Қазақстан Республикасының көлік саласын ұйымдастыру

Кіріспе
І бөлім Табиғи Монополиялық құрылымдар іс.әрекетін реттеудің теориялық негіздері
1.1 Көліктегі табиғи монополиялардың құрылымдарын реттеу ерекшеліктері
1.2 Жүкті тасымалдаудың халықаралық тәжірибесі
2. Қазіргі жағдайда Қазақстан көлік саласындағы табиғи.монополия құрылымдарының мемлекеттік реттеу жүйесін бағалау
2.1 Қазақстан республикасының көлік саласын ұйымдастыру құрылымдық реформалау
2.1.1 Темір жолды қайта құрылымдау
2.1.2 Автомобиль көлігін қайта құрылымдау
2.1.3 Әуе көлігін реформалау
2.1.4 Құбырмен өткізу көлігін реформалау
2.2 Қазақстан Республикасының көлік саласын реформалаудың
экономикалық салдары
2.2.1 Теміржол көлігі
2.2.2 Автомобиль көлігі
2.2.3 Әуе жолы көлігі
2.2.4 Құбырмен өткізу көлігі
2.3 Көлік саласындағы табиғи монополияны мемлекеттік
реттеудің негізгі бағыттары.
3. Көлік саласының тұрақты дамуы
3.1 Көліктегі тарифтер жүйесін реформалау
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу тақырыбының езектілігі. Көлік саласын дамыту қазіргі күні экономикалық саясаттың маңызды басымдықтарының бірі болып табылады. Президенттің Жолдауында көлік-логистикалық кызмет көрсету 7 кластерлердің бірі болып жоспарланады. Көлік саласын тиімді дамыту, Қазақстанның әлемдік экономикамен ықпалдасуы, Отанымыздың әлеуметтік-экономикалық жағдайының тұрақтануы, бүкіл экономика жүйесінің ауқымды қызметімен тығыз байланысты. Нарықтық қатынастардың дамуы және Қазақстан экономикасы жүйесіндегі кұрылымдық өзгеріс соңғы он жылдықта көлік саласының қызметіне, кәсіпорынының жұмыс ұстанымдарына және қоғамдық өмірдегі көлік саласының мәніне түбегейлі өзгерістер әкелді.
Шаруашылықтың жаңа тәсілдеріне көшу көлік саласын дамытудың жаңа үлгісін қалыптастырумен бірге, көлік қызметіне үлкен өзгерістер енгізді. Республикада көлік саласы кешенін реформалаудың өз уақытында дұрыс іске асырылмауы, оны дамытудың жүйелі тұжырымдамасының болмауы көлікпен тасымалдаудың барлык түрлерінің бірнеше рет құлдырап, құрал жабдықтардың және қозғалтқыш құрылымдардың көнеруіне, көлік кәсіпорындарын жекешелендіру үрдісінде келеңсіздіктерге, ірі тасымалдаушыларды дағдарысқа ұшыратты.
Табиғи монополия экономиканың тұтастығы мен тиімділігін қамтамасыз ететін құрылымдық элемент болып табылады, сондықтан жұмыс сапасы мен оны басқаруды жетілдіру - мемлекет және бизнесті шын мәнінде біріктіріп қана қоймай, қоғамда табиғи монополияның және халықтың мүдделерін ескере отырып, табиғи монополияны мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіруге біртұтас және бірізділікпен қарастырған жөн. Мемлекет экономикалык жағынан олардың саяси және әкімшілік ресурстарға, табиғи монополияның қаржы ағымын бақылайтын кәсіпорын-тұтынушы монополиясына айналуына жол бермеу керек.
        
        КІРІСІІЕ
Зерттеу тақырыбының езектілігі. Көлік саласын дамыту ... ... ... ... басымдықтарының бірі болып табылады.
Президенттің Жолдауында көлік-логистикалық кызмет көрсету 7 ... ... ... ... ... ... дамыту, Қазақстанның әлемдік
экономикамен ықпалдасуы, Отанымыздың әлеуметтік-экономикалық жағдайының
тұрақтануы, ... ... ... ауқымды қызметімен тығыз байланысты.
Нарықтық қатынастардың дамуы және ... ... ... ... ... он ... ... саласының қызметіне,
кәсіпорынының жұмыс ұстанымдарына және қоғамдық өмірдегі көлік саласының
мәніне ... ... ... жаңа ... көшу көлік саласын дамытудың жаңа
үлгісін қалыптастырумен бірге, көлік қызметіне үлкен өзгерістер ... ... ... ... ... өз уақытында дұрыс іске
асырылмауы, оны дамытудың ... ... ... көлікпен
тасымалдаудың барлык түрлерінің бірнеше рет құлдырап, құрал жабдықтардың
және қозғалтқыш ... ... ... ... ... ... ірі тасымалдаушыларды дағдарысқа ұшыратты.
Табиғи монополия экономиканың тұтастығы мен тиімділігін ... ... ... ... ... сондықтан жұмыс сапасы мен ... ... - ... және ... шын ... ... ... қоғамда табиғи монополияның және халықтың мүдделерін ескере отырып,
табиғи монополияны мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіруге ... ... ... жөн. ... ... ... ... саяси
және әкімшілік ресурстарға, табиғи монополияның қаржы ағымын бақылайтын
кәсіпорын-тұтынушы монополиясына айналуына жол ... ... ... ... реформа жүргізу кезінде көлік
саласын дамыту мәселелерін жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... басқарудың жаңа
технологиясын енгізу, әсіресе мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... ... ... ... ғылыми талдау жасау
-экономикамыздың өзекті мәселелерінің бірі болып ... ... ... ... ... ... ... тауар және қызмет көрсету нарығындағы ... ... ... ... ... байланысты, атап
көрсетілген мәселелер мен оларды жоюдың амал-тәсілдеріне қатысты ғылыми
болжам ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру республикадағы әлеуметтік-экономикалық
шарттарға сәйкес ... ... ... ... ... ... ... үшіншіден, табиғи монополияны басқаруды
реформалау ... ... ... ... ... ... қалыптасуы тиіс.
Проблеманың ғылыми-зерттеу деңгейі. Табиғи монополия ... ... ... ... және ғылыми-
тәжірибелік мәселелері коптеген казақстандық ... ... ... Е. Р. ... С. К. ... Т. Б. ... Ә. Ә.
Сатыбалдин, Н. К. Исенгарин, Б. А. Баймұқанов, М. М. Бекмағамбетов, сияқты
ғалымдардың ғылыми еңбектерін атауға болады.
Көлік ... ... және ... ... ... мәселелері ТМД
мемлекеттері ғалымдары тарапынан белгілі дәрежеде дәлелдендірілген: С. Б.
Авдашев, Н. И. Белоусов, Могилевкин ... ... ... ... ... ғалымдарының ғылыми
еңбектерінде жіті ... ... ... ... ... ... мәні зор, атап айтсақ: А. Смит,
Протас В.Ф., Э. Чемберлин, В. Ойкен, К. ... Ф. ... Росс ... ... ... ... құрылымдарын мемлекеттік реттеуді
жетілдірудің әдістемелік негіздері, негізгі маңызды ... ... Осы ... ... ... табиғи монополияның орасан зор
әлуетін, еліміздің экономикалық әлуетін арттыруға пайдалану, оның нақты
дамыту ... ... және ... ... ... ... ... жалпы ұлттық экономика мүддесі арасында шешім табуды қажет етеді.
Ғылыми зерттеулердің мақсаты мен міндеттері. Қазақстан Республикасы
көлік саласындағы ... ... ... мемлекеттік реттеу жүйесін
ғылыми-тәжірибелік және теориялық-әдіснамалық тұрғыда танып білу ... ... ... болып табылады.
Зерттеу барысында алға қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін мынадай
негізгі мәселелер ... ... ... ... ... ... ... табиғи монополияны реттеу тетіктері мен формаларын, әдістерін
топтастыру және жалпылау;
- көлік ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының көлік ... ... ... ... ... Республикамыздың көлік ... ... ... ... ... ... ... табиғи монополияларды мемлекеттік реттеудің басты
бағыттарын негіздеу;
- ... ... ... ... ... үш ... ... қолданылған әдебиеттер тізімінен турады. Жұмыс компьютерде терілген
мәтінде ғана беттен тұрады.
І бөлім
Табиғи Монополиялық құрылымдар ... ... ... ... ... монополиялардың құрылымдарын реттеу ерекшеліктері
Көлік ұлттық экономиканың қалалық сипаттағы саласы болып, сол ... ... ... ... өзгертуді ұйымдастыру, бұл ... ... осы ... ... ... ... өте маңызды шаралар
қолдануды қамтиды.
Жүк және жолаушыларды жеткізудің төмен жылдамдығы, ... ... және ... ... ... ... төмендігін,
көліктің техникалық мүмкіндіктерінің жеткіліксіздігімен түсіндірмелеу
қалыптасқан. Дегенмен, көлік саласының көлемі және ... ... ... жалғыз ғана жолы көлікті басқаруды, оның әр қандай ... ... ... ... еліміздің көлік желісіндегі барлық жүйелерін
тең ... ... ... табылады. Көліктің барлық түрлерінің толығымен
шаруашылық есепке өтуіне байланысты тиімді басқарудың ролі күшейе түсті.
Біздің дипломдық ... ... ... басқару жүйесін қайта күру
дегенде мыналарды санаға саламыз - көліктің институттық қызметі негіздерін
өзгерту, яғни реттеу дегеніміз, ... бір ... ... байланысқан
түрдегі қатынастар қосындысы және ... ... ... (элементтер, желілер) жүйеде кейбір қызметтер өтейтіндерді,
салаішілік реттеулер емес, көліктің тиімді дамуын ... ... ... ... ықпалы ретінде болады деп үйғарылады. Өз кезегінде
бұндай өзгертулер, табиғи монополияны реформалау теориясы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... басқаруды өзгерту,
өйткені көліктің негізгі бөлігі - ... сол ... ... ... да ... негізгі бөлігінде кәсіпорын монополияларда
бейнеленеді; Қазақстанның көлік жүйесіндегі ... ... мен ... ... ... ... жүйесін қайта құру әдістері мен
тәсілдерін айқындауда болып бұны қалыптастыру нақты экономикалық ахуалға
қайшы келмейтін және ... ... және ... ... ... ету ... ... бүкіл көлік саласын реттеуді қайта құру туралы айтқанда, ... ... ... ... олар ... ... ... бір бөлігі қазіргі кезде мемлекеттік органдар тарапынан іске
асырылуда. Қазақстанда бүған автомобиль және әуекөлігі ... бола ... бұл ... ... ... ... шаруашылық субъектілер
үшін қажетті экономикалық, құқықтық, ұйымдастырушылық қажетті шарт туғызу,
ал ... осы ... ... етіп ... ... ... оны дамытуға бағытталған көлік саясатына ұрымтал ықпал ете
алмай отыр. Бірақ, бүлармен ... ... ... ... және
ведомстволары сипатында айта қаларлықтай мығым, әсіресе бұл басты басьщдығы
ұлттық компанияны дамыту болып ... әуе ... ... ... ... көлік саласын басқару жүйесін ... ... ... ... ... алу мақсатында, бұл проблеманы
жойған жөн. Мұнда республиканың ... ... ... ... ... етіп тұрғанын басшылыққа алу және оның іс-әрекетіне мемлекеттің
араласу ... өте зор ... ... ... ... ... кешенін
басқару жүйесін қайта құру проблемасын зерттеуден бұрын, ... ... ... мен әдіснамасын болжамдық айқындауға және теориялық
қорытындыларды көлік саласына жүйелеуге мүмкіндік береді.
Табиғи монополия деген ұғым отандық ... ... ... ... ... ... ... батыстық теориядан келді.
Монополияның ... ... ... құрау үрдістерінің туындылары
бола тұрып не болмаса мемлекеттің артықша араласуынан, табиғи монополия -
ресми танылған, қашып ... ... емес ... және ... ... көрсетуге, монополизмге шарт түзілген не болмаса монополистің табиғи
құқығымен белгіленген, немесе бүкіл мемлекеттің және халықтың экономикалық
пайдасын көздеген.
Табиғи ... ... бір ірі ... ... ... басқа бірнеше
ұсақ фирмаларға қарағанда төмен шығынмен өндіре алатындай жағдайда болса
ғана пайда болады. Табиғи монополияға ... ... ... ... кез ... ... ... ұлғайта алу мүмкіндігімен сипатталып,
ірі фирманың өндіріс ... ... ... ... ... ... ... болуының негізгі себептері: технология
ерекшелігі болып осыған орай кез келген көлемде ... ... ... ... оң ... табу, ұзақ мерзімді орташа шығынды төмендетуге
шығаруды өсіруге шарт түзеді (масштабтан үнемдеуге); әр ... ... ... өнім ... ... ... ... бір ғана
өндіріс қуатын пайдаланатын фирмалар; тиімділігі минималды шығаруға
салыстырмалап қарағанда ... ... ... аз ... өнімді көптеп шығаруға қатысты, ... ... аз ... ... ... анық ... - суретте келтірілген.
LRATC - майда фирмалар үшін ұзақ мерзімді жалпы ... ... ... - ұзақ ... ... ... қисығы, МК - табыс мөлшерінің қисығы.
Егер де саланың құрылымы ... ... онда ... ... ... ОРс бірлігіндегі шығынымен өндіреді. Онда ұзақ ... ... ... үсынысы РсS болады, ал шығару қосындысы ОХс. ... ... ... мүмкіндігін LRМС түрінде қарастырады, өндірістің
көлемін ОХm бірлігі көлемінде алады (мұнда ... ... ... ... ал ... ... ОСm ... жағдайда және сату бағасын орнықтыру
ОРm болады. Монополия жағдайында өнім шығару, аз шығынмен өнімді ... ... ... ... С ... шығынды көрсетеді. Демек,
монополия жағдайында тұтынушыларға қызмет көрсету нашар ... ... ... ... алғанда монополия өнім шығаруын ОХа дейін немесе
Охо-ға дейін кеңейте алады. Оның үстіне, бәсекелік ортадағы Охс-ті ... бір өнім ... ... ... шығын, ұқсас мопополияның
көрсеткіштері үшін РсS м молшерінде немесе ... - ... ... ... ... Бұл ... ... көлемінің аздығынан, қосымша
шығындар - ... үшін таза ... ... ... ... ... ... (баға шығын мөлшеріне тең болған жағдайда, өндірісті
деңгейден төмен қысқарту жолымен)
Долл.
Өндіру көлемі
Сурет 1 - ... және ... ... мен ... байланысы
Әрине келтірілген сызба табиғи монополия саласы қызметінің ең ... ... ... ... ... ... жүйе статистикалы, ал
оның дамуы бейресми логиканың ... ... ... ... ... ахуалы дамымаған инфрақұрылымдық және өндірістік
сектордың ... ... ... ... ... мен
технологиялар тарапынан бәсекенің қаталдығымен, табиғи ... ... ... ... ... оларда ірі жобаларды инвестициялауға қаржылық мүмкіндіктерінің
жоқтығы, өндіріс кәсіпорындарының шығындар қосындысының ... ... ... өсуі, өндіріс масштабының тиімділігінен айта ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан бәсекелестік ортаның жоқтығы ... ... ... ... күмән туғызады, ал ... ... ... ... ... ... және
шаруашылықтың бір субъект шеңберінде қосылуы жүзеге асады. Қазақстанның
көлік саласындағы табиғи монополиялар, ... ... ... ... отырған барлық дамыған мемлекеттердегі секілді іс ... ... ... ... ... жоқ. Шындап келгенде
қазіргі күні де Қазақстандағы ... ... ... танылған анықтамаға
тура келмейді. Анығында бул ... ... ... ол заң ... ... ... ... құрылған. және монополиялык нарықтың
тауарлар шекарасы, ... ... ... ... ... ... және реттеу формаларын, сондай-ақ бақылаушы органның
хабардарлығын анықтайды, бұл өз ... ... ... ролі ... айта ... ... ... төмендететін факторлармен, және соның салдары
ретінде, ... ... ... ... оң ... ... табиғи
монополияның тиімсіз іс-әрекетінің белгілерін топтастыруға болады, оларды
Қазақстанда қолдану ... ... ... аса ... ... ... ... аса маңыздылары: тиімді шығаруды
минималды ... және ... ... деңгейін минималды төмендету, ол
сауданың сұраныстарын ұлғайту салдарынан ... болу мен жаңа ... ... ... мимнималды тиімділігін жоғарылату және орташа
шығынның деңгейін жоғарылату болып, бұл да ... пен ... ... ... ... не ... технологияны алмастырумен
байланысты; өндірісті басқарудың аса іріленуі болып табылады. ... ... ... ... ... Біз ... отырған ахуалда, басқару масштабын
өсіру өнім шығарудың оң тиімділігінің масштабын ... ... және ... ... ... бірге өсе бастайды. Бұнда қоғамның жоғалтуларының
қосындылары игілік теориясы ... ... ... ... ... келіп тіреледі. Шығын мөлшерінен жоғары баға орнатумен,
монополистер ... ... ... ... төмен талаптарды
қанағаттандыруға бағдарлайды және тұтынушылардың игілігін азайтады.
Қоғамдық игілікті монополия пайдасына бөлістіру олардың ... ... ... ... ... ... шығындар - шектен тыс мемлекеттік реттеулерге байланысты
жұмсаулардың көбеюі, монополия саудасына ену үшін ... ... ... монополияның X - тиімсіздігі. Әлсіз бәсекелестікпен басу шығынның
минималды болуына және бар ресурстармен өнім ... ... ... ... ... сала ресурстарын тиімсіз пайдалануы мүмкін.
Минималды мүмкін болған деңгей мен монополистің нақты ... ... ... ... ... ... жағдайында X-
тиімсіздік болып табылады. Сөйтіп, монополия, бәсекеге қарағанда ... ... аз ... ... монополия түсімдерін белгілі меншіктер тобына жинақтау. мемлекеттің
кірістерінің қосындыларын қоғамның әр ... ... ... ... ... ... азғантай адамдар тобының қолында
ұстауымен ... ... ... зертеуші Команор және Смайли
монополиялық кірістің жоқтығы, 1890-1962 жж. 3% ЖҰӨ ДҚШ. жеке ... ... ... 2,4% ... ен бай ... 41%-дан 17%
қысқарғанын белгілеген.
4) менеджерлер мен қатардагы қызметкерлердің еңбек ақысы, бәсекелік бар
салаларга салыстырғанда монополиялық билігі бар ... ... ... ... ие. Бұл ... ақының деңгейі кірімділік деңгейімен
анықталатынымен түсіндіріледі, бұл оз ... ... ... ... ... ұлғаюымен өсіп отырады.
Кірісті құрайтын негізгі қаржылар, өндірістің ағымдағы шығындарының
орнын толтыру, өнімді сатудан және негізгі ... ... ... фирма
төлеген салықтан құралады. Кірістер, бұлармен қатар рұқсат етілген «рұксат
етілуші», өлшемі ... ... ... базасына құрылған түсімдерді
қамтуы тиіс. Мұнда ... ... ... ... ескеріледі, олардың
әрбір нақты жағдайдағы ролі не жоғары, не ... ... ... ... ... ... ... реттелуші бәсекелес салаға меншікті капиталдарды тарту;
- оның құрамындағы компаниялардың бір бөлігінің қарамағына не ... ... ... өткізіп беру және сол секілділер.
Кірімдер массасы, оның «база» деп ... ... ... ... инвестиция нормаларын кішірейтуді камтитын
түсімдермен анықталады. Бұл инвестициялардың ағымдағы құны бұрынғы капитал
салымдарыныц ... ... ... ... ... ... ... қойылатын талаптар анықталған соң, осы саланы реттейтін
мемлекеттік агенттік тауарлар мен ... ... ... ... ... ... ... кіріс деңгейін қамтамасыз етуі керек. Бұл
деңгей реттеу мақсатын және тәртіптерін ... ... ... іске асырыла
береді.
Қолданбалы экономикалық проблемалардың көпшілігі осы әдіснаманы іс
жүзінде қолдану ... ... ... ... бұл үшін ... ... ... жиынтығын жасап шығып ендіру талабы
Қойылады. Әдетте былай істеледі. Сатудағы және баланстағы негізгі қор ... деп ... ... ... ... ... ... нормалары)
дивиденд деңгейі негізінде және орташа жылдық көрсеткіштердің ... ... ... есептеп шығарылған ұзақ мерзімді қарыз
пайызы бойынша болады.
Бірақ мұндай таяулар қойылған мәселенің кейбір бөлімдерін ғана шешуге
мүмкіндік ... Бір ... ... ... ... ... тыс
түсім алуға жол беретін бағаны қоя алмайды. Ал бір ... ... ... ... ... ... баға ... жетуге, өндіріс
шығынының мөлшеріне тең, ... ... осы ... ... ауытқуы
кейбір бұрын болмаған керемет тауарлар ... мен ... ... ... ... б ір уақытта бағаны жасанды түрде орнату және
айқындауда рссурстарды бөлістіруде тиімді тетіктерін ... ... ... ... құны негізінде, ең соңында осы
база ... баға ... ... ... ... ... айта ... алмасып тұруы мүмкін, ... ... ... не қызметіне сұраныстың ... не ... ... ... ... нәтижелер (реттелуші
компаниялардың айғақты көрсеткіштері), баға ... ... ... ... ... тұруы мүмкін.
Реттелуші салаларда баға белгілеудің тағы бір ... - ... ... базасында баға анықтау. Ол көбінесе, соғыс жылдарында
мұнай өнімдерін ... тұру үшін ... ... ... ... ... ... экономистер оны денсаулық сақтау ... ... үшін ... ... бұл ... ... ... жоқ.
Бұл тәсілдің мәні, бағаны не болмаса оның жоғары ... ... ... сол ... ... ... ... егер сол сәттен белгілі бір
объективті себептерден өндіріс шығыны өсіп ... онда ... ... ... әдіс ... ... жиі ... Жүк тасымалы және
жолаушы тасымалының тарифтері 2 тарауда ... ... ... ... байланысты өзгеріп отырады (әдетте өсіп
отырады).
Толығымен, ... ... ... ... жаңа ... ... ... өзгеруіне және жалпы экономикалық ... ... ... ... қайта қарап отыруға тура келеді. Ондай
болмаған жағдайда, тауарлардың кейбір түрлері ... ... не ... ... жеткіліксіз болып, немесе олардың сапасы ... ... баға ... ... әдістерін қолдану, оларға
қатысуға кезегімен жарыстарды жаңғыртып отырумен сүйемелденеді. Мұнда
«реттелуші» бизнесті ... ... ... ... ... осы
жарыстарға оның орнына таласып жүргендері де қатысады. ... ... ... ... өз ... жалғастыруға жол бермеу арқылы,
мемлекеттік өкілеттігі бар агенттік монополистік тәжрибеге және ... ... ... ... ... америкалық экономистер осы тәсілді
шығармашылықпен колдануды ... ... қол ... ... ... ... ... терминді монополияға қарсы, қоғамның
талабын қанағаттандыру тұрғысынан деп ... ... ... ... ... ... ... реттеудің нормативті
әдістерін белгілі бір ахуалда пайдаланбайды. Қазақстанда осы ... ... ... іс ... баға деңгейін реттеуді алмады.
Бәрінен бұрын, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық ... ... ... ... ескеру керек, осы факторлардың әр қайсысының ықпал ету дәрежесін
бағалау, фирмаларды жарыспен таңдап алу жүйесін жасау өте ... ... ... осы ... жүзеге асыру ұзақ уақытқа әдіснаманы жүзеге
асыру ұзақ уақытқа созылған таңдауларға, ал ... ... ... ... ... ... ... топтардың қайшылықтары не болмаса
айып тағу үшін нашар болып шықты. Баға ... ... ... ... ... монополияға қарсы тиімді тұтқаларды
қолданудың қаншалықты маңызды екендігін анықтауға ... ... ... ... ... табиғатына қатысты нақты бағыпты ұғынып
алған жөн. Осы ... ... ... қатысты мемлекеттік заң
шығарулар да, мемлекеттік реттеушілер көлік саласында бір ғана ... - ... ... ... ... ... ... шарт
түзуді және ұлттық байлықты монополистердің пайдасына қайта ... ... ... ... ... ... заң ... және мемлекеттік
реттеулер осы мақсатқа қол жеткізудің екі аспабы болып табылады. Егер ... бұл ... ... ... ... және шаруашылық
субъектілердің құқына жанама түрде ықпал ету арқылы шешсе, жекелеген
салаларды ... - ... ... және ... ... ... немесе сатуды экономикалық шектеулер ... ... ... не ... қызмет сапасы мен көлеміне талаптар ендіру арқылы
тікелей шешеді. ... ... ... реформалауға объективті көлік
кешенін монополиядан шығару, республикамыздағы ... ... ... ... алғышарттар түзіледі. Сонымен, бірқатар
салаларға мемлекеттік реттеулер ... ... ... ... болып,
ол қоғамды монополиялық баға жасаудан, ұлттық байлықты монополистер
пайдасына ... және ... пен ... ... ... ... Сол ... монополияға қарсы реттеудің басты аспабы
компанияны «шығару» өлшемдері, бағаның негізгі өлшемдері. Осы ... ... ... ... ... корпорациялар тарапынан
ұсынылған тауарлар мен қызмет көрсетуіне жеке меншіктегі ... ... Бұл ... ... энергиясын өндіретін және сататын,
телефондар ... ... ... жол және ... ... ... асыратын, шұғылданатын салаларға кең тараған. ... ... ... мен ... ... теориялық негізін,
шетелдік тәжірибені, сол сияқты ... ... ... мен түрлерін зерттей
отыра, яғни көлік саласындағы ... ... ... ... ала отырып, Қазақстанның көлік саласындағы компания монополистер
қызметін тиімді түрде реттеу үшін, біздің ойымызша құқықтық, ... және ... ... бір ... ... керек. Тек
сынақтан өткен және басқаруды ұйымдастырудың жаңа түрлері мен ... ... ... ... ... ... ғана ... саласы
экономикалық өсудің қозғалтқышы бола алады және Президент Н.Ә.Назарбаевтың
«Қазақстан - 2030» стратегиясында Қазақстан қоғамының алдына қойған ... ... ... ... ... ... ... ете алады.
1.2 Жүкті тасымалдаудың халықаралық тәжірибесі
Әлемдік транспорттық жүйе мен ... ... ... сыртқы
сауда айналымының көп бөлігі экономикасы жоғарғы деңгейде дамыған елдерге
тиесілі. Бұл ... ... ... ... орналасқан. Халықаралық
тауар айырбасында ел-ң экономикалық даму деңгейінде бірдейлік бар, бұл
тұрғын ... ... ... өндірушілердің экономикалық қажеттілігінің
құрылымын жақындата түседі, нарықтық ... ... ... ... күрделендіре түседі, ғылыми-техникалық прогогресстің дамуымен жаңа
тауар мен технологиялар қысқара ... бұл ... ... ... ел-ң нарығында жүзеге асуда:
ХХ ғ-ң 2-ші жартысын өндірістің интеграциясына байланысты, темір жол
тасымалының ... жаңа ... ... болу ... ... табылады.
Бұның қажеттілігі әлемдік экономикалық дамудың барлық ... ... және ескі ... жүйенің негізінде елдің жалғыз өзі шеше
алмайтын ... ... ... жаңа ... ... ... ... кез-келген елдің әлемдік қауымдастықпен өзара қарым-қатынасының
жетекші принципі ретінде экономиканың ашықтылығы, сыртқы ... ... кең ... жүзеге асуы барысында халықаралық сауданың кеңеюі:
- жекелеген мемлек-ң экономикасын өзара байланыстыруды мақсат тұтатын
аймақтың ... ... ел-р ... экономикалық
қауымдастықты реттеудің тиімді механизмдерін пайдалану:
- Интернациональды көлік корпорацияларының пайда болуымен және кең
сауда ... көп ... ... ... аралық жүктерді тасымалдау, жұмыс күші, инвестиция және жаңа
технологиялардың ерекше мен шарттарына ... ... ... ... сыртқы сауда мен халықаралық өндіріс жағдайымен тікелей байланысты
халықаралық қаржы ортаның қалыптасуы;
Жүкті тасымалдаудың аймақтық ... ең ... ... ... дамыған елдер арасында жүзеге асады. Бірақ та ... ... осы ... шаруашылық механимзіне
байланысты.
ХХІ ғасырда экономика мен ақпараттың жаһандық-трансұлттық қалыптасуы
ақиқатқа айналды. 1982 ж. Дж. ... 10 жаңа ... ... ... ... ақпаратқа көшу, дамыған елден жоғарғы
технологияларға, ... ... ... ... мерзімді міндеттен ұзақ
уақыт аралық, орталықтанудан децентрализацияға, институциональды тікелейге,
иерархиядан желіге, Солт-н Оңтүстікке, ... ... көк ... жүктік тасымалдау, әсіресе экономикада объективті процесс
ретінде қоғамдық өмірдіңң социалистік жүйесінің бұзылуына байланысты ... ел-і мен ... ... ... ... тез дамуда.
Халықаралық жүк тасымалының маңызды сипаттары мынадай.
- компьютерлік техника мен Интернеттің дамуына байланысты пайда болған
ақпараттық революция, бұл ... ... ... ... ... операциялардың сапасы мен санын өзгертті;
- көліктік тауар, қызмет, капиталды шектен тыс жеңілдету;
- мемлекеттің экономикаға ... ... ... ... ... ... ... деген ықпалы күшейді.
Әлемдік қауымдастықтағы экономиканың дамуы мен жүкті тасымалдаудың
интеграциясы тауар, ... ... ... ... ... ... ... өсуіне әкелуде. Техникалық және технологиялық процестің тез
дамуы арқасында ... ... ие ... көп ... құны
арзандады, дамушы елдер әлемдік өндірістік процеске енуде, ... ... емес ... жаңа ... ... пайда болуда; өмірлік деңгей
жоғарлауда, ... ... ... ... ... ... келетін болсақ, алдыңғы және артта ... ... сол ... ... дамушы елдердің қоршаған ортасы
растануда, көптеген елдер экономикалық дағдарысқа ... ... ... мен ... ... өсуде.
Әлемдік экономикасының дамуы бәсекелестікті одан ... ... бұл өнім ... ... ... арзандатуға мүмкіндік
береді. Бұл дамушы елдердің ұлттық ндірісінің ынғаюына жол бермей отыр.
Ағылшын және ... ... ... ... ... ... білдірмейді, ол жоғарғы қарқынмен дамушы экономикалық
жүйесінің ... ... ... ... ... осыны білдіреді.
Экономикалық даму жылдамдығынан басты ұтыс ... ... ... бар ... ... ... – ең алдымен –
АҚШ-қа тиесілі. «Жетілік» шеңберінде ... ... ... ... ... ... ... айқындайды. Жер шарының 20% тұрғын
халқына, бай елдерде ... ... ... ... 86%-і тән ... ал
кедей елдерге тұратын 20% халыққа – бар болғаны 1% қана тиесілі екен.
Олар жоғарғы технология саласында да ... ие ... ... ... ... ... ... 80,4%-і, жоғарғы
технологиялық өндірістің 90,5%-і, әлемде тіркелген ... ... ... «жаһандану» дамыған елдердің қалған әлемге қарсы тұру
процессі ... ... ... ... ... ... ... қолдау беруде, қатаң бәсекеге ешбір ел дара өзі ... ... Бұл ... ... ... шаруашылық жүйесінде елдің даму
ізденістерді қажет етеді. Бұған елдердің мемлекетаралық ... ... ... ... ... ... территориясымен,
қаржы жүйесі бар, экономикалық және қорғаныс интеграциясы ықпал етеді.
1980 ж ортасынан бастап денационализация темір жол көлігінің ... ... ... жеке ... ... ... Мемлекеттік
бақылау органдары мемлекеттік емесм көлік компаниясының экономикалық ... ... ... ... ... ала ... ... нәтижесінде
бәсекелестік күрес әлсіреп, өмір сүруші компаниялар ... ... бұл ... өз қызметтерінің көлемін ... ... ... ... ... ... берді.
Бәсекелестіктің дамуы мен жеке меншіктің одан ары кең етек ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ететін вертикальды ұйымдық құрылымы бойынша бөлінеді. Е.Д.Атамкуловпен
К.К.Жангаскиннің ғылыми жұмыстарында аталып ... ... ... ... ... ... ... көлігін ұйымдастырудың
3 негізгі моделі бар; - вертикальды-интеграциялық ... және ашық ... бөлу мен ... ... ... ... 2 суретте
көрсетілген.
клиенттер
нарықтық ... ел-ң ... ... Вагон- ... дар ... ... локо-
басқару
басқару ... ...... ... германдық моделі.
Германияда темір жол көлігін реформалау ЕС 91/440 сәйкес жүзеге ... ... ... ... ... жақынарада енді. Бұл модель
ЕС 91/440 Директивасының қабылданды. Мен жүзеге асты. Директиваны сәйкес ЕО-
қа мүше елдерден: - ұлттық ... жол ... ... ... ... ... қаржы жағдайын жақсарту олардың ұзақ мерзімді қарыздарын жою,
инфращқұрылымды эксплуатациядан ажырату, үшінші жақтың ... және ... ... ... да ... ... ... ену әділдігіне
кепілдік беру, және әлеуметтік-маңызды функциялардың тек ... ... ... ғана жүзеге асырылуы талап етілді.
клиенттер
нарықтық баға
т. ж. ...... ж. ...... ... Локо- ... ... ... ... ... ене ... ... ... т.ж. ... ... америкалық моделін
Европалық елдердің темір жол құрылымының өзіндік ерешеліктері б ар. Бұл
ең алдымен инфрақұрылым мен эксплуатация ... ... ... ... ... ... бәсекелестіктпен, мемлекет жағынан
реттеу формасымен, жеке капиталдық қатысу деңгейімен байланысты.
Вертикалды-интеграциялық модельдің өмір ... ... ... ... ... ... вагондық және локомотивті
деполардың болуымен, ... ... ... ... өзі жүзеге асыруына байланысты. Бәсекелестік басқа компаниялар
желісіне еркін ене алу негізінде жүзеге асады. Бұл 3 суретте көрсетілген.
клиенттер
нарықтық ... ж. ... – 1. т. ж. ...... ж. ... – 2.
қозға-ты вагон Локо- ... ... ... вагон Локо-
бас-у ... ... ... ... ену / ... ... Т. ж. көлігінің Австралиялық моделі
Бұл модель Солтүстік Америкада қолданылады. Темір ... ... осы ... ... ... жеке ... формасы мен жолдардың
вертикальды ұйымдастырылуы ... ... ... ... ... ... ... нығайту темір жолдарды мемлекеттік реттеу
деңгейінің ... ... ... ... интеграцияның бір
тармағы басқа операторларға тең негізде еркін ену қызметін қамтамасыз етуді
талап ... ... ... жол ... ... сипатталатын модель болып табылады. Бұл әдіс ... ... ... ... қатар заң жобасы басқа операторлардың
инфрақұрылымға еркін енуін қамтамасыз ету ... Бұл ... ... Бұл ... ... 4 суретте көрсетілген.
Көліктік қызмет жағдайында темір жол тасымал ... ... ... жол ... қаржы жағдайының қиындауына байланысты
темір жол кәсіпорындарын басқаруды құрылымдық өзгерту, мемлекеттік саясат
пен ... ... ... ... ... ... жол ... реформалау процесі басталды. Айа кету керек, Қазақстан мен
Ресей темір жол көлігін қалыптастыру арттары мен ... ... олар ... мен ... ... ... реформалау концепциясын
қабылдауда ескерілді. Бұндай жағдайда төмендеген жүк ... ... ... немесе өндірістік емес шығыны және ... тыс ... ... ... ... да интеграция негізінде т. ж. Көлігінде жүк тасымалдарын
басқаруды жетілдіру ... ... және ... ... ... капиталдарды концентрация нәтижесінде
белгілі – бір экономикалық пайданы ... ... ... Бұл ... пайда алуды көздейтін шаруашылық міндеттерді бірігіп шешу ... ... мен ... ... ... ... процесінің (даму мен) белгілі – бір ... ... және даму ... ... ... ... ... әсіресе геосаяси және
экономикалық деңгейде, қай уақытта да болмасын талассыз. ... ... ... ... ... ... ... процесі мен халықаралық деңгейде
сауданың кең жаюы интеграциялық ... ең таң ... түрі ... ... ... ... біріктіру үшін халық-қ компанияның
құрылуы да өзекті, мыс-ға транспорттық-коммуникациялық ... ... мен дер ... ... ... ... мерзімде жеке меншік пен
партнерінің жаңа фирмасын таңдау ... ... ... ... ... ... кейінге жыл-ы алғашқы ел-ң бірі болып, осы ... ... ... Ол бұндай жағдайдан интеграцияның әртүрлі
формаларын ... ... ... ... ... ... ... 37 мыңнан астам компаниялар өмір сүруде, ал Европада 25
мыңнан астам. Олар күн ... ... ... ... ... ... ... болуы мен өмір сүру ұзақтығын бірден көруге болады:
біреулері ... ... ... ... ал ... бір сәт қана өмір
сүреді. Жайттық компаниялар көп ... ... ... ... еркін, кедендік және салық саясатың жүргізеді.
Шаруашылық субъектінің интеграциясы, ең алдымен жүктер егер уақытында,
қажетті көлемінде ... ... ғана ... асады. Егер жүктерді жеткізуде
қиындықтар бола ... онда ... ... ... ... ... ... интеграциядағы жүктерді тасымалдау
рөліне, сонымен қатар экономикалық міндеттерді алға қоюға, ... ... ... ... жұмыстарын қамтамасыз ету
үшін көліктің әртүрлі түррелі ... ... ... ... ... жүк ... ... нарық шеңберінде
қарастыру, толықтай болмайды, әсіресе біздің рес-а үшін, себебі біздің елде
шаруашылық субъектілерін болу мен ... ... ... ... ... жағдайларды және республика қажеттілігін ескере отырып,
көлік ... ... ... арасында жүретін интеграциялық
процестерді реттеу қажет.
Көлік жүйесінде интеграциялық процесінің ... ... ... ... ... ... қызметінің
интеграциялық
интеграциялық
мүмкіндіктері ... ... ... ... ... ... ... Құрылымдық стратегиялық сараптау матрицасы.
Нарық механизмін жетілдірудегі басты міндет темір жол ... ... ... ... ... ... ... қоскезеңдік
жүйесі орталықтанған башылықтың демократизациямен сәйкестелуі мен нарықтық
интеграция жағдайындағы басты мәселе – ... ... ... еңбек
ұжымдарының көбеюімен қарастыралады. 5 суретте көлік ... ... ... ... сараптаудың матрицасы
көрсетілген[93].
Ұйымдастырушылық құрылым-ның халықаралық тәжірибесі мен басқару ... ... SWOT – ... ... (6 ... әртүрлі
факторлардың «күш бөлінісін» қарастыруға болады. ... мен ... ... ... мономәдени моделінің көмегімен басқару
өте қиын, оған.
Американдықтар мен жапондықтар – бұндай ... ... ... ... ... өздерінің басқару постулаттарын ревизиялау қажеттілігін
сезінді. Басты назарды ұжым ... ... ... ... ... тар ... бұзып шығуға талпынуды. Басқару
моделінің ... ... ... ... шекарамен емес – олар нақты
ұйымның өлшеміне дейін қысқаруды.
Мүмкіндіктер
Артықшылықтары
Интеграция ж/е ... ... ... ... ... ... әдіс
жоққа шығару ... ... ... ... ... қарым-
қатынас
үндестігіне көңіл аудару
Қауіптер
Басқару ... ... ... ... ереже бойынша жұмыс
- ... ... ... төмен
болмауы
болуы
- жеке ... ... ... ж/е ... ... ... ... жетіспеушілігі.
6-сурет. Ұйымдастырушылық құралым моделінің
SWOT – сараптау матрицасы.
Көліктің басты міндеттерінің бірі ... ... ... өнім
бірлігіне деген қоғамдық көлік шығынын азайту болып табылады. Экономикалық
көрсеткіш ... ... ... ... ... ... ... көліктің барлық тармағына қатысты жалпы басқару
функциясын мемлекеттік ... ... ... ... ақарады. Ол көлік саласының іс-әрекетін ... ... ... оның ... ... және ... қатар
нормативті – қазақтың негізде оның мәселелерін реттейді – ... жол ... ... әуе көп ... ... ... ... және
басқа да актілер. Бірыңғай шаруашылық механизмі ретінде экономиканың дамуын
қамтамасыз ету бойынша ҚР-ң ... ... ... ... ... ... ... қызметін жетістіру жөніндегі бірқатар маңызор мәселелер
шешілмеген ... ... ... ... көлік жүйесін басқарудың
бірыңғай органы жоқ. Алайда көліктің ... ... мен ... ... болуы көп жағдайда көліктік процеске қатысушылардың
нарықтық мүдделерінің сәйкес келуіне әкеледі. Бұл оның ... ... Бұл ... жеке, ұжымдық және мемлекеттік мүдделердің бірлігін
нығайтудың объективті үрдісін жүзеге ... ... ... ... ... пен ... ... формаларының күшеюінде
жетекші роль атқарады. Айта кету ... ... ... ... ... оның ... сәйкес келуін немесе қайшы келмеуін қарастыратын
көлікті жүйенің әртүрлі ... ... ... байланыс жүйесін
жетілдіру есебін қамтамасыз ету есебінен жүзеге асады.
Бұл өз ... ... және ... ... ... және ... жүйесінің мүдделерінің қажетте мөлшерде үйлесім таппауы ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет ең көлемді талап қоюды, ол ... ... және одан тыс ... ортамен толықтай үндестік табуды қажет етеді.
Қатыстық модель – тек ... ... мен ... ... Американдық
менеджер алгаритм, трафарет бойынша әрекет етеді, себебі бұл ... ... ... ... ... деп ... ... жасау
американдықтарды SWOT – сараптаудан басталады. Бұл құрал көлік-коммуникация
жүйесін ... ... ... ... ... көлік
жүйесінің ерекшелігін айқындауға мүмкіндік береді. Ол ... жүйе ... ... мен ... күрделі түрде бірігіп кеткен
жердегі объектілермен жұмыс істейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жоғарлатуға, қарама-қайшы
мүдделерді сәйкестендіруге және ортақ мақсатқа келтіруге ... ... ... белгілі-бір мөлшерде көлік процес мүшелерінің
мүдделерін қозғайды, оларға ықпал етеді, немесе арадағы байланысты бұзады.
Бұл ... ... ... жағдайда табысты жүзеге асатындығына, үлкен
қиындықпен қол жеткізуіне немесе мүлдем ... ... ... ... да өзара ықпал етудің нарықтық механизмін құру ... ... ... ету мен техникалық-экономикалық
көрсеткіштердің болуын ғана ... ... ... ... ... ... мүдделерімен басқарудың мақсат және міндеттерінің сәйкес
келуін талап ... ал бұл тек ... ... ... ғана жақсы
жүзеге асады.
2. Қазіргі жағдайда Қазақстан көлік ... ... ... ... ... ... Қазақстан республикасының көлік саласын ұйымдастыру құрылымдық
реформалау
Біз жоғарыда айтып өткендей, ... ... ... ... ... ... ... алмастыруға бағытталған ба, жоқ па,
бұған қарамастан, ... ғана ... ... ... ... ... саласының қызмет үрдісіне мемлекеттің араласуының оңтайлы
дәрежесін анықтау, біздің пікіріміз бойынша, оларды ... ары ... ... ... ... ... болып табылады.
Экономикасы дамыған мемлекеттердің микроэкономикалық масштабы, нарықтық
экономикада белгілі бір қызметтерге ие ... ... ... ... ... билік жүргізу және бақылау арқылы оларды
басқарады, мұндағы мақсат ... ... ... ... ... ... өткізіп беру арқылы экономикалық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... осындай салалардың мемлекет тарапынан белгілі бір іс-шаралар
қолдану ... ... ... және өндірістің тиімділігін
арттыруға қол жеткізуге болатынын дәлелдейді.
Америкалық экономист В.Ойкеннің және ресейлік ғалымдар С.Б.Авдашев ... ... ... ... экономикалық тәжірибеде табиғи
монополияны мемлекет тарапынан реттеудің үш ... ... бар: ... өнімдеріне баға жасау; табиғи монополия-фирмаларының кірістерін
шектеу; табиғи монополия сауда-саттығында ... ... ... ... ... қатынастарды реттеу. Антимонополиялық саясат,
табиғи монополияны мемлекеттік реттеу формасы қатарында, тереңірек қазбалап
танып-білуді қажетсінеді, ... оның ... ... ... мен ... монополиялаудағы заңдарды сақтау мәселесі
болып саналады.
Реттеудің негізгі әдістері: бағаны реттеу, яғни ... ... ... ... ... шектік деңгейін белгілеу; міндетті түрде
қызмет көрсету үшін тұтынушыларды анықтау немесе оларды ... ... кіші ... ... Реттеу органдарының, оның ішінде Қазақстан
Республикасының Антимонополиялық реттеу жөніндегі комитеттің ... ... алу ... мәміле, ірі инвестициялық жобалар, мүлікті сату
және жалға беруді қоса ... ... ... ... түрлі
қызметтерін бақылау жүктеледі.
1.3 параграфында зерттелген шетелдік тәжірибе көрсеткендей, олардың
мемлекеттік органдарға, сондай-ақ олар реттейтін шаруашылық ... ... сол ... ... ... мәні жоқ ... мүмкіндік беретін реттеуші органдардың мүдделері мен жұмыс
бағыттарының ... ... ... ... ... болып
табылады.
Қазақстандағы табиғи монополиялық құрылымды мемлекеттік реттеу саласына
магистральды құбыр бойымен мұнай және мұнай ... ... ... газ тасымалдау, теміржол тасымалы, автожол көлігі, сол сияқты көлік
терминалдары, порттар және әуежайларының қызметтері жатады.
2.1.1 Темір жолды қайта ... ... әуел ... ... жол ... ... ... Тәуелсіздік алғаннан кейін еліміздің темір жол көлігі
технологиялық, ұйымдастырушылық және ... ... ... ірі
ұйымға айналды, бірақ үш жеке басқарылатын жасанды бөліктерге бөлшектенді:
Алматылық, Батыс-Қазақстандық, ... ... ... ... бөлінді.
Мұндай үш жекелеген темір жолдың болуы Қазақстан теміржолын дамыту
жолындағы ... жіті ... ... ... ... әрбір
теміржол кешені жеке-жеке өз ... жүк ... ... ... жаңа ... ... не болмаса көнергендерін жаңартуға, дәл
қазір емес ... ... ... ... прогрессивті ғылыми-
техникалық әдістерді ендіруге құлықсыз болды.
Республиканың үш ұйым арасында бөлшектенген зор ... ... ... ... ... үш ... ... темір жолдарын бір ... ... ... ... бола алмады. Осының салдарынан, жоғарыда
санап өткен темір жолдар құрыш магистралдар ... ... ... инвестициялай алмады. Ал жаңа жолдар салу және ескіргендерін
қайта ... ... ... ... болған, болып та қала бермек.
Теміржол көлігіндегі дағдарыс шыңы дәл осы үш ... жеке жол ... ... ... тура ... яғни ... ... ең
бір құлдыраған шағына тура ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштерінің нашарлағаны байқалады.
Ахуалдың біраз жақсаруына 1997 ж. ... ... ... ... № 129 ... ... етті, себебі осы Қаулыға сәйкес үш
жеке дара темір жолдың базасы ... ... ... темір жолы" кәсіпорыны құрылды.
Осы РМК-ның "Қазақстан темір жолы" қалыптасуымен, кейін келе
(2002 ж.) оның Акционерлік қоғам "Қазақстан темір жолы" Ұлттық
Компаниясы ... ... ... ... барлық шегерулер алып
тасталды да, оның орнына барлық қажетті ... ... ... ... қатынастардың барлық тасымалдау түрлерінен түскен
кірістер орталықтандырылды, күн ... ... ... ... ... ... осы саланы жақсарту бойынша көптеген басқа да шаралар жүзеге асырылды.
Бірыңғай қаржылық саясат, қаржылық шығындарды ... ... ... қамсыздандыру және тарифтерді көтеру салыстырмалы қысқа
уақыт ... ... ... ... жағдайын жақсартты.
Дегенмен, қазіргі кезеңдегі теміржол көлігінің дамуы көрсетіп
отырғандай, бұл ... ... ... бола ... жоқ. ... ... жолдың үш кіші-гірім монополияның орнына бір ірі ... ... ол осы ... ... мен ішкі ... уақтылы
жұмылдырды, бірақ бұл шаралар темір жол қызметіндегі дағдарысты тоқтата
алған жоқ. Біз ... атап ... бұл сала ... ... де ... ауыр және оның ... проблемасы республиканың темір жол
көліктерін жөндеу, өзгертуге арналған жобаларды қаржыландыру ... ... да ... ... ... жол ... ... инвестицияға
қажеттенулері тарифтерді көтеру арқылы ғана қанағаттандыра алатындығында
және жеңіл ... әр ... ... ... ... шегерулердің
жойылуында. АҚ "ҰК Қазақстан темір жолы" жетекшілерінің айтуына қарағанда,
жолдың ахуалын тек қана темір жол тарифтерін ... ... өз ... алады.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының көлік және коммуникация
министрлігі тарапынан теміржол көлігін ... ... ... бойынша
тұжырымдамалық сипаттағы бірқатар шаралар қолданылуда, себебі бүкіл темір
жолдың даму ... ... ... ... ... монополиялық ахуалы,
көптеген теріс көрсеткіштерді байқатып отыр. Мәселен, саланы басқару
жүйесін дамытудың ең ... ... бір ... идея - темір
жолды осы саланы монополиядан шығару арқылы дамыту.
Жекелеп алып қарағанда, бұл ... жол ... ... ... ... ... ... болады. Монополиялық сектор
құрылымында жол салу және қозғаушы құрамдар мемлекетте ... ... ... ... ... сол электрлендіру жүйесі, байланыс,
информатика, жүкті іріктейтін ... ... ... ... жүк
вагондарының паркі, қозғалысты басқару, тапсырыстар қабылдау қызметі,
қозғалушы құрамдарды ... ... ... қалады.
Бәсекелес секторға жүк пен жолаушылар тасымалдау, объектілерді күзету,
жүріп-тұру локомотивтерінің парктері, арнайы вагондар ... ... ... ... ... және ... жөндеуден өткізу, жолдарды
жөндеу, құрылыстық жөндеу жұмыстары, нормативті құжаттарды жасау, косалқы
бөлшектер өндіру, жүк тиеу және жүк ... ... ... ... ... бойынша, саланы осындай бөлшектеуге бағытталған
саясаттың өзіндік жақсы жақтары да бар, өйткені ол темір жолды ... ... өте ірі ... ... ғана ... ... ... құтқаратындай пайдалы мәнге ие. Бұлардан басқа, темір ... ... ... ... компанияларының пайда болуына шарт
түзеді, ... өзі ... ... ... сапасын көтеруге,
тасымалдау жылдамдығын арттыруға, тіпті, ... ... ... ... ... және ... да ... жағымды нәтижелерге
алып келеді.
Десек те, бұлармен бірге бұл шаралар негізгі проблемалардың ... ғана шеше ... - ... ... ... ... көрсетілген
іс-әрекеттер сферасын, бәсекелес секторды реттеу саланың бірқатар ... ... ... ... береді, осының өзі де игілікті сәт
болғанымен тек темір ... ... және ... ... ... мүмкіндік туғызатын қаржылардың азғантай бөлігін ғана толықтырады.
Теміржол көлігі республикадағы экономиканың басты ... ... ... ... Қазақстанның транзиттік әлуеті ... ... ... ... ... бірі ... анық.
Бұл үшін көлік резервтерін ... және ... ... ... ... ... әркімнің өз алдына дамуы және қызмет етуі
секілді ... ... түп ... ... ... ... ... қабылдауды талап етеді. Теміржол кешеніндегі
шаруашылық тетіктерін еңбек және ... ... ... ... негізінде толықтай өзгерту де аса маңызды.
Жаңа жағдайлардағы теміржол көлігі кәсіпорындарының жұмыстарын талдау,
олардың жұмыстарының табысты болуына ... ... ... бар ... анық ... ... ... тасымалдау-
коммуникациялық құрылымның негізгі арқауы болып қала береді және сол арқылы
көлік нарығындағы интеграциялық үрдістердің дамуына шарт түзеді. Кез ... ... ... ... ... ... ... кешенінің экономикалық тетіктері, үнемі ізденулер,
қайта ... ... ... ... ... тетіктерді
жетілдіру барысында әр түрлі кедергілерді жеңуге тура келеді, ... ... да ... бола ... Автомобиль көлігін қайта құрылымдау
Монополиядан максималды шығару және бәсекелестікті ынталандыру
автомобилмен тасымалдау ... де ... ... ... 5% ... ... ... паркі қалды.
Қазақстандағы экономикалық реформалардың бас ... ... ... ... ... ... ... құқықтарына ие
болған 14 облыстық және Алматы қалалық өндіріс бірлестіктерімен қамтамасыз
етілді. ... ... саны ... ... олардың құрамына
төменгі құрылымдық бөлімшелер ретінде енгізілді.
1992 жылдың бас кезінде аяқталған, жекешелендірудің бірінші кезеңінде,
бұл кәсіпорындар қаржылық және ... ... ... ... ... ... қарамағында болған бұрынғы көлік ... ... ... концерн болып қайта құрылды, бұл нағыз
болмаса да, ... ... ... ... ... өз ... ... ретінде ойластырылған болатын.
Келесі кезең 1992 жылдың ... ... ... жергілікті
автокөліктерді коммуналдық меншікке өткізіп беру ... ... ... ... типіндегі облыстық акционерлік компаниялар
құрылды, мұнда ... ... ... мемлекеттік (коммуналдық)
меншікті және акция үлесін басқару қызметі бұйырды. Бір ... ... ... ... мен ... шеңбері белгіленіп, оларды
басқару және пайдалану, иелік ету құқығы ... және ... ... ... Бұл шара ... ... ... бюджетке салмақ түсіруін аумақты ... ... ... ... есебінен әлсірету.
Дегенмен, автомобиль көлігіне еркін тарифтер ... және ... ... ... ... ... ... қолға кірген жоқ. Бұл
керісінше, республикалық автомобилдік парктердің физикалық ... ... ... АКК және ЖАКК ... күйреуіне алып
келді. Мемлекет, автокөлік кәсіпорындары ... ... зор ... ары ... ... тұра ... соның салдарынан, іс жүзінде
бүкіл авто парктер аукцион арқылы сатылды не болмаса ... ... ... ... ... ... ... пайдалы және дұрыс болғандығын, біздің пікірімізше, жоғарыда біз
келтірген қазіргі ахуалы куә бола ... ... авто ... ... жеке ... ... олар ... жүк және жолаушылар
тасымалдаудың негізгі бөлігін орындап отыр, осының өзі автомобиль ... ... ... болғанын көрсетеді 4,9% жуық ... ... ... және 0,1% ... басқа мемлекеттер мен
олардың заңды тұлғаларының ... ... ... ... ... ... шектен тыс ыдырап кеткен.
Осыларға байланысты ... ... ... ... ... анық ... ... туралы айту қиын, себебі көптеген
меншік кәсіпкерлердің іс-әрекеті ... өз ... ... ... не ... да ... ... тарапынан бақылауға
не болмаса реттеуге келмейді. Десек те, бұларға ... ... ... ... ... шығын мен нәтиженің сәйкестігі
қағидасына негізделеді және соның ... ... ... ... ... ... автомобиль саласының қызметі тұтасынан алып қарағанда оң
нәтижелер ... ... өзі ... саласының дамуындағы маңызды
көрсеткіші.
Оның үстіне, қазіргі қалыптасып отырған заң ... ... ... отандық тасымалдаушылар өздерінің ... ... ... ... ... ... да мүмкін.
Осыған орай ... ... ... бір ... жасау керек, ол
бәсекелестікке қабілетті дамыған экономикалық жүйеге барабар қызмет ... ... ... ... ... шарт түзетіндей осы саланы
басқару жүйесін қалыптастыру ... ... еді. Осы ... ... да ... болып отырған автомобиль жолдарына да пайдалануға
болады. Алайда зор ... ... ... мен бай ... ... олай бола ... да автомобиль көлігінің іс-әрекеті
тұтас алып қарағанда ... ... ... ... кәсіпорындарының
дағдарысты қызмет етуіне алып келген көптеген әр ... ... ... сөз жоқ, бұл ... ... мен ... материалдардың
қымбаттығы, алыс жолдармен тасымалдауды жүзеге асыруда ... ... ... мен ... ... ... парктерінің негізгілерінің
көнеруі, шетелдік көлік компанияларының қатал бәсекелестігі және басқа ... ... ... ... автомобиль парктерін жаңғыртуға қосалқы бөлшектер
сатып алуға, контейнермен тасымалдау нарығын жасауға, өркениетті автомобиль
сервисін ... ... және ... тораптарды қалыптастыруға
бағытталған, жүктерді "есіктен есікке дейін" апаруға арналған қаржының
жоқтығы ең басты және ... ... ... ... меншік пен мемлекеттің араласуы, сол сияқты қаржы және
көлік ... ... бұл ... дұрыс шешімі бола алады.
Бұған мультимодельді тасымалдауға лайықтастырылған австриялық көліктік-
экспедициялық "Шенкер" компаниясы мысал бола алады. ... 38 ... ... бар, 6000 жүк ... және ... ... бар
терминалға иелік етеді. Осы "Шенкер" фирмасының ентаңбасымен 600 кәсіпорын
әлемнің 112 елінде жұмыс ... ... ... құрылымы назар
аударарлық. Компания жалпы холдинг және бүкіл әлемде жұмыс істейтін үш
еншілес ... ... ... ... ...... және үш серіктестік компаниясы бүкіл әлемде жұмыс істейтіні
қызықтырады. Олардың 75% ... осы ... ... ... және 25 % – ... ... ... Бір сөзбен айтқанда,
акционерлік меншік пен мемлекеттің араласуы, сондай-ақ қаржылық ... ... ... ... ... ... ... бұл тәжірибені Қазақстанда қолдануға болатынын атап
өткіміз келеді. Біздің ұйғаруымыз бойынша, бүгінгі күні ... ... ... ... ... көптеген көлік кәсіпорындарының іс-
әрекетін ұйымдастырып реттейтін, жаңа ... ... ... ... ... төмендету, республика территориясында
заманалық автомобиль қызметін жасауға ... ... ... ... ... ... бірге мемлекетке бұл механизмнің
бастапқы орындардың бірі бөлінуі керек. Атап айтқанда тек ... ... ... ... және ... қызмет көрсетуі үшін жағдай жасай
алады.
Сонымен, Қазақстан Республикасының автомобильмен тасымалдауы, теміржол
көлігімен тасымалдау ... ... ... ... ... шара ... ... мемлекеттік секторды түбірінен қайта
құруды көздеген, меншік түрін өзгерту, институттық ... ... ... жаңа ... ... тұруына арналған шаралар
қажет.
2.1.3 Әуе көлігін реформалау
Қазақстанның әуежолы көлігін басқару жүйесі өте жиі ... ... ... қайта құруға дейінгі кезеңде ... ... ... ... ... бағынатын жарты
ғасырлық ұйым болатын: Азаматтық авиация министрлігі – ... ...... ... ... ... тұрғысынан қарағанда
бұл біртараптық ағымдағы, кейбір ауытқулар және тежеулермен ғана ... ірі ... ... және т.б. жүйе ... ... күйреген соң да әуе көлігін басқару жүйесі солшамамен
баяғы күйде қалып қойды. Айғақтап келгенде бұл баяғы жүйе ... тек ... ... ал оның ... ... ... ... азаматтық авиация басқармасына (ҚААБ) өткізіп берді. Өз кезегінде
ҚААБ-ның құрамында ... ... ... ... ... деп ... да ... қуатты монополияның бөлігі ретінде – ҚААБ аэрофлоты зор шаруашылыққа
иелік ететін – 800 ге жуық ұшақ және тік ұшақтары бар, ... ... ... ... Барлық 19 облыста жарақтанған авиатехникалық
базалар мен әуежайлар, сондай-ақ екі жөндеу ... ... ... қайта даярлайтын орталық және басқа да инфрақұрылымдары ... ... әуе ... бұлайша басқару жүйесі күтілген
жағымды нәтижелер әкелген жоқ, ... ҚААБ ... ... ... оның ... ... ... және ішкі рейстер орындалмай ... ... ол ... ... төмендетті, қаржылық кірістер
азайды. Көпшілік мұндай қиындықтардың болуы ҚААБ монополиясының шектен
шығуымен, аэропорттар мен авиаторлар ... ... ... ... ... бұл тікелей авиакәсіпорындарының іс-әрекетіне ықпал
етті.
Авиация көлігіндегі ахуалды жақсарту үшін 1993 жылы ҚР ... ... ... ... ... ... ... азаматтық
авиациясының басқармасы базасында Ұлттық акционерлік әуекомпания (ҰАӘК)
"Қазақстан Әуе ... кұру ... ... ... ... ... ... бейімделмеген болып шықты да ол бұрынғы ҚААБ ... зор ... ... ... ... ... тиімді
ұйымдастыруға қабілетсіздік байқатты.
Осы холдингтік компания ретінде құрылған "Қазақстан Әуе ... үш ... ... ... ... ... ондай құрылымға
жатпайтындығын көрсетті, өйткені эмиссия ... еш ... ... ... компания 29 заңды түлғаны біріктірген қандай да бір қосынды
болып, олар, шындап ... ... ... алмады және әрқайсысы жеке-
жеке жұмыс ... ... Әуе ... ... ... себепті компания төлемдерге қабілетсіз болды. Мысалға ... ... ... ... ... 9,3 млрд. теңге болса, өзінің
шетелдік әріптестеріне ол 5 млн. ... және ... ... ... ... 25 млн. ... қарыз болып, компанияның іс-
әрекетінен орташа ... ... 65 млн. ... ... басқару жүйесін реформалаудың келесі кезеңі ҰӘАК "Қазақстан
Әуе Жолы" компаниясын ... деп ... ... 100% ... ... "Аіr ... ЖАҚ ұлттық тасымалдаушыны құру ... ... ... ... мемлекет 3 млрд. теңгеге теңелген ... ... ... жаңа ғана ... бұл ... ... ... АҚ "Казкоммерцбанк" өз міндетіне алып компанияның басты
кредиторына айналды. Осының өзі шындап келгенде, Қазақстанның әуе ... ... ... алғашқы қадамы болатын. Бұл
шараның дұрыс болғаны, біздің пікіріміз бойынша, көзкөрінеу, ... ... ... ... және ... ... мен өзгертуге қаржы жоктығының кез-
келген жағдайында, АҚ ... ... ... ... әуе ... өте бір күрделі кезеңде, оның аяққа ... ... ... ... ... ... бөлігі
болатын – ірі ұлттық тасымалдаушыны қалыптастыру арқылы бүкіл әуежолымен
тасымалдаудың мемлекеттік ... ... ... Ірі ... ... ... қатал бәсекелестік Жағдайында "Аіr
Қазақстан" авиакомпаниясы сыртқы нарықтық ортада Қазақстанды танытуы тиіс.
Осы компанияның дүниеге келген кезінен бастап оның ... ... ... ... айту ... "Аіr Kazakhstan" аз ғана салыстырмалы уақыт
аралығында ... ... ... ... ... ... ... алыс және жақын шетелдерге қатынайтын ... ... ... ... ... тиімді күйге келтіріп, сервисті де
жақсарта түсті.
Алайда республиканың авиация нарығында үшу ақысы ретінде ... ... ... ... шашырататын көптеген ... ... ... ол саланың тұтас және толық мөлшерде
дамуына мүмкіндік бермейді, бүлармен қатар ... ірі ... ... ... ... ... 1999 жылы мемлекеттік
авиакәсіпорындарының күшін біріктіруді көздеп ЖАҚ "Аіr ... ... ... Бұл жаңа құрылымның құрамына ЖАҚ "Аіr ... ... ... ", ...... "Атырау Әуе Жолы", "АТМА
– аэропорт Атырау және тасымалдау" енді, ... ... ... ... бір ... арендаға берілді. Ал, ЖАҚ "Аіr
Kazakhstan Group" холдингінің 100% акциясы мемлекетке тиесілі.
Осылардан кейін мемлекет "Аіr Аstаnа" деген қосымша жаңа ... ... ... барлық үнемі мемлекет ішіндегі үшатын рейстерді осы
компания ғана орындайды, дәл осы ... ... "Аіr ... ... тағдыры шешілді және бұл компания ... деп ... ... ... ... ... қарайды және жоспарлармен
байланыстырады – Қазақстан авиа ... ... ... ... ... ... ... мәселесі шешілді, жаңа
авиабағдарлар ашу, ұлттық авиа компаниясының беделін көтеру, ... ... ... және ... Сонымен бірге жаңа компания құру
пайдасына қатысты дәлелдердің бірі, ішкі сауданың сиымдылығы ... ... ... ... ол ... ... 38 емес 2-3 ... ... ... ... мен ... ВАЕ ... "Аіr Astana" ... құрды. Бұған ниет еткен меморандумға
2000 жылы Ұлыбританияға ... ... қол ... ЖАҚ ... 2001 жылы 14 ... ресми тіркелген болатын. Қол қойылған
келісім бойынша ... осы ... ... 50% ... ... ал оның жарғылық қоры 17 млн. долларды құраған.
Өз ... ... ... ... тұрған
мемлекеттік авиакомпанияларды топтастыруға ... ... ... ... ... ... ... дамытудағы маңызды қадам ... ... ... ... қазіргі замандағы авиа саудасы шектеулі
масштабтағы бәсекені ... ... ... ... ... салыстырмалы түрдегі олигополия туралы айтуға ... ... ... ... бір ... дәлелденеді, оған сәйкес ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық жұмыс күшінің
санына кері пропорцияда. Бір сөзбен айтқанда, мемлекеттің физикалық ... ... ... және онда ... күші ... көп ... ... деңгейі де соншалықты төмен. Әрине, бұл
пікірімізді абсолютті дей ... ... те, әуе ... және ... ... ... ол ... бір дәрежеде дұрыс болып көрінетінін айтуға
болады.
Алайда бұлармен бірге, үкімет тарапынан азаматтық авиацияны дамытудың
жалпы ... ... күш тек бір ғана ... ... және ... авиа ... ... кеңшілік беру,
саланы дамытудың ұзақ мерзімді басымдықтарын көздеп отырғанда, ... емес ... ... ... ... ... болашақта саланы дамыту үшін, біздің пікіріміз бойынша,
тек мемлекеттік ... ... ... қана ... бір ... әділ бәсекелестіктің кепілі бола алатын және соның
салдарынан саланы сөзсіз сапалық ... ... бірі ... ... ... да ... ... жөн. Дегенмен, берілген
бәсекелес сектор, қаржылық, техникалық және ұйымдастырушылық ... ... ... ... кәсіпорындардың көшірмесі
болмауы керек. Жаңа ... ... ... алғанда мүлде жаңа
ұстанымдық белгілер негізінде құрылып, ол ... ... ірі де ... ... ... компаниялар болуы керек. Олардың іс-
әрекетін диверсификациялау дегеніміз толықтай ... ... ... ... көліктің барлық түрлерімен тасымалдауды жүзеге асыруды
көздейді.
Сонымен, республиканың қазіргі әуе ... ... ... ... сала ... отырғаньш көреміз. Министрлік құрамындағы,
осы кездегі көлік және әуе көлігі ... ... ... ... ... жүктелген.
Қазіргі кездегі ахуалды алатын болсақ, Қазақстандағы азаматтық авиация
да республиканың басқадай көлік ... ... ... ... және ... ... жүргізу үстінде. Сонымен бірге авиацияны басқаларға
қарағанда, саланы басқару ... ... ... жиі реформаланып
тұратын салаға жатқызуға болады. Көлік саласына нарықтық қатынастарды ... ... ... төмен реформалар бүкіл әуе жолы көлігінің жұмыс
тиімділігінің төмендеуіне ... ... ... ... ... ... ... өткізу арқылы тасымалдауы ұйымдастыру Жағынан,
оған көбінесе қызмет көрсетіп ... ... ... ... ... Алып ... КСРО дәуірінде мұнай және мұнай өнімдерін
құбырлар арқылы тасымалдау Министрліктің ... ... ... болып, оны құрылымдық ұйымдастыруда мұнайды тасымалдау ... ... Бас ... ... ол ... ... ... және ұсыну мәселелерімен ... ... ... ... ... құбырларының желілерін территориялық басқару қызметінде
атқарды.
90-жылдары мұнайды ... ... ... ... және газ ... ... мөлшерде өзгешеленген бөлімше ретінде қызмет етіп, мұнай
құбырларын салуды, мұнайды ... ... ... ... ... асудан
асыратын мұнай базалары және ... да ... ... ... ... ... үй ... өз объектілеріндегі жөндеудің барлық
жұмыстарын ... және ... ... жабдықтауын
ұйымдастыру секілді барлық жұмысты жүзеге асырды.
Мұнай өткізу жүйесі 17 территориалдық кешенге ... ... ... ... ... ... ... тұтыну бөлімдерімен
байланыстырды. Мұнай тасымалдау басқармасы жүйені дамытудың ... ... ҒТП ... мұнай өткізу үлгісін дамытуды
жасап, ірі кұбырмен өткізу ... ... ... ... ... ... ... мұнай сату бағасын белгіледі, ҒЗжТКЖ ты
қаржыландырлы.
Бұнымен бірге мұнайды сатудың бүрынғы тетіктері де ... ... ... және ... ... жүйесі, мұнайды
ММӨӨБ мұнайгаз өндіру бірлестігі тарапынан сатып алып (МГӨБ), одан ... ... ... ... зауыттарға сатты не болмаса мұнай Бас басқармасы
қойған бағамен экспортқа шығару секілді істерге алып ... ... ... түсімдер мұнай Бас басқармасына құйылды, одан кейін ғана ММӨӨБ дарға
бөліп берілді. Мұнай өндіру мен ... ... ... ... қатынастар үлгісі мемлекет тарапынан мұнай саласын артықша
монополиялаудың ... ... ол ... әр ... ... ... және қүбыр арқылы тасымалдаудың дамуына кедергі келтірді.
Қазақстанда егемендіктің алғашқы жылдары мұнайды тасымалдау ... ...... мұнай өткізу" және "Қазақстан және Орта
Азияның магистралдық мұнай ... ... ... ... ... ... "Қазақ мұнай өткізу" деп аталатын мемлекеттік компания ... ... ... ... ... ... арқылды тасымалдауды басқару 02.04.
1997 жылғы № 461 ҚР үкімет қаулысымен құрылған ЖАҚ МТҰК ... ... ... ... ... ... ... болып, ондағы
100% мемлекеттік акцияның пакеті ЖАҚ ҰМК "Казахойл"-дың меншігінде.
МТҮК ... ... ... ... табиғи
Монополист болып қалды. Оның ... ... ... ... ... ... олардың ішінде: құбырмен ... ... ... үшін ... ... ... процесіндегі технология ерекшеліктері себепті бәскелестерінің
болмауы, қаржылық ... ... ... ... ... ... ... арттыру мүмкіндігі және басқалар.
Қазіргі кезеңде, мұнай газ саласының жұмысын ... ... ... ... магистралын басқарудың бірыңғай жүйесін жасау мақсатында,
оның жарғылық капталында 100% мемлекеттің қатысуымен Қазақ Республикасының
Үкіметі ЖАҚ ... және Газ ... ... ... қүрды. ЖАҚ
"Мұнай және Газ Тасымалдаудың " Ұлттық компаниясын" ... ... ... сату ... ... ... көмірсутегі шикізаттарын тасымалдау
және мұнай газөткізгіштерін пайдалану, қаржыландыруды ұйымдастыру, жобалау
сұлбаларының техника-экономикалық ... ... ... ... салу, сондай-ақ мемлекет мүддесін қорғау
және мұнайгаз тасымалдау саласындағы ... ... ... ... ... ішкі және ... ... Қазақстан Республикасының
көмірсутегі шикізатын тасымалдауға қатысуын жүзеге асыру.
Бұлардан басқа ЖАҚ "Мұнай және Газ ... ... ... ААҚ ... (90%) ... ... ЖАҚ "Ұлттық
теңіз кемелері компаниясы" Казмортрансфлот" (50%), ААҚ "Байланыс" ... ... (99%), ААҚ ... (90%), ААҚ ... Атырау" (100%), ААҚ "Вертолетная авиакомпания " Евро-Азия Эйр"
(100%), ААҚ ... Әуе ... ... ЖАҚ ... ... ... ... пікіріміз бойынша, құбырмен өткізу арқылы тасымалдауда мұндай
басқару құрылымын жасау көлік саласын корпоративтеудің объективті ... ... ... ... бір ... ... ... басты
қағидаларын қуаттайды. Шын мәнісінде, көптеген әр түрлі көлік саласының
өкілдері бір құрылымға жинақталған, осының өзі ... және газ ... ... оператордың іс-әрекетін диверсификациялау болып табылады.
Әйтсе де, мұндай өндірістік топ ... ... ... және қосымша
қаржылық ресурстар тарту мәселесін шеше алмайтынын, бұрынғыдай негізгі
қаржы көзінің тариф ... ... ... ... ... бүгінгі мұнайгаз тасымалдау саласы табиғи монополия ... ... бұл ең ... шара ... отыр, өйткені көлік саласының
ішіндегі құбырмен өткізу ... – өте бір ... ... ... ... біз атап ... құбырмен өткізу көлігі осы Уақытта негізгі ... және ... ... салуды қажет етуде, бұл үшін ... ... ... Осыған орай, құбырмен өткізу арқылы тасымалдауды
басқару ... ... ... ... ... мен ... қарамастан, сонымен бірге салаға қаржылық
институттардың құбырмен өткізу ... ... ... ... іске ... ... ... көмек қажет.
Республикада 1991 жылға дейін газ саласын басқаратын бірыңғай құрылым
болмады. Газды жеткізу және транзитпен КСРО ның Газ ... ... ӨБ ... ӨБ ... ӨБ ... ... Тұтынушыларға газ жеткізу қысымы төмен желілерді
пайдалануды облыстық газ ... ... ... етті, олар
республикалық газ шаруашылығы құрамына енді.
1991 жылы, табиғи газды өндіріп, газ өткізу магистралдарымен тасымалдап
және ... ... Газ ... ... ... ... республикалық концерн құрамына қосылды, ол 1993 жылы " казахгаз"
деп аталатын Мемлекеттік холдингтік ... ... ... ... ... ... үшін ... кәсіпорындар құрылды:
"Ақтаутрансгаз", "Ақтөбетрансгаз", ... ... ... ... жылы үкімет шешімімен ҚР МХК "Қазақгаз" қайта ... ... екі ... ... ... ... орынында газ өндіру және конденсат бойынша ... ... ... ... және ... ... ... бойынша газ
тасымалдау кәсіпорындарын біріктіретін АҚ "Батыстрансгаз" құрылды.
Қосымша өндіруші кәсіпорындар өз алдына жеке АҚ ... ... ... ... газ шаруашылық бірлестіктері де өз бетінше АҚ болып құрылды.
Газ өткізу арқылы тасымалдауды ... ... ... ... 1997 ... ... ... белгиялық концессия компаниясы "Трактебельге" беру
болды. Бірақ екі ... ... ... ... ... ... үшін
2000 жылдың басында келісімшарт бұзылып, "КазТрансГаз" деп аталатын ұлттық
компания құрылып, ол қазіргі кезге дейін газ ... ... ... ... ... ... ... газ өткізу арқылы тасымалдау көлігі іс ... ... және ... ... ... ... ... компанияларымен
бірдей болды, бүған оның табиғи монополист деген атағы да куә бола алады.
Газ ... ... ... ... ... ... жасаудың пайдасын
тек болжауға ғана болады, сондықтан, ... ... ... тез ... ... айту ... себебі оның «Қаржылық және техникалық ... ... ... ... ... бұл ... да табысты шара
болып көрінгенімен, салаға ;Мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... ... керек. Дегенмен біздің үйғаруымыз
бойынша, газ өткізу ІКөдігі ... ... ... ... әлі де
болса оның маңызды ... ... да ... ... ... біздің пікіріміз бойынша, экономиканың қаржылық және тасымалдау
секторларын ... ... ... құру ... ... ... бірі болмақ. Ол үшін осы ... ... ... ... және заңшығарушы-құқықтық шарт түзу қажет.
Барлығын жинақтай келе, көлік саласының қазіргі даму ... ... ... ... ... Қазақстандағы көлік немесе
көліктердің біз қарастырған түрлері қанағаттанарлық ахуалда емес, ... ... ... ... мен ... ... ... алтернативті көздері жоқ. ... ... ... ... ... ... ескерсек, онда
монополиялар өз билігін кері пайдаланып негізделмеген ... ... ... ... бұл өз ... әр түрлі әлеуметтік-экономикалық
келеңсіздіктерге соқтырып көлік саласының тиімділігінің әсерін тигізеді.
2.2 Қазақстан Республикасының көлік саласын реформалаудың
экономикалық салдары
Қазақстан ... ... жол, ... ... су және ... тасымалдауды қамтитын қазіргі көлік жүйесі халық шаруашылығының
базалық салаларының бірі болып саналады. Қазақстан ... ... дәл осы ... тән, ... оның ... ... ... өндірістің дамуы және бүкіл нарықтық қайта құрудың нәтижесі тығыз
байланыста. Қазақстанда кең ... ... жол ... бар: 14061,8 ... темір жол, Қазақстан территориясынан өтеді, 88 мың км. – автомобиль жолы,
4 мың км. ... ішкі ... ... жол және 17,1 мың км. магистралды
құбырмен тасымалдау жолы бар ... ... 1 – ... ... ... жол қатынастарының
ұзындығы, мың км.
| ... ... ... ... ... ... |14,1 ... ... ... ... жол | |
| | |
| | |
| | ... ... км |120,1 ... ... км. |363,9 ... ... ... – барлығы |17,1 ... ... | ... ... |6,9 ... ... |10,1 ... ... ... жолдары |4,0 ... ...... |88,0 ... ... ... жылдар. Ақпараттық-талдаулық |
|жинақ. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ред. Алматы: ЖШС «Интеллсервис", 2006. ... ... ... ... көлік кешенінің дамуының өсу
ролі тұрақтанғаны байқалады. Егер де 1900 жылдардың бас ... ... ... ... 8,6%-ға төмен болса (2 кесте), 2004 жылы ол
12,2% дейін жетті, мұндай прогресті ең алдымен ЖІӨ-дегі ... ... ... түсіндіруге болады.
Кесте 2 – Қазақстан Республикасының ЖІӨ құрылымы, %
|Аталуы | |2002 |2003 |2004 |2005 ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100 ... |20,5 |31,0 |29,4 |31,1 |29,7 ... шаруашылық |34,0 |9,0 |7,3 |7,9 |6,4 ... |12,0 |5,4 |6,2 |5,9 |7,4 ... |8,2 |13,3 |12,1 |11,3 |12,4 ... |8,6 |10,1 |12,1 |12,2 |11,6, ... |16,7 |31,2 |32,9 |31,6 |32,5 ... ... көлеміндегі көліктің үлесі 1900 жылы 8,4%-дан 1998
жылы 9,8%ға дейін өсті. Егер 1992 жылы ең ... үлес – 3,2% ... ... жылдарда инвестицияның жалпы көлеміндегі көліктің үлесінде ұлғаю
тенденциясы сақталған. Мысалы, 2002 жылы ... ... ... қаржыландыру
көздері есебінен салынған капитал 121,6 млрд. тг. Құрады (кесте 3).
Кесте 3 – Көліктің жеке ... ... ... негізгі капиталын
игеру (айғақты істегі бағалар, млн. теңге)
|Аталуы |2000ж. ... |2001ж. ... %|2002 ж. ... ... |
| | |% | | | | | ... |50631 |100,0 |104975 |100,0 |121633 |100 |232788 ... | | | | | | | ... ... |6076 |12,0 |15948 |15,2 |5603 |4,6 |** ... |657 |1,3 |3722 |3,5 |8615 |7,1 |** ... | | | | | | | ... |14987 |29,6 |51572 |49,1 |51487 |42,3 |** ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... жолы |759 |1,5 |5 |0,0 |24 |0,01 |** ... жолы |101 |0,2 |1638 |1,6 |18662 |15,3 |** ... ... ... ... жолмен, су жолымен, әуе жолымен,
автомобиль жолымен, қалалық электрлік және құбырмен ... ... ... Көлік саласының дерліктей барлығында жүргізілген
жекешелендіру және акционерлеу ... ... ... нарығында бесекелесуші
шаруа субъектілерінің пайда ... шарт ... ... ... ... 2171 ... ... ішінен 1728 шағын, 373 -
орташа және 70 ірі ... ... бар ... ... ... ... ... 4 - Қазақстан Республикасындағы көлік кәсіпорындарының саны
|Аталуы ... ... ... ... соның ішінде: |2171 ... ... |1 ... және жол ... |741 ... |254 ... |4 ... |8 ... ... |443 ... |48 ... |8 ... |11 ... |77 ... |576 |
4 - ... көріп отырғанымыздай, республикада бәсекелестік
қағидаларын дамыту үшін шарт ... ... ... емес ... ... ... ... мұндай игілікті даму ахуалы барлық
салада ... ... ... автомобиль, әуежолы және өзендегі
көлік түрлерінде көбірек шарт түзілген.
Қазақстан экономикасының шикізатқа бағытталуына байланысты теміржолмен
тасымалдау республиканың көлік-коммуникациясы кешенінде ... ... ... ... ... мәліметтеріне сәйкес статистика
бойынша салыстырмалы орташа жылдық ... жүк, ... ... ... ... ... ... 5).
Қазақстанда көлік ерекше орынды иеленеді. Республика ішкі континенталды
жайласқан, оның үлесіне жер шарының үстіңгі қабатының 2% келеді, ... ... ... 12,1% тура келеді. Территория ... ... ... 9 - ... иеленіп, адам саны жағынан ең аз аймақтарға
жатады - 1 ... км 6,2 адам тура ... Елді ... ... ресурстары
және өндірістік орталықтары ел территориясында біркелкі орналаспаған.
Кесте 5 - Көлік дамуының негізгі көрсеткіштері
| |2000 ж |2002ж |2003ж |2004ж |2005ж ... ... ... |250,1 |380,8 |536,3 |677,0 |811,0 ... ... тг | | | | | ... тасу млн. т, |127,7 |1515,7 |1681,1 |1840,1 |1927,9 ... ... | | | | | ... | | | | | ... жол |156,4 |163,3 |203,2 |215,2 |225,9 ... ... |138,8 |132,6 |164,4 |181,9 |191,0 ... |0,5 |0,5 |0,5 |0,6 |0,825 ... |982,0 |1219,3 |1313,0 |1442,4 |1500,6 ... |- |- |- |- |9,6 ... мың т |14,4 |15,9 |23,5 |18,3 |20,9 ... ... |207,1 |232,3 |258,3 |282,3 |297,5 ... Т-км, ... | | | | | ... |125,0 |133,1 |147,6 |163,8 |173,8 ... ... |50,9 |61,5 |70,3 |73,2 |76,7 ... |0,042 | |0,07 |0,08 |0,09 ... |31,0 |37,6 |40,1 |43,1 |46,8 ... млн. ... |53,4 |93,9 |68,2 |99,0 ... ... ... әлемнің дамыған елдерінен алшақ жатыр, ал
экономикасының ... және ... зор ... жүк ... ... Осы ... республика экономикасын дамытудағы
тасымалдаудың маңызының өте жоғары екенін көреміз.
Дегенмен мұндай тенденция ... ... ... ... ... ... жүк пен жолаушыларды тасымалдауға тарифтің алдын-
ала өсуінің, сондай-ақ осы салалардағы ... ... ... ... болып саналады. Мұнда көлік саласының дағдарысты
күйде екені де ... ... ... ... ... қызметін
көрсетеді.
Қазіргі кезеңде Қазастандағы көлік саласы өз даму тарихының ең бір
күрделі уақытын ... ... ... ... айта ... ... ... темір жол көлігінде вагон парктерінің және
локомотивтердің көнеруі 70% ... ... ... ... ... тозығы жеткен. Республикадағы ұшақтар ... ... ... ... ... және ... ... етеді. Аэропорттардың да
тозығы жеткендігі де жоғары дәрежеде.
Бұлардан басқа әлі ... ... ... көлік кәсіпорындарының
қызмет етуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... жүйесінде қалыптаспаған. Қазақстанда
Территория алаңының бір бірлігі темір жол не болмаса автомобиль жолдарымен
қамтамасыз етілуі өте ... ... ... жол ... 1000 км ... 5,2 км ... ... үшін Еуропаның
дамыған елдерін алсақ, бұл көрсеткіш 50 км ден 110 шаршы км-ге ... ... ... ... - 1000 ... ... 38 ... дейін.
Қазақстандағы үсті қаттызатпен ... ... ... ... ... 1000 шаршы км-ға 29,8 территорияны қамтиды.
Мысалы, территориясы жағынан ... ... аз ... ... Грузия, Молдава және Украина елдерінде автомобиль жолдарының
тығыздығы 1000 шаршы км территорияға 243-296 км тура ... ... ... ... ... республикадағы өндірістік күштерді
тиімді дамыту және орналастыруды, оның сыртқы ... ... ... ... қатысуын тежейді, бірқатар әлеуметтік
проблемаларды шешуді күрделендіреді және көлік кешенінің маңызды ... ... ... ... ... ... ... одан ары нашарлауда. Шындап келгенде, көлік
саласын қаржыландыру мәселесі аса маңызды, өйткені оны шешу ... ... ... ары ... қызмет ету жағдайын айқындайды.
Белгілі болғандай көлік секторы, оның қызметі және ... үшін ... ... талап етеді. Сондықтан ол капиталдық қорларды талап
ететін экономиканың көп секторларының ... ... күні ... ... ... ... ... шетелдік мемлекеттердің
үкіметі, меншік коммерциялық банктер ... ... ... ... бірге
бүл қаржылардың инфрақұрылымдық объектілерді салуға не болмаса қайта құруға
жіберілетіні ереже ретінде болып ... ... және ... ... аэропорттарды қайта құруға т.б.).
Бірақ осы көздерден алынған мәліметтердің сөзсіз ... ... ... ... бір ... да бар, олар сол тектес
қарыздар алудың шектеулілігімен байланысты, ... олар ... ... ... ... ... мүмкін.
Көлік кәсіпорындары деңгейінде қаржыландырудың мәнді бір ... ... ... өсуіне алып келеді. Нарықтық ... ... ... формасына қарамастан көлік кәсіпорындары өз ... ... ... ... ... ал бұл ... ... арқылы ғана мүмкін болып отыр. Іс жүзінде тасымалдаудың
барлық түрлеріне және көлік өнімдеріне бағаның өсуі ... бұл ... тез ... жүк және ... ... ... ... Бұлардан да басқа, тарифтердің жыл сайын өсуіне қарамастан (1999
Жылы олар - 3,7%, 2000 жылы – 30,2% ... ... жол ... жүргіншілер
тасымалдау тиімді болмай қалды. 2003 жылы жүргіншілер тасымалдаудың шығыны
16 млрд. теңге ... ... ... жол ... жүргіншілер
тасымалдаудың тиімді болмауы бәрінен ... ... ... ... ... тарифтер халықтың
сұранымдарының төлеу мүмкіндіктерін ескере отырып қалыптасады, бұл ... ... ... жол ... Бұдан басқа, жолаушыларды
тасымалдаудың шығынға батыруының негізгі себептерін мыналардан ... ... ... ... жанар-жағар материалдардың
қымбаттауы, вагондар мен локомотив парктерінің көнеруі. Автомобиль ... ... ... өсуі де ... ... кеміте түсті.
Жүк тасымалдауға байланысты да осындай ахуалдар, тарифтердің ... ... ... ... ... ... Төмендегі 7-
кестеде келтірілген 1997-2005 жылдардағы дәуірде жүк тасымалдау тарифтерін
индексациялау көлік ... ... ... ... ... ... ... береді, алайда, сала бойынша
тарифтердің өсу ... 108,7% ... ... ... ... ... (106,1%) және ... жол көлігімен тасымалдау (112,7%)
тарифтері ұлғая түскен.
6 - ... ... ... іс ... көліктің барлық түрлері
бойынша тарифтерді ... ... ... жылдарда тұтыну бағасының
индексінен ... ... Бұл ... ... ... ... бағаны және тарифтерді реттеу іс-әрекетімен түсіндіріледі.
Кесте 6 - Көліктің барлық түрлерімен жүк ... ... ... ... |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... |112,2 |107,9 |106,7 |106,8 |106,7 |108,1 ... (ТБИ) | | | | | | ... ... ... |104,1 |108,7 |112,6 |104,9 |108,1 ... |109,0 |102,0 |103,0 |102,3 |103,2 |102,9 ... |117,9 |109,4 |112,7 |117,1 |108,8 |113,0 ... |105,8 |103,6 |106,1 |102,0 |98,2 |100,1 ... су ... |101,4 |100,3 |100,0 |99,9 |100,0 |100,2 ... ... |135,7 |93,0 |100,9 |106,4 |993 |100,4 ...... Краткий статистический ежегодник Казахстана. |
|Статистический сборник. – ... ... РК по ... 2006; ... ... көлігі 1999-2050. Статистикалық жинақ. |
|Б.Тортаев ред./Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі ... ... 2006. ... ең аз ... автокөлікпен тасымалдау сферасында байқалады,
бүны бәсекелестіктің тиімділігі туралы аксиома қуаттайды. Себебі автокөлік
кәсіпорындары ... ... ... ... ... ... ... жүк тасымалдаудың жалпы көлеміндегі үлесі ... ... ол 1% - дан ... (7- ... ... ... бұнда
көлік қызметіне негізгі бағаның көтерілуі табиғи монополиялар саласына тура
келеді (теміржолмен, әуежолымен және құбырлармен).
Кесте 7 – Республиканың жалпы жүк ... ... ... ... %
| |2000 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100 ... |12,4 |10,8 |12,1 |11,7 |11,7 ... ... |10,9 |8,8 |9,8 |9,9 |9,9 ... жолымен |0,00 |0,00 |0,00 |0,00 |0,00 ... |76,6 |80,4 |78,1 |78,4 |77,9 ... |0,00 |0,00 |0,00 |0,00 |0,00 ... |- |- |- |- |0,5 ... қатар, нақты жүк аиналымының көлемш талдау, теміржолмен
тасымалдаудағы жүк айналымының 1999 жылғы 91,7-ден 2005 жылы 173,8 ... ... ... ... дәл ... ... 34,7-ден 76,7 млн. т
км., ... ... ... ... екі ... артығырақ үлғайған
(кесте-5). Жоғарыда келтірілген көліктің осы түрлеріндегі жүк айналымы және
тарифтердің ... біз, ... пен ... ... болып
отырған сұраныс өскен сайын баға түсуі керек деген заңдылықтың ... ... ... ... ... ... біз ... монополия
болып табылатын компаниялар берілген ... ... ... ... ... пайдаланып, көлік тарифтерін үздіксіз
көтергені туралы алдын-ала айта аламыз.
Отандық ... ... ... ... жоқтығына және
олардың көрсеткен қызметінің қымбат тұратындығына байланысты, олардың
бәсекелік қабілеті ... ... ... ... жүк және ... ... іске асыруын қатты
ығыстырды. Бүл ... ... ... ... және ... халықаралық көліктік-экспедициялык компаниялардың, ... - ... және ... кірігуімен дәлелденуде. Әсіресе,
бұл халықаралық ... ... ... ... ... саласының қазіргі бар басқару жүйесін қайта құрудың объективті
белгілерінің бірі саланы шоғырландыру ... ... ... ... бағалаудың көптеген ... бар, ... ... ... қайта бөлуде іс жүзінде ... ... ... - ... ... ... табылады. Осы Херфиндаль -
Хиршман индексі бірқатар батыс елдерінде ... ... ... ... ... ... ... монополияны реформалаудың жалпыға танымал теориялық
базасы әлі рәсімделмеген және теорияның ... ... ... ... ... ... ... монополияны реформалау, өзінің сапалық
және сандық болмысымен, нақты шараларды рәсімдеуге деталдық тұрғыда таяуды
талап ететін ... ... ... ... ... біздің пікіріміз
бойынша алдымен табиғи монополияның статусын анықтап алуы, яғни, бір түрлі
нарық конъюнктурасында ... ... ... ... пайда болуына, мемлекет тарапынан қойылған құқықтық-
нормативтік шектеулерге дәрменді ме - міне ... ... алу ... осының өзі табиғи монополияны реформалау проблемасындағы бастау
алатын нүкте.
Тұрақты табиғи монополия ... бұл ... ... құрылым
болып, егер өндірістің қызметіне жіберген шығыны минималды болса, берілген
сауда-саттықта сұранысты толық ... етсе және осы ... ... ... ... ... ... зиян шекпейтіндей болса.
Табиғи монополияның мұндай статусы тиімділігін арттыру үшін тиімді шаралар
қолдануды ... ... және ... өзі ... ... мен қолдауға кез
келген экономика мүдделі.
Сонымен бірге теорияда белгілі ережелер топтамасы бар, оларды ұстану
арқылы, талданып отырған саланын ... емес ... ... ... ... ... егер шамалас бәсекелестердің сауда-саттыққа
шығуына тосқауыл болатын қатаң заңдар мен экономикалық кедергілер болмаса
немесе сала ... ... ... ... мен қызмет түрлеріне айқын
субсидиялар жүзеге асырылса, онда бұл ... ... ... ... ... ... іс-әрекетіне мемлекеттің белсенді араласып
отырғанын байқауға болады, ол мемлекеттік реттеудің не реттеуден шығарудың
тиімді ... ... ... ... ... ... ... көлігінің торабының жұмысы осы сәттерде
істеп тұрған 14,5 мың. км ... оның ... 85% ... ... ... ... ... әуежолдары, құбырмен өткізу әлі күнге ... ... ал ... ... ... ... кезде
ғана қалыптаса бастады. Осылардың ішінде әрине темір жол көлігі басты
орынға ие.
Бұл ұзындығы ... ТМД және ... ... ... мен ... орында. Төңкеріске дейін Қазақстан территориясынан тек екі ірі
теміржол ... ... - ... (батыстың ең қиырында Петропавл
арқылы) және Орынбор - Ташкент. Ірі теміржол құрылыстары бұл жерде ... ... ... салына бастаған, әсіресе соғыс қарсаңындағы
бес жылдықта ерекше кең қанат ... ... ... ... ... бірнеше ірі меридиандық
және кеңдік бағытында құрайды, олардың әрқайсысынан көптеген жолдар
бұтарланган ... ... ... ... Меридиандық бағыттағы жолдарға
Трансқазақтық магистралдар жатады (Петропавлдан Қарағандыға - одан Мойынты
мен Шу), Түрксіб (Арыстан Алматыға - одан Семейге) және ... - ... ... Ал ... ... ... - Транссібірлік, Ортасібірлік
(Троицк - Қостанай- Көкшетау ... және ... ... - Ақмола - Павлодар - Барнауыл).
Теміржол ... ... ... ... жүк және ... көлемін орындайды, ал оның жалпы жүк айналымында ең ... ... 2004 ж. ол 58,02% ... ... ... ... ... жолдар көліктің ең әмбебап түрі болатын,
ол конвейер секілді күндіз-түні ... кез ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы мен ... ... ... ... ... отырған. Бұл елдегі экономикалық-
әлеуметтік дамудағы ... ... ... нығайтуда
ерекше рөлге ие болды. Бұлардан басқа теміржолдың қор жинайтын ... ... да ... Қазақстанның үш темір жол қорының негізгі құнын айтсақ
та жеткілікті - Алматы, Целина және Батыс-Қазақстандық 1990 ж. баға ... ... ... құрайды.
Қазіргі теміржол көлігі үлкен қаржылық-экономикалық және техникалық
ұйымдастырушылық күрделі сипатта ... ... ... ... сала ... ... жолдағы қазіргі дағдарыстарды республиканың экономикалық
құрылымындағы жалпы дағдарыстармен түсіндіру ... ... ... ... қатар теміржол көлігінің қазіргі ахуалына
себепші ... тек ішкі ... ... жеткілікті. Біздің
пікірімізше, кеңестер одағынан кейінгі Қазақстандағы темір жолдың негізгі
мәселелері болып саланы өндіру үшін ... ... ... ... темір жолдардың әлсіз қаржыландырылуы көптеген
техникалық және ... ... ... байланысты. Темір
жолмен тасымалдауға сүраныс, әсіресе жүк тасымалдауға тұтқиылдан төмендеп
кетті. Мысалы, 1991 жылы Қазақстандағы ... жүк ... 375 ... ... ол 1996 жылы 113 млрд т км, ал 2005 жыл 173,8 млрд т км, ... ... ... кеміген. Десек те кейінгі жылдары темір жолдар
төменрентабелді күйден ... ... ... ... Егер ... тасымалдау рентабелділігі 68,1%, 1999 жылы - 1,3% ... 1992 жылы ... ... ... ... микроэкономикалық тұрақтау, шикізат сауда-
саттығының сыртқы жағдайын жақсарту есебінен тек 2002 ... ... ... көлігіндегі жүк және жүргіншілерді тасымалдауды жоғарылату мүмкін
болғанын 5-кестеде ... ... ... ... қатар жалпы
рентабелділіктің деңгейі 18,9% дейін көтерілген.
Теміржол көлігінің ... ... ... ... ... ... үздіксіз өсуі болып табылады. Белгілі
болғандай Қазақстанда халықтың орналасуы тегіс емес, ... ... ... ... өте ... Мысалы, тұрғындардың 40%
территорияның 17% құрайтын оңтүстік және ... ... ... (83%) ... оазистік сипатта. Бұл қазіргі Қазақстандағы орналасу
формасының автономдыльіғын көрсетеді. Бұлардан басқа, дамыған жолаушылар
тасымалдау жүйесінің өте ... ... ... себебі тұлғаның
шығармашылық әлуеті қарым-қатынас және әлеуметтік байланысқа болған қалауы
шектеулі. Сондықтан жолаушылар тасымалдау темпінің ... ... ... ... ... тежеуі мүмкін және қоғамның жоғалтуын
ұлғайтып, оның зерделік, материалдық ресурстарын төмендетеді.
Жолаушылар тасымалдаудың зор көлемі республиканың темір жол ... ... ... ... жыл ... темір жолмен жолға Шығатын
жолаушылардың қысқарып келе жатқаны ... бұл ... ... ... ... ... ... басқа,
жолаушыларды темір ... ... ... үнемі көтеріліп
отырғанына қарамастан шығыны көп болып келеді, өйткені тарифтер бар болғаны
шығынның 75% ғана ... екі ... ... жол ... іс-әрекетінің қаржылық-экономикалық
көрсеткіштері тұрақтанғандығына қарамастан, тіпті саланың таза кірісінің ... келе ... ... оң ... бар. ... темір жол
көлігінің іс-әрекет нәтижесінің қаржылық қалдығы 2002 ж. 20,1 млрдтеңгені
құраған.
Сонымен ... ... ... ... ... ішкі ... тыс уақтылы жақсаруының ... ... ол ... ... ... бағасына байланысты екенін айту керек. Қазір
темір жолмен тасымалдаудың бірден-бір кіріс ... ... ... ... үздіксіз көтеру болып қала береді [95], ... ... ... да ... әсер етуі мүмкін. Ал
бұнда, теміржол ... ... түп ... ... үшін
қомақтырақ қаржы болуы қажет, бұл, ... ... ... ... ... ... басқаруды реформалау және нақты бәсекелік орта жасау ... ... ... ... ... Қазақстан теміржол көлігі шын мәнінде ұлттық
экономиканың басты салаларының бірі болып табылады. ... ... ... негізгі проблемалары бірдей және дер кезінде теміржол ... ... ... ... мен құқығын қорғайтын құқықтық-заң
шығарулардың жоқтығының салдары, ... мен ... ... оның
дамуының ғылыми жақтан қамтамасыз етудің жеткіліксіздігі, сондай-ақ, ... ... ғана ... қалғандығы.
2.2.2 Автомобиль көлігі
Қазақстанның автомобиль көлігі ... ... және ... ... ... калыптастыруда, сыртқы және
ішкісдуда мен бүкіл нарықтық экономиканы дамытуда ... ... ие. ... жылы ... ... 7,79% немесе І500,66 млн. т. Салыстырмалау
үшін темір жол ... ... ... онда 2005 ж. барлығы 225,9 млн. т болған
(кесте 4). ... бүл ... ... ... ол ... тиімді, және
жүргізу мүмкіндігі жоғары, техникалық жақтан және қызметке Қосуда оңтайлы,
салыстырмалы алып ... ... құны ... Әлемдік тәжірибе
көрсеткендей, территориясы көлікпен қамтамасыз етілген жоғары ... ... ... ... мен әр ... шаққандағы ұлттық
кіріс арасында тікелей байланыс бар.
Белгілі болғандай, ... ... ... ... 85 мың км. Ал ... есептеуі бойынша республиканың
әлеуметтік - экономикалық талаптарын қанағаттандыру үшін ... 150 ... ... ... жолы ... Оның үстіне, қазіргі кезде автомобиль
жолдарының техникалық жай-күйі күн сайын ... сын ... ... жолдардың 76% білікке түсетін салмақтың 6 ... ... ... зор ... машиналардың салмағына шақ
келмеуде, бұл транзиттік және ішкі жүк тасымалдау жолдарының ... етіп ... ... ... мен ... жай-күйін қанағаттандыра алмауы
салдарынан республика ... ... ... ... құны ... ... 40 км/с ... жағдайда орташа 20-25
% өседі. Қазақстан жағдайындағы ... ... ... ... 30%
кысқарады, ал пайдалану құны 2,5-3 есеге дейін өседі. Ал жолды жөндеу және
қамқорлық етуге жұмсалған 1 ... ... ... бөлек" басқа
салалардан алатын түсімді есептемегенде, ... 3 ... ... ... ... арасындағы тұрақсыздықтар шарттарында, төлемеу
дағдарысында, 1991 ... 1999 ... ... ... ... ... ... көтерілуі, ал жүк және жолаушыларды тасымалдаудың
көлемі жағынан автомобиль көлігімен тасымалдаудың төмендеуі ... ... 1995 1999 2000 2001 2002 ... қолданыстағы автомобиль көлігімен тасымалдаудың құлдырауы 7 -
суретте келтірілді. Жалпы жүк жіберудегі көпшілік қолдадьтстағы автомобиль
көлігінің үлесі 1985 жылдағы 24 % дан 2005 ... ... 77,9% ... жылдары республикадағы машиналардың жалпы саны 3,6%, соның ішінде
жүк ... ... - 13%, ... - 4,2%, ... ... - 0,2%,
арнайы машиналар - 18% дейін ... ... ... ... 1365,1 мың көлік бірлігі бар. ... ... ... ... емес ... автокөлік парктері қысқарып, жеке меншік
парктердің көбеюі ... ... ... ... ... ... ... автопарктерге қарағанда меншікті машиналардың үлесі
95,4% құрайтыны, біздің пікіріміз бойынша, аса маңызды.
Қазіргі кезде арнайы автокөліктер қызметіне тарифтердің өсуі ... ... ... ... бүл өз ... кең ... өз көлігімен
тасымалдауға алып келеді, ал бұл ... ... ... үшін ... ... Бұл ... кәсіпорындарының өз көліктерін
жалға беруге мәжбүрлеп, көліктік - экспедициялық және ... ... ... ... ... жүк ... тариф арнайы
автокәсіпорындарында 1 т/км ден 0,5-0,75 долл., ... ... ... тұлғада - 0,3- 0,45 долл., болып бұл жеке меншіктерде көлікті
бақылау комитетіне төленетін ҚР ККМ ... ... ... есебінен
қол жеткізіледі.
Соңғысында автокөлік тасымалдауын ... ... ... Мәселен,
рентабелділік көрсеткіші 8,9% болып теріс жақтарынан байқалса, ол 2005 ... ... ... ... ... қарастырылып отырған кезеңде,
63,1 ден 42,0% дейін қысқарды. Бұнымен қоймай, автокөлік кәсіпорындары
тарапынан 2005 жылы 1782,96 млн. ... ... ... ... барлығын қарастыра келіп автомобиль көлігінің проблемаларының
арасынан мынадай бастыларын айырып алу мүмкін болды:
- республиканың территориясының кеңдігінен ... жол ... түсе ... және барлық қызмет жүйесі қамтылған ... ... ... ... ... автомобиль өндірісінің жоқтығынан, экспортқа байланып отырғаны;
- әр ... ... ... түрлерінің жоқтығынан үлттық
тасымалдаушылардың ... ... ... ... ... шашыраңқылығы мен
шартараптылығы.
Дегенмен жоғарыда көрсетілген проблемалардың арасындағы ең ... ... ... болып отыр. Әлемдік тәжрибені ... ... ... бюджеттің өткір ... іс ... ... жүргізген барлық елдерде автомобиль
Көлігін инвестициялау тұтас ... ... ... ... АҚШ тағы ... ... (1920-1930 жж.) дағдарыстан шығудың басты бағыты Көлік
саласын дамыту, автомобиль және темір жолдар салу ... ... ... мынадай ұран тасталған: "Елдің жол қартасы, оның игілігінің ... ... 30- ... ... да ұстанды, ал Жапония бұған ... мән ... ... ...... ... жылдарының соңғы он
жылында көлік ағымы 400% өскен. Біздің ұйғаруымыз бойынша Қазақстан да ... ... ... ... ... инвестиция салудың мынадай пайдалы
тұстары бар:
- жол құрылысы ... мен ... ... ... бұл ... ... ... кәсіпорындардың дамуына мемлекеттік емес
капиталды тартуға алып келеді;
- құрылымдардың ... ... және ... ... ... ... көтеріледі, онымен жүретін жылдамдық өседі, тасымалдаудың құны
төмендейді және, осының ... ... ... мен ... ... да
төмендейді;
- туризм жол бойындағы инфрақүрылымдар дамып, олар ... ... ... елімізден меншікті инвестициялар тартады;
- ЖІӨ өседі және бюджет табысына салықтан кірістер енеді, ... ... ... ... ... автомобиль көлігін қаржыландыру мүмкіндігі, біздің
пікіріміз бойынша, осы ... ... ... ... ... ... ғана іске ... Нақтылап айтсақ, автомобиль көлігіне қатысты өзінің
ішкі ... ... ... ... ... рөліне ие бола алатын нарықтық құрылымдар қалыптастыру арқылы
іске асыру пайдалы болар еді.
Автомобиль көліктерін қаржыландыру ... ... ... ... бар, біздің ойымызша саланы басқару жүйесіне тиісті ... ... Атап ... ... ... жеке ішкі инвестициялық
ресурстарды жұмылдыруға қабілетті ұйымдастыру бірліктері ретінде қызмет
атқаратын осындай ... ... құру ... ... ... ... Әуе жолы ... территориясының кеңдігі, халықтың тегіс орналаспағаны себепті
экономикалық іс-әрекеттің сипатын бағалау өте ... ... ... ... ... ... әуе ... тасымалдау халық шаруашылығының
аса маңызды саласына айналды. Жүргіншілер мен ... ... ... өңдеуде, орман шаруашылығында оның рөлі ерекше
болды. Бұл оның ... ... ... ... ... уақытын айтарлықтай қысқартатын тасымалдау уақытының
Қысқалығы, салыстырмалы қимыл жылдамдығының жоғарылығы;
- әуеқатынастарының жер ... ... ... және ... ... ... ... үлкен жүрісті әуежолы қатынастарын ұйымдастыру мүмкіндігі. Авиациялық
өндірістің ұтымды дамуы, әуежолымен барлық өңірдегі ... ... ... КСРО ның ... және ... - ... ... Беринг бұғазына дейін, Орта Азиядан Заполярияға дейін
атақты Аэрофлот ұшақтары Еуропа, ... ... 90 ... үнемі
рейстермен ... ... ... ... ... ... ... қатынас құралдарына айналдырды.
Қазақстанның тәуелсіздік алып одақтық әуе флотынан бөлініп шыққан
кезінен бастап ... ... ... ... және ... ... төмендегені байқалады. Мәселен, 9 және 9 кестелерде
келтірілген көрсеткіштер жүк тасымалдаудың даму динамикасын және ... жүк ... ... әуе көлігіндегі жолаушыларды жіберу
мен жолаушылар айналымының динамикасын байқатады. Жүк тасымалдау көлемінің
үш еседен ... ... және ... ... ... сегіз есеге дейін төмендегенін көреміз.
Кесте 8 - Әуе көлігімен жүк тасымалдау және жүк ... | |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... |17,2 |14,4 |9,4 |15,9 |23,5 |18,3 |20,9 |
|мың т. | | | | | | | ... ... |67,2 |83,7 |65,3 |169,1 |147,8 |115,1 |114,2 ... % | | | | | | | ... млн. |63,6 |117,5 |43,7 |53,4 |9,39 |68,2 |99,0 ... км | | | | | | | ... жылдардан |44,8 |184,7 |37,2 |122,2 |175,8 |72,6 |145,2 ... % | | | | | | | ... он жыл ... ... ... ... ... әуе кемелері парктерінің қысқаруы жалғасып келеді, авиация
техникаларының, жанар-жағар ... ... ... ... ұшып ... ... ... тарифтерінің жылдам және
тұтқиыл өсуіне алып келді. ... күні ... ... авиа ... өмір сүру ... ... үш ... төмендеуіне қарамастан, 4 есеге
өсті, және бұлармен байланысты тұтыну әлуеті 7-8 есеге төмендеді. ... ... ... рейстерді қалыптастыруға қатты ауытқулар алып
келді, ішкі рейстердің саны мүлде ... ... және ... ... саны өсе ... 10 - Әуе ... жолаушыларды жіберу және жолаушылар айналымы
|Жылдар |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... |771,6 |884,6 |1036,1 |- |- |- ... мың адам | | | | | | ... ... |98,2 |114,6 |117,1 |- |- |127,0 ... % | | | | | | ... |1797,1 |1901,1 |2178,6 |2683,3 |2641,9 |3292,5 ... ... | | | | | ... | | | | | | ... ... |84,1 |105,8 |114,6 |123,2 |99,5 |124,6 ... % | | | | | | ... ... ... саны 157 ден 38 ... қысқарды;
республиканың қалалары арасында және одақтық ... ... ... 60 ... тек 29 ғана ... ... қоймай, Рига,
Таллин, Вильнюс, Кишинев, Ереван ... ТМД ... және ... ... ... Чита, Новокузнецк секілді т.б. қалаларға
ұшу мүлде тоқтатылды.
Егерде Мәскеуге ... ... ... ... 70 тен ... ... тұрған болса, бұл қазір 30 ғана ... ... ... республиканың Қостанай, Көкшетау, Жезқазған, Семей, Арқалық,
Петропавловск, Қызылорда секілді қалалары ... авиа ... ... ... ... және тасымалдау көлемінің жіті төмендеуін
аэропорттардың қаржылық-экономикалық ахуалы күрделендірді. 1990 жылдардың
бас кезіндегі 54 ... ... ... Қазақстан аэропорттарынан ұшақтар
қабылдауға 34-і жабылды, тағы бір бөлігі күндізгі ... ... ал ... ... ... өз ... ... жуықтап
қалды. Бүкіл Қазақстан бойынша аэропорттарда және жердегі кызметтерді
өтейтін жұмысшылар саны екі ... ... ... ... ... мемлекеттік акция пакетіне иелік ететін акционерлік қоғамдарға
айналды. Дегенмен қазіргі кезде олар қаржылық-экономикалық проблемалармен
қатар, сервис ... ... ... ... ... қажет инвестицияға болған өткір тапшылықты сезінуде.
Ұшақтар парктерін жаңарту және ... әуе ... ... ... жаңа ... ... ... оларды толықтыру
жұмысының ахуалы бұдан да ... ... Жаңа ... ... мен ... ... ... еңбекақы төлемдерінің
зор қарызы, бюджетке төлемдер, ... ... ... ... ... секілді қалыптасып қалған. Қазақстан авиакомпаниялары
тарапынан пайдаланылған әуе ... ... саны 2002 ... бас
кезіндегі жай-күйіне келетін болсақ, ол 534 бірлікті құрап, оның ішінде 75
тікұшақ және 458 ұшақ ... ... 250 ... АН-2 ... ... ... парктерінің көпшілік бөлігі 60-70 жылдарда жасалған
машиналардан тұрады, ... 75% ... ... негізінде жұмыс
істесе, олардың қалған негізгі бөлігі халықаралық техникалақ талаптар мен
стандарттарға тура келмейді.
Соңғы 2-3 ... ... әуе ... ... ... ... ... тегінде Қазақстан авиациясының ахуалы одан да мүшкіл.
Әлемдік ... ... ... ... ... ... және ... да әр
түрлі жинаулар, қосымша шығындары ұлғайтылды. Бұган мысал ретінде, әлемнің
225 авиакомпаниясы жылына орта ... 5 ... ... әр ... аэропорт
жинауларына және 4 долларды аэронавигациялық ... ... ... ... ... зор ... ... ұшырауда.
Осылардың салдарынан олар қатал бәсекелік күрес жағдайында өмір ... ... ... мен қаржылық тұрақтану үшін түрліше жаңа әдістерімен жұмыс
істеуде. Ерекше кең ... ... ... мыналарды атауға болады -
жазғы ... ... ... емес авиа ... жою, ... ... және ... қысқарту, демпинг саясаты, спецификалық
емес іс-әрекетін кеңейту, сондай-ақ тасымалдауды шоғырландыру.
Әлемдік авиациядағы осы мақсаттарды ескере отырып, мыналарды ... ... ... ... барабар, авиа нарықтарының тербелісіне
жылдам бейімделетін кең ... ие ... ... ... Қазақстанның заманалық авиация компаниялары, тасымалдаушы "Аіг Аstanа"
есепке алмағанда, бәсекеге қабілетті ... ... ... және ... ... ... сәйкес дамуға қажетті ешқандай қаржылық
ресурстарға ие емес. Сонымен қатар, ... ... ... ... және сыртқы нарықта ұлттық тасымалдаушылардың көбеюі ... ... ... ... ... ... де мүмкін емес, мұның өзі
республикалық әуе кеңістігін ... ... ... ... 11 ... және 27 ... авиакомпаниялар бар екені
белгілі. Бұлармен бірге жүргіншілер ... 90% ... ... ... ... "Аіг Аstanа", "Иртыш Авиа",
"Атырау әуе жолы" және ... бар. ... ... ... бұл
тенденцияны отандық авиасаудасын монополияландыруға ұмтылыс деп атағаннан
басқа еш нәрсе айтуға ... Бір ... ... ... осы
оқиғалар мемлекеттің әуежолы көлігін реформалаудағы мақсатты саясатының
құрамдас бір бөлігі болуында, басқаша айтсақ, мемлекет ... не ... ... республиканың авиакөлігін өз ... ... ... ... ... қазақстандық авиация саласының атомаралық құрылымының
шектен тыс ... ... ... ... ... 38 авиакомпаниялардың
түгелімен нарықта ... ... ... ... өйткені бұл сәйкес
кірістер жиынтығының шашыраңқылығына алып келеді де, Қазақстан ... ары ... ... алып ... ... сан жағынан
шектеудің Дәлелділігі болып авиатасымалдауға ... ... ... Мәселен, егер 1999 жылы ұшақтармен пайдаланған адам саны 786,0
мың болса (10-кесте), ол 2002 жылдың соңғы мәліметтері ... 1036,1 ... ғана ... Оның ... ҚР ... және ... ... бойынша сұраныс бұрынғы (90-ж.орта шеніне) қалпына тек 10 ... ғана ... ... 1999 ... бері ... бұл сала ... ... 1999 жылы республиканың авиация көлігінен барлығы болып - 254,1
мл.тг. (шығынды алып тастағандағы ... ... 2002 жылы бұл ... ... ... ... ... - 458 млм. тг. ... ... ... тек РМК ... ... есебінен болып
отырғанын, ал авиатасымалдау және аэропорт іс-әрекетінің шығынды ... ... ... Мұндай теріс көрсеткіштер бәрінен бұрын ... мен ... ... ... ... жанармай құнының
өсуі және, соларға сәйкес, әуе көлігі қызметі бағасының жоғарылығында.
Соңғы жылдары радиотехникалар мен ... ... ... ... ісі ... ... ... жаңартудан бірқатар аэропорттар
әуетрассаны жеті жылда жеті есеге ұзарту ... ие ... ал ... ... өтетін әуе дәліздерінің саны 10 жыл ішінде ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Шымкент және
Ақтау қалаларында ... және ... ... жаңадан салынады не болмаса
жаңғыртылады. Бұл аэропорттар негізгі халықаралық трастарда орналасқан.
Қазір үш ... ... ... ... ... - Астанада, Алматыда,
Атырауда. Бұлар республиканың ... ... ... ... ... ... да қатынасады. Осы күннің өзінде Франкфурт, Лондон,
Амстердам, Мәскеу, Сеул, ... ... ... ... қатынастар
орнатылған.
Әуе жолымен тасымалдау нарығында, 48 тіркелген авиакомпаниялар жүзеге
асырып отырған Қазақстандық ... ... ... ... іс ... ... жоқ, өйткені жақын және
алыс шетелдерге арналған рейстерді орындау құқығы бір ғана авиакомпания -
ұлттық ... - ЖАҚ "Аіг ... ... әуе ... ... ... болып мыналар саналады:
- ұшақтар паркінің көнеруі (орташа 15 жылдан артық мерзімді
құрайды). Бұнымен ... ... ... салыстырмалағанда
қазақстандық кәсіпорындар тиімділігі төмен ұшақтармен жабдықталған (жанар
май шығыны бір ... ... екі есе ... ... да ... екі ... жоғары);
- қосалқы бөлшектердің жстіспеушілігінің өткірлігі және ... ... ... ... кредиторлық және дебиторлық қарыздардың көптігі және ұшудың өзіндік
құнының жоғарылығы;
- ұшып-қону соқпақтарын (соқпақ жол) жөндеуден ... және ... ... ... қажеттігі;
- жаңадан құрылған авиакәсіп орындарының іс-әрекетіндегі шашыраңқылық;
- халықаралық тасымалдауларды ... ... ... ... ... ... ... қайта құруды талап
етуі;
- саланы басқару жүйесінің жетілмегендігі.
Сонымен, қазіргі ... ... ... қызметі айта
қаларлықтай тұрақты емес сала болып ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан әуе көлігінің бастан өткізіп
отырған барлық проблемалары, осы саланы басқару ... ... ... ... ... болады. Бүгінгі Қазақстанның әуе көлік
саласы жақсы нәтижелерді көбірек алып ... ... ... ... және ... көліктерінің салыстырмалы экономикалық
тиімділігі.
Көліктің әр түрін дамытудың басымдылығы көліктің бір түрі ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Қазақстанда жүк тасымалдау ауқымы ... ... ... ... 36,0 % ... автомобиль көлігі осындай сала болып
табылады. Көліктің басқа түрлері ... ... ... аз көлемде
тасымалдады, ал олардың үлесі мүмкіндіктерінің шамалылығымен айқындалады.
Сонымен, тек теміржол және автомобиль көліктерімен жүк ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесі бойынша ғана
салыстырған жөн: табыстылық, өзіндік құн, пайда және табыскерлік. ... біз ... ... ... ... бір жыл ішінде
теміржол және автомобиль көліктерімен жүк ... ... ... үлгісін әзірледік. Оны [100, 101, 102,
103, 104] алгоритмі түрінде беруге болады:
Х = ... - ... және ... ... ... ... тіркеуші жиым;
Ү = (Ү1,Ү2) - теміржол және автомобиль көліктері ... ... ... жиым;
Z = (Z1,Z2)- теміржол және автомобиль ... ... ... тіркеуші жиым;
Паскаль тіліндегі Бағдарламаның көрінісі мынадай:
Program summa;
Vаг х,у: аrrау [1 ..2] оf integer;
S1, S2, S3: ... S15: ... ... i: = 1 to 2 ... ... (y[i]);
Readin (z[i]);
End;
For i: = 1 to 2 do
Begin
S1: = S1 +x[i];
S2: = S2 +y[i];
S3: = S3 +z[i];
End;
Writeln (‘S1= ’, S1:10:2, ... S2:10:2, ... ... ... ... алынған есептік көрсеткіштер кестеде
ұсынылады:
Кесте ... және ... ... жүк тасымалдаудың
тиімділік көрсеткіштері
| ... ... ... ... ... | | ... ... |
| | | | | ... түрі | | | | |
| ... ... ... |
| | |і | |і | |і | |
| | ... ... ... |
| | |% | |% | |% | ... |58593,4 |86,63 |52880,6 |86,64 |5712,8 |86,52 |10,9 ... |9043,4 |13,37 |8153,5 |13,36 |889,9 |13,48 |10,91 ... |67636,8 |100 |61034,1 |100 |6602,7 |100 |21,71 ... ... тұрғандай автомобиль көліктеріне қарағанда теміржол
көлігінде ... ... және таза ... ... ... 6,5 есе жоғары.
Республика ішіндегі, экспорттық және транзиттік жүк тасымалының оңтайлы
ықпалдасу тиімділігі деп, ол орташа салалық өнімділікке немесе бір ... ... ... жуықтаған кездегі жайтты есептеуге болады.
Назарға ұсынылған экономика-математикалық ... ... ... шешімін тауып қана қоймай, мәселені айтарлықтай
нақтылауға, жүкті ... ... тасу ... ... ... ... ... Егер оны қолданыстағы бағанама бойынша
бағаласақ, темір жол ... алыс ... ... 2500 ... 1500 ... ... ... аз. Жүкті қысқа қашықтыққа
жеткізу ... ... ... ... ... ықпалдастыққа
айтарлықтай кедергі болып отырған мемлекетаралық кедендік төлемдерді ... ... ... қосып жіберу» дегенді білдіреді. Жалпы
қолданыстағы теміржол көлігі Қазақстанның көлік жүйесіндегі жетекші ... қала ... ... ... ... ... ... орташа және
алыс қашықтыққа жеткізілетін көпшілік жүктерді ... ... ... ... ... ең ... ... болып қалады. Қазақстан темір
жолдарының экспорттық-импорттық және транзиттік тасымалдың біршама өсімін
қамтамасыз етуге және еліміздің транзиттік әлеуетін ... ... ... ... ... ... ... теміржол көлігі автомобиль
көлігімен бәсекелеседі. Мұнайқұйма жүктерін тасуда ... ... ... ... ... ... Алыс ... жолаушы тасымалдау
кезінде жалпы қолданыстағы теміржол көлігі әуе ... ... ... ... ... ... бәсекелеседі. Сөйтіп,
"Қазакстан темір жолы" ААҚ ХК-ның шаруашылық жүргізетін субъектілері үшін
көлік шығындарының үлесі тым ... ... жүк ... ... ... ... ... дамуды
анықтаушы фактор болып табылады. Темір жолдың инфрақұрылымының жеткілікті
түрде техника-пайдаланым деңгейі болған кезде ... ... ... ... ... ... ... өткізу арқылы тасымалдауы мұнай және ... (6,3 ... газ ... (3,2 мың км.), су ... ... км.) ... ұсынылған, олардың көпшілігі 1990 жылға дейін салынған.
Қазіргі уақытта көбінесе мұнай тасымалдауда ... жүйе ... ... ... ... ... бір ... экономикалық
себептерден іске қосылмаған. Газ ... ... ... ... ... пен ... аз орналасқан орталық аудандарға
жайғасқан. ... ... ... Шымкент, Жамбыл және Алматы
облыстарында Өзбекстаннан ... ... ... ... жұмысқа
қосылған. Қазақстан Республикасының көмірсутегі шикізатының әлуеті жоғары
бағаланған және ағымдағы кезеңде үнемі күшейіп ... ... ... және газ ... ... ... ... 2000 жылы барлығы 33,5
млн. тоннаны құраса, бұл 2005 ... ... - 60,0 ... және 2010 жылға
дейін 100,0 млн. тонна болуы керек. ... ... ... ... ... ... ... көбінесе шикізаттық бағытта
болып, бұл ... КСРО дағы ... ... ... ... ... ... ішінде республиканың мұнайгаз
кешені ең басымды сала болып отыр. Қазақстан қуатты мұнайгаз әлуетіне ... ... ... ... ... және ... көмірсутегі қорларының
бар екенінің болжамы. Болашағы бар мұнайгазды алаң ... ... мың ... ... тең, бұл ... барлық территориясының 62% құрайды.
Бұл алаңдардың тек жартысы - ... ... ғана ... ... болашағы көп жағдайда мұнайгаз секторының табысты қызмет етумен
тығыз байланыста, өйткені бұл ... ... ... ... ... ал бұл өз ... экономиканың басқа да салаларын дамытуға және
соның салдары ретінде - халықтың тұрмыс деңгейін көтеру болып отыр. ... ... ... ... ... көліктік машиналар жасауды,
химия және мұнайхимиясын, телеқатынастарды, жеңіл өндірісті, тасымалдау
көлігін, автожолдар салу және ... ... және ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Осыған орай ... ... ... қызмет етуінің
басты шарттарының бірі болып көмірсутегі ... ... ... одан кейін тұтыну мекендеріне жеткізетін кең желілі құбырмен өткізудің
мүмкіндігі саналады. Мұнайды және газды құбырмен өткізу ... ... ... ... ... ішкі ... жағдайларда
отынның бұл түрлерін көп көлемде жеткізудің ең тиімдісі болып табылады.
Экономикалық тиімді саналатын ... және ... ... ... жеткізуде азғантай ғана ағыммен шектеледі. ... ... бұл ... түрі ... көптеген елдерінің көлік жүйесінде
маңызды орынға ие, солардың ... АҚШ және ... ... ... кең
әлуетті мүмкіндіктерін ғылым мен техниканың дамыған осы дәуірінде ғана іске
асырып ... ... ... ... ... ... ... көлік
болғандықтан, басқаша айтсақ, тасымалдаушы сұйықтық ... ... Оның ... ... ... мен жыл ... тәуелді емес.
Олар жабық түрде тартып алынғандықтан мұнай және мұнай ... ... ... ... Магистралды құбырлар мен өткізу мұнайдың бірнеше
сорттарын бір құбырмен ... ... ... автоматтандыру мен
механизациялаудың үлкен ... ... ие, бұл ... ... ... тек ... және тетіктер мен ... ... ғана ... ... ... ... ... түрлерін құбырмен
өткізу арқылы тасымалдаудың ұтымдылығын атап көрсетеді.
Дамудың қазіргі дәуірінде Қазақстан 6998 км ұзындықтағы ... ие, ... ... ... газ өткізу магистралінің
ұзындығы 10138 км, мұнай өнімдерін өткізуде 819 км ден ... және 3 мың км су ... бар. ... ... ... ... арттыруымен құбырмен өткізу арқылы тасымалдау үлесі
жалпы жүк айналымында қарқынды өсуде. 1992 жылдан 2002 жылға дейін құбырмен
өткізу ... жүк ... төрт ... ... ... ал оның ... ... жүк айналымында 3,5% дан 26,47% ға дейін өсті, ... ... ... бірде бір көлік саласында байқалмайды. Қазақстанда мұнай
және газды тасымалдау, әрине ЖАҚ МТҰК ... және ... іске ... ал олардың іс-әрекеті табиғи ... ... ... ... Жуық ... дейін газ тасымалдау
саласы белгиялық "Трактебель" ... ... ... олар
үнемі газ бағасын көтеру және оны ... ... ... ... айта кету ... 2000 жылы газ ... ... туралы келісім ҚР
үкіметі мен белгиялық "Трактебель" компаниясы арасында ... ... ... ... ... Осы ... ... "КазТрансОйл"
компаниясының мұнай тасымалдауы тұрақты болып келеді. Мәселен, 2002 жылы
компания жүйесінің тартып алған мұнай көлемі 45,3 млн. ... ... ... ... ... 24,9 млн. тоннаға кобейген. Жүк айналымы 2002 жылы
-30,1 млн. т км құрады. Тасымалдау ... ... ... ... ... ... мұнайды импорттау және экспорттауда,
кәсіпорындарды басқару құрылымын оңтайлау, ... ... ... ... магистральдарға бірдей тарифтік саясат үшін 1997-жылдың
сәуіріндегі Қазақстан ... ... үш ... бар: ... ... ... ... қаласында), және Ақтөбелік ... МТҰК ... ... ... өткізу құбырларының ұүзындығы
6300 км, су құбырлары - 3400 км (белгілі болғандай ... су ... де ... 2002 жылы ... ... ... МТҰК жүйесі бойынша 45,3 млн. т болды. Барлық ... ... ... 25 жыл ... ескерсек және осы ... ... ... олардың капиталды жөндеуіне жыл сайын ... ... ... ... мұнай және газ тасымалдау көлігіне де
басқа көлік ... ... ... тән. ... ... ... ... байланысты қомақты қиыншылықтармен,
олармен ішкі тұтынушылар саудасын қамтамасыз ету мәселесін ... ... ... ... ТМД елдерінің және алыс шетелдердің
базарларына шығару қатты шектеліп отыр. Бұл көп ... ... ... ... КСРО ... ... салынғандығымен тығыз
байланысты, соның салдарынан қазіргі кезде біз әрқайсысы өз ... ... ... және өте тиімді Қазақстанның экономикалық ... ... бере ... мұнай және газ құбырлары жүйесіне ие болып
отырмыз.
Құбырмен өткізуді пайдалану және оларды ... ... ... атап ... ... қомақты техникалық қиындықтар (жер бедерлері, су бөгеттері, ұзақ
аралықтар);
- республикада магистралды ... - және газ ... ... ... ... ... тәуекелдіктің жоғырылығы (қақтығыстар аумағын басып өтуі,
көптеген елдерді басып өтуі);
- ... мен ... және газ ... ... ... жоғарылығы, сонымеи бірге технологиялық ... ... ... ... құбырлардың жұмыс мерзімі 25 жылдан
асқан);
- жаңа құбырларды салу мен ескілерін жаңғыртуға инвестициялық қорлардың
жоқтығы.
Десек те, ... ... ... ... мен газ ... ... ... оларды өзгертуге, жөндеп және қайта
құруға арналған ... ... ... ... ... Ұлттық компанияның негізгі кіріс табыс көздері мұнайды ... ... ... ... ... ... ... іс-
әрекетінің тиімділігі тарифтік белгілеулердің жоғарылығына байланысты. Бүл
біздің пікірімізше, белгілі бір ... ... ... ... өсуіне алып келеді және сол арқылы мұнай тасымалдау саудасын және
кірісті монополиялауды шектен тыс ... ... ... бұл сөз ... ... басқа да монополия секілді экономиканың дамуының теріс ... ... ... күні ... ... орнатуда, бәсекені
қорғауда және шағын бизнесті қолдауда ... ... ... бұйрықтарын басшылыққа алады, осыларға сәйкес 2000 ... ... ... ... ... филиалдары бойынша 1 т. мұнайды 1000
км тасымалдаудың ... ... ... 15 долларына тең. Осыған орай
тасымалдау үрдісіндегі іске қосылган МТҰК "КазТрансОйл бойынша ... ... ... ... 15% өлшемінде белгіленген.
Мемлекетішілік экономикалық дағдарыс және ... ... ... ... мемлекет тарапынан мұнайгаз тасымалдау
қызметі саудасын монополиялауға бағыталған бұл саясат жалғыз дұрыс ... ... да ... ... алыс ... ... ойымызша, бұл мақсат
қандай да бір экономикалық ... ие ... ... егер ... қабілетті өз алдынша ірі шетелдік компаниялармен бәсекеге түсе
алатын көлік субъектілер сауда-саттығына ие болу ... ... ... ... ... ең алдымен ішкі тасымалдау қызметін дамытуға
сәйкес шарт түзіп, сонымен бірге ... ірі ... ... Ол ... біздің ұйғаруымыз бойынша, бір ғана көлік ... ... ... ... кең ... ... қаржы сферасымен тығыз интеграцияланғаны абзал. Қазақстан
Республикасының қазіргі құбырмен ... ... ... ... басқа да тасымалдау түрлері секілді, қызметінің салыстырмалы
тұрақтылығына ... ... ... ... ... ... реформалау үшін экономикалық және басқару сипатындағы ... ... ... көлік саласының қазіргі жай-күйі негізінен
алғанда оны реформалаудың нәтижесі болып табылады. ... ... ... ... ... дамуының басты сипаттамасы төмен
деңгейде болды, реформа күшіне ене түскен ... ... ... жүк ... ... бірлігінің саны, игерілген инвестицияның
көлемі сияқты негізгі көрсеткіштердің жыл сайын тұрақты түрде көтерілуіне
бақылау жасалынып ... ... ... ... кешенінің
жұмыс ауқымы жыл сайын жоғарлап отыр. ... 2005 ... ... ... ... жүк ... ... өсті, ал тасымалдау ауқымы
1,689 млрд. тоннадан артып кетті. 2005 жылы жүк айналымы 3,6%-ға ... ... ... ... 1996-2005 жылдар аралығында жүк тасымалына
тарифтерді индексациялау көлік түрлері бойынша тариф өсуінің ... сөз ... ... ... ... ... сала бойынша
тарифтердің өсу үрдісі айдан ... ... ... ... ... оның ... көліктің әуе, теміржол және
құбыртасымал түрлерінде тарифтердің ерекше жоғары көтерілуі аталып өтті.
Сонымен ... ... ... ... және жаңа ... ... қаржының жетіспеушілігі де өзекті мәселе болып табылады. ... ... ... ... ... ... тасымалдаушылар
үшін үлкен бәсекелестік тудырып отыр. Күрделі ... ... неше ... тұрақты өзара әркеттестігі, барлық ... ... ... ... жасау болып табылады, бұл біртұтас көлік жүйесін жасау
керек екенін білдіреді. Осыларға байланысты, қазіргі ахуалда өз ... ... ... ... болып, бұны отандық капиталды
экономиканың көлік секторына көшірмелеуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... керек. Сөйтіп, көлікті құқықтық жақтан ... ... ... ... ... ... жүйесімен интеграциялаумен,
жүргіншілер мен ... ... ... ... ... ... қайта құруды іске асыруға мақсатты курс ұстану қажет.
Біздің байқауымыз бойынша, бұл реттелетін нарық тетіктерін ... ... ... ... олар ... ... ... арттыру
мен мемлекет иелігінен шығаруды және ... ... ... ... саласындағы табиғи монополияны мемлекеттік
реттеудің негізгі бағыттары.
Көлік саласын қайта құрылымдау үрдісін талдау, сол ... ... ... реттеу саласында және оның тиімділігін бағалау
әрбір ішкі саланың әрқайсысында мемлекетің ... ... ... ... ... ... ... берді. Реформалаудың
бастапқы кезеңінде барлық ішкі сала орталықтандырылған ... және ... ... ... ... саланың кейбір секторларын қайта
реттеуге талпыныс жасады. ... ... оның әрі ... ... ... ... ... көптеген мәселелердің туындауымен байланысты
болды. Алайда көлік саласын реформалау бойынша жүргізілген шаралар ... ғана әсер ... ... ... ... табиғи монополияны
мемлекеттік реттеудің барлық әдістерін сурет түрінде ұсынуға болады. (сурет
8).
|Қазақстан Республикасының көлік саласындағы табиғи ... ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... ... ... | ... ... және ... |
| | ... ... | ... ... ... тасымал|
| | ... ... ... ... ... | ... ... |
|бойынша шаралар | ... ... ... | ... белгілеуге мемлекеттік |
|әзірлеу | ... ... ... ... ... лизингі |
|бойынша мемлекеттік кепілдік |
Ескерту: Автор құрастырған
Сурет 8 – ... ... ... саласындағы табиғи
монополияны мемлекеттік реттеу
Көлік саласындағы табиғи монополиялық құрылымдарды ... ... ... ... ... міндеттер және шаруашылық қызметінің
бір мезгілде орындалуы есепке алынуы керек.
Келешекте мемлекет шаруашылық субъектісі ретіндегі өз ... ... ... ... көрсету сапасын көтеріп, көлік қызметімен байланысты
қоғамдық шығындарды азайтуға бағыттай ... ... ... ... ... керек. Көліктің әр түрінің өзара
әрекеттестігін келісе отырып дамыту және ... ... ... ... ... ... ... кешенге айналдырады.
Жоғарыда айтылғандай, қазіргі уақытта құқықтық, экономикалық, салалық,
институционалдық және аймақтық сияқты негізгі блоктарды есепке ала ... ... ... ... ... ... ... 7).
|Қазақстан Республикасы көлік саласындағы табиғи монополияларды |
|мемлекеттік реттеудің негізгі бағыттары ... ... ... ... ... ... |
|блок: |блок: ... ... ... |
|-монополияға |-инвестициялық |-автомобиль және |-көлік және басқа|қорғаныс |
|қарсы ... ... ... ... ... ... |тарату; |жүйесіндегі жалпы |арасындағы өзара |экономикалық ... ... ... ... ... ... ... |инвестициялау; |мемлекеттік |қамтамасыз ету; |саясатты ... ... ... базалық |-салаларды |және сақтау; |
|мәселелерін |жетілдіру; ... ... ... және ... ... ... және |ішкі салаларды |қ кешен ... ... ... мен ... ... ... |
|жетілдіру; |дамыту; |темір жолды қолдану|ұзақ мерзімдік ... ... ... ... ... ... |
|монополия мен |дамыту; |қамтамасыз ету; ... ... ... ... ... салалық |базаларын |
|ы реттеу ... ... ... ... ... |
|заңдарын |дамыту; ... ... және ... ... ... | ... ... ... ... | | ... ... пен ... | | ... ... | | ... ... сала ... ... | | ... ... ... | | ... ... |-көліктегі | | ... ... ... | | ... |
| ... | | ... және |
| ... тиімді | | |т.б. |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... ... ... құрастырған.
Сурет 9 – Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... бағыттары
Құқықтық блок табиғи монополия қызметін реттейтін заңдар, ... ... ... ... ... ... республикалық заң шығару келесідей заң
актілері мен заңдардан тұрады:
1) Қазақстан Республикасының ... ... ... ... жылы ... «Бәсекені
дамыту және монополиялық қызметті шектеу туралы» Заңы;
3) Қазақстан ... ... жылы ... «Бәсекедегі
әділетсіздік» туралы Заңы;
4) Қазақстан Республикасының ... жылы ... ... ... Заңы;
5) Қазақстан Республикасы Президентінің нұсқауы;
6) Қазақстан Республикасы ... ... мен ... актілер мыналарды қамтамасыз етеді:
– Шаруа іс-әрекетін жүргізудегі нормалық-құқықтық актілер ... ... оны ... ... мен ... ... ... табатын
нормативтік реттеулер; Мұндай реттеулер «экономикалық тәртіпті түзуге»
бағытталған мемлекеттің ерекше ... ... ... ... ... әр түрлі ұйымдастырушы реттеуді түзу, ең алдымен –
экономикалық қатынастар және олардың тиімділігін қамтамасыз ететін оларға
нақты және ... ... ... ... ... ... органдар құру;
– заңдастырылған реттеулер – бұл ... ... және ... іске ... ... ... ... іс-әрекеті болып, ол
экономикалық іс-әрекетті жүргізуді және жүзеге асыруды ... ... ... әділетті бәсекелестікті қорғау мақсатында және нарықтық
қатынастардың тиімділігін қамтамасыз етуге арналған;
Республика экономикасын дамытудағы осы заң ... ... ... ... те ... зерттеуіміз үшін ҚР «Табиғи монополия
туралы» Заңы көздеген мүддемізге сәйкес секілді болып отыр. Бұл ... ... ... түрлерінің ішінде, табиғи монополия ... ... ... өз ... бар екенін көреміз, олар:
- мұнай тасымалдау және мұнай ... ... ... ... газ тасымалдау және газ конденсатын магистраль бойынша және бөліп
алатын құбырлар бойынша тасымалдау;
- теміржол магистралдарын пайдалану;
- ... ... ... мен ... және ... ... монополияларға, магистралды қызмет ететін және темір
жолдар, ... ... ... ... ... электр мен телефон
байланыстары, құбырмен тасымалдау кәсіпорындары және ... да ... ... ... ... ... техника-экономикалық
шарттар болып, олардың қызметі қазірше олармен бәсекелестікке ... ... ... ... мүмкіндік бере алмайды.
Заңдардың бір тұтас, әрі толығымен табиғи монополия субъектілерінің ... ... және ... ... арқылы құқықтық реттеуге
арналғандығына қарамастан, құзіретті органдардың реттеулері және баға ... ... ... тағы ... да ... монополия саласының көптеген
қызмет аспектілерін қарастырады, алайда сонымен ... осы ... 9 ... ... субъектілерін қайта құру не болмаса жойып жіберуді
қарастырады.
Заңның осы бабында, ҚР да ... орай ... ... ... монополия субъектілерін қайта құру не болмаса жойып жіберу ... ... ... Табиғи монополияның мүліктерін, ҚР да шығарылған
заңдарға сәйкес, сенім басқармаларына өткізіп беруге болады, егер де, ... ... ... өндіруді ұзақ уақыт тежеп қоймаса не оның көлемін
төмендетіп ... ... ... ... ... монополия
субъектісінің жұмысына және қызмет көрсетуіне кедергі келтірмесе. ... ... ... ұзақ ... ... қалмауы не болмаса тауар
өндіруі айта қаларлықтай төмендеп ... ... ... тоқтап қалмауы
үшін босатылған ережелерін қолдануға болады.
Мұндай баптың болуы, біздің пікірімізше, ... жаңа ... ... ... беру ... шарт түзеді.
Дегенмен, көрсетілген баптың жалпылама сипатта болып, әуел бастан-ақ қайта
құрудың тәсілдері мен әдістері туралы ... ... ... ... ... ... ... монополия
салаларын монополиядан шығаруды көздейтін, басқару жүйесін қайта ... ... ... ... ... ... ... өзгертулер
мен қосымшалар ендіру керек. ... ... ... ... ... тәжірибеде реттейтін барлық баптар мен қағидаларды
жөнге ... ... ... ... алғанда, біздің ұйғаруымыз бойынша,
төмендегілерді қарастыратын баптар өзгертулерге ұшырайды:
- табиғи монополия іс-әрекетінің сфералары;
- табиғи монополия субъектілерінің ... ... ... ... ... ... мен міндеттері;
- қызмет тұтынушылардың міндеттері мен құқықтары;
- құзіретті органдардың табиғи монополия субъектілерінің іс-әрекетін
реттеу ... ... және ... ... ... ... мен тарифтерін қалыптастыру және бекіту
тәртібі (тауарлар және ... ... ... ... ... бар сараланған әлеуметтік,
экологиялық және басқа да нормативтерді қолдану мүмкіншілігін қарастырады.
Заңнамалық базаны жетілдірудің негізгі бағыттары мыналар болуы керек:
- ... ... ... ... ... ... монополияны реттеу саласында ... ... ... тәртібін жетілдіру;
- көлік саласының мемлекеттік мүлкіне меншікті құқық беру мәселелерін,
сол сияқты көлік ... ... жер ... ... ... заңнама нормаларын жетілдіру (оның ішінде мемлекеттің ... жер ... ... ... және ... ... шараларын нормативтік-
құқықтық реттеуді жетілдіру де бар);
- мемлекеттік ... мен ... ... ала ... ... ... ... табиғи монополияны мемлекеттік мүліктерін және оны ... ... ... ... шешу үшін жаңа ... ... көлік саласындағы табиғи монополияның дәрменсіздігін болдырмау
мақсатында заңнама нормаларын жетілдіру;
- күрделі салым ... ... ... ... ... ... ... қызметін реттейтін заңнамаларды жетілдіру;
Қазақстан Республикасының территориясында жұмыс істеп жатқан
халықаралық ... ... ... ... тұрғысынан анықтау
қажет. Мұнда әрине басымдықтар, сөз жоқ, ішкі және ... ... ... ... ... экспедиторлардың құзырына берілу
керек.
Экономикалық блокқа салықтық реттеу, тарифтік реттеу және ... ... ... ... ... ... ... жетілдірудің негізгі бағыттарына мыналар жатады:
- көліктің инфрақұрылымын ... ... ... және негізінен
экономика үшін аса ... ... ... ... ... ... инвестицияның құйылуын қамтамасыз ету;
- неғұрлым маңызды және стратегиялық жобаларға мемлекеттік инвестиция
жасау;
- сала мүддесі, сол сияқты өндірістік құрылымдар мен ... ... ... ... ... зейнеткерлер мен оқушылар үшін
қолжеткізушілікті қамтамасыз ету үшін ... ... одан әрі ... әлеуметтік маңызы бар тасымалды жүзеге ... ... ... ... ... ... түрде жәрдемақы төлеу және
қызметтің бір түрін басқаларының есебінен жанама түрде ... ... ... жаңалық енгізу, жүк және жолаушылар ... ... ... ... ... ... көрсетудің экспортын дамыту және көлік қызметінің
халықаралық рыногында отандық көлік оператарлары үшін ... ... ... ... ... дамыту, ол табиғи ... ... ... міндетке айналуы керек;
- көлік жүйесін мемлекеттік қауіпсіздікжәне ... ... ... ету мақсатында дамыту.
Бұл аспектіден қарағанда көліксаласындағы ірі көлемді ... ... тек ... ... ... ... ... Инвестицияны
тартуда отандық және шетелдік инвесторлардан тартылған капиталдар бойынша
мемлекеттік кепілдік беру; ... ... ... ... дамытуға
ықпал ету; басқа да ірі капиталды жобаларды қаржыландыру үшін ... және ... ... ... сонымен бірге шетелдік
инвесторларды қатыстыра отырып, ықпал ету сияқты ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен, мемлекет
меншігіндегі көлік инфрақұрылымы нысандарын жұмысқа ... ... ... және ... өндіруге, сол сияқты әлуеметтік маңызы бар
тасымалдарды жүзеге ... ... ... ... ... ... Бюджеттен каржыландыру есебіне көлікттік
жлбаларды орындау кезінде күрылысты материалдармен, техникалық ... мен ... ... және ... ... ... ету мемлекет мұқтаждықтарына арналған ... үшін ... ... ... асыру керек. ... және ... ... ... жүзеге асыру үшін көлік
кешенін бюджеттен қаржыландыру ... ... ... ... ... ... ... ішінара қолдана отырып, жекеше капиталдың
қатысуы мен инвестициялық жобаны өз еркімен қаржыландыру үлесін ... ... ... ... ... коммерциялық жағынан
өтелімді жобаларды толық көлемде қаржыландурудан бас ... ... ... ... ... ... жобаларды жүзеге асыруға
бюджеттік қаржылар76yды одан әрі шоғырландыра ... ... ... ... ... ... кезде бөлуге болады. Ірі
инвестициялық жобалар мен бағдарламаларды ... ... ... ... одан әрі ... көшірілетін көлік кешенін дамытудың
стратегиялық бағытын білдіретін орташа мерзімді бюджеттік ... ... ... ... экономикалық және саяси ахуалды
тұрақтандыру отандық банктердің қатер мен пайыздық ... ... ... позицияларын қайта қараған жағдайда көлік саласына,
басымдықтары танымал – ... ... ... жол ... ... ... өткізуге, теңіз сауда флотын қалыптастыруға
коммерциялық банктердің несиелерін тартуға ... ... ... ... қатарына сәйкес сақтандырған жағдайда, осы сәттерде
көлемді ... ... ... ... емес зейнетақы қорларының ... ... ... және ... ... бар. ... ... салымдардың жекелеген бағыттары бойынша, шетелдік инвестицияның
рөлі сақталып қалуы және ... ... ие ... да ... Бұл ... ... тасымалдауда, теңіз жолымен тасымалдауда
республикада ұқсастығы және базасы жоқ ... ... ... ... ... ... ... инвестициялық іс-әрекетте қатаң бағдарлықпен белгілі
кезеңдері ... ... 2008 ... дейінгі дамытудың мемлекеттік
бағдарламаларына сәйкес автомобиль жолдары саласына сыртқы ... ... ... ... ... ... ... дамытуға
мемлекеттік кепілдік бойынша сыртқы коммерциялық қарыз алу ... ... ... ... ... салаларда мемлекетті
қатыстырмай-ақ инвестициялаудың басқа формалары қарастырылады. Мәселен,
азаматтық ... әуе ... ... ... және ... ... жөндеу базаларын жасақтауға қаржылық лизингтерді тарту жолға
қойылды. ... ... және ... ... ... ... қаржыларымен инвестициялау әрі қарай даму ... ... ішкі ... ... ... ... тарту объекті құрылыстарын салу және ... ... т.б. ... ... ... Мемлекеттік жекеше бірлестік
көлік саласын қаржыландыру үшін мемлекеттік емес қаржыларды тартудың тиімді
бағыты болып табылады. ... жол, ... ... ... ... көлік салаларындағы тұжырымдамалар мемлекеттік жекеше бірлестіктің
негізгі түрі болып табылады. Мемлекет, табиғи монополия мен ... ... ... ... ... заңнамамен бөлуді
қамтамасыз ететін нормативтік-құқықтық ... ... және ... мемлекеттік-жекеше бірлестікті қолданудың негізгі салаларын
анықтау басты міндет болып табылады. Саланы дамытуда экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жағынан
айқындығын қамтамасыз ету кезек күттірмес міндет болуы керек.
Автомобиль және ... ... ... ... негізгі
бөлімін мемлекеттік немесе муниципалдық меншікте сақтап қалу көлік саласын
одан әрі дамытудың ... ... ... ... ... ... ... мекеме монополистерімен біріге отырып, халықаралық қаржы
институттары мен ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) қаржыларын тарта ... ... ... ... жол және ... ... салу
және пайдалану үшін жағдайлар жасалуы керек.
Автомобиль және теміржолдың жай ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқарудың, сол сияқты жаңа ... ... ... ... бөлу ... жолдың қолданыстағы
жіктемесіне төмендегі мәселелерді есепке ала отырып, нақтылау және оған
өзгерістер енгізілуі ... ... ... ... және ... ... басқару
органдарының реформаларын;
– түрлі деңгейдегі бюджеттің кірістік өкілеттігінің, сол сияқты ... ... ... күту мен ... ... ... ... жол шаруашылығының коммерциялық сараланымының нақты даму қарқыны мен
тепе-теңдігін.
Жол торабы ... ... ... ... ... ... – жол ... табиғи монополистерін, олардың бір
бөлігі мемлекеттік ... ... ... ... ... бір
бөлігі жекешелендіретінін, бір бөлігі әртараптандырумен ірілендіруге
жататындығын ескере ... ... ... ... көліктің ішкі саланың дамуына ... ... ... әуе, ... газ ... Атап ... ... тұтастай реформалау және осы жекеленген ішкі ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері бар. Бұдан ... ... ... ... ... және оны өңдейтігн өнеркәсіптерді дамытуда және экономиканың
тұрақты дамуын қамтамасыз етуде негізгі ... бірі ... ... орай ... ... белгнілі бір шараларды жүзеге асыру кезінде
көлік пен басқа салалар ... ... ... да есепке
алуы керек. Бұның, ең алдымен, тасу мен ... ... ... бар. Осы ... ... ... сала ... байланысты күшейту
мақсатында көлікті одан әрі реформалау, табиғи монополияны ретсіздендіру
мен ... ... ... ... ... ... және әр
бір жеке ішкі саланы дамытудың мемлекеттік ұзақ мерзімді ... ... ... бағдарламаларды әзірлеу мен іске қосу тұтастай
көлік саласын дамытудың ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде 2004-2006 жылдары Қазақстан Республикасында
теміржол көлігін қайта құрылымдау Бағдарламасын және 2005 жылғы жол саласын
дамыту Бағдарламасын ... ... ... ... Көлік коридорлары көлік
торабын дамытудың ... ... ... болып табылады.
Бойында негізгі көлік жүйесінің коммуникациясы орналасатын көлік
коридорлары еуропалық және ... ... ... ... ... ... төменде аталған мемлекеттерден тұрады:
Азербайджан, Қазақстан, Қырғыстан, Тәжікістан, Түркіменстан, Ресей
жэәне Өзбекстан.
2003 жылы жүк ... ... 1,6 млрд ... ... 1999 жылы ... тонна болған. Ірі аймақтық тұлға – Қазақстан.
Аймақ ішілік тариф көлемі сыртқы саудамен салыстырғанда аз, не ... 35% , ... 15%-ті ... ... ... жылдары аталған
мемлекеттердің сауда үлгілерінде түбегейлі қайта ... ... ... ... ... ... ... кетті: 1980 жылы 80 %-тен
2000 жылы 25%-ке дейін. Ресей импортта да, экспортта да Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... және Таяу шығыспен сауда
айналымы өсіп ... ... ... 80 %-ке жуық ... Орталық Азия
республикаларына Ресей, Белорусия және Орталық Азия мемлекеттеріне ... ... ... түрі – ... тамақ және құрал-
жабдықтар. Осыған орай ... ... ... жүйелі түрде дамыту
қажет. Халықаралық және ұллтық ... ... ... түрде дамыту
мүмкіндік береді:
- Қазақстанның ... ... ... және ... ... және ... ... Азия, Қытай және Таяу шығыс мемлекеттері ... ... ... ... ... күшейте отырып, геостратегиялық
міндеттер кешенін шешу;
- көп мақсатта салынатын нысандар құрылысы ... ... мен ... қол ... ... бар ... ... кешендік игеруге ынталандыру;
- аймақтардың әлеуметтік-экономикалық теңелуіне ықпал ету;
- көлік қызметіне байланысты экологиялық зардаптарды оқшаулап ... ... ... мәні бар ... инфрақұрылымдарының нысандарын, біздің
пікіріміз бойынша жергілікті атқару органдарына өткізіп беру керек. Көлік
инфрақұрылымының іс-әрекетін нақты ортада ғана ... ... ... ... республикалық және мемлекеттік кәсіпорын құрамынан шығып,
жекешелендіруге мүмкіндік береді. Көлік қызметі рыногын ... ... ... бірі ... көлік саласында бәсекелестікті,
нарықты қарым-қатынасты дамыту үшін және ... пен ... ... ... ... арттыру үшін жағдайлармен қамтамасыз
ету қажеттелігі туындайды. Барлық біз қарастырып ... ... ... байланыста болу керектігін тағы да атап өту керек. Тек ... ... ... ... ғана ... саланы дамытуда дұрыс нәтиже алуға
болады. Осыған байланысты ... ... ... ету
мәселелері шешімдерінің негізгі бағыттарын атап көрсетуге болады:
- антимонополиялық реттеуді ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік және экономикалық кедергілер болдырмау;
- жағдай туғызу табиғи монополистер тасымалдаушылар тарапынан көлік
қызметін ... ... ... қолжеткізу құқықтығынан
айыруына жол бермеу (осылай 2005 ... ... 2005 ... ... дейін
барлық халықаралық тасымалдауды “ЭЙР-Астана” компаниясына беру ... ... ... ... шағын және орта бизнеске қолдау көрсету;
- көлік логистикасын және де ... ... жаңа ... ... реттеудің жетілдірудің негізгі бағыттары:
- нарықтық ... ... ... және ... саласындағы
бәсекелестіктің нақты деңгейін бағалау әдістерін жетілдіру;
- тікелей реттеуді (оның ішінде тариф ... ... ... ... (оның ішінде, антимонополиялық реттеу мен бақылау әдістері
арқылы) біртіндеп ауыстыра отырып, қызметтің монополиялық саласын ... ... ... шоғырландыру үшін жағдай жасау. Шоғырландыру
қолданыстағы заңнамаға ... ... ... құру және ... ... қолдану арқылы корпоративтік негізде жүзеге ... ... ... ... ... халықаралық автомобиль жүк
тасымалы, халықаралық және ... ... ... ... ісі ... ... дәлелденген көлік қызметі рыногының
сараламасы болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... болуы керек. Онда реттеу субъектісі мен
олардың қызметін ... ... ... қамтамасыз
етіледі.
Тарифтерді реттеу кезінде төменде берілген негізгі мәселелер өз ... ... ... ... ... шектеу мақсатында олардың мониторингі
мен жалпы деңгейі;
- әлеуметті тұтынушылардың басым көпшілігіне қызмет ... ... ... ету ... және ... басымдылық алу
(демпингті) мақсатында аз мерзімде өзіндік құнынан ... ... ... ... көлік үрдісі қауіпсіздігінің талаптарын ... ... ... ... ... ... әдейі қолданбай, төмендетілген
бағаны ұзақ мерзімде қолдануды болдырмаук үшін тарифтің ... ... ... ... айқындығын қамтамасыз ету «жарияланған тариф»
ұстанымын қолдану тәжірибесін кеңейту есебінен;
- көлік қызметінің пайдаланушылар ... үшін ... ... ... ету. ... әр ... жүру ... жекеленген санаттарына берілетін түрлі жеңілдікті ақшалай өтем
ақымен ауыстырған ... ... ... және мүліктік, басқа да
жағдайының ерекшелігін, сол сияқты көлік кешені ұйымдары мен ... ... ала ... ... ... қол ... ... қорғау
дейгейін сақтау және көтеруді қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... жасау барысында, транзиттен түскен пайданың кірістің
бірден бір әрі негізгі валюталық табыс көзі ... ... ... ... Қазақстан Республикасының табиғи монополияға кіретін заңды тұлғасы,
қатал халықаралық бәсекелестікте жұмыс істейтінін ескертуі тиіс. Республика
экономикасының жаңа даму ... ... ... ... ... қызмет көрсетудің дамуы, монополия мен бәсекелес ... ... ... ... келіп бар заң шығарулар мен ... ... және ... ... тарифтік субъектілеріне
өзгертулер ендіруді қажетсінеді. Көрші ... ... ... жүру ... ... Қазақстан территориясын басып
өтетін, шетелдік жүк тасымалдаушылар үшін, ... жүру ... ... ... қалу мақсатында жақын арада икемді тариф
саясатын қолданудың әдіснамасын және тетіктерін жасау қажеттігін көрсетіп
отыр.
ҚР ... ... ... жүргізіліп отырған теміржол тасымалы
рыногын монополиясыздандыруға сәйкес теміржол тасымалы саласындағы табиғи
монополия субъектісінің қызметін ... көшу ... ... ... ... ... субъектілеріне қатысты мемлекеттік
органдар теміржол көлігімен жүргіншілерді және жүк тасымалдау ... ... ... ... ... ... арнайы
контейнерлерді жөндеудегі кәсіпкерлердің іс-әрекетін лицензиялау, сонымен
бірге лицензиялау ережелерін қадағалау және ... ... ... ... ... кәсіпорындарының субъектілеріне қатысты
мемлекеттік органдар теміржолдағы қозғаушы ... ... ... ... контейнерлерді жөндеудегі кәсіпкерлердің іс-әрекетін
лицензиялау, сонымен бірге лицензиялау ережелерін қадағалау және ... Әуе ... ... ... ... қызметтерінің
тарифі отандық өнімнің бәсекелестікке ... ... ... ... ... нығайту, Қазақстан әуежайлары мен
тасымалдаушылары қызметінің тартымдылығын арттыру ... ... ... ... өзара үйлестірілген болуы қажет.
Қызмет нарығындағы көліктің әр түрі ... су, ... ... болатын бәсекелестіктің дамуы қызметтің осы ... ... ... ... ... және ... осы ... реттеу ауқымын қысқартуға әкелуі керек. Порт операторлары мен
тасымалдаушылар қызметін бөлу оқшау табиғи монополия ... әуе ... ... ... ... ... саласындағы табиғи монополия
субъектілерін мемлекеттік реттеудің тиімділігін ... және ... ... әділ ... ... ету ... ... (қызмет түрі бойынша) әуе компаниялры мен әуе жайларға ... ... ... Әуе ... ... ... ... көрсетуі
(ӘҚҰ) табиғи монополияның бір түрі ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... ... көрсету (ӘНҚ) үшін
алымдар алатын және осы алымдар ... ӘНҚ үшін ... ... және ... ... жүйесінің азаматтық бөлігін жаңғырту
кезінде ... ... ... жүзеге асыратын мемлекет
мешігіндегі біріктірілген ... құру ... ... ... ... осы қызметтерді көрсететін шаруашылық
субъектілері мен қызметті пайдаланушы - әуе тасымалдаушы ... ... ... ала отырып белгілейді. Онда ӘНҚ бойынша ... ... ... ... қоса ... ӘНҚ ... ... деңгейі осы
қызметтерге әуе компанияларының қол жеткізуін, ... ... ... ... ... ... шараларды жеткілікті түрде қаржыландыру
деңгейін, сол сияқты осы ... ... ... ... ... ... етуі ... Қалалық жолаушы тасымалдау қызметі
саласында (ҚЖТ) ... ... ... ... ... ... сақталып қалған. Алайда мемлекеттік әлеуметтік мандаттарды
қамтамасыз ету мәселелерін шешу ... ... бұл ... ... ... ... ... рыногының іс-әрекетіне қатысуы және
мемлекеттік қолдау ... ... ... рыногында мемлекеттік
монополияны ... ... ... ... ... ... мемлекеттің қатысуы, негізінен көлік қызметінің ... ... ... ... ... мекемелерге қатысты
жүзеге асырылады. Көлік қызметі рыногының субъектісіне, оның ішінде табиғи
монополияға да ... ... ... ... ... есебінен
жеткілікті деңгейдегі ұсыныстар мен тарифтің әлеуметтік жарамды дейгейін
қамтамасыз ету мүмкін ... ... ... ... керек. Көлік
қызметінің халықаралық рыногында жұмыс істейтін отандық көлік мекемелеріне
мемлекеттік ... ... ... ... ... керек.
Мемлекет өзіне жүктелген әлеуметтік міндеттерге сәйкес өз мүдделерін
қорғау үшін, ... ... ... ... тұтынушылар мен табиғи
монополиялар арасында әділ төреші болу үшін:
- біріншіден, мекеме қызметінің ... ... және ... ... ... ең ... ықтимал деңгейіне
қаншалықты жетпейтіні және оған басшылық қызметкерлері жауаптылығының
деңгейі туралы ... ... ... және шұғыл ақпаратты болуы керек;
- екіншіден, осы басшылықтың өз ... ... ... ... және ... ... ... оның мүмкіншілігін жаңа басшылық
мүмкіншіліктерімен салыстыру керек. Ол тек ... ... ... сонымен қатар ықтимал болашағының да, сол ... осы ... ... ... ... ... тиімді ұзақмерзімді қызмет
етуінің тек алғы шарты болып табылатын шектерінің бағалауға апарып ... Егер ... ... ... ... ... ... толық
ақпаратты ұдайы алып тұруына кепілдік бере алса және басшылық қызметі
қанағаттандырғысыз ... ... ... ... ... ... ... дайын болса, мемлекеттік реттеу жүйесі өз
нәтижесін береді. Монополияның өзінің, сонымен ... ... ... және шетелдік құрылымдардың ең жоғарғы қаржылық айқындығын
қамтамасыз ету көлік саласындағы табиғи монополияларды басқарудың ... ... бір жолы ... ... Оның нәтижесінде мемлекеттік
органдар тасымалдау тарифін қалыптастырудың ... мен ... ... ... ... бақылау жасай алды. Әйтпесе табиғи монополияның
қалай құрылғандығын және олардың тарифтерінің қалай қалыптасқанын түсінбей,
егжей-тегжейін ... ... тура ... Қазақстанда жүргізілген
реформа ... ... ... ұлтаралық
компаниялардың қысымына жалғыз төтеп бере алмайтынын көрсетеді. Сондықтан
да ... ... ... ... мен жүргізуде ол мекеме-монополистердің
қызметтерін пайдаланушыларға ... ... ... ... ... ... әкімшіліктендіру
саясатын дайындау кезінде төмендегі жағдайларды есепке алу керек:
1. ... ... ... ... ... табиғаты мен әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... болады.
2. Көлік саласындағы мекеме-монополистер қызметін әкімшілік басқаруды
жетілдіру бағыттарының салаға тән ... бар және ... ... ... керек.
3. Көлік саласындағы мекеме-монополиялардың аса ірі әлеуметтік маңызы
оларды еліміздің ұлттық қауіпсіздігінің факторына айналдырады.
4. Экономикалық ... ... ... орталықпен, олардың
өнімдерін және қызметтерін пайдаланушылармен, яғни ... ... ... ... ... жүйесінен қарастыру
керек.
Антимонополиялық әкімшіліктендірудің мемлекеттік жүйесі және осы салада
жүргізілген саясат ... ... ... ... шешуге бағытталу
керек:
- шаруашылық қызметінің монополиялық және ... ... ... ... мақсатында мекемені қайта құрылымдау, екінші жағдайда
бәсекелестікті ... және ... ... ... бақылауды
нығайту;
- монополия субъектілерінің ... баға ... ... бас тарту тарифті табиғи монополиялық және ... ... ... ... ... ... және қаржыландыру
айқындығын;
- салаларды біртіндеп монополияландыру үшін жайлы жағдай жасау, олардың
бәсекелес ... жаңа ... ... ... ... ... әкімшіліктендіру кезінде тәуелсіз өндірушілер
және тұтынушылардың мекеме-монополистердің қызметіне тең құқықтан айырмай
қол жеткізуін қамтамасыз ету;
- тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... ... Агенттіктің жұмысын жақсартуға мүмкіндік беретін
ұйымдастыру сипатындағы шараларды ұсынуға ... атап ... ... ... ... ... базаны әзірлеуді тәуелсіз институттарға беру;
- нормативтік базаларды пысықтау бойынша әдістемелік кеңестер құру;
- ... ... ... екі рет), нормативтік құқықтық құжаттар
жинағы, СД-дискілер, интернет сайт және т.б. ... ... ... ... құрылымдар мен адамдарға жеткізудің
механизмін жасау;
- Департаменттерде ... ... және ... бірыңғай
стандарттарын енгізу (деректер ... ... ... Аумақтық құрылымдар құрамында Агенттік төрағасы штабымен өзара
келісе әрекеттесетін басшылар штабын (2-3 қызметкерден) ... ... ... ... ... жұмыстар
жүргізеді. «табиғи монополия мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілерге
өзгерістер мен толықтаулар енгізу ... және ... ... ... Қазақстан республикасының кейбір заңнамалық актілеріне өзгерістер
мен толықтаулар енгізу жөнінде» заң жобалары әзірленді; «Бәсекелестік ... ... ... ... ... ... ... мен толықтаулар енгізу көзделіп отыр. ... ... ... ... сол ... мекеме-монополистер қызметін
антимонополиялық реттеудің тиімділігін арттыруға бағытталған.
Шараларды талап ету. Осылардың есебінен көлік жүйесін ... және ... ... ... ... ... формаларын
дамыту, кәсіпкерлік іс-әрекетті дамыту, бәсекелік, қаржылық іскерлік қатысу
түрлерін, көлік қызметкерлерінің еңбек ынталарын арттыру іске ... ... ... ... ... көлік жүйесінің қызметін тиімді
және сапалы болуы үшін мүмкіндік жасап ... ... ... ... ... ... ... мәселесі мейлінше өзекті болып табылады
және кеңінен талдауды талап ... ... ... ... ... ... ... жағдайларды туғызу мақсатында тасымалдау ... ... ... ... құру жүйесін әрі қарай жетілдіру
қажет болады. Табиғи монополиялар үшін негізгі ... ... ... ... ... қызмет есебінен құрылады. Қазіргі уақытта
Қазақстан темір жолы жүк ... ... ... күні ... ... ... ... бойынша қызмет көрсетеді. Бұл бағанаманың 1994
жылы формальді түрде бекітілген, ... ... ... салыстырғанда
жаңа бағанамаға нарықтық қатынас жүйесіндегі жұмысқа ... ... ... ... Бұл ... маңыздылары мыналар:
- инфрақұрылымдық, локомотивтік және вагондық құраушыларға арналған
тарифтің жалпы шамасына нақты ... ... ... ... бұрын енгізілген өкіметтің жекеленген қаулысына
қарағанда) жүк кластары бойынша, экспорттық-импорттық тасымалдау бағыттары
бойынша ... ... ... ... ... белгілі бір белдеулерінде неғұрлым тиімді
түрде тариф бағасы ... ... ... ... ірі ... құру есебінен
клиент пен тасымалдаушы үшін неғұрлым тиімді жағдайлар ... ... ... ... шамасын тартуға ынталандыратын жіберу санаттарына
қатысты қолданылатын түзету коэфициенттері енгізілді. Жаңа ... ... ... ... атап көрсеткен дұрыс. Ол төмендегі
ұстанымдарды толықтай жүзеге асыру негізінде қол жеткізуге болатын сияқты.
1-ұстаным: Қазақстан темір жолы атқаратын жүк ... және ... ... ... ... жолы ұсынатын инфрақұрылым
қызметтерінің тарифтері Қазақстан экономикасын дамытуды түбегейлі жеделдету
және тиімділігін арттыруға әсер ... ... ... ... ... ықпал етуі қажет. Тасымалдау тарифі деңгейінің еліміздің
экономикасының ... мен оның ... ... ... мәні ... ... емес мекемелердің өндірістік қызметінің
қаржылық нәтижелері көлік тарифі деңгейіне байланысты болады: тікелей, ... ... ... ... ... ... кететін шығынның
шамасы арқылы, сол сияқты жанамалай, яғни ... ... ... айналымының үстеме ақысына, сөйтіп оны сатып алушылар ... ... ал ол ... ... ... ... арқылы
өндірістің, жалпы айтқанда өнім мен ... ... ... шығындарын
қоса есептегенде) материалдық шығындарының құрамына енеді. Бұдан басқа
соңғы тұтыну құрамына енетін ... алу мен ... ... ... ... ... құнын, ал ол арқылы жұмысшылардың өмір
деңгейі мен олардың еңбекақысын, яғни ... ... ... бағасын
анықтайды. Соңғысы өз кезегінде ... ... ... – тауар мен
көрсетілген қызметтер, өндіретін өндіріс шығындарының құрамына ... ... ... ... ... нәтижелеріне әсер етеді.
Барлық мекемелердің бірлескен бірлескен қызметінің қаржылық ... ... ... экономика дамуының ықтимал қарқынын анықтайды.
2-ұстаным: Еліміздің барлық ауыл шаруашылық кешенінде ықпал ететін
табиғи монополиялық ... ... Оған ... ... ... ... ... Қазақстан темір жолы жатады, көрсетілетін
көлік ... ... баға ... белгілеу нарықтық тепе-теңдік және баға
белгілеу мен экономикалық ... ... ... ... көзқарас әдістемесіне негізделуі керек.
3-ұстаным: Көлік тарифінің және өнімнің барлық түрлері бағасының
деңгейі, сол ... ... сату және оны ... ... ... мен ... ... қаржылық нәтижесі салалық және
халықшаруашылықтың салдарды болжау кезінде көлік тарифіне енгізілетін
ықтимал ... ... ... есепке алатын тура және ... ... ... арқылы өзара тығыз байланысқан. Көлік тарифі мен
өнімнің барлық түрлері бағасының ... ... ... ... ... ... бірі салааралық баланс үлгісін, ... ... ... ... жүргізілетін мемлекеттік саясаттың төменде
берілген бағыттарының тиімділігін бағалауға негізделеді.
1. Нарықтық монополиялық секторларында Қазақстан темір жолы ... ... және ... ... ... ... табысты дамып
келе жатқан бәсекелестікпен ырықтандыру.
2. Жүктік жекеленген түрлері ... ... ... үшін ... үстеме
бағаның үлестік шамасын франко-тұтынушы өнім бағасында осы өнімнің, әсіресе
әлемдік нарықта, бәсекелестікке ... ... үшін ... жүк ... ... ... ... жүк тарифі құрамына енетін жүк тасымалынан
түсетін кірісті ... ... ... ... жою немесе оны
жолаушыларды тасымалдаудан түскен Қазақстан темір жолы залалдарын өтеміне
шектеу.
4. ... ... ... ... (өсуін шектеуге), сол арқылы
халық шаруашылығындағы тұтастай баға жүйесінің деңгейін ... ... ... ... ... ... салықтық түсімдер, ақыр
соңында ЖІӨ көбейтуге қажетті жағдайларды туғызу мақсатында Қазақстан темір
жолы-ға ... ... ... жасау. Жоғарыда айтылған жағдайларды
ішінара жүзеге асыру жолдарын төменде берілген деректер арқылы ... 2004 ... ... бағасының көліктік құраушылар деңгейін сақтап
қалған кезде, Қазақстан темір жолы 2003 жылдың деңгейінде қосымша пайда ала
алатын еді. 5 жыл ... ... ... ... тиеу 14 пайызға өскен, ... ... және ... ... ... ... мен көмір тасу
көлемі бірнеше ондаған пайыздарға өсті. Бұл ... ... ... ... ... ... бәсекелестікке
қабілеттілігін арттырудың нақты нәтижесі болып табылады.
4-ұстаным: экономика бойынша ... ... қол ... ... ... ... да) әрбір жүктің қосымша бірліктерін (дәлірек
айтсақ, жүгі бар 1 қосымша ... ... ... ... шығын,
яғни шығынның өсуі деңгейінде қалыптасуы керек. Теміржол көлігіндегі
бірінші таяуда ... ... ... ... ... ... ... көлеміне қатысты болатын үлестік шығындар» деп аталатын
қозғалыс операциялары бойынша 1 ... және ... ... 1 ... ... ... пропорционал болатын шығындар бөлігінің
үлестік шамасына тең етіп ... ... ... теміржол саласында тасымалдау көлеміне қатысты
болатын үлестік шығындар тасымалдаудың барлық ... ... ... 2,5-3 есе ... ... жағынан реттелетін жүк тарифін де осы
қатынаста арзандатқан дұрыс болар еді. ... ол ... іс ... ... қатысты болмайтын ҚТЖ шығындарына қаржыны қайдан ... ... ... туындайды.
Бұл мәселенің өзектілігі тасымалдау көлеміне қатысты болмайтын ... ... ... ... 60-70% ... ... ... жауаптың екі нұсқасын ұсынуға болады:
– салықтық кірістерді бір мезгілде көбейте отырып, ... ... ... ... ... ... ... бас тарту және тарифті тең етпей, кірістің
жалпы шамасы шығындары тасымалдау көлеміне қатысты болатындарды ғана емес,
бәрін де жабатындай ... ... ... яғни үлестік шығындарға
пропорционал етіп қабылдау керек.
Онда пропорционалдық коэффициенті түрлі ... үшін ... ... ... ... әр ... болуы керек. Көлік тарифін
қалыптастырудың бұндай жолы (Рамсея-Буато жүйесі) ... ... ... ... өз ... ... және темір
жол пайдаланатын өнімдерді жеткізушілермен қарым-қатынасын қалыптастыруға
белсенді түрде қатысуы керек, онда ... ... ... ... ... қатынас түріне сәйкес келуі керек. Көптеген
жағдайларда ... ... ... ... де ... керек. Теміржол көлігі ... ... ... ... табылатын тасымалдау рыногының секторларына қатысты
мемлекеттің рөлі мұндай бәсекелестік үшін жағдай жасауды қамтамасыз ететін
нормативтік-құқықтық базаны қалыптастырып, ... ... ... бақылауда болып табылады.
6-ұстаным: тиімді бәсекелестік жағдай жасалмаған нарық секторларының
реттеу формалары монополияның (өктемдіктің, яғни олигополияның) өз ... ... ... ... үшін ... шешімдерден қаншалықты
ерекшеленетіндігіне байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Жоғарыда айтылғандай,
не шектік көлік шығындары (ҚТЖ-на ... ... ... қаражат
бөлінген кезде), не ҚТЖ-ның өзін-өзі ... ... ... (Рамсея-Буато жүйесі) қамтамасыз ететін оңтайлы көлік тарифі
олардың төменгі шегі ... ... ... ... ... ... ... сол сияқты ықтимал шегерімдерді табиғи монополия
саласындағы мемлекеттік баға саясатының жүйелі ережелеріне сүйене ... ... ... ... ... ... ... теміржол көлігінің нарықтық қатынас жүйесіне толықтай ... ... оның ... мен ... ... ... ... бағанама
тарифін түгелдей қолданған кезде төлемге қабілетсіз болып қалатын өнім
өндірушілердің экономикалық жағынан жақсаруына ... ... ... ... ... шегеру тәсілін қолдану тасымалдау көлемін арттырған
жағдайда 2 есеге дейін шегеруге мүмкіндік береді. Мысалы, Қытайға ... ... ... 30 млн ... дейін арттырған кезде тарифті 45%-
ға шегеруге болады.
7-ұстаным: мемлекет реттейтін тарифтерді әзірлеу мен оны іске ... егер ... да бір жүк ... ... тасымалдаулар тиімділігінің
төмендеуіне алғы шарт болатын тариф енгізілсе, онда ... ... ... ... ... ... тариф енгізуге тура келетінін
есте ұстау керек. Өндірушілер мен (немесе) өнімді тұтынушылардың бір тобы
үшін ... ... ... ... түрде түсіріліп, екіншілері үшін
сондай көлемде ... ... ... ... ... бір ... жанама салық енгізуге және осының есебінен басқа субъектілерге жәрдем
қаражат берумен барабар. Нарықтық ... ... ... бұлайша
араласуының халықтық-шаруашылықтық тиімділігі терең негізделген ... ал оның ... ... ... отыру қажет, себебі оның ... ... ... кері ... туындауы, яғни жоғарыда айтылған
жанама ... ... ... қаржы өндіріп алынғандықтан тиімділігі жоғары
өндірістің дамуын бәсеңдетуі мүмкін.
8-ұстаным: ҚТЖ қызметінің бағалық ... ... ... ... ... ... кезде ҚТЖ қызметінің тарифтерін реттеу және теміржол
көлігі қолданатын ... ... ... ... ... ... Бұл қарым-қатынастарды мемлекеттік реттеуге қажеттілік
тараптардың бірі ... ... ... ... немесе олтгополиядан
бас тартқан жағдайларда туындайды.
9-ұстаным: мүдделі ... ... ... теміржол көлігі
монополист, ал жүк ұсынушылар олигополист болып табылатын нарық секторында
тасымалдау тарифін ... ... ... ... бірі ... ... ... өндіретін немесе бастапқы өңделетін жерден жылу
электр стансаларына тасымалдауды айтуға болады. Нарықтың үш субъектісінің –
көмірді және ... ... ... сол сияқты теміржол көлігі –
электр энергиясының тарифі, өндірушілердің көмірге белгілеген ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Жоғарыда көрсетілген субъектілер мүдделерінің ... ... ... деңгейінің бітімгершілігіне негізделген өзара ымырласқан тарифтер
мен бағалар жүйесін есептеу үшін қабылданған жүйелі үш ... ... ... іске асады. Қажетті жағдайларда бұл қатынастар мемлекет
тарапынан бақылауға алынуы керек. ... ... ... энергетикалық
көмірді тасымалдауда өз қолданысын тапты. 1999 жылдан бастап көліктік
құрастырушылар тас ... ... ... ... ... түрде төмендеп
келеді (50% -дан 31%-ға дейін). Көтеріліп келе жатқан ... ... ... көтерілуі теміржол тарифтерінің көтерілуінен айтарлықтай
басып озатын келісім-шарттық бағаның өсуінің алғышарты болады.
10-ұстаным: көптеген ... ... ... мемлекеттік
бюджетпен арақатынасын арнайы реттеуге қажеттілік қазіргі жағдайларда
мемлекеттік құрылымдардың сұраныстары ... - ... ... ... ... ... ... тасымалдар, ауылшаруашылығы
қажеттіліктері үшін тасымалдау – ... ... және т.б. ... ... ... туындайды.
Тариф жүйесін реттеу ... ... ... қабілетін арттыру және республикамыздың экономикалық
саясатына сәйкес тарифтік саясат жүргізу ... ... ... ... ... Тарифке қатысты мәселелерді қарастыру кезінде
әрбір министрлік пен ведомостваның, сонымен бірге болашақта ... ... ... және ... ... ... монополист
болып табылатын ұлттық компаниялардың ... ... ... ... секторында тарифтік саясатты жүйелі түрде жүзеге асыру
Үкімет қызметінің ... ... бірі ... ... ... ... «Қазақстан темір жолы» ... ... ... төрт ... МЖС, ... тартқыш, жүк және
коммерциялық жұмыстар, вагондар мен контейнерлерді пайдалану ... ... Онда ... ... ... ... ... қызметтерін пайдаланғаны үшін тасымалдаушылар төлейтін
төлемақылар да кіреді. Теміржол тарифінің басқа құрамдастары (локомотивтік
тартқыштың қызметі және ... ... ... ... ... ... уақытта ол антимонополиялық заңнамаларға сәйкес басым
жағдайдағы субъектілер үшін де ... ... ... ... Республикасының Табиғи монополияны реттеу жөніндегі
агенттігінің ... және ... ХҚ АҚ ... ... ... ... ортасынан бастап МЖС қызметінің жаңа ... іске ... ... жүкті теміржол көлігімен тасымалдау кезінде ... жүк және ... ... жүк ... мен ... үшін ... белгіленеді. Мұнда қатынас түрлері
бойынша тек МЖС қызметінің тарифі сараланатын атап өткен жөн. ... ... ... бойынша МЖС қызметінің базалық мөлшерлемесі
орташа есеппен 18%-ға (24%-республикалық, 16%-экспорттық, ... ... ... ол ... ... бағыттары бойынша болат
магистральдар қызметінің тариф деңгейінің көтерілуіне әкеліп соқтырды.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ауытқуы
шамамен 7-36,5% құрайды (мұнай және мұнай өнімдерінен басқа жүктің барлық
түрлері үшін). Шикі мұнай және мұнай ... ... ... ... жетіп отыр. Өз кезегінде, экспорттық тарифтің импорттық тарифтен
ауытқуы 2,8-23,5% құрайды. Жүкті контейнермен және ... ... МЖС ... оған ... ... ... ... экспорттық
тарифтер импорттық тарифтерге қарағанда 22%-ға төмен болады. Алайда табиғи
монополия субъектісі Қазақстан ... ... ... ... ... ... екі рет ұсынған қызметтерінің тарифін ... ... бере ... Мемлекетіміздің премьер-министрінің пікірі бойынша
«Балансталған тарифтік саясат ... ... ... Өйткені бұл
салаларда бәсекелестік шарттар түзу үшін ... ... ары ... шарт түзу көп ... ... ... ... табиғи монополияны реттеу бойынша Агенттігінің есебіне
қарағанда бұл ... ... ... бекітілген тариф, тарифтік
смета, ... ... ... ... және ... ерекше
тәртіпте қалыптастыру арқылы іске асырылады. Тарифтік саясаттың ... ... ... және ... монополия субъектілерінің мүддесін
көздеп балансты сақтау, орташа ... ... ... алдын ала
білу болып табылады ... ... және ... жабу ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Бұлардан басқа, агенттік
жекелеген табиғи монополия субъектілері үшін тариф жасаудың жаңа әдістерін
қабылдай бастағаны ... ... ... ... есептеудің жаңа
әдістерін ендіру, атап айтсақ электрэнергиясын ... ... ... темір жол көлігімен жүктерді тасымалдау бойынша 2005 жылдың ... ... іске ... ... ... Қазақстанның Бүкіл әлемдік Сауда Ұйымына кіруі қарсаңында
мемлекет алдында қазіргі тарифтік ... ... ... ... ... мәселесі қойылады. Өйткені бұл жағдайларды
ескермеу ... ... ... ... ... келтірілген негізгі қағидалардың негізінде
төмендегідей қорытындылар мен ұсыныстар жасалды:
1. Табиғи монополияны ... ... ... және ішкі ... ... ... Бұл үрдісте табиғи-монополияның нарықтағы
тиімді мөлшерін және оның ... ... ... ... ... реттеу тетіктері басты орын алады. Біздің пікірімізше, ... ... ... қоса алғанда, ықпал етудің барлық
тұтқалары, ... ... ... ... блоктары тоғысқанда
ғана дамиды.
2. Монополияға қарсы заң шығару тегіне қайрылатын болсақ, мұндай заңның
екі түрінің тарихи қалыптасқанын ... ... ... біріншісі,
монополияға бейресми тиым салынған, ал екіншісі, ... ... ... ... және ... ... Шетелдік тәжірибені Қазақстанда қолданудың айтарлықтай маңызы бар.
Еуропа мемлекеттері мен Қазақстандағы ... ... ... ... жүзеге асыру бойынша жүргізілетін жүмыстар жүйесі
бір-біріне үқсас. Осыған байланысты бақылаушы ... ... ... ... ... нәтижелі жүмыс істеуін ... ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады. Бұл шараларды, біздің ойымызша, ... ... ... ... Монополияға қарсы және бұлардан басқа да ... ... ... ... ... ... реттеуге болатын мәселелерді
шешуде мемлекеттік ықпал етудің белгілі бір ... ... ... Бұл ... ... жақтан құрайтын негізгілері ретінде, біздің
ойымызша, мынадай базалық блоктарды бөлуге болады: мемлекеттік құқықтық
тетіктер; реттелуші салаларға жеке ... ... ... ... жасау тетіктері.
5. Көптеген дамыған шет мемлекеттер тәжірибесіне ... ... ... ... ... жүйесі үнемі даму
үстінде және оның ... ... ... институционалдық келбеті қалыптасқан.
Алайда қалыптасу сатысындағы кез келген басқа ... ... осы ... де
кейбір кемшіліктер кездеседі. Әлі күнге ... ... ... ... ... шек қою, бақылаушы және реттеуші
құрылымдардың құқықтары мен ... ... ... ... мен ... ... ... нәтижесінің
мониторингі жоқ.
6. Масштаб тиімділігін төмендететін факторлармен, және соның салдары
ретінде, көлік саласын монополиялауға болған оң ... ... ... тиімсіз іс-әрекетінің белгілерін топтастыруға болады, оларды
Қазақстанда қолдану ... ... ... аса маңызды
алғышарттары болады. Біздің ойымызша, аса маңыздылары: тиімді шығаруды
минималды ... және ... ... деңгейін минималды төмендету, ол
сауданың сұраныстарын ұлғайту салдарынан ... болу мен жаңа ... ... ... ... ... ... және орташа
шығынның деңгейін жоғарылату болып, бұл да ... пен ... ... ... ... не болмаса технологияны алмастырумен
байланысты; өндірісті ... аса ... ... ... ... салаларға мемлекеттік реттеулер ... ... ... болып, ол қоғамды монополиялық баға жасаудан, ... ... ... ... және өндіріс пен қызмет
көрсетуді салыстырмалы қысқартудан сақтайды. Сол себепті ... ... ... ... ... ... өлшемдері, бағаның негізгі
өлшемдері. Осы мақсатпен мемлекет органдары, көбінесе олардың ... ... ... ... мен қызмет көрсетуіне жеке
меншіктегі компаниялар бағалар белгілейді. Бұл көбінесе электр энергиясын
өндіретін және ... ... ... ... ... жол ... жүк тасымалдауды жүзеге асыратын, шұғылданатан салаларға кең
тараған.
8. Сонымен, ... ... ... мен ... ... ... ... тәжірибені, сол сияқты оларды реттеу әдістері
мен ... ... ... ... ... көлік саласындағы табиғи
монополияны реттеу ерекшеліктерін есепке ала ... ... ... ... монополистер қызметін тиімді түрде реттеу үшін, біздің
ойымызша құқықтық, экономикалық, салалық және институционалдық ... ... ... ... Қазақстандағы табиғи монополиялық құрылымды мемлекеттік ... ... ... ... ... және ... ... тасымалдау,
құбыр бойымен газ тасымалдау, теміржол тасымалы, автожол көлігі, сол ... ... ... және ... ... жатады.
Жаңа жағдайлардағы теміржол көлігі кәсіпорындарының жұмыстарын талдау,
олардың жұмыстарының табысты болуына еліміздегі ... ... бар ... анық байқатады. Теміржол көлігі тасымалдау-
коммуникациялық құрылымның ... ... ... қала ... және сол ... ... ... үрдістердің дамуына шарт түзеді. Кез келген
өндірістік ... ... ... ... ... көлік-
коммуникациялық кешенінің экономикалық тетіктері, үнемі ізденулер, қайта
құрулар, ... ... ... ... ... ... әр түрлі кедергілерді жеңуге тура келеді, бірақ бұл ылғи да сәтті
бола бермейді.
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... тұрақсыз күйде болуымен, ұйымдастырушылық бағытында шара
қолдану керектігін, мемлекеттік ... ... ... ... көздеген,
меншік түрін өзгерту, институттық ... ... ... жаңа формасының аяққа тұруына арналған шаралар қажет.
Республиканың қазіргі әуе ... ... ... ... сала ... ... көреміз. Министрлік құрамындағы, осы
кездегі ... және әуе ... ... ... ... үйлестірушілік міндеті жүктелген.
Қазіргі кездегі ахуалды алатын болсақ, Қазақстандағы ... ... ... басқадай көлік саласының кешендері секілді терең және түп
тамырынан реформа жүргізу үстінде. ... ... ... ... ... ... ... құрылымы жағынан жиі реформаланып
тұратын салаға жатқызуға болады. Көлік саласына нарықтық ... ... ... нәтижесі төмен реформалар бүкіл әуе жолы көлігінің ... ... ... ... ... көлігі іс жүзінде өз құрылымы және ахуалы ... ... ... компанияларымен бірдей болды, бұған оның табиғи монополист
деген атағы да куә бола ... Газ ... ... ... құрылымды
жасаудың пайдасын тек болжауға ғана болады, ... ... ... тез ... көтеру туралы айту қиын, себебі оның қаржылық және
техникалық ... ... ... ... бастапқы кезде бұл ұтымды
да табысты шара ... ... ... ... тарапынан
ұйымдастырушылық жақтан да және қаржылық жақтан да қуатты ... ... ... ... ... газ ... көлігі саласын басқару
жүйесін реформалау, әлі де болса оның маңызды саланы қаржыландырудың басқа
да ... ... ... ... біздің пікіріміз бойынша, экономиканың
қаржылық және тасымалдау секторларын қаржылық өндірістік топтар кұру ... ... ... бірі ... Ол үшін осы ... ... - экономикалық және заң шығарушы- құқықтық шарт түзу қажет.
10. Барлығын жинақтай келе, көлік саласының қазіргі даму ... ... ... қорытындысы болып, Қазақстандағы тасымалдау
немесе көліктердің біз қарастырған түрлері қанағаттанарлық ... ... ... қаржыландырудың тарифтерді көтеру мен резервтерді тауысқанша
пайдаланудан ... ... ... жоқ. ... ... кейбір компаниялардың монополиялық ахуалын ескерсек, онда
монополиялар өз билігін кері пайдаланып негізделмеген ... ... ... ... бұл өз ... әр түрлі әлеуметтік-экономикалық
келеңсіздіктерге соқтырып көлік саласының тиімділігінің әсерін тигізеді.
Бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... көлік кәсіпорындарының іс-әрекетін ұйымдастырып реттейтін, жаңа
қаржылық құйылымдар есебінен автомобиль көлігіне тарифтерді ... ... ... ... қызметін жасауға мүмкіндік
беретін корпоративтік құрылым қалыптастыру қажет.
11. Қазақстанның көлік саласының қазіргі жай-күйі негізінен алғанда оны
реформалаудың нәтижесі ... ... ... ... жылдарында
Қазақстанның көлік саласының дамуының басты сипаттамасы ... ... ... ... ене ... ... жолдың ұзақтығы, тасымалданатын жүк
ауқымы, көлік бірлігінің саны, игерілген ... ... ... көрсеткіштердің жыл сайын тұрақты түрде ... ... ... ... ... ... кешенінің жұмыс
ауқымы жыл сайын жоғарылап отыр.
12. Көлік саласын мемлекеттік реттеудің негізінде ең ... ... тиіс - бұл ... субъектілерінің барлығына бірдей тасымалдау және
соған байланысты сервис қызметін көрсетуге мүмкіндік туғызатын іскерлік ... ... ... Даму ... ... ... ... нарық субъектілерінің барлық ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасауға аударылуы
тиіс.
13. Еліміздің көлік саудасына жүргізілген зерттеулер, ... ... ... нарық тетіктерін жасауға, нарықтық қатынастардың
белсенділігін арттыруға және мемлекеттен ... ... ... ... ... ... шараларды талап етеді.
Осылардың есебінен көлік жүйесін монополиядан ... және ... ... алуан түрдегі формаларын дамыту, кәсіпкерлік іс-әрекетті
дамыту, бәсекелік, ... ... ... ... ... ... ынталарын арттыру іске асырылады. Қорыта келгенде,
түзілген нарықтық тетіктер көлік ... ... ... және сапалы
болуы үшін мүмкіндік жасап ... ... ... қатысты ұстанымдарды толық жүзеге асыру негізінде
қол жеткізуге болады. Тарифке ... ... ... ... ... пен ... ... бірге болашақта мүмкіндіктері
айтарлықтай шектелетін көлік және байланыс саласындағы табиғи ... ... ... ... ... ... зор.
-----------------------
холдинг

Пән: Транспорт
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көлік саласында мемлекеттің саясаты14 бет
Халықаралық туризмдегі көлік саласының теориялық негіздері36 бет
Қазақстан Республикасының көлік саласында табиғи монополия құрылымдарын мемлекеттік реттеу77 бет
"жаңажол" кен орнының автоматтандырылуын жобалау24 бет
Еңбек қорғау8 бет
Жаңажол мұнай газ кешенінің автоматтандырылуын жобалау25 бет
Кластер теориясы және оны іске асыру тәжірибесі4 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет
Негізгі құралдарды есепке алу60 бет
Темір жол көлігінде жүктерді тасымалдау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь