесіге шақырды, ол үшін ... орыс ... егін ... жәрдем ұйымдастыруды тапсырды.
Комитеттерге Қытайдан қайтқан босқын қазақ-қырғыз ... де ... ... ... құрамындағы келесі облыс –Сырдарияда ұлттық
комитеттерді құру аса қиын ... ... ... ... халықтың саясатқа, ел билеуге құлқы ... ... ... кей ... ... бұрынғы атқамінерлердің келуіне себеп болды.
«Бірлік туы» газеті бұл туралы былай деп көрсетеді: ... ... ... ... өзі ... һір ... ... шығып, өзіне ермеген жұртты
кәпір қылып, шырқ бұзып жүр» ///. Ел ... ... ... ... басына түскен тағдыр тауқыметінен Түркістан халқы кей жерлерде
алты ай бойы ... ұйым ... ... келе ... ... ойлардың көбі
далаға кетті ///.
Ал халық үмітін арқалаған Ақмешіттегі Ералы Қасымов басқарған ұлттық
комитеттің жағдайы қандай болғандығын М. ... мына сөзі ... ... ... ... ... (Ералы Қасымов жетекшілік ететін); ... ... ... ... ... ... ... 3) Ақмешіт
жұмысшы-солдат депутаттарының Кеңесі (Құсан ... ... ... уақ ... ... орыс жұмысшы-солдат депутаттары Кеңестеріне
жабыла кірді. Ал ұлттық комитет орыс жұмысшы-солдат депутаттары ... ... ... еді. ... оны ... ... ... комитеттің басында Ералы Қасымұлындай ... ... ... ... ... ... ... түспеген рухани таза
адамның тұруы кешегі жемқор, халық ... ... ... ... тұратын
алаяқтарға ұнамады және олардың тарапынан күшті қарсылыққа кездесті.
«Ақмешітте екі ... бар, ... ... - деп ... ведомости» газеті – бірі ... ... ... ... ... де ... ... ///.
Қазақтардың өз арасындағы алауыздық, тартыс елдің тыныштығын ... ... ... ... ... ... ұлттық комитетін Ә. Көтібаров басқарды ///, ... ... ... ... Қармақшыда да болды ///.
Әулиеатада Ұлттык Қеңеске Ә. Кенесарин басшылық ... ///. ... ... ... жаңа құрылыспен көшпенділерді таныстыру және ... ... ... ... ... ... ... Ферғана қазақтары жиылып, өздерінің ұлттық «Илятия» ... ... ... ... Қожықов төрағалыққа сайланып, серіктері К.
Достов, ... – С. ... ... Б. ... ... Ұйым ... өз міндеттерін айқындығын соң, Ферғана облысы
қазақтарының Әндіжанда жалпы съезін ... ... ... ///.
Түркістан өлкесінде қазақ-қырғыздардың ұлттық ... ... бір ... басқару үшін Түркістан аймақтық Қазақ-қырғыз
Кеңесі ... оның ... ... М. ... ... ... ... Астрахань губерниясына қараған Бөкей ордасында және
Торғай облысында ... жоқ. Бұл жайт ... ... ... ... бас көтерерлері болмады деген сөз емес. Торғай ... ... ... ... ... ресми өкімет орындарында, атап айтқанда,
Уақытша ... ... ...... ... ... ... қазақ өкілдері өзге жерлерге ... ... айта кету ... ... ... Ә. ... уездік
азаматтық басқарма төрағасы К. Сейдалин, ... ... ... А.
Байтұрсынов, М. Дулатов, С. Досжанов, И. ... М. ... ... /// тағы басқа болуы Торғай жерінде қазақ өміріне ... ... ... ... етіп ... сондықтан өз алдына жеке
Қазақ атқару комитетін құру қажеттілігі болмады.
Облыстағы ... ... ... ... ... орнына көп назар аударылып отырғандығын Ә. ... ... екі жүз мыңы ... ... төрт-ақ мың қазақ орыстан
артық, Ақтөбеден қазақтан һәм орыстан ағза ... ... ... ... орыс ... ... ... Торғай таза қазақ, бұлардың ағзалары
қазақтан болмақ, орыс ағзалары орыстың санынша ... /// - деп ... ... ... ... ... істерінің айнасы іспетті
«Известия областного гражданского комитета» газеті де ... ... ... ... ... ... ... сәуірде өткізілген Торғай облысының қазақтары ... ... ... ... саяси-шаруашылық жайларын қарастырып, жалпы
қазақтың съезін шақыру үшін ұйымдастыру бюросын (Ә. Бөкейханов ... ... ... және 1-8 мамырда Мәскеуде өтетін мұсылмандар ... ... ... ... Ә. ... А. Байтұрсынов және М.
Дулатов сияқты зиялыларының бастауымен саяси өмірге белсене араласып ... ... 97,5 ... ... Бөкей Ордасының қазақтары
/// да сәуір айының 21-де Ішкі Орданың барлық болыстарыны жиналған ... ... Бұл ... ... демократиялық қайраткерлерден Б.
Құлманов, И. Меңдіқанов, С. Меңдешов, У. Танашев және ... ... ... ... ... Ішкі ... басқару Кеңесі жойылды деп
жариялап, оның орнына қазақ халқының басқару мекемесі ... ... ... ... ... ... ... отырып, жер,
шаруашылық, мәдениет, сот және жергілікті басқару мәселелері бойынша
Құрылтай ... ... ... ... көпшілік Орталық комитет
жетекшілеріне тапсырады.
Съезде Астрахань өлкесіндегі қазақ халқының комиссары болып, ... 1916 ... ... жарлығына батыл наразылық білдірген, университеттік
білімі бар Б. Құлманов оның көмекшісі қызметіне мұғалім, әрі жазушы ... ... ... 1917 жылы ... ... бой ... ... комитеттері
қазаққа қатысты істерді шешуде өзіндік бастама көтере алатын ұйым ретінде
көріне бастады. Енді ... ... ... ... ... ... болмайынша ресми органдар өз бетінше шеше алмайтын
болды. Қазақ комитеттері қоғамдық ... ... ... ... ... ... ете алатын еді, (мысалы, өз өкілдерін қоғамдық
ұйымдардың комитеттеріне, ... жер ... ... ... ... ... кемшіліктер де белең алды. Талас-тартыс,
түсінбеушілік кесірінен кей жерлерде болыстық, тіпті ... ... ... Соған қарамстан, Қазақ комитеттері, біріншіден, жоғарыда
айтылғандай, халықтың мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін
қалыптасқан саяси жағдайда ол тек осындай ... ... ... ғана ... ... ... еді. ... қазақ демократиялық интеллигенциясы
Қазақ комитеттеріне болашақ ұлттық мемлекеттік жүйенің алғашқы үлгісі, осы
мақсатқа жету жолындағы мақсатты әрекетінің ... ... ... қарады,
сондықтан да олардың қалыптасуы мен қызмет мазмұнына аса көңіл аударды ///.
Қазақ комитеттерінің құрылуы, алға ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
3. Алашорда үкіметі мен Түркістан (Қоқан) автономиясының
мемлекеттік тәуелсіздікті қалпына келтіру жолындағы күресі.
Жоғарыда айтқанымыздай, Уақытша үкіметтің ұлттық ... ... ... ... зиялыларын Қазақстанда мемлекеттік билікті өз бетінше қалпына
келтіруге итермеледі. ... ... ... ғана ... ... ... ... партиясы мен қазақ зиялылары келіспеді,
Ресей құрамында автономиялық мемлекеттігін құруды мақсат етті.
Қазақ ... ... ... жағдайдың тез өзгеріп отырғанын
отырып жалпықазақ Съезін шақыру шешімін ... Оның ... ... ... жер, ұлттық-мемлекеттік құрылыс, дін
мәселелері бойынша келіспеушіліктің осындай күрделі мәселелерді шешу үшін
бүкілқазақ ... ... ... деп ... ашық ... мәлімдеді.
Қазақ саясаткерлері 1917 жылдың күзінде мемлекеттік тәуелсіздікке жетудің
түрлі жолдарын қарастырды. Сол ... ... ... ... Сібір
автономистерімен бірлесуін жақтады. Сондықтан да 8-15 қазан аралығында ... ... ... құру ... ... ... ... Ақмола, Семей, Жетісу, Орал облыстары мен ... ... ... ... өкіл ... ... бекіткен Экономикалық
Кеңес, яғни, негізгі заңды даярлайтын комитет құрамына ... ... ... ... сайлаған Сібір Кеңесінің құрамына Қазақстанның Құрылтай
жиналысына ... ... ... ... ... ... ... Сібір автономиясы құрамына Қазақстанның енуін уақытша шара
деп түсіндірді. Сөйтіп, ... ... ... деп ... «Біз ... ... ... тасымалдап, жалғасып көшіп кетелік: жіп жалғап зор
мемлекет күрмеуінен құтылып ап отау болып соңынан бөлінелік ... ... Том ... ... ... ... съезінен
қайтар сапарында Семей қаласына тоқтап, 12-13 ... ... ... ... ... жасады///. Кездесудегі сөзінде
Ә.Бөкейханов автономияның түрлеріне сипаттама беріп, ... үш ... қаны ... ... жері ... ... шаруасы біргелік
болады дей келіп, ... жері ... ... ... ... ... ... автономия сұрасақ, бөгет қылмайды. Себебі: Сібір
автономиясында басы қосылса, қазақ көп. Елеулі әскері бар, ... ... бар, ... ішкі россияға кететін шаруашылық нәрселері бар. Бөлек
автономия боламыз десек , сыбағамыз Сібірдің ... ... ... ... ... Думасында якут, бурят ... ... ... яки тең ... ... ... қазақтың жеке автономиясының
ішінде қалам демес. Араларындағы қазақтар жерін оларға қалдырып кете ... ... ... даяр, - деп көрсетті///.
Ә.Бөкейхановтың бұл жақындасу негізінде елде қалыптасқан саяси
тұрақсыздық ... шығу және ... ... ... ... ... қарастыру және мемлекеттік құрлыс мәселесінде тәжірбие жинақтау
мақсатын көздегенін ұғыну қиынға түспейдi.
Қазақ ... ... ... ... жөнінде басқа да
көзқарастар ... ... сол ... ... ... ... және ... жағдайға байланысты территориялық, тарихи және басқа
да тұрғыдан көрші қырғыз және өзбек елдерімен тығыз байланыста болып ... және ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығына қарады. Бұл аймақтың Түркістан өлкесінің
саяси экономикалық және ... ... ... ... ... ... Сол ... Ә.Бөкейханов Түркістанмен бірлесіп
автономия алуға қарсы болды. Бұл көзқарасын ол былай түсіндірді: «Түркістан
өз ... ... ... Біз ... Түркістанға қосылғаны оң деген
пікір де бар. Біз Түркістанмен діндес, туысқанбыз. Автономия ... ... ... ... ... іс ... оңай емес. Біздің қазақ іс
атқаратын азаматқа жұтап отырғаны болса, біздің жалпы қазақ ... ... ... ... һәм шебер адамның жоқтығы бізден он есе
артық. Қазақ Түркістанмен бір автономия болса, автономия ... түйе ... пар ... ... Бұл арбаға мініп біз қайда барамыз? ///.
Қазақстанның барлық облыстарынан дерлік өкілдер қатынасқан алғашқы
бүкілқазақ съезі 1917 ... 21-26 ... ... қаласында болып өтті.
Күн тәртібінде 14 ... ... ... ... ... ... автономиясы, жер мәселесі, халықтық милицияны құру, ... ... ... сот рухани-діни мәселелер, әйел мәселесі, Құрылтай
жиналысын шақыру және оған ... ... ... ... ... ... қазақтың саяси партиясын құру, ... ... ... ... ... ... кеңесіне
және Петроградтағы халыққа білім беру комиссиясының жұмысына қатысу ... ... ... жер мәселесінің шешілуі, ... ... және ... ... ... құру ... ... аударды.
Съездің басталуына бір ай уақыт қалғанда ”Қазақ” ... ... ... ... бірқатар мақалалар жарияланып, ... ... ... 1917 ... 24 ... ... ... деп жазды: “Егер нақты түсінікті болса, онда автономия қажет, онда
қазақтар үшін анағұрлым ... ... ... түрі - ... ... федеративтік автономия ма? Егер біз аймақтық автономия
түріне келсек, онда оның негізі болып ... ... ... ... ма? ... тәуелсіздікке талаптана ала ма немесе оған басқа
халықтармен одақта қол жеткізе ала ма?” ///.
А.Байтұрсынов пен ... ... ... ... ... ... білдірді. Ә.Бөкейханов “демократиялық, федеративтік,
парламенттік Ресей ... ... ... ... ... Осы ... көпшілік қолдады. Съезд қарарларында
“Қазақ облыстары территориялық ұлттық ... ... ... деп
көрсетілді ///.
Аталған мәселелермен қатар съезде қазақ ... ... ... ... Оның ... “Қазақ” партиясының құрылғандарының қажеттілігін
мойындай отырып, съезде ... ... ... ... ... осы ... бағдарламасын жасауды тапсырады, оның үстіне саяси
бағдарламаның негізіне демократиялық, федеративтік, парламенттік республика
құрылсын ... ... ... ... - деп ... ... ... жетекшілері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов және басқа
да ұлттық-демократиялық бағыттағы қазақ зиялылары ... ... ... ... жетіп, Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату
процесі жүріп жатқан кезде, «Қазақ» газетінің 1917 жылы ... ... Алаш ... ... ... ... Бірінші жалпы
қазақ съезінің шешімдеріне сәйкес Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов,
Елдес ... ... ... ... Жүндібаев, Ғазымбек
Бірімжанов дайындаған партия бағдарламасының ішінде мемлекеттілік туралы да
айтылды. ... ... ... Россия демократическая, федеративная
республика болу. Демократия мағынасы-құрдас мемлекеттер. Федеративный
республикада Һәм мемлекеттің іргесі ... ... бір ... Һәм қайсысы
өз тізгінін өзі алып жүреді” ///. ... өзі ... ... «Алаш
партиясы мемлекеттік құрылыс мәселесіне Россияның терезесі тең («құрдас»(
мемлекеттердің федеративтік одағы болуын, оған мүше болған ... ... ... ... ... ... бар ... бөлек”(
болуымен бірге жалпы федеративтік одақ ... ... ... ... ... етті ///. Бағдарламада сондай-ақ “демократиялық бостандықтар,
барлық тілдерге теңдік беріледі, мемлекет шіркеуден бөлінеді” ... жылы ... ... ... ... ... ”Алаш” партиясы
көпшілік дауыс алып, 43 орынға ие ... ... ... ... ... ... ”Алаш” партиясы Ресейде сол кезде өмір ... ... ... 8-ші ... ... ... ... құрылып, оның бағдарламасы анықталып, мақсаты мен
міндеттері айқындалған соң қазақ зиялылары Ұлт ... құру ... ... Ол туралы “Қазақ” газеті беттерінде көкейге қонымды ... ... ... бірі ... ... іріп-шіріп жатыр, бір аяғы
жерде, бір аяғы көрде, не ... ... ... ойран түсіп, түп қазығы
сурылып, әркім бетіне кетіп, білгенін істеп ... ... ... ... ... ... бермес қамын қылып жатыр, біреу осы лайсаң бүліншілікке кірмес
қамын қылып жатыр. Біз де қазақ-қырғыз болып бірігіп қам ... ... ... ... лайсаң заманда закон жоқ. Жол жоқ, қорғалайтын пана жоқ.
Әркім ... ... ... ... ... мал-мүлкімізді талауға
бермеске, үшінші, осы лаңның ішіне иірмеске қолдан ... ... сарп ... керек. Данышпандар білімін, азаматтар қайратын ұлты
үшін аямай жұмсайтын орын осы» ///.
Зиялылар болашақта ... ... ... ... ... ... «5 млн. ... өзімізді қорғайтын күш өзімізден табылады. Сол
күшті реттеп жасайтын кеңес орындары керек. Барша қазақ ... ... ... ... орын ... ... Мемлекет ісі күн сайын құбылып, ... ... ... ... ... бас қосып, әр дайым съезд жасап
отыру мүмкін емес. Қазақ-қырғыз атынан басқа жұрттармен сөйлесетін, ... ... ... жұмысты ақылдасып атқарып отыратын жоғарыда айтқандай
“Ұлт Кеңесі” болу керек. Ол Ұлт Кеңесінің әр облыста бөлімі боларға ... ... ... ... ... ... іс жүргізбек» ///.
Осылайша қазақ мемлекеттілігі ... ... ... ... ... 1917 ... 5 желтоқсанында Орынборда өтті. Съезде аталған
мәселе бойынша Ә.Бөкейханов баяндама жасады. Сонымен ... ... ... ұлт кеңесін құру мәселелері бойынша комиссия құрылып,
қарар қабылданды. Қарарда былай ... ... ... ... ... ... мемлекетінде халыққа сенімді һәм ... ... ... жоқ болған соң халық арасы бұзылып, пышақ ... ... ... ... мемлекет бүліншілікке ұшырап, күннен-
күнге халықтың халі нашарлауын һәм бұл бүліншілік біздің қазақ-қырығыздың
басына ... ... ... ... қазақ-қырғызды билейтін өкімет
керектігін ескеріп, съезд бірауыздан қаулы қылды:
1. Бөкей елі, ... ... ... Семей, Жетісу, Сырдария облыстары,
Ферғана, Самарқанд облыстарындағы һәм Әмудария ... ... ... ... һәм Алтай губерниясындағы іргелес болыстардың қазақ-
қырғыз, қаны ... тілі бір ... өз ... ... ... ... автономиясы “Алаш” деп аталсын;
3. Алаш автономиясының жер үстіндегі түгі-суы, астындағы кені Алаш ... ... ... тұрған аз халықтың құқықтары теңгеріледі. Алаш
автономиясына кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемеде санына ... ... Алаш ... ... ... қорғау мақсатымен Уақытша Ұлттық
Кеңес құрылсын. Мұның аты “Алашорда” болсын. Алашорда бүгіннен бастап
қазақ-қырғыз халқының ... өз ... ... ... ... халықтың кеңес “Алашорда” деген атпен шын мәніндегі
қазақ автономиясының үкіметі ... Оның ... ... ... ... ... құрылтай жиналысында бекіту болды.
Алашорда үкіметінің құрамына қазақ зиялылары арасынан ең ... ... адам ... ... ... себептеріне байланысты «Бірлік туы» газеті
былай деп жазды: «Өткен декабрь ... ... ... ... ... ... һәм онда ... қазақ-қырғыз жұртының негізгі тіршілік
мәселелері қаралып, қаншама қаулылар ... ... ... қараған он облыс қазақ-қырғызының сайлап жіберген өкілдері тоғыз
күнде кеңес құрып, сол съезде бата ... ... ... бәрі де
бастан аяқ алаштың ең зор, ең қиын, оның жер жағын ең шұғыл мұқтаж істері
туралы еді. ... ... ... ... жатқан үлкен ойран, ... ... аман ... үшін, екінші алаштың түпкілікті ел ... ... ... ... жету үшін, сонда қабыл ... ... іске асуы өте ... еді. Сол ... ... ... орындап, іске асырудың қамына кірісу үшін он бес кісілік бір ұлт
кеңесін ... ... ... негізгі істерінің тізгінін соған тапсырған
һәм ол Алаш автономиясының Жоғары хукіметі болғандықтан, оған Алашорда ... ... еді» ... газет беттерінде Алашорда үкіметін нығайту үшін оған халықтың
қолдауы ... ... ... Бұл туралы былай делінді: «Ол жалпы съезде
Алашорданың артып қалдырған қызметкерлерінің бәрі де ... ірі, ... ... қызметкерлер. Олар бәрінің ойлағанындай орындалып іске асу үшін
жалғыз Алашорданың ғана қылатын қайраты, 15 кісінің ғана ... ... ... ... бәрінің де түп тетігі, жуан тамыры халықтың өз
ішінде, өз ортасында. ... ұшін ... өз ... ... қимыл
басталып, ел ортасынан жуан тамырға қан жүгіртсе ғана ол ... ... ұлт үшін ... ... ... ... Егер ... өз
арасында бұл туралы қаракет қылмай ... тың ... жата ... ол
уақытта бір Алашордасы түгіл, он Алашордасы жиналса да ол ... ... ... ... ... шек жоқ. Алашордасы ұлт істерінің ... ... Ол ұлт ... ... ... халықтың аталы
істеріне бағыт көрсететін жете күш қана» ///.
Алашорданың төрағасы болып Ә.Бөкейханов ... ... ... ... құру ... бір ауыздан қолдағанымен, оны ресми
түрде ... ... ... орын ... Бұл ... ... ретінде жаңадан қалыптаса бастаған автономия үшін қатерлі еді,
өйткені автономияны ресми түрде жарияламайынша, оған ... ... ... ... ... ... Алашорда үкіметін мойындату қиын
болатын еді ///. ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Жаһанша және Халел Досмұхамедовтер бастаған Алашорданың
Батыс ... ... ... ... ... жақтап, сөз сөйледі.
Екінші топты Ә.Бөкейханов, ... ... т.б. ... ... өкілдері болмаған Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін
білмейінше автономияны ... ... ... ... Ә.Бөкейханов пен
оны қолдаушы топ ең ... ... да ... ... ... ... ... қарулы қарашекпенділер мен төңіректе қоршаған казак
атты ... ... ... ... ... ... ... қауіптенді.
Сондықтан да бұл топ ... ... ... ... ... келісімін алумен бірге, ... ... ... ... ... іштегі өзге халықтармен келісім жүргізіп, оларды жаңа ... ... ... ... ... күрделі екендігі мен қиындығын ашып ... ... ... ... ... ... боламыз десек, алдымызда шешуге
қиын бір жұмбақ бар. ... ... ... ... көп ... ... бұл облыстарда мұжық пен қазақ қым-қиғаш аралас. Мұжықпен аралас
қазақты тастап, ылғи қазақ болып ... ... ... ... ... бұл ... ... аламыз десек, бұл ата қонысынан көшпек; ... ... ... ... ең ... осы мұжықпен аралас отырған
жер. Түбінде қазақ ұлты бір автономия бола қалса, іштегі орысты ала ... ... ... ... ... ... автономиясы енді тұрмыс халда туысқан
автономиясы болар емес; жерге ... ... ... ... ... ... көрінеді» ///. Әйтсе де ұлттық мүддені көздеген ... Алаш ... ... мерзіміне байланысты ортақ келісімге
келді. Осыған орай съезд мынандай қаулы қабылдады:
«1. Бір ... ... ... ... ... бүкіл Алашқа қосып
алады, қосып алмаса-алса да айдан кейін халыққа білдіред.
1. Егер бір айдан кейін Алаш баласы ... һәм ... ... ... ... ... өз ... өзі көреді.
2. Егер Түркістан қазағы бір айда қосылса, ... ... ... ету
ықтияры Алашордағы берілсін» ///.
Съезд Алашорда үкіметінің ұлтаралық саясаттағы негізгі бағыттарын
анықтады. ... орай оның ... ... деп жазылды: “Қазақ-қырғыз
арасында тұрған аз халықтардың құқықтары теңгерілді. Алаш автономиясына
кірген елдердің бәрі ... ... ... ... орын алады. Алаш
автономиясының қол астында жерсіз халықтар болса, оларға ұлт һәм ... ... Бұл ... іс-жүзіне былай асырылады: бүкілқазақтық
екінші съезде құрылған Ұл Кеңесі- Алашорда ... 25 ... 10 ... емес ... ... ///.
Алашорда құрылғаннан кейін ол өзінің мақсаты мен міндеттерін ... ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамдарында “халықтық милиция” түріндегі
Алаш автономиясының қарулы күштері және ... ... ... құру ... ... мән берілді ///.
Әйтсе де тәуелсіз мемлекет құрудағы алашордалықтардың Құрылтай
жиналысына артқан үміті ... 1918 жылы 5 ... ... ... ... ... күшпен таратты. Бүкілресейлік Құрылтайдың
таратылуы белгілі дәрежеде қазақ қоғамының 1917 жылғы ақпан ... ... ... ... және басқа мәселелерін өз
бетінше шешуге мүмкіндік беретін біртұтас ұлттық-демократиялық даму ... ... шек ... ... ... ... да ... биліктің
дөңгелігіне мықтап байлаулы күйінде қалғандығын көрсетті ///.
1918 жылы азамат ... ... ... ... құру мәселесінің
орындалуына кедергі жасады. Жалпы Алаш жетекшілері қазан төңкерісін күрделі
түрде ... ... ... ... ... байланысты былай деп
жазды: “…алғашқы революцияны ... ... ... қарсы алды, себебі
біріншіден, ол патша ... ... мен ... азат ... ... ... ... басқаруды іс-жүзіне асыру үмітін
нығайтты. Екінші революция қазақтар үшін ... ... оның ... оңай ... ... мен ... дифференция жоқ, тіпті
меншіктің өзі басқа ... ... анық ... ... ... ... ... қазақтарды шошытты” ///.
Осы жағдайға қарамастан, Алаш зиялылары ұлттық мемлекеттік құру
мақсатында ... ... ... ... ... Сондықтан да оның кейбір мүшелері кеңес өкіметі жағына шығуға ... 1919 жылы Алаш ... оның ... ... ... ішінде ең
басты тұлғасы А.Байтұрсынов шықты. 1919 жылы 10 ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі Революциялық
комитеті туралы уақытша ережеге” қол қойды. Оның ... ... ... ... құру ... ... ... зиялылар
большевиктік партияға ауысты. 1920 жылы 5 наурызда ... ... ... комитетінің шешімімен Алашорда таратылды
///.
Кейін тәуелсіз ... ... ... ... ... ... зиялыларының өркениетті идеясы аяқ асты ... ... ... қас ... ... ... түсті.
Түркістан өлкесіндегі қазақ жұртымен ұлттық бірлікте болуды да Алаш
қайраткерлері көкседі. ... ... ... ... ... ... Сырдария және Жетісу облыстары қазан төңкерісіне, сондай-ақ
1925 жылға дейін, яғни Кеңестік Қазақ автономиялық ... ... ... ... ... ... Осы екі облыстан
басқа бұл губернаторлыққа Ферғана, Самарқан облыстары және ... ... ... ... ... ... төңкерісі
қарсаңында 2.972725 қазақ өмір сүрген. Бұл ... ... ... ... ... ... Түркістанда ұлт-азаттық қозғалыстың өрістеуіне мол
мүмкіндіктер тудырды. ... ... ... ... ... ... ... ұмтылды. Ал ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... және ... ... құруға бет алды.
Оның үстіне елдегі күрделі де қайшылықты жағдай халықтың ... ... ... ... қалу ... ... Мұндай құрылымның Түркістан
уалаяты құрамындағы елдермен бірлескен саяси ... жүйе ... ... ... ... мемлекет түрінде құрылуға алғышарттары бар еді.
Әйтсе де 1917 жылдың соңына дейін дала ... мен ... ... мемлекет ауқымына жинау идеясын іс-жүзіне асыруда қазақ зиялылары
ықылас таныта қоймады.
Ә. Бөкейханов Түркістан автономиясына енуден гөрі ... ... ... автономиясын құру тәуелсіз ұлттық мемлекеттілікті қалпына
келтіруге жол ашады деп білді.
Ә.Бөкейханов әлеуметтік-экономикалық, мәдени ... ... ... мен Түркістанның қосылуына қарсы шыға отырып, оның себебін былайша
түсіндірді: “ Түркістанмен бірге ... алу ... тас ... ... бір есеп. Себебі: бізден қараңғылығы 10 есе елден үміт ете
алмаймыз. Ташкент городской управасында сорттың гласныйлары обаға ... ... ем ... ... деп көрсетеді///. Осындай пікірлері үшін
Түркістан автономиясы ... ... ... ... ... ... ... деп айыптады ///.
Қазақ зиялылары мен түркістандық автономистер арасындағы ... ... ... ... ... Съезде Мұстафа Шоқай
қазақтар мекендеген барлық облыстар Қазақстанның құрамында ... ... ... ... де ... ... бұл ... бірден шешімін таба алмады.
Большевиктер ең алдымен саяси билікті өз ... ... ... соң ... орталықтан қарастыруды жөн деп білді. Бұған мысал ретінде 1917
жылы қарашада Ташкентте өткен ІІІ Түркістан өлкелік ... ... ... ... болады. Съезд Түркістан өлкесінде кеңес өкіметінің
орнағандығы өлкедегі билік Түркістан ... ... ... ... ... ... жасады. Өкінішке орай съезде жергілікті
халықтың өзін-өзі ... ... ... құра алу ... ... ... ... ашпады.
Оның үстіне 14 адамнан тұрған Түркістан Халық ... ... ... ұлт ... ... адам болмады. Мұның өзі
большевиктік биліктің жергілікті халықтың ұлттық мүддесін ... ... ... құқықтарын мойындамайтындығын көрсетіп берді.
Кеңес өкіметінің жергілікті халыққа қатысты осындай саясат ... ... ... ... ... ... ... мәселені
өздерінше шешуге итермеледі. «Түркістан өлкесі мұсылмандары кеңесі» және
оның өлкелік ... ... ... ... ... ... ... ұлттық автономия мәселесін шешуді қолға алды. ІV
төтенше өлкелік мұсылмандар съезі 1917 жылы 26 ... ... ... ... әр ... ... топтарынан 200 адам съезге өкіл ретінде
қатысты. Съезде М.Шоқай кіріспе сөзбен ашып, былай деді: «Орталықта болып
жатқан ... ... ... өз ... арашалау және зор
ұлттық төңкеріс берген жемістерді қорғау үшін өз беттерінше ... ... ... ... қантөгісін бастан кешкен Россия мен Түркістанға өз
тағдарларының қамын ... ... ... ауыр жағдай ашаршылыққа
ұласуы ықтимал, азық-түлік тапшылығы тереңдей ... ... М. ... осы ... ... ... ... жазды: «…Бұл құрылтай
шын мәнінде Түркістанның ұлттық бірлігін паш ... ... ... ... өтуіне кедергі тудырғасы
келгеннен, ештеңе шықпады» ... ... ... ... ... атынан өкіл ретінде
П.Г.Полтарацкий қатысып, сөз сөйледі. ... ... ... М.Шоқай өз естеліктерінен орын алды. Естеліктерден мына жәйтті
анық аңғаруға болады: П.Г.Полторацкий «Біз де ... ... ... Оның сөзіне ешкім нанбады. Бірақ большевик өкілдің
құрылтайға қатысуы, ... сөз ... ... ... үкіметінің
ұлттық негізінің жоқтығын ап-айқын көрсетіп тұрды ///.
Съезд үш күнге созылып, ұлттық автономияға ... ... ... ... ... ... жариялауға байланысты мына
мәселелер айтылды: «IV жалпы ... ... ... ... зор
ресейлік төңкеріс жария еткен негізгі Түркістан халықтарынынң өзін-өзі
билеуіне ... ... ... ... Ресей Федеративтік
Республикасымен ынтымағы бір территориялық автономия жариялайды, ... ... ... таяу ... ... ... Құрылтайы
ырқына береді, сондай-ақ Түркістанда тұрып жатқан басқа да ... ... ... ... ... мәлімдейді» ///. 28 қараша
күні құрылған мемлекеттік құрылымның атауы ... ... ... ... болып анықталды. Съезде қабылданған құжаттарға
сәйкес Түркістан Құрылтайын шақырғанға дейін ... ... ... ... мен ... ... билігі қолында шоғырланатындығын
белгіленеді» ///.
Түркістан Уақытша Кеңесі құрамы ... 54 адам ... ... ... 32-i ... ... ... Бүкілресейлік Құрылтайға
сайланған депутаттар еді. Кеңес құрамына енгендердің арасында негізгі
тұрғындары қазақтар болып ... ... және ... ... ... ... ... қатар мұсылмандар съезі сайланған өкілдермен бірге,
қаланың өзін-өзі басқару ұйымдары съезінің төрт ... ... ... ... он ... ... де орын бөлінді. Осылайша,
Кеңестегі барлық орынның үштен бірі сол ... ... ... ... ... ... ... европалық тұрғандардың үлесіне берілді
///.
Түркістан ... ... ... он екі ... бар Түркістан
автономиясының Уақытша үкіметін бекітті. Автономиялық Түркістанның (Қоқан)
автономиясының Уақытша үкіметінің төрағасы әрі Ішкі ... ... ... Тынышпаев сайланды. Шешімнің осылай болуына М. Тынышпаевтың
Уақытша үкіметтің Түркістан комитетінің мүшесі ретінде ... ... ... ... ///. Айта ... жағдай, съезд Түркістандағы барлық
халықтардың мүддесін ... ... ... баса мәлімдеп,
өлкедегі барлық ұлт өкілдерін, әлеуметтік топтарды, жұмысшы, солдат және
шаруаларды, яғни барлық ... ... ... ... топтасуға
шақырды ///.
Осылайша Түркістан халықтарын тұтас ... ... ... ... ... ... автономиясы дүние келді. ... ... ... мен ... ... қорғау, өзін-өзі басқару
құқығына қол жеткізу, отарлық езгіге ... ... ... ұлттық теңсіздік
атаулына жою мақсатында құрылғандығын паш етті.
Қоқан ... ... өлке ... ... Осыған орай “Бірлік
туы” газетінің беттерінде автономияға ... ... ... ... ... көрініс тапты: «Съезд жұрттың шын ... ... ... ... анық ... Автономия болғалы Түркістанның барша
шаһарында шаһар халқы һәм дала халқы ... ... ... манифестанция
жасап, Түркістан автономиясын һәм съез сайлауға Түркістан автономиясының
Уақытша Хүкіметіне ант ашып, мойын ұсынып ... ... шын ... аяқ асты қылып, өздерін құлдыққа қайтадан ұстап береді деп ойымызға
келмейді. 27-інші ноябрьден бастап Түркістанның жаңа ... ... ... де ... ... ұмтылған Түркістан автономиясының ғұмыры
ұзақ болмады. ... ... ... Большевиктік өкімет Түркістан
автономиясының өмір сүруін ... ... жат ... ... ... ... тік ... кетуіне қарсы әрекет етті. Оның басшыларының
арасында ... орын ... ... ... ... ... ... құрамы топқа тапсырылды. Мұның өзі ... ... ... ... Иргаштың ”милиция бастығы” ретінде қызметке
шақырылуы автономияның өз ішінде ”қос өкіметтің” құрылуына алып келді, ... ... төрт ... жуық ... ... ... ... үкіметтің өз билігі ///.
Мұның үстіне экономикалық құлдырауы мен автономия тұрғындарын азық-
түлікпен қамтамасыз етудегі ... ... ... күштер оның
басшылығында отырған басқа ұлт өкілдерінің (ең алдымен М.Тынышпаевтың)
қызметімен ... ... ... мен қазақтар арасына ... ... ... Осы ... ... ... ... М.Тынышпаев
үкімет басшылығынан кету туралы шешім қабылдады ///.
Бұдан кейін автономиялық үкіметтің билігі ... ... ... ... көшті. Себебі М.Шоқайдың Қоқан қаласы мен уезіне ... ... әрі ұзақ ... ... өкіметі жағынан қысым көрсету
көбейіп, автономистер мен ... ... ... арасында қарулы
қақтығыстар жиіледі. Ақырында автономия қуып, таратылды. М.Шоқай ... өз ... ... ... ... орай, біздің
дайындықсыздығымыз, ... ... ... ... ... ... тағы да ... шықты. Біздің
осындай сорымыз саны аз, қуатты ... мен мол ... бар ... ... ... ... екі ай өмір ... ... ... ... бере ... ///.
Қоқан автономиясының төңірегіндегілер кеңес өкіметін мойындамады, тіпті
большевиктердің
1. Автономиялық үкіметтің Кеңес билігін тануы;
2. Түркістан халқын ... ... ... ұсынғаны жөнінде мәлімдеме
жариялау;
3. Жұртты қарусыздандыру және барлық большевиктерге тапсыру;
4. Ұлттық ... ... ... ... тарату тәрізді талаптарын
қабылдамады ///.
Ұлттың тәуелсіздігін ойлаған қайраткерлер өз ... ... ... ... ... ... ... өкіметі мен оның
талаптарына қарсы келген автономистер өз пікірлерін ... ... ... жақта, ал бізде ұлттық құқығымызды танудан басқа күш жоқ, әзірге ... ... ... еш ... Әйтсе де, Сіздің
билігіңізді Түркістанда Кеңес үкіметін мойындаудан бас ... …» ///. ... ... астарындағы шынайы көзқарасты Мұстафа ... ... ... ... біз Түркістан Ұлттық Автономиялық
Үкіметінің мүшелері ретінде коммунистер ... ... онда ... ... ... ... ... мақұрым боламыз деген пікірде едік»
деп ашық көрсетті ///.
1918 ... ... ... ... ... ... ... (Қоқан) автономиясы кеңестік тарихнамада көрсетілгендей, Қоқан
хандығын қалпына келтіруге тырысқан ... ... ... ... ... жай ғана ... құрлыс емес, Түркістан халқының өзін-өзі
билей алу құқығын мойындамай ескі империялық түсінік ... ... ... ... ... балама билік есебінде өмірге келген
жалпытүркістандық құбылыс болды. Түркістан автономиясы жөнінде ... ... ... ... түсінуші едік. Түркістанның өзіне тиеселі
басқарушы және атқарушы мекемелері, яғни заң шығаратын парламент пен ... ... ... ... саясат, қаржы, жол, әскери мәселелер
Бүкілроссиялық Федерациялық Үкіметтің қарауында. Оқу-ағарту, ішкі ... сот және жер ... бәрі ... ... ... ... тиіс”. Алайда, автономия өзін мемлекеттік ... ... ... жоқ, оған ... ... ... берген жоқ. Ол жөнінде
де М.Шоқай: ... ... ... ... ... ... ... негіз”- деп баға берді///.
М.Шоқай өмірінің соңына дейін Түркістан халықтарының тәуелсіздігі
олардың мемлекеттік тұтастығына ... ... ойда ... Ол ... жеке ... ... ... болу қажет деп санады. М.Шоқайдың
осы пікірі жөнінде М.Дулатов: “Съездің соңына ... ... ... ... ... Қазақ автономиясының өз алдына жеке құрылуына қарсы
болды, Түркістанмен қосылуды жақтады”, - деп көрсетті ///
Бірақ, М.Шоқай осы ... ... ... ... ... ... ... уақыт ағымы кедергі келтірді.
“Қазақ” газетінің 1917 жылғы 18 ... ... ... ... ... ... ... осы жағдай туралы: “Заманның
түрі жаман болып бара жатқан соң Алаш ұранды қазақ-қырғыз өз алды ... етуі ... ... көз ... ... ... қазағы Түркістан
автономиясына қосылды деп иғлан етіліп еді. Сырдария ... өз ... тегі Алаш ... басы қосылатын кезі осы, бүгінгі Сырдария
қазағы кешіктірмей Алаш туының астына жиналар деген үміттеміз”- деп ... ... ... ... да “Алашорда“ үкіметіне зор үміт артты
деуге болады. Кейін Алашорда ... ... ... оның жұмысына тікелей
белсене қатысуы да әбден ... ... ... қазақ мемлекеттігін қалпына ... ... ... ... мен ... ... ... өлкеде тәуелсіз
мемлекет қалыптастыру, ұлттардың өзін-өзі билеу ... қол ... ... ... орай күйреді. Автономиялар аз уақыт ... ... ... ұлттық тәуелсіздік тұрғысындағы идеялары
демократияға, өркениетті даму ... ... үлгі ... ... ... алуы-ұлттық автономия идеяларын толық
іс-жүзіне асыра алмаған зиялылардың бастамалары мен күресінің ... ... де ... ... ... соңында тәуелсіз мемлекет құрлысының ... ... ... мен ... ... қазақ мемлекеттігін жаңғырту үшін
күрескен қайраткерлерінің көзқарастары мен еңбектерін пайдаланғаны, айтыс
тартыста ... ... ... айқын дәлелі болса керек. Қазақстан
Республикасының тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаевтың ... ... да Алаш ... ... ... ... аз
ұшыраспайды. Сондай-ақ Қазақстан тәуелсіздік алған алғашқы ... ... ... ... ... ... ... заңгер
ғалымдарымыз С.Зимановтың, С.Сартаевтың Парламент сессиясында конституция
жобасын талқылаған кезде “Алаш ... ... ... ... ... ... тіреп отырды. Демек Алаш қайраткерлерінің
еңбектері еш ... жоқ, ... ... ... ... ... ... болашақта мемлекетіміздің өркендеуіне қызмет ете
алатындығы күмәнсіз.
3. Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және мемлекеттік автономия ... ... ... өкіметінің орнауы және қазақ зиялыларының ұлттық
автономия мәселесін жүзеге асыру жолдарын ... ... ... соңы мен күзінің бас кезінде бүкіл Ресейде жер
жерлерде ... күш ... ... Бұл ... ... ... ... еді. Ал Корнилов
бүлігінің талқандалуы большевиктер беделін ... ... ... елде
Кеңестердің бөлшектенуі басталды. Осындай ... ... ... ... ... ... ... айтылмай қалған «Барлық билік Кеңестерге
берілсін» деген ұранды қайта көтерді. Енді бұл ұран ... ... ... ... үкіметті құлатуға, пролетариат диктатурасын
орнатуға шақыруды меңзеді.
1917 жылы 24 қазанда (6 ... ... ... көтеріліс
басталды. Келесі күні көтерілісшілер қаланың ең маңызды объектілерін басып
алды. 1917 жылы 25 ... ... ... ... ... билігінің жойылғандығын жариялады. Осылайша Қазан төңкерісі
жеңіске жетті.
Қазан қарулы көтерілісінің Петроградта, орталықта ... ... ... ... ... ... Астрахань тәрізді ірі қалаларда кеңес өкіметінің
орнауы Қазақстанда бүкіл биліктің бәрі Кеңестерді қолына өтуіне ықпал ... ... ... ... ... төрт айға, 1917 жылдың ... ... ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік-
экономикалық және мәдени баяу ... ... ... ... мен ... ұйымдар күшінің аздығы сияқты қиыншылықтарға
байланысты күрделіне түсті. Кеңес өкіметін орнатуға ... ... ... казак әскерлері мен құлаған Уақытша үкіметтің жақтастарының табынды
қарсылық көрсетуі ахуалды одан әрі ... ... ... ... және ... үкіметтің
жақтастары қарулы қарсылық көрсете алмаған Сырдария, Ақмола ... ... ... Ордасында кеңес өкіметі жұмысшылар мен ... ... ... ... алуы ... бейбіт жолмен
орнады. Торғай, Орал, Семей және Жетісу облыстарында мүлде ... ... ... Бұл ... ... ... күші ... тұрды. Осы облыстардың
көптеген аудандарында кеңес өкіметін орнату үшін қиян-кескі күрес болды.
Облыстық орталықтар мен ... ... ... ... қызыл гвардиялық
отрядтардың және жергілікті горнизондар солдаттарының қарулы көтерілісі,
Уақытша үкіметтің жергілікті ұйымдарының, ... ... ... ... орнады.
1917 жылдың соңынан 1918 жылдың наурызы аралығында кеңес өкіметі
негізінен қалалар мен ... ... ... ... ... ... мен ... кеңес өкіметін орнату процесі
азамат соғысы ... ... ... ... ... ... өлкенің
шаруашылығы мен мәдениетін қайта құру шаралары қатар жүргізілді. Өнеркәсіп
орындарында, мәселен, ... ... ... шахтарында, Успенск
кенішінде, Ембі мұнай кәсіпорындарында бақылау қойылып, ... ... ... Кеңестердің 2-Бүкілресейлік съезінде қабылданған “Жер
туралы декрет” бойынша алғашқы шаралар қолға алынып бастады.
Қазан төңкерісінің ... ... ... ең ... ... ... мәселелері кеңінен талқылана бастады. Кеңес өкіметінінң
ұлттық саясатының негізгі ... ... екі ... 1917 жылы ... ... ... ... құқықтарының -декларациясында және
1917 жылы 20 қарашада жарияланған кеңес үкіметінің «Барлық Ресей және Шығыс
мұсылман еңбекшілеріне» үндеуінде көрініс ... жылы ... ... ... ... В.И. Лениннің
дайындаған «Еңбекшілер мен қаналған халықтардың құқықтары Декларациясы”
қабылданды. Бұл құжатта ... ... ... ... ... ... кеңестік федерацияны ымырасыз жақтайтыны
айқын көрсетілді. Декларацияда ”Кеңестік Ресей Республикасы еркін ұлттар
одағының ... ... ... ... федерациясы түрінде
құрылады» делінген ///.
РСФСР құрылғаннан кейін елдің ... жаңа ... ... ... ... ... Большевиктік ұйымдар,
Қазақстан және Түркістанның Кеңестері ... ... ... шақыруға дайындала бастады. Қазақстанда кеңестердің Бүкілқазақ
съезін шақыруға дайындық жұмыстары ... ... ... процесімен қатар
жүргізілді.
Мұның өзі шын мәнінде кеңестік мемлекеттікті құру және оны ... ... ... ... ... ... ... мемлекет құру
процесінің кеңес өкіметінің мүддесіне қарай бағыт алумен келісе алмады.
Алаш партиясы және оның ... ... ... ... мемлекетінің
құрылуы туралы бастаманы мойындағылары келмеді. Мұндай ... ... еді: ... ... бір тобы әуел ... тәуелсіз
ұлттық автономия құруды жоспарласа, екіншісі қазан мүлде төңкерісін
қабылдамады. ... да ... ... ... ... құру үшін ... большевиктер партиясы Ақпан революциясынан кейін өз тәуелсіздігі
үшін күреске шыққан отарлық езгідегі халықтарға тек кеңестік ... ... ... ... дәлел В.И.Ленин және И.В.Сталин
Түркістан кеңестерінің съезіне жолдаған жеделхатында былай деп ... ... ... сіздердің өлкелеріңіздің кеңестік негіздегі
автономия болғандығын қолдайды» ///.
В.И.Лениннің осындай пікірін сол кездегі ұлт ... ... ... ... бұл ... белгілі бір ұлттың автономия алуы емес,
кеңестік билікті қолдайтын жұмысшы және шаруалардың ... алуы ... ... ... ... ... ашық ... өз
пікірін былайша нақтыландырды: «ұлттардың өзін-өзі билеуін алып тастап,
еңбекшілердің өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі жіктелудің қандай қиыншылықтармен, қандай бұралаң
жолдармен жүріп жатқанын ... ... Ал ... ... ... ... тек пролетариаттың өзінің таптық мүдделерінің буржуазия
мүдделерімен ... да ... ... ... көзі ... ... деңгейге әлі жете қоймаған халықтар ... ... ... ... онда ... ... толық заңдылағын мойындаудан бас тарта алмаймыз»
///.
Ұлт мәселесіне байланысты Орта Азияда қалыптасқан жағдайға орай ... «Осы ... ... өз ... ықпалында қалып отырып қырғыз,
өзбек, тәжік, түрікмен сияқты халықтар жөнінде біз не ... ... Біз ... ... ”біз сіздердің қанаушыларыңызды лақтырып тастаймыз!» -
деп айта аламыз ба? Біз мұны істей ... ... олар ... ... ... Бұл ... ... дамып жетілуін күту керек, ол
болмай ... ... ... ... ... ... ... екендігін
ашық айтты ///.
В.И.Лениннің осы пікірін ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын талап етуін
заңды процесс ретінде ... ... ... ... ... ... ... автономия мәселесін шешуді қолға алды. ... 1918 ... ... ... үкіметінің тапсыруымен Халел және
Жаһанша Досмұхамедовтер ... ... ... ... ... ... ... Комиссарлары Кеңесінің төрағасы В.И. Ленинмен және ... ... ... ... И.В. ... ... оларға 1917 жылы
желтоқсанда өткен екінші қазақ-қырғыз съезінің қаулысын табыс етті.
И.Сталин қаулымен танысқаннан кейін 19 наурызда ... ... ... ... ... ... ... Келіссөз 20 наурызда
ары қарай жалғасты. Сөз Алашорда автономиясының мәртебесі туралы ... ... ... ... сөзі «Сарыарқа» газетінің
беттерінде қазақ тіліне аударылып жарияланды. Газетте ... ... ... ... туралы халық комиссарларының шығарған
белгілі ережесі бұл ... ... ұлт ... ... ... ... қызмет жобасы етіп келеді. Үшінші советтер съезі осы ... ... ... ... ... ... отырған жалпықазақ-қырғыз
съезінің қаулысы түгелімен жоғарғы жобаға муафиқ ... ... ... ... егер ... съездің қаулысы өкілдеріңіздің совет ... ... ... болғаны. Үшінші Советтер съезі советстский федерация
мизасын ... һәм бұл ... ... ... ... ... деп ... Бұған қарағанда енді сөзді қойып, іске кірісу керек, яғни һәм бір
тұрмысы, салты басқа халықтар жергілікті ... ... ... алу, тегінде басыбайлы бөлініп кету секілді ұлт ниеттерін ... ... ... ... ... ... ... Біз ойлаймыз, жалпы
қазақ-қырғыздың өкілдері тез қамданып, ыңғайлы уақытты өткізбей, жергілікті
Советтермен бірігіп, әлгідей комиссияны құрар. Сізден ... ... ... ... Кеңесіне салып жауап қайтарсаңыздар екен. Адрес:
Мәскеу, Кремль, Халық Комиссарларының бастығы Ленинге һәм ... ... ... ... ... ... Сталин» ///.
Бұл берілген Сталин сөзіндегі ең елеулі нәрсе оның жалпы қазақ-қырғыз
съезі қаулысы мен Ресей халықтарының ... ... ... өзара үндес
екендігін мойындауы еді. Міне, осы үндестік ... ... ... ... ... ... Сталин тек жалғыз ғана шарт қояды.
Ол өз ретінде Алашорданың Кеңес өкіметін мойындайтындығын ... ... ... ... тағы бір ... анық аңғаруға болады. Кеңес
өкіметі «басы-байлы бөлініп кету секілді ұлт ... ... ... ... ... оны мойындау қажеттілігін талап етті. Сонымен бірге автономия
алу мәселесі ... ... ... ... үшін ... ... ... олар И.Сталиннің ұсынысын талқылап, автономияға
қатынасты өз шешімдерін мәлімдеді. Ол төмендегідей еді: «1918 жылы ... біз ... ... ұлт ... ... халық комиссары
Сталиннің Алаш автономиясы туралы ... ... ... ... ... ... автономиялы халықтардың кіндік өкіметі деуге қаулы қылып,
мынаны білдірдік:
1. ... 5-нен ... ... ... ... ... ... бойынша тоқтаусыз Алаш автономиясын жариялаймыз. Алаш
автономиясына кіретін облыстар: Семей, Ақмола, Торғай, Орал, Сырдария,
Ферғана, ... ... ... ... облысының Маңғышлақ уезі,
Самарқанд облысынынң Жизақ уезі, Әмудария әнделі ... ... ... Биискі, Барнауыл, Змейногор уездеріндегі қазақтар.
2. Жалпықазақ-қырғыз съезінің қаулысы ... ... ... ... ... көп, азынан аз он кісі сайланып кіреді.
3. Алаш автономиясында закон шығаратын һәм ел ... ... ... ... ... ... билігі Алашордада болады бұған облостной
советтер жәрдемші боларға керек.
5. Алашқа қараған ... һәм ... ... ... пен мұжық, көбіне
көп, азынан аз сайлап ... ... ... ... ... қала ... һәм ... тұрған жұмысшы, солдаттардың сайланған
депутаттарының советінде болады.
6. Жалпы халық көптен көп, азда аз ... ... ... ... ... комитеттері һәм мұнан ... да ... ... ... ... ... тұра береді. Земство һәм шаһар ... ... ... ... ... һәм оқу-оқыту жұмыстарын басқарып тұрады.
7. Қазақ-қырғыз өз арасындағы істерін өздері ... ... ... ... ... ... Жалпы съезіміздің қаулысы бойынша қазақ-қырғыз арасында милиция
құрылады.
9. ... ... ... бойынша ұсталып, абақтыда жатқан
Алашорданың оқу ... ... ... һәм ... мүшелері тоқтаусыз босатылсын һәм мұнан былай оларды ... ... ... ұшырату тоқтатылсын.
10. Қазақ-қырғыз істері туралы елші ретінде совет өкіметінің қасында болуға
Алашорда мүшелері Халел һәм ... ... өкіл ... (Халел
мен Жаһанша қазір автономия туралы Алашорда атынан сөйлесіп жатыр(.
11. Алашорданың ... ... ... өкіметі тексеріп, тез жауап
қайырсын.
Бұл шарттарды түгел естігеннен кейін халық ... ... ... телеграфпен ауызша қайтаруға уағда қылды. Совет өкіметінің ... ... ... ... ///.
Өкінішке орай, ұлттар ісі бойынша халық комиссары Алашорданың қойған
талап-шарттарына тікелей ресми ... ... ... ... ... ... ... кеңес өкіметінің мүддесіне
қайшы келгендігі сөзсіз. Ұлт мәселесін пролетарлық диктатураның құрамдас
бөлігі ретінде қарастыратын ... ... ... ... ... ... қиын ... Сондықтан да 1918 жылдың 28 наурызында
Мәскеуден Семейдегі Қазақ ... И. ... және ... ісі ... ... қол ... жеделхат келді. Жеделхатта «қырғыз істері
бойынша ... құру үшін тез ... ... ... ... ... ... өзі кеңес өкіметінің өлкедегі ... істі өз ... ... ... ... ұлт ... ... диктатураның
ауқымында шешуге ықыласты екендігі де жасырын қалмады.
Осы жылдың 29 наурызында Семейге Х.Ғаббасовтың ... ... ... өкілдері Халел және Жаһанша Досмұхамедовтерден жеделхат
келді. Онда кеңес өкіметінің тұтқынға алынған ... ... ... ... ... кеңестерге әмір бергендігі және Алашорда өкіметінің
қойған талаптарына таяу ... ... уәде ... ... ... ... бойынша халық комиссариаты жанынан қазақ бөлімі ашылып, оның
құрамына ... ... ... сайлау құқығы Алашордаға берілетіндігі де
айтылды ///.
«Сырдария» газетінде жарияланған осындай мәліметтер шындыққа жанасады.
Оған дәлел ретінде Алашорда атынан ... ұлт ... ... ... И. ... Семейден тура телеграф сымы арқылы келіссөз
жүргізген Халел Ғаббасовтың 1929 ... ... ... ... ... ... келтіруге болады. Онда былай делінген:
«Келіссөздерде мен Совет өкіметінің декларациясының идеяларына сәйкес ... ... ... ... ... жүзеге асырылуын талап етті.
Барлығы есімде жоқ, дегенмен де мен он төрт ... ... ... Олардым жадымда қалған негізгілері: таратылған қазақ мекемелерін
қалпына келтіру, Совет өкіметі жағдайдағы ... ... ... ... тұтқынға алынған қайраткерлерін босату, Сталиннің ... ... ... ... ... ғана Қазақстаның Құрылтай
съезін шақыруға әрекеттер жасалады дегенге сайды. Біз ... ... ... ... мойындайтынымызды мәлімдеп, сол кезде Москвада жүрген
Досмұхамедовтерге Орталық үкімет алдында біздің мүдделеріміздің қорғауды
тапсырдық. Сталинмен сөйлесіп болғанан ... ... ... ... ... шақырылды, бірақ олардың не туралы сөйлескенін білмеймін.
Осы сөйлесуден ... ... ... ... ... ... тіпті
тұтқындағылардың кейбіреулері босатылды» ///.
Осылайша Халел және Жаһанша Досмұхамедовтердің Мәскеуге Кеңес үкіметі
басшыларымен кездесулері мен ... ... ... ... ... ... ынтымақ пен ұлттық тұтастық негіздегі қазақ
мемлекеттігін мойындамайтындығын, кеңестік негіздегі автономия беруге даяр
екендігін көрсетіп ... ... ... ... ... ... өзге де ... В.И.Ленин мен И.Сталиннің атынан жолданған
жеделхаттардан айқын көрінді. ... ... ... ... келіссөздер
жүргізу нәтижесінде орталықтан мынадай мазмұндағы жеделхат ... ... ... ... бағдарламасына сәйкес патша өкіметі
кезінде қаналған барлық халықтарға автономия ... ... ... ... ... ... ... дайындала берсін» ///.
Әйтсе де кеңес өкіметі Алашорда үкіметінің өзін де, ... ... ... ... да Х. ... 1918 жылдың 1 сәуірінде РКФСР
Халық Комиссарлары мен Ұлт ... ... ... ... ... ... ... тұтастығы мүддесін көздейтін Алашорда ... ... ... ... ... тағы да ... етті ... үкіметі мұндай талапты жауапсыз қалдырды. Осы жайында ... ... ... және ... атты ... былай деп
жазды: «Алашорда мүшелері 1918 жылдың наурызында төте сым ... ... ... ... ... бұл келіссөз Алашорда ұсынған келісім
шарт жобасына ... да ... ... байланысты үзілді. Осы ұсынған
келісім шарт жобасында Кеңес өкіметі жария еткен Ресей халықтарының құқығы
декларациясының негізгі ... тыс ... ... ... Кеңес өкіметінің үнсіз қалып, келіссөзді тоқтатуы
Алашордаға түсініксіз ... және бұл ... ... ... ... ... шын мәнінде Орталықтағы Кеңес өкіметі Алашорда жетекшілерімен
келіссөздер жүргізгендеріне қарамастан екіжүзділік ... ... ... ... ... ... ... биліктің басындағылар
ұлттардың өзін-өзі билеу құқықтарын ... ... ... іс ... жіктелуге негізделген “еңбекшілердің өзін-өзі билеу” саясатын
ұстанды. Кеңес ... ұлт ... ... ... ... шеңберінде шешуге бағыт ... ... ... дәлел бола алады. Мәселен, Қазақстанда өлкелік төтенше комиссариат
құрылып, оның төрағасы Ә. Жангелдин тағайындалды. 1918 жылы 14 ... ... ұлт ... жөніндегі халық комиссариатының таптық негіздегі
Қазақ автономиясын құру мақсатымен Бүкілқазақстандық советтер ... ... ... ... ... айларындағы большевиктер партиясының ұйымдастыруымен
жүргізілген Қазақ автономиясын құруға дайындық жұмыстары өлкенің барлық
аудандарында советтер жүйесін құру ... ... ... ... ... ... болып тиді. Алаш автономиясы жарияланғаннан
кейін облыс, уезд, болыстарда қалыптасқан оның жергілікті ... ... ... ... Перовск (Қызылорда), Әулиеата (Жамбыл)
советтері ... ... ... Алаш белсенділері қуғын-сүргінге
түсті.
Семейде, ... Алаш ... ... ... ... ымыраға келіп, ресми кеңестік басқару органдарына мүше ... ... ... ... ... ... ... Алаш
ұйымының жетекшілерінің бірі, Алашорданың мүшесі Халел Ғаббасов Семей
облыстық советі атқару ... ... ... ... ... ... ... және Алаш партиясынынң белсенділері Биахмет
Сарсенов пен Имам Әлімбеков ... ... мүше ... ... ... ... ... туралы «Сарыарқа» газеті былай деп жазды:
«Соңғы кезде заманның түрі өзгеріп, саясат ... ... ... ... келіп ақырында мемлекеттің бар билігі совет қолына
ауысқаны халыққа мәлім ... ... ... комитеті облостной съезд
шақырып қазақ ... түрі ... ... ... ... ... кіргізіп отыр. Жергілікті мекемелер қай ... ... ... ... қолына ауғанына халық қай көзбен қарайтынын және не пікірде
екенін білуге, келешектегі бір облыс елдің өмір ... ... ... ... ... ... қазақ комитеті облостной съезд құруға қаулы ... ... ... ... ... жеті ... ұсынылды:
Автономия туралы, заманның қазіргі ... ... ... жер
мәселесі, оқу-ағарту ісі, азық-түлік мәселесі және Түркістан өлкесіндегі
қырғынға ұшыраған қазақ-қырғыз жайы.
«Сарыарқа» ... ... ... ... ... ... 4 ... қазақ комитеттерінен 2 адамнан және қоғамдық ұйымдардан бір ... ... ... ... облыстық советінің органы «Трудовое знамя» газетінің беттерінде
съезд қарсаңында «Қырғыз автономиясына ... ... ... ... ... ... (»Инцидент на киргизском съезде»(,
«Құпия жоғалып ... ... ... ... ... ... жарияланды.
Ал съезд қарсаңында, яғни 1918 жылдың 26 мамырында Жаңа Семей қаласында
қазақ автономиясы мәселесіне байланысты митингілер болып, ... ... ... ”Трудовое знамя” газетінің мәліметіне сүйенсек, онда
«Қазақ пролетариатының ... ... ... дейтіндер автономия
енгізу үшін әзірге қажетті ”пролетарлық мәдени күштер жоқ, егер автономия
дереу ... ... ... ... байлар мен басқа да ... ... ... ... - деп ... ///. ... екінші бір тобының өкілдері бұған қарсы пікірде болып,
автономияны ешбір ... ... ... ... үшіншілері осы мәселе
жөнінде тұрақты пікірге келмегендігін айтқан ///.
Съездің ... ... ... мәселені талқылау барысында
делегаттардың пікірлері қарама-қайшы сипат алып, екі топқа бөлінді. ... ... ... ... ... ... ұлттық автономияны
жариялау мүмкін еместігін айтты. Ал екінші ... ... ... ... ... ... ... шеңберіне сыйғанымен, қазақ еңбекшілерінің
санасына, ең алдымен оның ... ... ... - деп ... орай ... қазақстар съезі өз жұмысын ақырына дейін жеткізе
алмай, тарап кетті. Мұндай жағдайдың орын алуына съезд делегаттарына Кеңес
жағдайдың орын ... ... ... ... өкіметі тарапынан төнген
қауіп ықпал етті. Осылайша алаштықтардың кеңес өкіметі шеңберінде біртұтас
ұлттық мемлекет құруға ... ... ... кейін ұлттық автономия жариялау мәселесі азамат ... ... да ... жаңғырып ол, өзгеше сипатқа ие болды. Азамат соғысы қазақ
қоғамын ... ... ... ... тартысқа киліктірді.
Азамат соғысы басталып, кең етек жайған жағдайда ... ... ... ... құру ... ... ІІ съездің
шешімін іске асыруды басты міндет ... ... ... қазақ автономиясын
құру күрделі де қиын мәселеге айналды. Себебі ... ... ... ... ымырасыз тартысы мемлекеттік мәселені шешуді қиындатты.
”Алаш” партиясының бағдарламасында көрсетілгендей Ресей ... ... ... оған кіретін автономиялар ішінде қазақ
мемлекеті де болуы тиіс деп ... еді, яғни Алаш ... ... федеративтік бір құрамдас бөлігі түрінде
танығылары ... ... да олар ... мойындамаған кеңес өкіметінің
кеңестік тұрғыдағы автономия құру ... ... ... ақ ... ... ... ... Алашорда өз билігін нығайту мақсатында
автономияны басқару, жерді пайдалану ережесі, ... сот, дін, ... ... көптеген қаулы-қарарлар қабылдады. Алайда алашордалықтардың өз
билігін орнату мақсатындағы әрекетіне Сібір, Орынбор мен Орал ... ... ... ... өзі Алаш ... ... Комучтің,
Омбыдағы Сібір үкіметінің ресми түрде мойындамағандығын дәлелдейді.
Сібір үкіметінің қазақ автономиясы мәселесіне көзқарасы ... ... ... ... газетінің 1918 жылғы 5 тамыздағы
“Қырғыз ... ... ... деген мақалада жарияланды. “Қырғыз
(қазақ) ... ... ... формадағы автономия, - делінді мақалада, ... ... ... жеке ... ... ... ... құрумен
бірдей. Біз жатжұрттықтардың мәдени-ұлттық мұқтаждарын орындау жөніндегі
талаптарын қолдауға дайынбыз, алайда өзін-өзі ... бет ... ... ... ... ... жол ... деп санаймыз” ///.
Әйтсе де Ә.Бөкейханов Алаш автономиясын мойындамау Ресейдің көпұлтты
мемлекет ... қала ... ... ... ашық ... ... хат ... Хатта Ә. Бөкейханов өз ... ... ... ... ... келіссөзіміздің созылып кетуі Алаш автономиясының
Орал облысынан айрылып қалуына әкеп соқты. Большевиктерден құтылған басқа
қазақ-қырғыз ... да Алаш ... ... жете ... ... ... ... мүмкін. Ал одан кейін олар (басқа қазақ облыстары)
Бакуге келіп орналасқан ... ... алу ... ... ... ... жолдарын іздестіруі ғажап емес. Алаш автономиясының
тарап кету қаупі Алашорданы батыл шешімдерге барып Сібірмен ... ... ... ... ... ... қалу үшін Алаш автономиясын
жариялауға мәжбүр ... ... Алаш ... ... оған ... ... бұрып, оны Россия Федерациясының аясында сақтап қалуға мүмкіндік
береді” ///.
Ә.Бөкейхановтың хатын ақ ... ... тыс ... ... ... ... ... келіссөз жүргізуге мәжбүр етті. ... ... ... халықтардың істері жөніндегі министр В. Шатилов
төрағасы болып, Ішкі ... ... ... ... ... кабинетінің көші-қон бөлімінің меңгерушісі ... ... ... ... ... мүшелері болған комиссия құрылды.
Комиссияның жұмысына ... ... ... Алашорданың жетекшісі
Бөкейханов тартылды///.
Комиссия “Алашорда мен Сібір үкіметі арасында ... ... ... ... ... негізгі мынадай шешімдер қабылдады: Алашорда
қазақ халқын басқаратын өкімет органы болып мойындалсын, оған үй бас сайын
салық пен ... да ... ... ... ... ... ... сот
құруға құқылы болсын. Ұлттық әскер Сібірдің әскери ... ... ... құрылады. Ұлттық әскердің басшысы және әскери бөлімдердегі
командирлерін Алашорданың келісімімен Сібір үкіметі ... ... оны ... ... ... ... көксеген Алаш зиялыларының азамат соғысы
жылдарындағы іс-әрекеттері де сәтсіз аяқталды. 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... Директория деп аталған
жаңа Бүкілресейлік жоғарғы үкімет Ресейдің біртұтастығын мәлімдеді.
1918 жылы 4 ... ... ... ... тарату туралы
жарлық шығарды. Жарлықта “қазақ-қырғыз халқының ... ... ... ... ісін ... Алаш жөніндегі
бас өкіл тағайындалады” - деп көрсетілді ///. Сонымен ... ... ... ... ... ... олардың Бүкілресейлік
уақытша үкіметтің мекемелеріне бағынатындығы айтылды ///.
Осылайша азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ... шешуге қол жеткізе алмады. Ақ гвардияларға
алашордалықтар тарапынан көрсетілген ... пен ... ... олар
қазақ автономиясын мойындамады, тіпті қарсылық ... ... ... Ақ ... ... ... қарсылық пен сенімсіздік
олардың қазақ халқына өзін-өзі басқару мүмкіндігін ... ... ... Алаш ... ... ... ... жаңа жолдарын
іздеуге мәжбүр болды. Қазақ зиялылары ендігі жерде кеңес өкіметімен ымыраға
келу жолдарын қарастырды.
1919 ... ... ... ... ... ... ... жанжандыра бастады. Келіссөздер Алашорда атынан емес
Ахмет Байтұрсынов басқарған Торғайлық ... ... ... ең ... ... одан, кейін Москвада Сталинмен
келіссөздерді жалғастырды. А.Байтұрсыновтың қажырлы іс-қимыл танытуының
барысында ұлттық ... ... ... ... ұйым ... жылдың 10 шілдесінде В. И. Ленин “Қырғыз өлкесін ... ... ... ... ... қол ... ... С.Мендешев, А.Байтұрсынов, С.Пестковский, Б.Қаратаев, М.Тұңғаншин,
В.Лукащев, И.Сидоров, Т.Седельников, Т.Әлібеков енді. ... мүше ... ... ... 1919 жылдың екінші жартысынан
1920 жылдың басына дейінгі уақытта ... ... ... және
Алаш қозғалысына қатынасушыларға кешірім жасау мәселелерін бірнеше ... ... ... де ... ... өкіметінің жағына
шығуы оңай болмады. ... ... ... ... ... деген сенімсіздік ұзақ уақытқа сақталды. Ал кеңес өкіметінің
Қазақстандағы кейбір өкілдері. Алашорда ... жау ... ... Мәселен, 1920 жылғы Қазақ партия бюросынынң есебінде былай
деп жазылды: “Бұрынғы алашордалықтардан ... ... ... ... ... ... ... қарамастан Алашордада жетекшілері саяси
тұрғыда ... тиіс ... ... 1920 ... 5 наурыздағы
“Алашорданың батыс бөлімін тарату туралы” қаулысында 1. “Ұлттық ... ... ... ... ... қарғыз өлкесінде кеңес
өкіметі толық негізде орныққанша ... ... ... - ... ... ///. Одан әрі ... қаулыда былай делінді: “Қырғыз халқының
кеңес өкіметіне іш тартатын бөлігі мен ... ... ... ... ... ескеріле отырып,
олар ревком мүшелігіне және басқа да жауапты кеңес қызметіне ұсынылмайтын
болсын” ///. Ақырында жоғарыда көрсеткеніміздей ... 1920 ... ... қаулысына сәйкес Алашорда таратылды.
Осылайша біртұтас тәуелсіз ұлттық мемлекеттілікті құруға талпынған
қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... өкіметі
мойындамаған қазақ ұлттық автономиясы қазақ зиялыларының өркениетке,
тәуелсіздікке қол созған әрекеттері ... ... ғана ... Кеңестік
негіздегі, пролетариат диктатурасы тұрпатындағы ұлттық ... оған ... ... өз ... ... көздеген Алаш
автономиясы, Алашорда үкіметі, Алаш партиясының идеялары кеңес идеологиясы
тарапынан сынап-мінеуге ұшырап, Алаш ... ... ... ... ... ... Қазақ комитеттері және Кеңестер.
Бүкіл халық назарын Құрылтайға тігіп, беделді өкімет билігі орнап,
босаған тізгінді жиып алар күн ... ... таңы атар деп ... ... ... ... ... қалғанда Қазан төңкерісі
нәтижесінде өкімет басына большевиктер келді. Өздері сеніп сайлаған халық
өкілдері – Құрылтай жиналысы ... ел ... ... ... ... асыл үміт ... ... ұшырап, “зорлықшыл төңкеріс
сайлау қарсаңындағы халықтың көңіл-күйіне барынша қайшы ... ... ... ... Ақпан төңкерісі жасаған демократиялық құрылымдар жойылып,
мылтықтың күшімен, найзаның ұшымен пролетариат диктатурасы Ресейдің орталық
қалалаларын шарпып жатты” ///.
Мемлекет ... ... ... ... ... ... ... комитеттері сияқты ұлттық ұйымдардың дағдарысына,
қиыннан шығар жол іздеп, шарқ ... ... ... “Ақпан төңкерісі
қазақтарға қаншалықты түсінікті болса, Қазан (әлеуметтік) төңкерісі оларға
соншалықты түсініксіз болды” ///.
Европа тіршілігіне үйлесімді етіп ... ... ... ұстаған Кеңес өкіметінің тап ... ... ... пісіп-жетілмеген, өзіндік даму жолы, ұлттық
ерекшелігі бар қазақ ... ... ... ... ... ... тұрған елдерге таптық жіктелуден гөрі ... ... ... ... отырып, алдымен отаршылдық пен орртағасырлық мешеулік
шеңберінен шығып, өркениетті елдер қатарына қосылу ... ... ... Ресей империясының қазақ өлкесі сияқты жұртына С. Сафаров ... Х ... ... ... төңкерісі кенеттен түскен жай оғындай
болды… Қала ... ... ... әзір ... шет ... әлі ұлттық тәуелсіздікті алған жоқ еді, ол Ресей самодержавиесінің
езгісін орыс шарууаларына, орыс ... ... ... көп ... ... ұлттық тәуелсіздікті толық баянды ете алмай жатқан тұста
большевиктер қаупі тағы төніп, қалыптасқан жағдайларға ... ... ... кезек күттірмейтін зор мәселеге айналды. Оның үстіне
төңіректегі елдердің Х. ... ... ... ... ... Башқұртстан, Қалмақ, Ноғайлар тағы кімдер өз тізгінін өзі ... ... жол ... ұмтылуы да қазақты бей-жай қалдыра алмады
///.
Қазақ комитеттері елді өзін-өзі басқаруға ... ... ... қолға алғаны белгілі. Өз алдына Сібір үкіметін құруды мақсат ... ... ... 8-15 қазан аралығындағы жалпысібір съезіне бірінші болып,
1000 сом қаражат аударған (съезд өткізуге) Семей облыстық Қазақ ... елді ... ... ... ... ... қызметі жайлы
“Сарыарқа” былай көрсетті: “Осы кезде біз қандай түрдеміз, автономияның аты
аталмағаны ... өзін ... ... па деп ... Өзге облыстар
турасын білмейміз, Семей облысы ... бұл сөз ... деп ... ... хакім жүргізетін комиссариаттар һәм ... ... ... ... ... ... қарайтын қазаққа жанасы бар
сөздерге Қазақ комитетінің ... ие. Қай ... ... да, ... ... біздің комитет кісілерінің сөзіне қарай істейді, оның үстіне
қазақ ортасындағы дау, яки қылмысты іске билік айтатын обласной һәм ... ... ... Бұл ... ... ... ... обласной Қазақ
комитеті. Бұл арада біз… сот ... ... ... хүкім жүргізу
жағынан да, билік жөнінен де Семей облысының қазағы өз ісін өзі ... ///. ... ... ... қол ... жеке қазақ автономиясын
алдық деп жариялау оңай болғанмен, зор істің тез бітпейтіні белгілі. ... ең ... оны ... күш, яғни ... ол ... ... ... болатын, бұл екеуі де көп біріксе табылатын еді. Қазақ автономиясы
мәселесінде тығырыққа тірелер тұс – ... ... ... еппен
жасалған әрекетінен Орынбор, Түркістан, Батыс Сібір губерниялары құрамында
жатқандығы болды. Оның үстіне Торғай, ... ... ... ... әрі ... ең ... ... алып отырғандығын, оларды қосып
алу, я ... ... ... ... мен Орал ... ... қазақтарды аттап өтіп, өзге қазақты қосып алудың жөнін келтіру
тағы басқа мәселелер Ә. Бөкейханов ... ... ... ... автономиясына уақытша қосылып, “Сібірге сүйеніп, тасымалдап, жалғасып
көшіп кетелік, жіп жалғап, зор мемлекет күрмеуінен құтылып алып, отау болып
бөлінелік” /// ... ... ... ... ... да Түркістанмен бірге болмау ... Ә. ... ... ... алу ... тас толтырып, Ертіске
сүңгумен бір ... ... ... ... он есе, ... үміт ... /// - деп түсіндірді.
Бірінші Жалпысібір съезіне қазақтан Ә. Бөкейханов бастаған 9 ... ... ... ... ... Х. Ғаббасов, Ә. Ермеков, Е.
Итбаев сияқты өкілдері ... Олар ... ... ... орындарға мүше
болып та кірді. Бірақ оқиғалар ағымы ... ... ... ... жеке Қазақ автономиясын әзірлейміз деген ойды жүзеге асыртпады.
1917 жылы қарашаның 1-де Түркістан жұмысшы, ... ... ... ... ... қолына алып, 22 қарашада Түркістан Халық
Комиссарлары Кеңңесіне өтетіндігін ... ... ... ... ... да, ... да билікті Европалық нәсілден
шыққандар өз қолдарына алды. Бұл жергілікті ... ел ... ... ... ... ... сенімсіздік көрсетуінен орын алған еді”
///.
“Өзін ... ... алыс ... ... ... ... келген
әуелі күннен-ақ ұлттық мүддені негізге мұраты санаған Қазақстан сияқты ... ... мен ... ... ... ... ... жолындағы кедергі есебінде қарады” ///. Оларға жауап
ретінде ұлттық қоғамдық ұйымдар, ... ... ... ... де ... жатты.
Жетісу облыстық Қазақ комитеті, татар, ... ... ... тағы ... ... ұйымдар Сібір комитетіне халықтың
еркін емес, қарудың күшімен Ресейді ажалға ... ... ... наразы екендіктерін Сібір депутаттарына білдіруін өтініп жазды
///.
Комиссарлар Шкапский мен Иванов ... ... ... деп шақырғандардың бұйрықтарын жауапсыз қалдыруды Пржевальск,
Пішпек, Қапал, Жаркент, Лепсі ... ... ... ... ... ... тіптен мойындамайтынын мәлімдеді ///.
Облыстық, уездік ... ... ... ... ... арқылы Түркістанда қалыптасқан жағдайды талқылап, нақты
шешімдер қабылдау үшін ... ... ... ... шақыруды
ұсынды. Мұндай ұсыныс жасағандардың арасында Сырдария және Жетісу облыстық
Қазақ комитеттері де ... ... ... және ... ... ... жылы 26 ... IV төтенше өлкелік мұсылмандар съезі ... ... Оған ... ... ... ... қатыстырылып, 200-ге
жуық делегат келді ///.
Съезд үш күн жұмыс істеп, Түркістан өлкесі халықтарының өзін-өзі ... ... ... ... жариялады. Түркістан Құрылтайы
шақырылғанға дейін саяси биліктің Түркістан Уақытша Кеңесіне ... ... ... ... ... ... 54 адам кірді, оның 32 ... ... ... өлке депутаттары болды. Олардың арасында
Сырдария облысынан 9, Жетісу облысынан 2 адам бар еді. ... ... ... бірі сол ... ... ... 7 процентін құраған
жергілікті емес европалық тұрғындардың үлесіне тиді. Съезде өзбек ... ... ... ... ... шешімдері европалық халық
өкілдері қатынасып отырғандықтан аса беделді болады” /// - дегенде мұндеғы
большевиктер ... ... ... өкіметке қатысу хұқын үзілді-
кесілді теріске шығарғандығын меңзесе керек.
Түркістан автономиясының құрылуы өлкедегі мұсылман ... ... ... ... ... ... ... газеті көрсеткеніндей,
Самарқанд, Закаспий облысы мұсылмандарының съездері, Түркістан еңбекшілері
мен дихандарының съезі, Шымкент татарларының жиылысы тағы ... ... қызу ... ... ... ... айының соңын ала Түркістан екі өкімет Түркістан
жұмысшы, солдат депутаттарының Кңесі және оған ... ... ... Оның алғашқысы “ең алдымен ресейлік қоныс аударушылардың ... ... ... түсуге қызмет ететіндігін білдірсе, ... ... ... діни және ... ... ... ала ... елдердің өзін-өзі басқару құқығын баянды ету мақсаты ... ... ... құрылуы жолындағы күресте М. Шоқай бастаған
қазақ зиялылары, олар басқарған ұлттық ұйымдар ... орын ... ... өтпей, 5 желтоқсанда Орынборда екінші жалпықазақ ... ... ... Бес ... - ... ... ... Байтұрсынов,
Міржақып Дулатов, Сағындық ... және ... ... ... ... ... ... облыстық Қазақ комитетінен екі адамнан
және жұртқа ... екі ... ... ... жеделхатпен арнайы
“Ұран”, “Сарыарқа”, “Бірлік туы”, “Тіршілік” газеттерінен және жаңа ашылған
қауымдардан бір бір өкілден, ... аты ... қажы ... ... ... Ақметжанов, қажы Шәкәрім Құдайбердиев ... ... ... ... ///.
Съезді ұйымдастыру комитетінің жеделхатында көрсетілгеніндей, облыстық
Қазақ комитеттері өз делегаттарын сайлап жіберді. Олардың арасында ... М. ... Ә. ... М. ... Ә. ... ... ... әр облыстағы белсенді өкілдері болды. Съезге тек қазақ
облыстарының ғана емес, Алтай ... ... ... ... ... беделді ұлт өкілдері қатынасты.
Съездің күн тәртібінде мынадай мәселелер тұрды: Сібір, Түркістан
автономиясы және ... ... ... ... ... ... оқу ... халық соты, ауылдық басқарма, азық-түлік мәселесі.
Алғашқы сөзді Ә. Бөкейханов алып, ұлттық автономия туралы баяндама
жасады. Съезд бұл ... ... ... ... онда Алаш ... ... ... мақсатымен уақытша ұлт Кеңесін құрып, оның аты
“Алашорда” болсын деген шешімге келді. 25 адамнан тұратын ұлт Кеңесіне ... ... ... – У. ... Орынбордан – Х. Досмұхамедов,
Ақмоладан – А. Тұрлыбаев, Торғайдан – А. Бірімжанов, Смейден – Х. ... – С. ... ... – М. ... және ... тысқары:
Ә. Бөкейханов, Ж. Досмұхамедов, Ә. Ермеков, М. Тынышбаев, Б. Құлманов, Ж.
Ақбаев, Б. Мамытов, О. Әлжанов. Ұлт ... ... 10 орын ... өзге ... ... ... ... төрағалығына - Ә. Бөкейханов, Б. Құлманов, А.
Тұрлыбаевтың ... ... ... ... негізінде басым
дауыс алған Ә. Бөкейханов төраға болып тағайындалды.
Съезде сондай-ақ оқу-ағарту мәселесі бойынша Ахмет Байтұрсынов бастаған
бес ... ... ... оның М. ... Е. ... Б. ... ... кірген құрамына ұлттық мектептердің оқу бағдарламасын ... жазу ... ... ... ... мерзімінен келгенде, съезд өкілдері екіге
жарылды: тоқтаусыз дереу жариялау керек деген 33 өкіл бір жақ ... ... Ә. ... бастаған 42 өкіл іштегі мұжық – орыс, атты казак
әскерлері наразылықтарын туғызып, ... ... ... алудан сақтанып,
белгілі дәрежеде дайындық жүргізіп барып ресми жариялауды ұсынды. Халық
тағдыры шешілер тұста ұлт ... ... ... жоғары қойған өкілдер
ақыры ортақ ... ... ... газеті жазғанындай, автономия туралы
тоғыз күн толғанып, жүректері дірілдеп, буындары қалтырап, бір айдан ... әрең ... ... ... ... бір айға ... бұл ... Алашорда
Түркістан қазағын өзіне қосып алу мәселесін, ұлттық әскер құру, ел ішіндегі
өзге халықтармен ... ... шешу ... жүктелді. Осылайша
алғашқы құрылған күннен-ақ Алашорда тек ... ... ... облыстарындағы
басқа жұрттың да өкімет билігіне қатысу құқын маңызды санады, оның Халық
Комиссарлар Кеңесінен басты ... да ... ... ... ... ... ... еркін өзіне қалдыра
отырып, Сырдария облысының съезін шақырды.
1918 жылы 6-9 қаңтарда ... ... ... ... съезіне 82 өкіл қатысты. Алашорда өкіметі атынан Астраханнан
Тұрағұл Құнанбаев келді ... ... ... ... ... ... ... мынадай
қаулы қабылданды:
“1. Сырдария облысы осы күні ... ... ... ... ... автономиясында қалады.
Алаш автономиясы жар қылынып, Түркістанмен одақ болса, Сырдария қазақ-
қырғызы сол ... ... Алаш ... ... ... қосылғанда Алаш астанасы Түркістан шаһары болады.
Сырдария Алашқа қосылғанда, Түркістан ... ... ... ... ... тура келсе, Алаш Құрылтайына да өкіл болып
сайланады.
Осы ... ... ... ... ... сайланған өкілдерге негіз
болады” ///.
Съезд Түркістан уақытша Ұлт Кеңесіне бірауыздан Ақмешіттен М. Шоқай,
Әулиеатадан - Ә. ... ... – С. ... Ташкенттен - Ә.
Көтібаров, Түркістаннан – Д. ... ... – М. ... ... бас ... өз ... басқару орындарын құрып,
өкімет билігін дербес шешуіне Түркістан ... ... ... ... ... сөз алып ... ... Полтарацкийдің:
“Түркістан автономиясы уақытсыз, орынсыз және жалпыжұрт пайдасын көздеген
автономия емес” деп өзінше дәлелдемек ... ... ... туы”
газеті: “Полтарацкий сөйлеп болған соң, бір-екі өкіл тұрып, ... ... ... отырып, бұған сөз беруіміз жөнсіз деп айтқан
соң, съезд оның ... ... ... /// - деп ... Комиссарлар Кеңесінің ұлттық бастамаларға қарсылығы мұнымен де
бітпейді. Съезде төрағалық етіп отырған Ералы ... ... ... ... ... ... Түркістан комиссариатына жеделхат түсіргендігі
мәлім болды. Өкілдер жөнсіз, ... ... ... ұста ... ... ... Түркістан Уақытша үкіметінен мұндай бассыздыққа қарсы
шара қолдануды сұрауға қаулы қылды. Бұл большевиктердің жергілікті ... ... ... ескеріп, әрі большевиктерден елдің көрген зорлығын
айыптап, съезд төмендегі қаулыны ... ... ... ... ... айтқанына еріп, айдағанына
жүрмейді. Сол себепті, бұлардың зорлық-зомбылық қылып, ... ... ... ... Бұл большевиктерге етіп, халықтың берекесін кетірген ... ... ... наразылық білдіріп, ел дұшпаны екені жария
қылынсын ... ... 1918 жылы 5 ... ел күн санап, ашылуын күткен
Құрылтай жиналысын күшпен ... ... ... ... жақтаған
Қазақ комитеттері сияқты ұлттық ұйымдарды контрреволюциялық ұйым ретінде
таратуға кең жол ... Ә. ... ... ... ... ... өзі Россия мемлекетіне негізгі закон шығарып, мемлекет көшін
түзетіп, жұртқа пайдалы бітім қылып, ... ... жұрт ... тартпақ
еді. Бұл мақсаттың бәрі 5 қаңтардағы пулемет оғымен, құйын соққан күлдей
ұшты. …Ақылды, ұлт ... ... ... /// - деп ... ... ... олардың жергілікті өкілдері де асыра
сілтеп, істеп жатты. Қазақ өлкесінде де большевиктер ... ... ала ... ... ... қолы жеткен большевиктердің мұндай әрекеті
жайлы “Бірлік туында”: “Біздің Әулиеата уезіне қараған қазақ-қырғыздардың
жақсы-жаман ... да ... ... Кеңесі дейтін мекемесі бар еді. ... төбе ... ... ... ... ... қазақ-қырғызға керекті
тығыз істер бола қалса, Кеңеске ел ... ... ... ... жас ... алып ... еді. Әзімхан мырза Орынбордағы жалпықазақ съезіне ... ... ... ... ... ... бір ... келіп, мекеменің
мүшелерін қуып, солдаттарға қосылды һәм Қырғыз Кеңесін ... ... ... /// - ... ... билігін осылайша “бейбіт” түрде
алғандардың атқарған жұмыстарын газет одан әрі былай деп көрсетеді: “Қазақ-
қырғыз мекемесін ... ... өз ... ... өз ... ... түн ортасына дейін отырып, қызара ... ... мүше ... ... біздің Әулиеата уезінің қазақ-қырғызына
автономия керек емес, халық ... деп ... ... ... ... ... хан болып сайлануға кетті деп солдаттарға
шақты”.
Большевиктерге қосылып, ұлт мүддесін аяқ асты ... ... ... большевиктері аз да болса, шыға бастағанын “Бірлік туының”
Келесі санынан байқаймыз: “Орыстың осы большевик ауруы жақын ... да ... ... Қай ... ... да, ел арасынан бірсыпыра
большевиктер шығып, қазақ тіршілігнде де бір үлкен өзгеріс жасауға, ... бай мен ... ... ... қазақ арасында орыстардағыдай
“ұжмақ” орнатпаққа ... ... ... ... ... ... ... жеке билемек болған Халық Комиссарлары
Кеңестерінің әрекетіне қоғамдық ұйымдар көлденең тұрды. Мысалы, 1918 ... ... ... ... земство гласнойларының бірінші төтенше жиналысы
елді саяси-экономикалық дағдарыс пен ... ... етек алып келе ... ... ... сақтандыру мақсатында Семей облыстық Жоғарғы Кеңесін
құрды. Жиналыста: ... ... ауыр ... ... таза ... ... ... өкімет билігін ұйымдастыруға мәжбүр қылып отыр”,
/// - делінеді. Жоғарғы Кеңестің құрамына ... ...... Боштаев; Шаруалар Кеңесінен – Самарин; ... ... ... қазақтардан – Тарасов кіріп, жұмысшы, солдат депутаттарының
Кеңесіне екі орын қалдырылды ///. ... ... ... депутаттарының
Кеңесі бұл екі орынды місе тұтпай, облыстағы бүкіл билікті жеке өз ... ... ... Комиссарлары Кеңесін құра бастады. Облыстағы қоғамдық
ұйымдардың қарсылығының күшті екенін, әрі онда аса ... ... ... отырғандығын, яғни күштің қоғамдық ұйымдар жағында басым
екендігін білген орталық Семейге ... ... ... ... К. Ажугаевты, Омбыдан А.А. Звездовты аттандырды.
Қоғамдық ұйымдардың өкілдері бас ... ... ... ... ... ... ... емес, сырттан келген
адамдардан тұратын жұмысшы, ... ... ... ... ... ... мүддесіне қайшы келмесе ғана жүзеге асыратынын
мәлімдеді ///.
1918 жылы 17 ақпанда ... ... ... съезі шақырылып, оған
қазақ комитетінің өкілдері де қатысты. Негізгі мәселе ... ... ... ... мен ... ... өкілдері арасында
өткір талас туды. Бірақ съезде күш алып ... ... өз ... ... ... ... және бүкіл билікті уездік Кеңестің атқару
комитеті өз қолына алды деп шешім ... ... ... күн ... ... ... солдат, шаруа депутаттары Кеңесінің біріккен съезі
өтіп, тағы да өкімет билігі мәселесі күн тәртібіне қойылды. ... ... ... Х. ... А. ... секілді мүшелері қатысты.
Өкінішке орай, бұрын бірге тең құқықты қоғамдық ұйымдар ... ... және тағы ... ... жұмыс істеген Кеңестер енді
өкімет билігін бір өзінің қолына жиып ... ... ... ... ... ... басқа ештеңе қалмады.
Алашорда үкіметінің басшылары үміт үзбей, әлі де жеке ... ба деп, ... ... ... ... 1918 ... Оралдан Мәскеуге Алашорда үкіметінің тапсырмасымен Халел және
Жаһанша Досмұхамедовтар аттанып, ... ... ... төрағасы В.И.
Ленин және ұлт істері бойынша халық комиссары И. В. Сталинмен кездесіп,
оларға ... ... ... ... ... ... ... кейін де
Сталинмен телеграф арқылыц ... ... ... ... өкіметін мойындағанымен, ұлттық ерекшелікті сақтап қалуға ұмтылды,
яғни заң шығару және ... ... ... ... – Алаш автономиясына
қарайтынын мәлімдеді.
“Ресей халықтары бөлініп шығып, өз алдына ... ... ... ... ... билеуге праволы” деген жолдары бар “Ресей халықтары
праволарының Декларациясына” бұл ... ... ... ... ұлттардың өзін-өзі билеуі сөз жүзінде қалып, іс жүзінде
керісінше, Кеңестік ... ... ... ... мойынсынуы тиісті
етілді. В.И. Лнин “Революциялық жол сөз туралы” мақаласында ... деп ... ... ...... өзін-өзі билеу правосы ма, әлде
социализм жоғары ма? – Социализм жоғары” ... жылы 10 ... ... ... ... ... ... орай өткен мәжілісте сөйлеген сөзінде И.В. Сталин ұлттық
автономияларға Халық ... ... ... ... ... ... топтар (татар, башқұрт, қазақ, грузин, армян және басқалардың
Ұлттық кеңестері) бәрі бір нәрсеге: орталық ... ... ... ... ... ғана ... ... Бізге автномия
бергенде ғана Орталық кеңес өкіметін ... ... ... ... ... олар ... іске ... тиіс, біз
қалағанымызша ұйымдасамыз, біз өзіміздің ұлттық жұмысшыларымыз ... ... ... ... ... ... дейді. Міне, ... ... ... ... Кеңесі ұлттық дербестікке ұмтылған Алашорда
өкіметін таптық тұрғыдан ғана бағалағаны сияқты, ұлттық ... ... тек ... мән ... ... ... ... ескергісі де
келмеді. Оған Қазақ комитеттеріне қарсы жергілікті Кеңестердің әрекеттері
дәлел.
Кеңестер ... ... ... жерде бірден қоғамдық негізде құрылған
халықтың өзін-өзі ... ... ... ... сияқты ұйымдарын
жауып, оның қызметін өз қолдарына алып ... жылы 7 ... ... ... ... комитеті өзінің жабық
мәжілісінде уездік Қазақ комитетін жою, оның ... ... ... ... ісімен айналысатын ерекше бөлім ашуға қаулы қылды ... ... жаңа ... ... кіргізілгендер түгелімен Кеңеске
бағындырылды. Олардың ішінде ... ... ... комитетінің басшылығынан
таптық көзқарасы үшін алынған (1917ж. Тамызда) С. Сейфуллин, Б. Жұманов, Ж.
Омаров тағы басқалар болды ... ... ... ... ... ... “Үш жүз” партиясы
өкілдері оның қызметіне тартылды. ... К. ... ... ... мүшесі, Ақмола және Семей ... ... ... ... болып тағайындалды ///, кейінірек Батыс Сібір ... ... ... ... ... Омбы ... Кеңесі Ақмола облыстық Қазақ
комитеттерін контрреволюциялық ұйым ретінде жауып, мүшелерін тұтқынға ... ... ... ... ... ... ие бола алмаған “Үш
жүз” партиясының Орталық Комитеті барлық Кеңестер мен ... ... ... ... ... жою, ... ... Қазақ комитетін тарату,
“Сарыарқа” газетін жабуды талап еткен жеделхаттарды жөнелтіп жатты.
Көктен іздегендері жерден табылғандай болған ... ... ... ... ... ... ... Қызылжар
жұмысшы, шаруа және солдат депутаттарының ... ... ... ... ... ... комитетінің қаулысын қолдай отырып, уездік Қазақ
комитетін жою туралы және оның ... мен ... ... беру ... ... ... ... ұзамай, Тоғысов пен оның жолдастары да тұтқындалып, “Үш жүз”
партиясының жігі ашыла ... 1918 ... ... ... ... тартыс, әсіресе оның басшылары М. Әйтпенов пен К. Тоғысов, ... пен К. ... ... ... оның ... алып ... ... облыстық Қазақ комитеті де Кеңестер билігіне ... ... ... ... ... ... араласты. 1918 жылдың 10-31
қаңтарында Орынбор ... ... ... ... ... кеңесу үшін
Алматыда Жетісу облысының қазақтарының екінші съезі болды. Облыстық Қазақ
комитеті съездің шешімі мен ... ... Алаш ... ... ///, ... И. ... С. ... Т. Дүйсебаев, Н. Жақыпбаев, Б. Маметов,
Б. Сүлеев, И. ... М. ... С. ... кірді ///.
Съезден кейін Жетісуда Алаш милициясын ... ... ... арқылы қазынадан бес жүз мың сом ақша ... ... ... ... ... жіберілді.
“Алаш милициясының құру қамын қылып, басшы сайлап, енді Алашордаға
жүремін едп тұрғанда Отыншы, Ибраһим, Сатылған, Шкапскийлер ... ... - деп ... М. Дулатов “Жас азамат” ... ... ... ... ... ... атып өлтірді. Отыншылар төрт ай
сарғайып, көрмеген бейнетті көріп, өлімнен ... әрең ... ... ... большевиктер күшейіп, Лепсідегі қазаққа тиген бес ... ... алып ... ... ... сала ... ... Қазақ “Алаш” Кеңесінің мүшелерін ұстатып, байшыл,
ұлтшыл екенін ... ... ... ... ... тездеткен
қазақ большевигі Т. Бокин болды. Т. Бокиннің өзі: “Мен кедейлер үшін ... 12 ай бойы ... ... ... ... ... ... комитетінің
төрағасы Ибраһим Жайнақовпен күрестім” ///, - деп ... ... ... үшін ... ... ... ... комитеттірі
екі жақты саясат жүргізді. Бір жағы Кеңес өкіметін мойындаймыз, большевизм
идеясын жақтаймыз деп отырып, Алаш ... ... ... ... ... ... ... қарусыз қазақты қырып алмау үшін халыққа: “Алматыда
қазір казактар мен Кеңес ... ... Біз ... ... ... халық өкілдері ретінде мына оқиғаларға салқын қандылықпен ... ... да ... еріп ... өз ... ... күте
тұруларыңызды өтінеміз” ///, - деген үндеу тастауға мәжбүр болды. ... ... ... екі ... ... қалуынан сақтандырған
Қазақ комитетінің оқиғалар ... ... ... ... шын ... ... наурызда Алматыда Кеңес өкіметі орнап, облыстық ... ... ... 8 наурызда Әскери-революциялық комитеттің
мәжілісі өкімет билігі өздеріінң ... ... және ... ... ... демократиялық ұйымдардан екі адамнан
кіретінін жариялады. Қазақ, дүнген, татар және ... ... ... ... ... ... жеделхат арқылы
білдірді ///.
7 сәуірдегі РКП(б) Алматы ... ... ... ... ... ... ... үшін оларға партия өкілдерін
жіберуге ұйғарым жасап, ... ... ... ... Т. ... ///.
Орыс – бұратана қатынасын реттеуші комиссариат 2 сәуірде Т. Бокиннің
мәлімдемесін ... Онда Т. ... ... ... ... ... ... екенін, олардың қолынан еңбекшілерден жинап алынған ... ... үшін ... жою мәселесін көтерді. Осы жиында комиссариат жалпы
облыстық қазақ және шаруалар съезі шақырылғанға дейін ... ... ... ... ... туралы қаулы қабылдады ////.
Комиссариаттың Қазақ комитетін жою туралы шешімінен ... Т. ... ... ... жапқанын зерттеушілер Д. Мергенчин мен З. Шашкин былайша
баяндайды: ... ... ... ұйымының” екі бөлмесінде
орналасқан-ды. Комитетке жастар, гимназия оқушылары … кезекті спектакльге
дайындық ... ... ... ... мекемесіне келіп, жазу машинасы тұрған үстелге отыра
қалып, “Алаш” комитетінің жабылғандығы ... ... ... ... ... ... ... етті. Т. Бокин: “Сендердің күндерің ... ... ... деп ... ... И. ... ... комитетті большевиктердің жапқанын
“Сарыарқа” газеті ... ... ... отырып хабарлады ///.
Мамыр айында Алматы қаласындағы басқа да ... ... ... ... ... ... және таптық негізде құрылмаған
ұлттық ұйым деген желеумен таратылып, олардың ... ... ... депутаттарының Кеңесін құру қолға алына бастады ///.
Жетісу облыстық Қазақ комитеті жабылғанна кейін де оны ... ... ... ... ... ... және істерін тергеу
орындарына тасыру мәселелері көтерілді ///.
Орал облысында да Кеңестер билігі жергілікті халық тарапынан ... Орал ... ... ... ... ... төңкеріске
соқтырып, жергілікті Кеңестердің таратылуына әкелді.
1918 жылы мамыр айында Жымпитыда Орал облысы қазақтарының төртінші
съезінде ... ... ... ... қойылып, ақыры Орал, Ілбішін,
Гурьев уездері кіретін Ойыл үкіметі құрылып, съезд қаулысы ... ... ... ... мекемелері жойылып, оның орнына ... ... ///. Ойыл ... басшылығына: Ж. Досмұхамедов, Қ.
Ғалиев, Ж. Мергенов, С. ... С. ... И. ... А. ... Ойыл ... ... жайын “Қазақ” газеті: “Жаһанша һәм ... ... ... ... сөйлесіп қайтқан уақытта, облыста
көршілес отырған атты ... ... ... ... ... ... қазақ съезі болып, жұрттың беті Советке бағынуға ... ... соң, … Ойыл ... ... ///, - деп ... Ойыл ... Жаһанша және Халел Досмұхамедовтар тобы
бастаған зиялылар: “Біз қазақтардың саяси ... ... ... халықтың
өз қалауымен келдік, біз ел ... күн ... ... ... ... ... ///, - ... облыстық Қазақ комитеті қалыптасқан жағдайда қалайда ұлттық
ұйымды сақтап қалу мақсатымен өзінің ... ... ... ... жіберді. “Сарыарқа” газеті: “Имам Әлімбековты Советке кіргізген
басында ... ... ... ... ... ... ... Имамды
онда кіргізгендегі мақсаты – большевиктер қазақ арасына жайылып кетіп,
қазақтың ... ... қала ... ... зияны тимесін, екінші,
большевиктің ... ... ... көзі ... ... ... ішкі сырын
тарту, қандайлық күші, қару-жарағы бар соны біліп, хабарландыру үшін еді”
///, - дейді. ... ... ... ... ... қатар өмір сүре
отырып, астыртын әрекеттерге көшті.
Қазақ комитетінен облыстық Кеңеске И. Әлімбековпен бірге Б. Сәрсенов
кірді ///. ... ... ... ... жүргенін Кеңеске Семей облыстық
комиссарының тілмаштық қызметін атқарып жүрген қазақ большевигі Н. Құлжанов
баяндап отырған ///.
Семей ... ... өкіл ... ... А. ... ... де қазаққа байланысты істерге араласып, керек ... да ... ... ... ... Семей уездік Кеңесі
мәжілісінің Алаш қаласындағы қызу ... ... ... ... ... шешіміне екеуі қарсы тұрды ///. Ондағы мақсаттары
қазақтардың қан-төгіске жол бермеу болатын.
Қазақ ... ... ... ресми мойындаудан бұлтарып, бұл
мәселені мамырда өтетін облыстық қазақ ... ... ... айына дейін
орыс офицерлері ұйымымен одақтасып, қазақ жігіттерін әскери ... үшін ... ... ... әрі қару-жарақтарын, қаражаттарын
олармен біріктіріп, Кеңестерді төңкеру ... ... ... жылы 3 ... Алаш ... Семейдің бес дуанынан 316 өкіл
жиналған облыстық үшінші қазақ съезі ... ... ол Н. ... ... әкеліп, қууымен тарқатылды ///.
Артынша Қазақ комитеті мен қазақ баспаханасын талқандауға ... ... ... ... ... ... ... Қазақ комитетін талап кетті. Есіктердің, шкафтардың құлыптарын
бұзып, һеш нәрсе қалдырған жоқ, үйдегі ... бәрі ... ///, - ... Мұны ... ... ішкі істер министрінің өкілі де: ... ... ... іс-қағаздарын жойғандықтан таныса алмадым” ///,
- деуі дәлелдей түседі. Мамырдың 13 күні Н. Құлжанов қасына солдаттар алып,
“Сарыарқа”, ... ... ... ... ... ... тартып
алды. Басылғалы тұрған “Сарыарқаны” 43-нөмірін шашып, мүлкін ... ... ... ... ... ... кейін баспахананы бұздырып,
һәріптерін әкетпекші ... бұл ісі ... ... ... ///. ... ... төңірегіндегі қалалар түгіл Кеңестер билігінен ... ... ... ... қырға офицерлер алып шығып, әскер жасай
бастағанын біліп, большевиктер қаланы ... ... ... ... ... ... ... аршылып, большевик
байлаған қолымыз шешіліп, қандай қам қыламыз десек те, - деп ... ... - ... ... тиіп тұр. ... өз ... өзіміз алып,
өз ұлттшылығын өзі сақтайтын жұрт болу ... ... ... ///. ... жету үшін ең ... ... ... малдылар малын, азаматтар
жанын аяп қалмас деген үмітпен А. ... елді ... ... ісіне
асығыс кірісуге шақырды.
Кеңес өкіметімен наурыз, көкек айларында ... ... ... ... ... басшылары амалсыз Сібір уақытша
үкіметімен және Бүкілресейлік Құрылтай ... ... ... ... ... ... Алаш автономиясын баянды етуге
ұмтылды.
1918 жылы 24 ... ... ... Ә.Бөкейханов Алаш қаласынан
жан-жаққа жеделхаттар жіберіп, онда 11 (24) ... ... ... қаулысына сәйкес Алашорда өзінің міндетін атқаруға кіріскенін,
Сібір, Башқұрт ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару мекемелерін орнында қалдыра
отырып, жалпықазақ саяси, мәдени істерін жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... Орал облыстық басқармасына жолдаған жеделхатында Ә.
Бөкейханов Алашорда ... азы – екі, көбі – ... ... бар ... ... ... ... болыс басы 30 ... ... атты ... ... ... ... ... Семей,
Ақмола, Торғай облыстарында асығыс қазақ жүздіктері құрылып жатқаны, тіпті
олардың бір ... ... ... ... ... ... ... соңында казак, башқұрттармен біріге ... ... ат ... ... делінген ///.
1918 жылдың көктемінде басталған азамат соғысының ... ... да ... ... өкіметінен қолдау таппаған ұлттық
құрылымдар большевиктерге қарсы ... ... ... ... ... Қазақ
комитеттері мүшелері енді Алашорда Кеңестерінде, қайта құрылған земстволық
мекемелерде ... ... ... Алашорда Кеңесіне бұрынғы Қазақ комитетінің
мүшелері Ғалиасқар Қуанышов, Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... ... ... бастығы Мырзахан Төлебаев, жолдасы Біләл Сүлеев
болды ///. Алашорда Кеңестері басқа ... де ... ... большевиктерге қарсы шайқаста Отыншы Әлжанов құрбан ... ... ауыр ... ... И. Жайнақов, Б. Мамытов, Н.
Жақыпбаев, С. Сабатаевтар да бір қатарда болды.
Оралда Досмұхамедовтар екі ... ... бар ... ... ... ///. Алаш ... ... ойлап, қамын жеген Қазақ
комитеттерінің қайраткерлері өздерінің ұлт ... ... ... ... ... ... кейін де тоқтатпады. Олар ұлт
мүддесі үшін Алашорда үкіметін қуаттап ... ... ... ... ... ... осы ... алаш азаматтарының іс-әрекеті
арнайы талдауды қажет ететін тақырып.
“Большевиктер Украина даласын қанға ... ... ... ... ... салып, Қоқан шаһарын жермен-жексен қылды. Башқұрт
автономиясын таратып, азаматтарын ... ... ... ... бояды.
Автономия боламын деген жұрттардың, басқаларға қарағанда, аманырағы біздің
Алаш. Бірақ біз де ... ... Алаш ... ... ... ... ... қашып та жүрді. Осынша басын өлімге, бейнетке
байлағандағысы – алаш баласын ... ... аман алып қалу ... М. ... қазақ зиялыларының, алаш ұлдарының Кеңес өкіметіне қарсы
әрекеттерін осылайша түсіндіреді. Бірақ біз ұзақ уақыт ... ... ... ... келмеген ұлтшылдар, өз қара басын ғана ойлаған
ірі бай-манаптар қызмет істеге екен деп түсініп келдік, ... ... ... ... ... ... жер ... большевиктермен соғысып, Кеңестермен
таласты деп ұғындық. ... ... ... ... кімнің кім екенін
анықтап, қызыл ... ... ... ой мен сана ... ... алаш ... ... алып ... ... ... комитеті және Алашорда үкіметі.
1919 жылдың көктемінен бастап қазақ өлкесінде жағдай қиындай түсті.
Істің барысында одан сайын ... ... ... ... айында
Шығыс майданда Колчак әскерінің жалпы шабуылы басталды. Осы ... ... және Орал ... ақ ... ... ... және Орталық
Қазақстанның үлкен территориясын, соның ішінде ... ... ... Көкшетау қалаларын басып алды. Осындай жағдай шұғыл шешім қабылдауды
қажет етті. Мұндай шешім қазақ ... ... ... ... құру ... ... ... айларында Москвада қазақ революциялық
комитетінің құрылуының әртүрлі аспектілерін ... үшін ... ... Бұл ... ... мән ... ... халық комиссариаты құрған
комиссия мүшелері ... ... ... ... және шатасқан
мәселелер қатары пайда болды, талқылау үстіндегі пікірлер ... ... ... ... ... мәселе кейіннен 1919 жылғы
маусымның 12-сінде болатын халық комиссарлар ... ... ... ... ... ұлттық мемлекеттігін ұйымдастыру ісін
басқаратын орган құру туралы шешімге келді. 1919 жылғы шілденің 10-ы ... ... ... (қазақ) өлкесін басқаратын революциялық комитет
жөніндегі уақытша ... қол ... ... ... комитетінің
төрағасы – С. Пестковский, төрағасының орынбасары болып А. Байтұрсынов
сайланды (4 дауыс ... ... ... ... ... ... болып
Қаралдин бірауыздан сайланды. Әскери комиссар міндетіне Тұңғаншин мен
Пестковский ... ... ... екі ... ... екі ... ... бір дауыс жақтап, үш дауыс қарсы берілді, ал ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің меңгерушілігіне – А. Байтұрсынов (4 дауыс жақтап,
біреуі – қалыс қалды); қаражат бөлімінің ... ...... ... халық ағарту бөлімінің меңгерушілігіне – Меңдешев
(төртеуі жақтап, біреуі – қалыс қалды); сауда бөлімінің меңгерушісі болып ... ... ... ... ... меңгерушілігіне -
Петров демалыстан қайтып келгенше Лукашев уақытша тағайындалды ///.
РКФСР халком кеңесінің уақытша ережесіне сәйкес аз уақыт ... ... ... ... және ... ... ... автономия
жариялағанша өлкені басқаратын, сол елдің бар ... ... ... ... ... ... ұйымына орталық
биліктің белгілеуімен қойылған, халық арасында белсенді жұмыс атқара алатын
адамдар қажет еді ... ... ... шегі анықталғанға дейін Түркістан
республикасы, Қырғыз съезі және Орталық Кеңес ... ... ... ... ... губерниясы, Орал, Торғай, Ақмола
және Семей облыстарының аумағы енетін болды.
Революциялық комитетке барлық жергілікті ... ... ... ... ... ... ... құрылуына байланысты Қырғыз
әскери комиссариаты ретінде құрылған бөлім әскери-оперативтік ... Бас Штаб ... ... және Сталин басқарған Ұлттар халық
комиссариатындағы Ұлттар ісі жөніндегі ... ... ... ... ... ... құрылым да жойылды, оның орнына революциялық
комитет жұмыс істейтін болды ///.
Уақытша ереже ... ... мен ... ... ... ... ... өлкесінде кеңес қызметтерін ұйымдастырып, біріктіру
және кеңес өкіметін ... ... ... ... шығарған барлық шешімдерді жергілікті
халықтың тұрмыс-салт ерекшеліктерін ескере отырып өмірге енгізу.
3. Жергілікті кеңестердің қызметіне бақылау жасау.
4. ... ... ... ... ... ... ... барлық
шараларды жүзеге асыру.
5. Жергілікті маңызы бар барлық мәселелерді шешу.
6. Бүкілресейлік ... ... ... құруға байланысты оның
жобасын ұсынуға және бекітуге даярлау.
7. Ресей кеңестік федеративтік социалистік республикасы және ... ... мен ... ... ... ... ///.
Бірінші мәжілістен бастап революциялық ... ... ... және болыстық кеңестер ... ... ... ... ... мен ... түнгі тонауы мен ... ... ... ... ... құру ... шешілді.
Ревком өз жұмысының алғашқы ... ... ... күрес жүргізе бастады.
Қыркүйектің 30-ында А. Байтұрсыновтың ұынысы бойынша Ревком Орал, Торғай
облыстарында және ... ... ... ... ... ... милиция
бастықтары – 10 адам, учаскелік милиционерлер – 100, олардың ... ... атты аға ... – 500, атты кіші ...... – 6000 адам ... деп бекітті.
Революциялық комитеттің құрамы да біртекті емес еді. ... ... мен ... шығу ... білім деңгейі әртүрлі адамдар жиналған.
Қаратаев сияқты Петербург университетінің заң ... ... ... ... ... ... халық арасында беделі бар қайраткерлер
де, халық арасында кім екені белгісіз Пестковский, ... ... ... ... да болған.
Ревкомның төрағасы – Станислав Пестковский, Лозды гимназиясын
бітірген, ұлты – ... ... ... ... Бас ... ... мемлекеттік банк меңгерушісі болып тағайындалған. Әріптестерінің айтуы
бойынша, Пестковский Ұлттар халық комиссариатының ең ... ... да ... ерте ... адам болған.
Пестковский Лениннің шеберлікті қажет ететін маңызды тапсырмаларын
орындаған. Қазақстанға 1920 ... ... ... ... ... ... ... күреске жіберіледі. Оның қызмет сатысы Мәскеуде ... ... Ол ... ... ... ... өз ... өлген.
1919 жылғы шілденің 24-інде В.И. Ленин II-мемлекеттік Думаның
депутаты Б. ... ... ... елін ... ... ... етіп ... мандатқа қол қойды. ///.
Б. Қаратаев жалпы, саяси тұлға ретінде өте жұмбақ адам. Ол ... ... ... сүеніп, Орал даласындағы өз орнын жақсы
білген.
Әрине, Б. ... ... ... да мол ... Алайда, мұндай құбылыс сол кезде ... ... ... бүкіл зиялылардың күрделі көңіл-күйін, шиеленіскен ішкі
қайшылықтарын шынайы сездіргені көпшілікке белгілі.
Б. ... ... ... ... ... күмәнданған
кездері де аз болмады. Өмірінің соңында бұл күдіктері күшейе түсті. Мысалы,
шенқұмарлардың табиғатын зерттей отырып ... ол орыс ... ... ... ... «Олар – құлдық пен крепостниктік тәрбиеде
өскен құлдар. Қолдарына билік тие қалса, ... ... ... ... ... ... Күнделікті өмір соны
дәлелдеуде. Егер революция ... жеңе ... ... ... ... ең
озбыр, ең қаніпезер басшыны таңдап алады» /6/.
Ревком құрамында қызмет еткен Сейітқали ... ... еске ... Ол жастайынан ақылды, зерек болып, кейін мұғалімдер
семинариясын бітірген. Оның ... ... ... ... екі
сапары қатты әсер етті. Алғашында ол Петербург университетінің жанындағы үш
айлық педагогтық курсқа барғанды, келесі жолы ... ... ... ... ... ... беру ... баяндама жасаған. Оның революция
идеяларына қалай қарағаны жайлы нақты ... жоқ. Ол ... ... ... ... содан соң Ақтөбе бекінісіндегі
әскери кеңестің мүшесі болған. Ал, 1920 ... ... ... ... ... Атқару комитетінің президиум төрағасы болды да, ... ... ... ... ... ... жанындағы экономикалық
кеңестің мүшелігіне тағайындалады. Өмірінің соңғы ... С. ... ... ... ... ... комиссариатын, содан кейін Қазақ
АКСР-інің жанындағы Ғылым комитетін басқарды.
Кейбір естеліктерге қарап, оның ... ... ... ... ... білеміз. Ол партия конференцияларында, пленумдарда өз ... ... ... ... оған ... ... «ұлттық
ерекшеліктерді ескермейді», «топ құруға әуес» деген сияқты ... ... ... ... ... ... қозғалыстар А.
Байтұрсыновтың есімімен байланысты.
Қазревкомның Төрағасының ... ... ... А. ... ... ... ... газетінде «Революция және қырғыздар»
деген мақала жариялады. Онда ... ... ... Алаш ... мен
Алашорда үкіметі жетекшілерінің саяси көзқарас ерекшеліктерін ... ... ... ... - деді өз ... А. ... қазақтардың қалай өмір ... біз ... ... ... ... жағдайы, оларда таптық жіктелудің жоқтығы себепті әзірше
социалистік қоғамға деген мұқтаждықты қажет етпей отыр» ... ... ... ... ... сәуірде
қабылданды. Ахмет Байтұрсыновтың Кеңес ... ... ... және ... ... ... большевиктер үлкен саяси науқанға
айналдырып жіберді.
«В.М. Жолдас» деген бүркеншік атпен жарияланған ... ... ... ірі ... кеңес үкіметі жағына шығып, коммунистік
партияға мүше болу үшін өтініш ... ... ірі ... әрі қазақтар
арасындағы «ықпалымыздың ең жақсы көрінісі» деп жоғары бағалаған. Мақала ... ... ... ... ... ... ... ықпалының өсуін халыққа қауіп деп түсінгендер үшін
өнеге болсын. Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... сөздермен аяқталаған. Алайда, көп ... , ол ... ... ... ... ... - дейді А. Байтұрсынов ... ...... ... тазалау барысында енжарлығым үшін
шығып қалдым. ... ... ... ... жұмысқа тереңдей
берілгендіктен, партия жиналыстарына бармайтындығымнан және жалпы ... аз ... ... ... ... ... ... осы өз халқының көсемі, ірі қоғамдық қайраткері
және әдебиетшісінің есімін жақсы білетін.
Ахмет Байтұрсынов Қазревкомға мүше ... ... соң, ... ... ... жартысынан 1920 жылдың басына дейін, оның мәжілістерінде ... ... ... ... ... ... ... осы Алашорданың батыс бөлімінің ақтармен одақтасы болғаны үшін кешірім
жасау ... ... ... рет талқыланды. Бұл мәселе кездейсоқ, тегіннен-
тегін көтерілген жоқ еді, керісінше оның ... ... және ... ... ... жаңа ... ат ... аз қазақ зиялыларының
білімі мен талантына зәру болды. Әсіресе, олар кең көлемді және ... ... ... қарқынды жүргізу үшін қажет еді. Екіншіден, Алаш
қозғалысына қатынасқан қазақтың зиялы қайраткерлерінің ... ... ... ... ... ... ... ең басты айқындаушы
негіздері – ... ... ... түсінушілікті қалыптастырып,
нығайтуға мүмкіндік берер еді.
Кеңес өкіметі жағына шыққан немесе шығуға бет ... ... ... ... көзқарасты қалыптастыру, кешірім ... оның ... ... ... ұзақ ... ... жасаумен бірдей болды. Ал ... ... ... ... жүргізуде Алашорда басшыларын өздеріне тең санамады, ... ... ... жау ... деп ... ... Ал
Алашордаға кешірім жасағанына қарамастан, оның жетекшілері саями тұрғыдан
оқшауландырылды.
Алашорда мен оның басшылығына ... ... ... ... ... ... ... бөлімін тарату туралы»
қаулысында аса анық ... Онда атап ... ... ... ... ... ... бөлімінің жауапты жетекшілері
қырғыз (қазақ – авт.) ... ... ... ... ... халық
бұқарасынан оқшауландырылсын… Алашорда үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... мәжілістерінде
қаралсын…
Қырғыз (қазақ-авт.) халқының кеңес өкіметіне іш тартатын ... ... ... ... ... Алашорданың белсенді
қызметкерлеріне өшпенділікпен қарайтындықтары ескеріле отырып, олар ... және ... да ... ... ... ... болсын»///.
Қазревкомның осы қаулысының мазмұны мен мәні 1918 жылдың көктеміндегі
Совет өкіметі мен Алашорданың арасында ... ... ... ... Егер ... ... нәтижесінде Алаш үкіметі мен кеңес
өкіметі Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінің кейбір өзекті ... ... ... ... (компромиске) келген болса 1919-жылдың
соңы мен 1920 жылдың басында ... да ... ... ... ... (қазақ) революциялық комитеті өзінің саяси және ... ... ... бара алмады.
Өзара жауласқан қақтығыстар ревком ммүшелері арасында да жиі тұианып
тұрды.
Мысалы, қазанның 27-сінде Ревком мүшесі Лукашев ... ... ... бас ... Осы жайды протоколдың құрғақ сөзімен
баяндалық:
«Лукашевтің ісі» ... ... ... ... 27-сі. Біз, төменде қол қойғандар: әскеери ревком
мүшелері: Меңдешев, Бегімбеков, Бөкейханов, ... ... ... ... ... ... ... Сидоров және Ревком төрағасы
Пестковский осы протоколды келесі оқиғаға байланысты жаздық.
Күндізгі сағат ... ... ... мен ... әскери революциялық советінің Киров әскери ревкомының бірлескен
мәжілісі аяқталғаннан кейін ревком мүшесі Лукашев Байтұрсыновқа «Лукашевтың
деректері өтірік» деген ... ... ... деп ... ... ... ревком
мүшесі А. Байтұрсынов одан бас тартып, «оның айтқан деректерінің бәрі
өтірік» деп тағы ... еді. ... ... ... жататын
револьверін атуға ыңғайланды да, Байтұрсыновтың жанына ... ... «Мен сені ... қайтарып алуға мәжбүр етемін, ол ... » деді де ... ... ... ... ... шығара бастады.
Лукашевтың қимылдары қауіп төндіре ... соң ... ... Меңдешов пен
әскери комиссар Сидоров, Ревком ... ... ... Лукашевқа
жетіп келіп, оның қолынан шап берді. Содан кейін Сидоров оны көрші бөлмеге
шығарып, ... ... ... ... ... ... қорқытуын
жалғастырды. Сондықтан Сидоров оны құшақтаған күйі машинаға отыр,ызып алып
кетті. Мұны ол кейін мойындады.
Қырғыз өлкесінің ... ... осы ... баяндай отырып,
Лукашевтың бұдан былай Ревком мүшесі бола алмайтынына байланысты ... ... ... ... ... орталық комитетіне
жолдап отыр, сол жерде оған тиісті баға беріп, адам өлтіруге ... ... үшін ... ... керек. Тағы бір көшірмесі Халық
комиссарлары кеңесіне жіберілсін және бұл туралы Орталық комитетке ... ... ... ... ... түрлі саяси ағымдар арасындағы қақтығыстар, жеке
мінездер, шовинистік көзқарастар айқын көрініс береді.
Қорытындылай ... ... ... ... ұлттық мемлекеттік
құрылыс мәселелерін шешу жолдарын анықтауда ұлттық тұтастық және ... ... ... ... позиция таптық принциптер мен
пролетариат диктатурасын ... ... ... ... ... ... ғылымының, оқу-ағарту ісінің, халық ... ... үлес ... ... ... ... ең ... жетекшілік жасаған қайраткерлер 1937-38 жылдары түгел ... ... ... ... ... ... ... жүйенің
құрбандарына айналды.
Қорытынды
Ақпан буржуазиялық-демократиялық революциясының Қазақстан үшін ең
маңызды тұсы ... ... сана мен ... ... жаңа ... ... XX ғасырдың басында Қазақстандағы ұлт-азаттық күресті жаңа
саяси күш – қазақ зиялылары бастады. Қазақ ... ... ... орын ... ... жүйедегі өзгерістерді қазақ халқының ұлттық
мүддесі тұрғысынан пайдаланып қалуға тырысты. Ұлтымыз үшін осы кезеңдегі ... ... ... ... ... қалпына келтіру еді. Осы
тарихи миссияны жүзеге асыру жолында қазақ зиялылары көптеген нақты істерді
атқарды.
Ақпан ... ... ... ... ... қалпына
келтіруге бағытталған мақсат барысында жергілікті билеу органдары – Қазақ
комитеттерін құру маңызды шаралардың бірі болып табылды. ... ... ... ... ... ... басқару органдарымен бір
мезгілде құрылған ... ... ... стихиялы түрде қалыптаса
бастады. Қазақ комитеттерінің және ондағы қазақ зиялыларының қызметтеріұлт-
азаттық ... ... ... ... ... ... ... Оның негізгі мақсаты қазақ халқының еркіндікке ... ... ... ... ... ... алғашқы қадамы болды.
Қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру жолында ... ... ... ... ... ... және ... қазақтық съездерді
ұйымдастыруы болды. Тарихтан мәлім екі жалпықазақ съезін өткізу барысын
дайындау және онда ... ... ... ... ... ... қазақ съездерінің маңызы зор. 1917 жылы шілде айының 21-
26 жұлдызы аралығында өткізілген ... ... ... ... ... ұлтының мүддесін көздейтін ... ... Алаш ... Уақытша үкіметтің түбірлі әлеуметтік мәселелерді шешудегі солқылдақ
саясаты ұлт ... оған ... ... ... ... ... Алаш партиясы күзде өткізілуі тиіс ... ... ... ... яғни ... ... ... көтеруге тиіс
болды.
Тарихи оқиғалардың бұдан былайға даму үрдісі өзгеше арнаға бет бұрды.
Большевиктердің ... ... ... ... ... ... қазақ
мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы күресін де жаңа арнаға бағыттады.
1917 жылы 5 желтоқсанда өткен екінші жалпықазақ ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттігін қалпына
келтіру жолындағы күресінің нақты нәтижесі болды.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметін зерттеу отандық
тарихнамада соңғы ... бес ... ғана ... ... ... белгілі.
Бірақ қазақ зиялыларының ақпан ... ... яғни ... ... ... ... ... қазақ
мемлекеттілігін қалпына келтіруге талпынысы нақты зерттелмеген мәселелер
қатарына жатады. ... ... алып ... аз уақытты қамтитын
кезеңде ұлт зиялылары үлкен ... ... ... ... Сондықтан
бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның шынайы тарихын жазу үшін ... ... ... ... ... ... маңызды деп есептейміз.
Осылайша, ұлт зиялылары өз елінің тәуелсіздігі мен ... ... етіп ... ... бұл ... ... ... із-түссіз
кетпеді, оны уақыттың өзі көрсетіп отыр.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет
Желтоқсан жаңғырығы5 бет
Кенесары хан7 бет
"Кейіннен сараптау" патенттеу жүйесі7 бет
1848-1849 жылдардан кейінгі германия18 бет
1917 жылғы ақпан төңкерісі7 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
1917 жылғы ресейдегі ақпан – қазан ревалюциясы. Азамат соғысы9 бет
2-ші дүние жүзілік соғыстан кейінгі халықаралық жағдай. Герман мәселесі19 бет
II дүниежүзілік соғыстан кейінгі халықаралық қатынастағы Таяу және Орта Шығыс9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь