Қазақ әдеби тілінің тарихындағы ат сынының тілдік көріністері

І. Кіріспе бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1 . 4 б.

1.1. Қазақ тіліндегі жылқы атаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4 . 24 б.
1.2. Қазақ эпосы мен жыраулар поэзиясындағы ат сынының
көріністері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24 . 41 б.

ІІ. Қазақ ақындарындағы (Абай, Ілияс, Сәкен) ат сынының
тілдік көрінісітері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41 . 57 б.

Қорытынды бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57 . 59 б.

Пайдаланылған әдебиеттер
Ғылыми еңбек қазақ халқының асыл түлігі - тұлпар бейнесінің әдебиетімізде жеке образ болып қалыптасуы, оның көркемдік тұрғыдан жинақтауға әсері сынды мәселелерді зерттеуге арналған. Дипломдық жұмыста қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі: дәстүр мен сабақтастық, жылқы малы туралы наным-түсінік, тұлпарлар бейнесінің ауыз әдебиетіндегі орнын сомдауда қолданылған әдіс-тәсілдер, кейінгі әдебиеттегі тұлпарлар бейнесінің өзіндік қырлары, қаламгер ізденісінің арналары, образ сомдаудағы жазушы шеберлігі тереңнен сөз етіліп, кеңінен көрсетіледі.
Қазақ халқын: "ер қанаты - аттан" бөлек қарау мүмкін емес. Арыдағы арналарды еске алсақ, халық әдебиеті үлгілерінде, көне жазба ескерткіштердің тасқа қашалып жазылған мұраларында тілге тиек етіліп, аласапыран замандарда да елге қорған, ерге қанат бола білген тұлпарлар көп жырланады. Мінсе - көлігі, жесе - азығы, ішсе - сусыны болған сенімді серігі - тұлпарларға айрықша мән берген. Қазақ халқының өмір тарихы мен өткен жолы асыл жануар - жылқымен байланысты болғандықтан, оны ән-жырға қосып жырлап, мифтік санада өз жаратушысы деп те сенген [1]. Мұндай дәлелдерді халық тарихы мен өмір-тұрмысынан жиі ұшырастыруға болады.
Қазіргі таңда тілдік, этнографиялық, тарихи тұрғыдан мол мағлұмат беретін ауыз әдебиетінің туындылары - көптеген ғылымның зерттеу объектісіне айналуда. Қазақ тұлпарларының әуел бастан халқымыздың санасына, дүниетанымына етене жақын болғандығын дәлелдейтін рухани мұраларды С. Қондыбай [2], А. Тоқтабай [3], В.Ф. Зайберт [4], т.б. археолог, этнограф, геоморфолог зерттеушілеріміздің еңбектерінен кездестіреміз. Қазақ халық әдебиетіндегі жылқы малының орны жөнінде Ә. Қоңыратбаев [5], Н. Келімбетов [6], А. Қыраубаева [7], Р. Бердібай [8] т.б. еңбектері зерттеушілер үшін кұнды ғылыми - танымдық мәліметтерді алға тартады.
"Мал патшасы - жылқының" әдебиеттегі орнын, оның образын биік түғырға көтерген Ғ. Мүсірепов [9], Т. Әлімқұлов [10], Қ. Жұмаділов [11], С. Бақбергенов [12], т.б. қаламгерлер тұлпар бейнесін көркем де шынайы суреттеген.
Шындығында да, жан - жануарлар қай халықтың болмасын фольклоры мен әдебиетінде елеулі орын алатындығы әдеби шығармалардың тереңіне үңілген адамға мен мұндалап-ақ тұр. Жылқы жайлы Қазақ Совет энциклопедиясындағы тарихи деректерге сүйенсек, біздің заманымыздан 7000 - 6000 жылдар бүрын Азия, Африка, Европада колға үйретілгендігі сөз болып, сондай - ақ, жабайы жылқының сүйегі Францияның солтүстігінен көп табылған, - делінген [13]. Осы ретте, Қазақстан территориясынан табылған Ботай мәдениетін зерттеуге ат салысқан ғалымдар: В.З. Зайберт [14], Л.А. Маркова, М.К. Хабдулина, Г.Б. Зданович [15] т.б. энеолит дәуіріндегі табылған сүйектердің - 99,9 % - і жылқынікі болғандығын тап басып көрсетеді.
1 Тілеужанов М. Халық тағылымы. – Алматы: рауан, 1996. – 230 б.
2 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк – Пресс, 2004. – 496 б.
3 Тоқтабай А. Қазақтардың ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр басындағы жылқы шаруашылығы / тарихи – этнографиялық зерттеу /: Тарих. ғыл. д-ры дис… - Алматы, 1992. - 228 б.
4 Зайберт В. Ф, Зданович С. Я. Бронзовый век Урало-Иртышского междуречья. – Челябинск: Челябинский государстенный университет, 1984. - 160 с.
5 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және тюркология. – Алматы: Ғылым, - 1987. - 364 б.
6 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1986. – 264 б.
7 Қыраубаева А. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 280 б.
8 Бердібай Р. Эпос мұраты. – Алматы: Білім, 1997. – 320 б.
9 Мүсірепов Ғ. Уақыт іздері. – Алматы: Жалын, 1997. – 368 б.
10 Әлімқұлов Т. Тұлпарлар тағдыры. – Алматы: Жазушы, 1975. – 343 б.
11 Жұмаділов Қ. Сәйгүліктер. – Алматы: Жазушы, 1984. – 384 б.
12 Бақбаргенов С. Белгісіз солдат. – Алматы: Жазушы, 1977. – 264 б.
13 Қазақ Совет Энциклопедиясы / Бас. ред. Қаратаев М. – Алматы: Қазақ совет энцик. бас ред. 1974. – Т.4. – 670 б.
14 Зайберт В. Ф. Энеолит Урало-Иртышского междуречья. – Петропавловск: Наука РК, 1993. – 210 с.
15 Зайберт В. Ф, Зданович С. Я. Энеолит и бронзовый век Урало-Иртышского междуречья. – Челябинск: Наука РК, 1985. – 160 с.
16 Қазақсатан-Американ біріккен экпедициясының Қызыл Жар қонысы ескерткіштеріне зерттеу жүргізу есебі // Ақмола облыстық өлкетану мұражай материалдары. – Көкшетау, 2000. – 25 б.
17 Итеғұлова С. Қазақ фольклорындағы қасқыр бейнесі: Филол. ғыл. канд. дис... – Алматы: 2002. – 154 б.
18 Айтматов Ш. Ақ кеме. – Алматы: Жазушы, 1973.
19 Кекілбаев Ә. Бәйгеторы. // Таңдамалы шығармалар. Т.3. – Алматы: Жазушы, 1989.
20 Соқпақбаев Б. Қайдасың Гауһар. – Алматы: Жазушы, 1977.
21 Тоқтаров Р. Тұлпардың сыны. – Алматы: Жазушы, 1988.
22 Тоқтабай А. Культ коня у казахов. – Алматы: КазИздат-КТ, 2004. – 10 б.
23 Культурное наследие Южного Казазстана: Материалы Шымкентского краеведческого музея. – Шымкент, - 2002.
24 Смирин В. М, Смирин Ю. М. Звери в природе. – МГУ, 1991. – 189 с
25 Липец Р. С. Образ батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. – М; Наука, 1984. – 263 с.
26 Жетпісбаева Б. Символ движения в литературе. – Алматы: Ғылым, 1999. – 289 с.
27 Қиянатұлы Б. Тісіне қарап жасын біл. // Ана тілі. – 1994. – 28 қазан.
28 Төрт батыр. / Ред. О. Асқаров. – Алматы: Жалын, 1990. – 215 б.
29 Қорқыт ата. Аударған Ә. Қоңыратбаев. – Алматы. Жазушы, - 1986. – 127 б.
30 Қаракалпакский эпос; Сорок девушек. – Москва: Гослитиздат, - 1951 – 379 б.
31 Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.1. – Алматы: Жазушы, 1968. – 319 б.
32 І. Жансүгіров. Көп томдық шығармалар жинағы. Т.3. – Алматы: Қазығұрт, - 2004. – 408 б.
33 С. Сейфуллин. Көп томдық шығармалар жинағы. Т.3. – Алматы: Қазығұрт, - 2004 б. – 400 б.
34 Дәдебаев Ж. Тұлпардың сыны мен бабы. – Алматы: Бастау, 1994. – 16 б.
35 Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. 336 – б.
36 Сарбалаев Б. Қазақ жырының Құлагері (І. Жансүгіров прозасы). – Алматы: Рауан, 1980. – 80 б.
37 Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990.– 352 б.
38 М. Әуезов Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 480 б.
39 Қазақ Совет әдебиеті: Жоғарғы оқу орынларына арналған оқу құралы. / Құраст. М. Қаратаев, Т. Нұртазин, С. Қирабаев. – Алматы: Мектеп, 1968. – 492 б.
40 Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселері. – Алматы: Ғылым, 1973. – 170 б.
41 Нестеров С. П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азий В эпоху средневековья. – Новосибирск: Наука, 1990. – 367 б.
42 Қаба Ә. Жылқыда қандай кие бар? // Жас Алаш. – 2002. – 29 тамыз.
43 Қазақ халық әдебиеті. / Құраст. Садырбаев С. – Алматы: Рауан, 1990. – 238 б.
44 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Батырлар жыры. Т.1. – Алматы: Жазушы, 1986. – 264 б.
45 Қиянатұлы Б. Тісіне қарап жасын біл. Ата салтыңды аяла. – Алматы: Жазушы, 1998. – 355 б.
46 Материалы по историй казахских ханств. ХV – XVIII в. в. / Извлечение из персидских и тюркских сочинений / Алма – Ата, 1969. – 648 с.
47 Ер қанаты. / Құраст. – Алматы: Рауан, 1987. - 325 б.
48 Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. – Алматы: Жалын, 1990 – 127 б.
49 Малов П. Т. Памятники древней письменности. Тексты и исследования. – Москва – Ленинград: Акад. Наук. СССР, 1951. – 452 б.
50 Малов П. Т. Язык жёлтых уйгуров. Словарь и грамматика. – Алма-Ата: - А.Н. Каз. СССР, 1957. – 197 б.
51 Щербак Г. М. Грамматика староузбекского языка. – Москва – Ленинград: Акад. наук. СССР, 1962. – 274 б.
52 Орузбаева М. Қырғыз тилиндегі сөз жасоочу аффикстері. – Фрунзе: 1958 –...................
53 Гронбеш К. Команишес уортебуш туркишен уортинбекс зу лодекс. – Копегаген: 1992. –
54 Радлов Опыт словаря тюркских наречий. Восточная литература: Т.2. часть ІІ, 1963. – 1052 б.
55 Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, Т.1. 1984. – 256 б.
56 Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. / Ред. А. Ысқақов, Р. Сыздықова, Ш. Сарыбаев. – Алматы: Ғылым, 1966. – 230 б.
57 Қазақтың түсіндірме сөздігі. / Бас ред. А. Ысқақов. Т.1. – Алматы: Қаз СССР Ғылым, 1974. – 695 б.
58 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Батырлар жыры. Т.2. – Алматы. Жазушы, - 1986. – 288 б.
59 Ушаков Толковый русский словарь. – Москва: Т.2. 1935. -
60 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Батырлар жыры. Т.3. – Алматы. Жазушы, 1987. – 304 б.
61 Д. Бабатайұлы. Өсиетнама. – Алматы: Ғылым, 2001. – 132 б.
62 Қазақ Совет Энциклопедиясы. / Бас редактор Қаратаев М. – Алматы: Қазақ сов. энциклоп. бас. ред. 1977. – Т.10. – 646 б.
63 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
64 Б. Қожабергенов керек болып тұр
65 ХІХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары. – Алматы: Қаз СССР Ғыл. Акад. баспасы. 1963. – 369 б.
66 Қазақ Совет энциклопедиясы. / Бас редактор М. Қаратаев. Т.11. – Алматы. Қаз. сов. энциклоп. бас. ред. 1977. – 631 б.
67 Қазақ Совет энциклопедиясы. / Бас редактор М. Қаратаев. – Алматы. Қаз. сов. энциклоп. бас. ред. – 1972. 647 б.
68 Шынар А. Эпостағы арғымақ аттар. // Жұлдыз. – 1998. - №10 – 174 б
69 Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 376 б.
70 Сүйіншәлиев Х. VІІІ – ХVІІ ғасырдағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1989. – 280 б.
71 Казахский фольклор в собраний Г. Н. Потанина. – Алма-Ата. Наука, - 1972. 383 б.
72 Казахский фольклор в собраний Г. Н. Потанина. – Алма-Ата. Наука, - 1972. 383 б.
73 Каррыев Б. А. Эпическое сказание о Кероглы у тюркоязычных народов; Исследование по теорий и историй эпоса. – Москва: 1968. – 805 с.
74 Алтайский эпос Когутэй. // Сказатель А. М. Ютканаков. Под общей редакцией Соколова Ю. М. Коммент. Дмитриева Н. М. – Москва: 1935. – ......................
75 Тувинский народный эпос. Бокту Кириш и Бора Шалэй. // Перевод с тувинского, предисловий и коммент. Гребнева Л. М. – Кызылорда: 1969. – 134 б.
76 Сурразаков Ж. С. Геройческое сказание о богатыре Алтай Бууче. – Горно-Алтайск, 1961. – 230 б.
77 Башкирский геройческий эпос. – Москва: 1963. – б...................
78 Владимирцов Б. Я. Монголо-ойратский геройческий эпос. – Москва: Просвещение, 1923. – 247 б.
79 Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994. – Т.1. – 448 б.
80 Тоқтабай А. Казахские тулпары – скакуны. – Алматы: Аруана, 2003. – 10 с
81 Елеукенов Ш. Әдебиет және ұлт тағдыры. – Алматы: Жалын, 1997. – 364 б.
82 Ғ. Мүсірепов. Ұлпан. // Таңдамалы; Т.3. – Алматы. Жазушы, - 1980. – 162 б.
83 Р. Нұрғалиев. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, - 1997. – 424 б.
84 Р Сыздықова. Б Шалабай. Көркем текті лингвистикалық талдау. – Алматы: Мектеп, - 1989. – 128 б.
85 Қазақ әдебиетінің тарихы. / Құрастырған М. Қаратаев. – Алматы. Ғылым, - 1967. – Т.3, 1 кт. – 289 б.
86 С. Сейфуллин Шығармалар жинағы. – Алматы. Жазушы, - 1986. – 128 б.
87 Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы. Санат, - Т.2. – 205 б.
88 Нұрғали Р. Қазақ революциялық поэзиясы. – Алматы: мектеп, - 1987. - 235 б.
89 Кәрібозұлы Б. Қазақ өлеңінің ұлттық сипаты. Филология ғыл. док. дисс.... – Алматы. 1997. – 144.
90 Бисенғали З. Ғ. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. – Алматы. Өлке, - 1997. - 304 б.
91 Байтұрсынов А. Шығармалары, аудармалар, зерттеулер. – Алматы. Жазушы, - 1889. – 318 б.
92 Тимофеев Л. И. Основы литературы. – Москва. Просвещение, - 1959. - 371 б.
93 Б. В. Томашевский Стилистика. – Москва. МГУ, - 1983 - 288 б.
94 Жұмалиев Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. – Алматы. Жазушы, - 1966. – 288 б.
95 Қабдолов З. Сөз Өнері. – Алматы. – 1983. – 231 б.
96 Ахметов З Өлең сөздің теориясы. – Алматы. – 1973. – 212 б.
97 Қоңыров ғ Қазақ тілінің тұрақты теңеулер сөздігі. – Алматы. Санат. – 1990. – 320 б.
98 Қазақ тілінің энциклопедиясы. – Алматы. Жазушы, - 1998. – 509 б.
99 Р. Сыздық Сөз құдіреті. – Алматы. Жалын, - 1993 б. – 224 б.
100 Қайдаров Ә. Ақтанбердиева З. Өмірбеков Б. Түр-түстердің тілдегі көрінісі. – Алматы. Ана тілі, - 1992. – 160 б.
101 Арғынбаев Х. Қазақтың мал шаруашылығы жайындағы очерк. – Алматы. Ғылым, - 1969. – 170 б.
102 Есенберлин І. Қаһар. Тарихи роман. Т.1. – Алматы. Жазушы, - 1969. – 350 б.
103 Қайқауыс Қабуснама. Өзбек тілінен аударған Айнабековы Т. – Алматы. Балауса, - 1992. – 160 б.
        
        Тақырыбы:     Қазақ әдеби тілінің тарихындағы ат
сынының тілдік көріністері
Мазмұны:
І. ... ... 1 – ... ... ... ... ...4 – 24 ... Қазақ эпосы мен жыраулар поэзиясындағы ат сынының
көріністері.................................................................
.........................24 – 41 б.
ІІ. Қазақ ақындарындағы (Абай, Ілияс, ... ат ... 41 – 57 ... – 59 б.
Пайдаланылған әдебиеттер
Жұмыстың жалпы сипаттамасы.
Ғылыми еңбек қазақ халқының асыл ... - ... ... жеке ... болып қалыптасуы, оның ... ... ... сынды мәселелерді зерттеуге арналған. Дипломдық ... ... ... ... ... мен сабақтастық, жылқы малы
туралы наным-түсінік, тұлпарлар бейнесінің ауыз ... ... ... әдіс-тәсілдер, кейінгі ... ... ... ... қаламгер ізденісінің арналары, образ сомдаудағы
жазушы шеберлігі тереңнен сөз етіліп, кеңінен көрсетіледі.
Қазақ халқын: "ер қанаты - аттан" ... ... ... ... ... еске алсақ, халық әдебиеті ... көне ... ... ... ... мұраларында тілге тиек етіліп,
аласапыран замандарда да елге қорған, ерге қанат бола білген ... ... ... - ... жесе - ... ішсе - ... болған сенімді
серігі - тұлпарларға айрықша мән берген. Қазақ халқының өмір тарихы мен
өткен жолы асыл ... - ... ... ... оны ән-жырға
қосып жырлап, мифтік санада өз жаратушысы деп те ... [1]. ... ... ... мен өмір-тұрмысынан жиі ұшырастыруға болады.
Қазіргі таңда тілдік, этнографиялық, тарихи тұрғыдан мол мағлұмат
беретін ауыз әдебиетінің ... - ... ... ... ... ... ... әуел бастан халқымыздың санасына,
дүниетанымына етене ... ... ... ... мұраларды С.
Қондыбай [2], А. Тоқтабай [3], В.Ф. ... [4], т.б. ... ... зерттеушілеріміздің еңбектерінен кездестіреміз. Қазақ халық
әдебиетіндегі жылқы малының орны жөнінде Ә. ... [5], Н. ... А. ... [7], Р. ... [8] т.б. еңбектері зерттеушілер үшін
кұнды ғылыми - танымдық мәліметтерді алға ... ... - ... ... орнын, оның образын биік түғырға
көтерген Ғ. Мүсірепов [9], Т. ... [10], Қ. ... [11], ... [12], т.б. ... ... ... ... де шынайы
суреттеген.
Шындығында да, жан - жануарлар қай халықтың болмасын фольклоры мен
әдебиетінде елеулі орын ... ... ... тереңіне үңілген
адамға мен мұндалап-ақ тұр. Жылқы ... ... ... ... ... сүйенсек, біздің заманымыздан 7000 - 6000 жылдар ... ... ... ... ... сөз болып, сондай - ақ, жабайы
жылқының сүйегі Францияның солтүстігінен көп табылған, - делінген [13]. Осы
ретте, Қазақстан территориясынан ... ... ... ... ... ғалымдар: В.З. Зайберт [14], Л.А. ... ... Г.Б. ... [15] т.б. ... ... табылған сүйектердің
- 99,9 % - і жылқынікі болғандығын тап басып көрсетеді.
Қазақстан-Американ біріккен экспедициясының ... ... ... жасалған талдауларда жылқы малының қаны табылмағандығын
айта келіп, II ғасырда жылқыны ... ... ... дәлелдеген
[16]. Эпостық шығармалар ішінде жиі кездесетін, кез-келген ... ... ... мол ... ... - ... болып табылуы да тегін
емес. Шығармалардың басым көпшілігінде ол адамның жақын досы, ақылшысы,
сырласы, ... ... ... Мәселен, Саха-Якут, түркі халықтарының
дүниетанымында жылқы - жаратушы ана, апам-напат тотемі, жылқы - ... ... ... ... ... күш немесе шаманның ие - қыласы,
жылқы - адам не сиқыршы ретінде сомдалған.
Тақырыптың өзектілігі. Ұлттық сөз ... - ... ... мен тағдыры арыдағы арналарда, тым көне кезеңдерде жатыр. Ол қазақ
поэзиясы тіліндегі ат сынының ... ... ... ... ... ... қыран, барыс тәрізді жылқы
символикасының да ұлттық санадағы орны ... ... ... өскелең
ұрпаққа түсіндіру - халқымыздың сан ғасырлар бойы ... ... ... мен ... ... ... түпкі себебін
терең үғынуға септігін тигізеді.
Бұл - халықтың ... ... ... ... ұлттық
санамыз бен үрдісімізді тарих қойнауынан аршып, далалықтар ... ... ... [17]. Әлем ... ... ... ... табылатын тұлпар, арғымақ, сәйгүліктерді сонау көне замандарды
жалғастырушы ... ... ... деп ... ХІХ ... аяғы мен ХХ
ғасырдың басындағы әдебиетімізде осы дәстүрді қайта ... таза ... ... ... ішкі жан - дүниесін, психологиясы мен тағдырын
суреттеген ... ... ... түлпарлар бейнесін - халқымыздың арғы-бергі
тарихымен, ... сөз ... ... ... ... әдеби
Жәдігерліктерден, ақын-жыраулар мұрасынан - Абай әлеміне, одан Ілияс, Сәкен
әлеміне көз сала ... ат ... ... ... ... ... ... ізденістеріне тоқталамыз.
Такырыптың зерттелу деңгейі. Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесі
арнайы зерттеуді қажет етеді. Осы ... ... ... ... ... ... геоморфологиялық тұрғыдан зерттеулер
жасалғанымен әдеби, тілдік тұрғыдан ғылыми еңбектер көп ... ... ... ... ру - ... кезенде жылқы малы
қолға үйретіліп қазақтың малына айналған. Халқымыз асау ... ән - ... ... ... жырлаған. Қай кезең әдебиетін алсақ та, ішінара
тұлпар, сәйгүлік, арғымақ бейнелері сөз етіледі.
Осы ... ХІХ ... ... ... ... ... жайлы жазған шығармасы кең орын алды. Сонымен қатар Ілияс, Сәкен
шығармаларындағы ... ... ... ... ... этнографиялық тұрғыдан - А. Тоқтабай [22], археологиялық
тұрғыдан - В.Ф. Зайберт, С.Я. Зданович, М.К. ... [23], ... - С. ... [2] т.б. ... ... зерттеу жасаған. Қазақ
жылқысының ерекшеліктеріне В.М. ... Ю.М. ... [24], Р.С. ... ... ... [26], Б. Қиянатұлы [27] т.б. терең тоқталған.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Дипломдық зерттеу жұмысының
негізгі ... - ... ... ... бейнесінің генезисін,
типологиясын, функционалдық қызметі мен даму эволюциясын ... ... ... ... ... ... жеке образ болып келген
кезеңі, сол кездегі жазылған ... ... ... ... мен ... көркем тұлғасын, әдемілігін ашып, аттың сынын берудегі ... мен ... ... ... ... ... Осы арнада
төмендегідей міндеттер туындайды:
- Қазақ эпостарында кездесетін тұлпарлардың тілдік көрінісіне таддау
жасау;
- Жыраулық поэзиядағы ... ... ... ... ... 1920 - 50 ... ... жарық көрген шығармалардағы тұлпарлар
бейнесінің жасалуындағы тілдік- көркемдік ізденістерді ашу;
-Ұлтгык прозадағы тұлпарлар ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады;
Зерттеу пәні. Дипломда теориялық материалдарымды көркем әдебиет
мәтінімен салыстыра отыра, ат ... мен ... ... ... ашып ... Төмендегі көркем әдебиеттер бойынша
жұмыс жасалды: Батырлар жыры: Қобыланды батыр, ... ... ... ... ... ... (28), ... ата кітабы (29), Қырық қыз (30),
Абай Құнанбаевтың « Шоқпардай кекілі бар ... ... (31) ... ... "Құлагер" [32], Сейфуллиннің "Қызыл ат" [33] поэмалары;
Зерттеудің ... ... ... ... үш ... мен ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Зерттеу нысанасы.
Эпос, жыраулар поэзиясы, қазақ ақындары тіліндегі ат ... ... ... ... көздері.
Қазақ әдебиетіндегі тұлпарлар бейнесін ... ... ... ... құжат, дерек көздері де негізгі
назарда болып, тиісті тұстарда пайдаландық.
Дипломдық жұмыста Ж. ... ... сыны мен ... ... ... ... ... зерттеуін [35]; Р.С. Липецтің "Образ батыра и
его коня в ... ... атты ... ... ... ... коня у ... Б. Жетпісбаеваның "Символ в движений
литературы"; С. Қондыбайдың "Арғықазақ мифологиясы";
Б. Сарбалаевтың "Қазақ жырының ... [36]; М ... ... (37), Абай (31), ... (32), ... (33) ... ат сынының
тілдік көріністерін, сондай - ақ, т. б. ғылыми - зерттеулері басты назарға
алынып, тиісті тұстарда ... ... ... ... ... байытып, ғылыми-теориялық құндылықтарын, нәтижелерін ... пәні ... әр ... ... ... ететіндіктен іздену
барысында жүйелі, кешенді талдау әдісі пайдаланылды. Сол секілді зерттеуде
М. Әуезов [38], С. ... Т. ... Қ. ... ... (39), ... [40], А. ... Р. Бердібаев, 3. Қабдолов, Т. Кәкішев,
Қ.Ж. Дәдебаев, Қ. Әбдезүлы, т.б. ғалымдардың ұлт руханиятына қатысты
көзқарастарын, сөз ... сыры мен ... ... толғам-
толғаныстары, жазушы шығармашылығы мен шеберлігі хақындағы еңбектері, Орыс
тілінде баспа жүзін көрген Р.С. ... А. ... Б. ... ... ... - ... ой - тұжырымдарын бағыт-бағдарлық жолын
байқадық.
Дүние жүзінде жылқының екі жүз ... түрі бар. ... он алты түрі ... ... ... өркениетіндегі,
әсіресе дала өркениетіндегі дамудың ... да ... бірі ... ... ... ... бастау көшпелі
шаруашылық пен өркениет дамуының негізін ... ... ... ... жылқының қолға үйретілген мекені ... ... ... Солтүстік Қазақстандағы Ботай
мәдениеті энеолит дәуірінде (б. б. б. 2 - ... ... ... ... ... сақ, ғұн ... (б. з. б 1 – ... – б. з.
2-ші ғасыры) ежелгі Қазақстанда жылқының қолға ... ... бұл мал ... ... ... ... бір бөлігіне айналғанын көрсетеді.
Ариилер жылқыны ерекше ... ... ... ... ... ... болғандығын анықтады: 1. ... ... ... ... 2. Ұзақ ... ... қазанат. 3. Қазіргі
Түркменстанның ахалтеке жылқының арғы тегі ... ... ... ... ... ... құнды мәдениет ескеркіштері
өте көп. ... ...... ... ... ... ариилер дүниені қалай ... ... ... ... қалай аң аулағаны, ... мал ... ... арбалар, абыздары мен батырлары туралы түсініктері т. б.
туралы ... ... ... ... Ал ... ... Дунай
өзеніне дейінгі кең байтақ аймақта үйір-үйір ... ... ... ... өнер ... ... Олардың қанқұйлы
жорықтарынан соң, Еуропада, Кіші ... ... ... ... ... ... « ... » туралы аңыз таралған. Ежелгі
грек ... ... ... ... осы сақ
әйелдерінің бейнесінен алынған деген пікір бар. Олар ... ... ... ... ... қажетті байлықтарға кенелуіне
жағдай жасаған жылқы баласын аса ... ... жан ... « Олар ... да ... кеудені жауып тұратын сауыт
кигізеді, – деп ... грек ... ... – ал жүгендерін,
шылбырын алтынмен әшекелейді » ... ... ... ... тек ... бас ... ғана емес, ... ... де ... ... – жыға таққаны туралы
мәліметтер бар. Олардың ... ... ... ... ... оның жан серігі болған атын ... ... ... да « ... аты о дүниеде де серік ... » - ... ... ... (41, 47 ... ... ... болуы жайлы мифологиямен қатар ... ... ... ... ... ... ... арасында адамдарды емдеуге ... да ... ... қамшы – ат үстіндегі ... Оған ... тері ... сол ... ... мен ... зұлым күштер жақындауға қорқады екен. Сондықтан қамшыны ауру
адамның бас ... ... ... Қамшының ішінде ерекше магиялық
күші бар сары ... ... сабы ... ... ... « ... ... сапты адамнан қорқады », - деп ... ... « сары ала ... ... ... » - ... халықтарының түсінігіндегі қайыс – бұл ... ... ... жаңа ... ер ... ... кіндігін шүберекке
орап, аттың жалына немесе қошқардың ... ... Бұл ... ... өсіре алатын адамдар ... ... ... ... ... ... өткізу салты Шығыс Қазақстан, Алтай,
Тарбағатай өңірінде көптеп кездеседі. Бала ... ... « оны ... бала бақытты болады » - деген. Көшпелілер біздің заманымызға
дейінгі ІІ ғасырда атқа ... бар ет ... ... ... бұл ... Қазақстан региондарында ертеден үзеңгінің пайда ... ... « ... ізі » - ... ұғым ... аттың ізі қалған топырақты алып, оны бесікте жатқан ... ... ... ... ... Егер бала ... ... ауырса,
онда оны ат ... ізі ... ... ... бар ... суға ... әрбір регионында аттың тұяғы суреттері бейнеленген
тастар көптеп кездеседі. Ә. ... ... ... ... ... Беғазы тасында Манас батырдың Аққұла тұлпарының
ізі бар тас бар ... Г. ... 1818 жылы ... еңбегінде
Ертіс өзені бойындағы шың ... адам мен ... ... ... береді.
Қазақтар шапқанда « Тұлпардың ізі бітпейді, ... ... » ... ... ... ... – ардақты сәйгүліктердің өте қатты
болғандықтан, оның ізі өшірілмейді ... ... ... ізіне
табыну, аттың тұяғын құрметтеу өзі емдік ... ... ... ... ... ... қара ... жындардан
қорғайды. Ата-бабамыз бала ... ат жалы мен ... ... ... Ат ... ... жұлып алып, оны шүберекке тұмар
етіп, ... ... ... ... ... ... ... қылын
иіскетсе, жылқының өзі келіп көмектеседі деп ... ... ... ауыз ... ... де кездеседі. Мысалы; «
Қозы-көрпеш – Баян сұлу » ... адам ... ... ат былай
дейді: « ... бір ... алып ... ... болармын мен өзіңе » (22. 10б.)
Жас балалар алғашқы сенімсіз қадамын ... да оның ... ... ... ... ... адамдардың бірі кесетін болған. Осыдан
келіп бала ... ... ... деп ... ... пір ... оны басына ұрмаған, киесі ұрады ... ... да қос ... басы берілуі бекер емес.
Жылқы сүті барлық ауруларға ем. ... ... ас ... ... оны жерге төгуге тыйым ... ... ... ... деп ... малы өзге ... сатылғанда да ноқтасын бермей ... ... Кие ... ... ... кете ме деп ... ... шалынбай келе жатқан ... ... ... кие кетпей үйімде қалсын ... ... ... ... ... ... ұлдың кесілген етін
жылқы жалының астына байлаған. Сонда ол адам өр ... әрі ... ... өткізетін елжанды азамат болып өседі деп ... 69 ... ... төрт ... малдың арғы ата-бабасы, жаратушысы
құдайы бар деп сенген. Сондықтан төрт ... төрт ... ... ... ... ... ... жалбарыну өлеңдері арналған.
«О, мал иесі Шопан ата, Ойсыл қара, Қамбар ата, ... ... ... пәле көп, ... сақ бол, ... сақтай гөр, сақтай көр.
Біздің береке-бірлігімізді бұза көрме » - деп ... өлең ... 6 б.) ... ... батыр жырындағы мынандай шумақтарынан
көре аламыз: ... ... дем ... ... ... бабамыз
(44, 64 б.)
Ә Қоңыратбаев қазақ тотемдері жайлы; « ... адам ... ... дайын жемісін ... жеп, тау ... Мұны ... заманы дейміз. Ол кезде адам жыртқыш ... еді. ... ... ... ... ... Міне
сол дәуірде тотемдік нанымдар туған.
Тотемизм барлық елдерде ... ... ... болмаған. Нанымдардың өзі де өзгеріп
отырған. Өйткені өмір, ... ... ... ... адам
табиғатты, қоғамды игеріп, жаңа ұғымдар жасаған. ... ... дін бір емес » - ... (5. 27 ... ... ... әлі ... ... ... ат ... қайтыс болған адамның мінген атын тұлдап жіберіп, бір ... ... сою ... сол сақ заманынан сақталған дәстүрдің
жалғасы деп ... ... ... атты ... ... елге ... ... құрлығында үстемдікке қол жеткізген,
сөйтіп адамзат ... ... ... із қалдырған кейінгі
ғұндар, түрік қағанаты, Шыңғыс хан ... да ... ... ... Осы ... ... тайпалардың негізінде
ұйысқан ... ... ... ділі мен ... ... ... ... және мәдени жүйе қалыптасқан. ... ... ... - дейді қазақ халқы. Бұған « ...... », « ... сорлысын – аттың жолдысы теңейді», «Ат – ердің
қанаты» т. б. ... ... ... ... адам
мен оның жан серігі атына біртұтас әлем ... ... ... ... ... ... ... қосылуының өзін «Ат жалын
тартып мінді» деп бейнелейді ... ... Жас ... ... ... атап өту рәсімі – « тоқым қағар» тойынан бастап, ... ... ... белгісі « ат тұлдауға» дейінгі бүкіл ... ... ... ... халқымыз біреумен жауласса
«Ат – шапан айыбын төлеген ». ... ... ат ... ... алуына алғаш барғанда ат байлауы, ұрыс ... ... ... ... ат ... ... ... т. б.
дәстүрлер, атқамінер, атшабар, атқосшы т. б. ... ... ... ... ғана ... ... өмірінде үлкен
мәнге ие ... ... (45, 257 б.) ... жылқыны ең
алдымен, ел қорғаны, ... жан ... деп ... Ұлттық
мифологиямыздағы иесі қысылғанда тіл бітіп, ақыл айтатын ... Ер ... ... сақа т. б. ертегілерде,) батырлық
жырлардағы ... ... ... ... ... аты, ... ... батырлары Исатайдың Ақтабаны,
Амангелдінің ... ... ... ... айналып, ел
құрметіне бөленген.
Қазақ ... ... ... төзімді жылқы тұқымдарын көптеп
өсіретіні туралы деректер ... және ... ... ... (1870 ж), А. ... (1875 ж), А. ... ж) т. б. ... жазылып қалған. ... ... ... ... ... ойын-сауықтарында аламан
бәйге, құнан бәйге, жорға ... ... ... ... ат ... ... жамбы ату, қыз қуу, салма ілу,
күміс ілу т. б. ... ... ... ... ... ... ... текті жануарлар деп есептеген. «
Жылқы сәндік ... түйе ... үшін » - ... ... өзі осыны
меңзейді. Қазақ халқының алыс ... ... ... ... туралы орыс саяхатшылары тамсана ... ... ... ... ... тек ... ғана емес, бүкіл рудың,
аймақтың мәртебесін ... Олар ... ... мен күйлер
шығарылып, есімдері қазақ жадында ұзақ ... ... ... ... ... Жетісуға мәлім ... ... аты, 20-шы ... 60-шы ... ... « Құланқарасы, Бұланқарасы, Желмаясы », дүние ... ... « ... » атты ... т. б. ... танымал
« Кербезкер », « Қаражорға », « ... », « ... », ... » ... ... мен ... Ақан ... « Құлагері,
Маңмаңгері, Құлагердің желісі », ... « ... ... », К. ... « Көкшолағы », Е. ... ... » т. б. ... халықтың жүрегінде мәңгілік орын алып
қалған. Қазақтарда байлық тек ... ... ... ... бес ... асатындары ғана бай санатына жатқызылған. « ... ... бір ғана ... - деп жазады ... ...... ... ... ет, сүйетін шәрбатымыз – ... ... - ... жылқымыз » (46, 254б) Қазақ халқы ... үш ... ... ... этнограф С. Бабажановтың 1871-ші жылы
орыстың « Журнал ... » ... ... ... ... өсіретін жылқыны үш топқа бөледі;
1) Күшті еті тығыз аттар, ауыр ... жүк ... ... ... ... ... Күші мығым аттары мен ... ... салт ... ... ... Осы соңғы топтың өзін автор;
қарғыншыл (2, 4, 8 км ... ... ... ат), ... да аз ... асау ... қайыруға пайдаланылады),
3) Және соңғысы шын ... ... ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығындағы ... бір ... ... ... ... ... ... жылқыларды
тұлпар, сәйгүлік, арғымақ деп ... ... ... ... ... ... жылқы өсіруге, оның мінез-құлқына, жүрісіне т. ... өте көп. ... ... ... ... ... тай ... Ал бұдан ұрғашы жылқыны құнажын, байтал, ... ... ... ... бие, ... бие, ... бие, жасаған бие
деп ... ... ... ... ... ... бесті сақа.
т.б.
Ендігі жерде жалпы ат атауларына ... ... ... ... бастайық;
Күн қақты құлын - енесі мініліп жүріп, жөнді ... ... ... ... құлын - әр тұқымнан туған құлын.
Добыр аяқ ... – қыс ... ... құлын.
Мәйекті құлын – енесінің сүтіне ... тоқ ... ... ... – қыс ... ... ... құлын – май айының аяғында туған құлын.
Қара ... ... – жас ... тез ... ... келгені.
Жетім құлын – енесі өліп, немесе енесін қасқыр жеп, ... ... ... атауларына келетін болсақ олар мыналар;
Тоқымға басқан ат – ... не бір жеке ... ... жеке ... алып ... күш-көлігі.
Қысырау жылқы – жүрмейтін шабан ... ... ... – жүргенге аяғын ширақ баспай, жай
аттай басатын ... ... ...... ... ... болған жылқы.
Берік жалды жылқы – ортадан төмен жалы (жал ... бар ... ... – тісі ... ... ... ... тістердің
ішінде « ұры тіс » ... ... ... ... ... ... ... жылқы.
Жалы мұздай – семіз жалы тұтасқан ... ... ...... ... ... арық жылқы.
Сабылған жылқы – ақ көбігі шығарыла, ... ... ... ...... ... ... болдырған мал.
Тұлпар – ең жүйрік ат, қашса құтылатын, қуса ... ... ... ...... ... ең ... мал.
Сәйгүлік – бәйге бермес жүйрік жылқы.
Ер арқа ... – жая жағы мен ... ... ... ой ... ... ... жылқы – құйрықтың қыл түбіне дейін ... ... ... ... ...... екі жақ шеті шығыңқы ... ... ... – арқалық жоны ... ... ... ... ... бас ... – басы ешкінің басына ұқсас келетін ... бас – ... ... ... (құс) ... ... құлақ – екі құлағы серектеніп біткен жылқы.
Қайшы құлақ – жүргенде ... ... ... қайшылап жүретін
жылқы.
Мәстек құлақ жылқы – екі ... екі жақ ... ... ... ... сойы – ... жылқының бір түрі.
Дөрбіт – жуан ... ... ... бойы зор, өзі ... қалың келген жылқы.
Бөртекті жылқы – тез болдырғыш қара етті ... ...... ... жалт ... ... тарпығыш,
тепкіш, тістеуік, келген жылқы.
Жүрісті ...... ... ... ... ... ... ат.
Қызба (желік) жылқы – жиын-тойларда, айғай шыққан уақыттарда
алып ... ... ...... ет ... ... ... алмайтын ат.
Көңторғай жылқы - өмірі бойына ет ... ... ... ... - әлі ... арық жылқы.
Қолау жылқы – (қолы ... тай, ... ... байланысты
айтылады). Бұл атау мезгілі ... ... ... көріп, ... қолы ... ... ... қолы түскен ... баса ... ... деген ұғымды білдіреді.
Көтерем жылқы - әбден арып, жілік ... ... ... ... әлі кетіп орнынан тұра алмайтын, ... ... ... жылқының күйіне байланысты айтылатын атау.
Жайланған ... – көп ... ... ... жылқы – сүйектері ... ... ... ... ... қызылсыз, жөнді етеймеген жылқы.
Зорыққан жылқы – жолда қалып, ... ... ... ... ... ... жылқы малымен ... ... орай ... ... қарай біздің тілімізде көптеген
атаулар қалыптасты.
Олар:
Бас асау - ... ... ... ... ... және ... қамыт кигіздірмейтін мал. Бұл жылқының
көп ұсталмағанынан болады.
Кегежек ... ...... алса ... ... ... ... тұрып алатын жылқы.
Безер (тентек) жылқы – ... ... ... адамды не малды
жолатпайтын жылқы.
Қара тарту – жол ... ... келе ... ... ... ... жердегі ауылға, кетіп бара ... ... жалт ... жүре ... жылқы мінезін білдіреді.
Желдеу – аңызақ, ... ... ... ... ... ... қорғану үшін жылқының желге қарсы қарап
тұруы және жүріп кетуі.
Жерсінбеу – бір ... ... ... келген жылқының, сол
келген өңірдің суын да ... де місе ... ... ... мал ... ... мекеніне, жайлауына қашып кетеді.
Жерқорқақ – күндіз не ... ... ... ... ... өте баяу жүретінін айтады. Бұл атау ... ... ... – жылқының ыстық күндерде шыбын-шіркейден, бөгелектен,
масадан, ... ... ... не одан да көп ... ... ... ... тығып, шұлғып тұруларын
айтады.
Масалау – ... ... ... ... не ... ... жайыла алмай, масадан қорғалақтап, түнгі самал ... ... ... немесе оттамай жүріп ... ... жас ... ... ... асау ...... ұстатпайтын қашаған құлын.
Еміншек құлын – енесінің сүтсіздігінен немесе ... ... ... ... ... ... ... – қолдан сүт беріліп өсірілген құлын. (47, 311-
314 б.)
Жылқы жүрісіне ... ... ... ... ... ... ... көпшілік. Жалпы алғанда жылқы ... және ... ... екіге бөлінеді. Табиғи ... ... ... ... (аяң, ... шабыс, жорға)
Аяң – жылқының ең жай жүрісі. ... ол ... аяғы ... ... ... басады.
Өгіз аяң – алдыңғы ... ... ... аяғы ... ... кәдімгі ат бүкіл желіспен әрең ілеседі. Ондай аттың ... ... ... ізінен асып ... ... 5 – 7 ...... гөрі ... ... Ол ... бөкен, сар
желіс болып бөлінеді. Бүлкіл желістің жай түрі ... 13 – ... ... ... – ұзақ жолға ыңғайлы (сағатына 20 – км ... ...... ең ... түрі ... 50 – км ). ... ... тұқымдарына ғана тән. ... ... сар ... ұзақ
төзе алмайды. Жолаушыға да, ... да ... ... ...... ... де ... жүрісі. Мұның жай ... ... деп ... өйткені адамға жайлы келеді. ... жай ... ал ... бар ... шабуын –
ағынды шабыс деп аталады, яғни ... ... ... ... ... Бұл ... ... жылқысына тән қасиет.
Жылқының өзге жүрісінің бірін – ... ... және ... ... жаттықтырады. Жаттыққан жылқы 2,47 м биіктіктен,
ұзындығы 8,3 м ... ... ... тағы бір ... ... ерекше түрі жорға жүріс. Жалпы
алғанда ...... ... ... ... ... ... құлын туғаннан – ақ жорға ... ... аяңы ... үш ... ... тайпалған жорға, су шайқалмас ... ... ... жорға деген түрлері бар. Аяң ... ... ғана ... ... одан ... ... жорғасынан
жаңылады. Үш аяқты жорға – төрт ... тең ... ... ... ... – төрт ... тең ... жорғалайтын жылқы
малы. Су шайқалмас - ... ... ... ... кесе шайқалып
төгілмейді. Байпаң ...... ... ... ... жылқының
жүрісіне ілесе алмайды. Төкпе ...... ... ... ... жорғалаған жүрісіне ... ... ... ... ... жылқыны әдетте жорға ... ... ... ... ... атындай баптайды. Жарыс бәйге ... ... 3 – 5 ... мәселе жылқы атауларының шығу төркініне ... тегі ... көне ... келе ... біздің оқырмандарға
белгілі. Ата – бабаларымыз жылқыны үйір – үйір ... ат ... ... ... ... ... мықты, момын, жүйрік
көлік таптырмас құрал ... ... ... да ... ... жылқымен байланысты болғандықтан, оны аса ... ... ... өзіндік мән берген. (45, 84 б.)
Жылқы – мінсе көлік, ... ... ... төрт ... ... ... « жылқы » сөзі алғаш қандай ... ... ... оңай ... Айғыр, ат бие, құлын, тай атаулының ... ... » деп ... ... ... осы ойымызды тува тілінің
дерегі анықтайды. Оларда дәл ... – « үйір » ... ... ... » сөзі ... ... « ... » алғашқы мағынасы « үйір ... ... ... деп ... (48, 45-46 ...... ... жас төлінің « құлын » болып ... ... ... ... ойнақылық қасиетіне байланысты. Басқа
ірі малдар төліне қарағанда ... малы өте тез ... ... Ал якут ... « ... » ... сөз біздегі
« шапшаң, пысық, ойнақы » ... ... ... (48, 49-50 ... – бойы өсіп ... ... ... « мәстек » ... ... арғы ... ... келе, оның тек жылқыға тән
еместігін көреміз. ... ... « ... » кез – ... сөзбен
тіркесіп « аласа », « төмен », « ... » ... ... (48, 54 б.)
Тарпаң – үйретілмеген асау жылқы. Қырғыз тілінде « ... » ... ... әрі ... жылқыны айтады. Ал ноғай тілінде оның мағынасы
« жабайы, тағы » ... ... ... - ақ сөз ... ... ... ... ... тұрғанын байқау қиын емес. (48, 62 ...... ... қимыл мағынасында (жортуыл ... ... Бұл сөз көне ... ... әр түрлі
тұлғада қолданылған. jopыjyp, jopчын (49, 28-35 б.), ... ... жол ... (путеводитель) деген мағынада, ал оның чы – бөлігі
сөзсіз жұрнақ. Иор – ... ... сары ... тілінде дербес
қолданылып « жүру » ... ... (50, 42-30 б.). ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде жеке қолданылмайтын
өлі түбірге айналған. Сөз соңындағы - ға ... есім ... ... ... (51, 181 б.). ... ... сөздері де
осы ... ... ... ... тілдерінің көне ... jugur, jugrus ... ... бұл ... jugruk
формалары да кездеседі. (50, 40-41 б.). Көне juru ... ... ... ... ... бастапқы j – дың ж – ға яғни и – ... ... ... « ... » сөзі пайда ... ... ... болу ... ... схема түрінде ... Juri juru – jurkuk – juruk ... ... (рг – ... (г – түсіп қалады) juruk болып та д – дыбысы j – ге ... ... ж – ға ... ... ... де ... ... сөзінің әр дәуірдегі әр ... ... ... ... (жүг, жүр, жүй) ... ... ... жүр,
жүрдек, жорға, жүгіру, жүйрік, жүйтку сияқты бір ... ... ... бар деп ... – бұл сөз екі ... түбірден құралған. Оның бірінші
сыңары – Saj ... ... ... ... қырғызда жүйрік ат
деген мағынада жұмсалады, saj - өте ... ... ат. Ол ... т. б. ... сөдерімен тіркесіп келе ... ... .... ... ... « ... » сөзі де ... алғанда осы
тұлғада жұмсалады. Қырғызша күлік – ... ... ... (52, 17б). Ит ... ... суймойд – ит ... ... – деп ... ...... ... т. б. Бұл ... басқа да
түркі тіліндегі мағынасы бар сияқты. Көне ... ... ... ... ... ... (50, 45б ), ... тілінде - әдісқой,
әбжіл, жылпос, іскер ... алма ... ... ... тұру. Көне
қыпшақ тілінде – тез, жылдам, шапшаң ... ... (53, 25б ... ... холог – ат, ат жеккен арба, көлік т. б. (54. ... якут ...... коло – ат. ... тілдерде басқа да
формаларда да ... ...... ескерткіштерінде кездесетін
үлгілерінде кү – дауыс, үн. ... ... ... ...... ... мағынасы мынадай: 1) Шапқыш ат, ... 3) ... ат, ... ... ... қазақ тілінде үш ... тек ... түрі ... ... Шалкиізде:
Арабыдан атты сайлап мінбен-ді.
Кулікке тастай болып тимесе. (55, ... ... ... ... ... тілдерінде қолданылатын saj
сөзімен ... ... ... ... сәйгүлік сөзі өзара
мағыналас екі түрлі сөздерден ... 1245 жылы ... « ... ... ... » - ... ... түрікпен сөзін М. Ходтама «
Есектің үйірі » деп ... ... бұл ... ... емес ... ықшамдалған. Өйткені « кулук » ... ... ... үш
түрлі мағыналарымен жанаспайды, аталған сөздікте « ... » (13 ... сөз бар. Ол « ала аяқ ат » ... ұғымда жұмсалады. « Сегул
» сөзінің біздің тіліміздегі « ... » ... ... ... ... (56, 65 ... ... жылқы сөзінің шығу тегі осындай. Ал енді ... асыл ... ... ішінде төл әдебиетімізде
кездесетін, көркем сөз ... ... ... ... ат – ... ... осы ... сөздіктерінде
кездесетін « ала» сөзінің « ат, жылқы » ... көп ... де ... ... ... ... ... білдіретіндігі
айтылады. Қазақтың екі томдық түсіндірме сөздігінде « ала » ... ат » ... ... Тек он ... ... сөздіктің бірінші
томында « ала » сөзінің екінші мағынасы көрсетілген. Оның бірі көнесі ... ... ... ... ат » ... ... ... 178-179
б.) Шынында да қазақтың эпостық сырлары мен ... ... ... « ала » сөзі, оның ішінде « ... » ... ... ... « ... », « ... » ... жырларында;
Ерлер мінер алаға,
Көңілім толды санаға. (58, 124 б.)
Мінген атым ала еді
Қылшық жүнді қара еді. (44, 20 б.)
Немесе Махамбетте: Міне ... ... ... ... ... ... сөзі ... бұл мысалдарда жалпы ат ... ... ... » дегенді білдіреді. ... ... ... « ... » деген сөзді орысша ... деп ... ... ... « ... » сөзі ... сөздігіндегі
қалмақтың « мөрін » сөзінен алынған. « Мерин » ақтатылған айғыр ... б.). « Ала » ... ... тілдерінің қыпшақ тобында « ... ... жиі ... ... тілінде « алаша – ... ... ... ... ... тұстарда « алаша » дегеннен гөрі « ала
» тұлғасы ... ... ... « ... » ... да ... аттың басы деп,
Қалмақы ... қасы деп – ... ... ... жекпе-жекке шығатын қалмақтың « алты құлаш ала
аты » деп те ... (60, 133 б.) ... ... ... « ала ...... ... күшті, мықты жылқының ... ... ... » - ... ... ... яғни әбден ... күш ... ... ... ... Оның мықтылығы сондай – ол «
ертеңнен шапса ... ... ... ... ... озған, толағай
көзді қасқа азбан. » Сондықтан да ... ... ала ... Батыр өзінің күш-қайратын танытқысы келсе « ... ... » - ... ... ... құлан, тарпан-тарпаң – ауыз ... ... ... ... ... ... бір поэтикалық жүк арқалап,
жиі қолданылған сөздердің ... ... ... тарпаң атаулары
кіреді.
Құлан жортқан құла дүз
Емен ... тал ... ... ... ( Шалкиіз. ... ... су ... ... бүгіп от жеген.
Тағы сынды жан едік ... 55,231 б. ... ... ... ... бұлан, тарпаң мықтылықтың,
қайсарлықтың, бас ... ... ... ... осы жануарлар
жайында емес, олар ... үшін ... ... ішінде құлан –
« тағы ... » ... ... ... сақталып, қазірде
қорықтарда өсіп-өніп жатыр. Ал ... ...... лось ... бұғы ... ірі ... ... Ертеде қазақ жерінде ... ... ... ... ... ... ... ақындары күні
кешеге ... ... ... ... ... ... ... ... ерді ... ... ... ... ... күн қайда? (55, 212 б.)
Немесе Д. Бабатайұлы;
Бозда ... ... ... ... (61, 19 б.)
Ал тарпаң сөзін В. В. ... ... ... « тағы ... ... сөз ... ( 54, 373 б. ) ... энциклопедиясында тарпаң
– Европа жабайы жылқысы, кәдімгі ... ... түсі ... ... деп ... ... (62, 567 ... – қазақ эпостарында «ат, ... ... ... ... ... » жырында: Сол уақытта бір балуан.
Келе жатыр
ұмтылып,
Аяғын ... ... (58, 144 ... осы ... қалмақ батыры туралы;
Астына мінген керігі,
Шыға келді ойнақтап. ... ... ... ... ...... жүк, ... емес. Бұл жерде керік – ат ... ... ... ... бір
қызығы
– ол жағымсыз кейіпкерге байланысты айтылады. Керік ... ... ... ... ханы не ... болып шығады. Соған
қарағанда « керік » деп жалпы атты емес « бойы ... ат » ... ... бір ... Жылқының монғолдық түрін көрсету үшін ... деп ... ... атқа ...... айқын образды тіркес. «Толығып,
сергіп қалу » ... ... ... « құр ат » ... ... ұзақ ... мінілмеген » деген ұғымды жылқы ... ... ... атауларымен де келе ... « Құр » ... ... ... тілінде « өткен жылғы, былтырғы » ... ... құр сөзі ... ... де мал ... тіркескенде « өткен
жылдан мінілмеген » дегенді білдіретін ... (63, 120 б.) ... ... жырындағы мына шумақтар осыған ... жағы ... той ... ... құр атты (58, ... – 1 ... « ... тапалдау, бойы нашар жылқы. »
– 2 мағынасы « ... ... ... адам ... некес кәуірдің
Мәстегін айдап келген ер, (60, 127 б.)
Тарлан – тарғыл-шұбар араласқан түс. Ал ...... ... ... шыныққан деген ұғымды білдіреді. Мысалы
Ақтамберді жырауда кездесетін өлеңдерінде:
Табаны жалпақ ... ... ме ... ... мінген соң (55, 69-70
б.).
Тұлпар – ... ... ... ат. ... ... ... салмайтын білімді, озық.
Атайы ердің тұсында
Тұлпары тұрар тарп ұрып, ... 49 ... ... ... ... жүйрік, мыңнан тұлпар.
Арғымақ – асыл ... ... ... ... ... ... жүйрік болғанмен, тұлпардың шаңына да ілесе ... жабы ... ... ... сені ... ... ... деп,
(Махамбет 55, 206 б.).
Қазақ өлең-жырларында жылқы ... ... аса ... Мәселен қазақ поэзиясында жиі кездесетін – ... ұзақ ... ... ... ат. Оны көбінесе батырлар ... ... ... ... ретінде эпостық жырларда, өлеңдерде
кездесетін мықты ат образын келтіреміз. Мәселен ... ... ... ... – (55, 205 б.) десе ... ... ... ... яғни ... ... ... ат атауы
көптеп кезедеседі:
Астындағы шұбардың,
Басын кесіп тастай көр
Қазанат тауып берейін (58, 123 б.)
Қазмойын – ... сұлу ... ... сөз ... мұнда
тек атқа байланысты ғана айтылмайды сонымен қатар адамға ... ... ... қаз мойынды қара көкпін,
Тұнықтан жүзіп ішпей қанбайтұғын. (Б.Қожабергенов 64, ... – бойы ... ... жуан монғолдық жылқы тұқымы.
Тауға біткен аңдызым,
Суға біткен ... ... ... едің ... (58,123 б.)
Тобышақ Бала үйде ... ... атты ... ... – Екі ... ... ат,
Лауға қоса алады. (Д. Бабатайұлы 61, 37 б.)
Текежәуміт; Бедеу ат – ... ... ... атқа бітер жал,
(Қобыланды 44, 54 ... ат; ...... пен қазақы аттан ... . ... ат деу де ...... ... ... қанатты ат. Қазақ ауыз
әдебиетінде « ... » ... « ... », « ... » ... баламасы
болып келеді.
Дүлдүл – ( дүлдүл о баста Тайбурыл ... ... ... ... аты болыпты-мыс, бертін келе сол діни ұғым ... сол ... аты ... ... ... ... ... халқы қадірлегендігі соншалық оны ... ай десе ... күн десе көзі бар сұлу қыз ... ... да көркемдік ерекшеліктерімен де асып түседі. Жылқы малы ... ... ... ... ... ... түсіру әр
қазақтың арманы еді. ... ... ... аяулысы, еркесі мен
серкесі Ақан сері де ... ... ... қызға бермес
жануарым – деп жырлаған.
Ия, сұлу ... ат ... ... оны ... ... алар орны орасан зор. Қазақ өлең жырларында жылқы малын
түрлі көркем де әсем ... ... ... Бұл ... ... жылқының сыртқы мүсініне байланысты берілмей, оның ... бір ... т. б. ... ... ... ... ... (бұлар жылқының ілгерілі-кейінді, әрі ... ь Ннр) Жұнт ... кең ... ... ... ... сөз болатын. Ал қазіргі сөз ... « ... ... » ... ... ғана сақталған. Ескі он екі жыл ... « жунд » жылы деп жыл ... төрт ... ... « уд » ( сиыр ) ... ... осы « жұнт » ... жалды қыл құйрық. Жылқы, ат деген ... ... Бұл да « ат ... » бір ... ретіндегі ат бейнесін
әсерлі етіп шығару үшін ... ... сөз ... ... қыл құйрық,
Сенен озбас деп ... ... бір ... ... деп едім. (44,
53 ...... ... ... жылқы баласы. « Ат тұяғын тай
басар », « Алып ... ат ... ... » (Мақал) Алпамыс батыр
жырындағы: Атқа ... ... ... ... (58, 118 б.)
немесе сол жырдағы: ... ... сол ... ... қу ... ат ... ... 119 б.)
Жылқы малының еркегін мініске, ұзақ жолға, жортуылға ... ... үшін ... ... ( ... ), ақта ( ... майын
толтырып ) қылып қояды. Сондықтан да ... ... ... ... болу үшін ... Бұл ... ... батыр
жырындағы: Алты ... ... ... ... ... қақтатты (44,
119 б.)
немесе ... ... ... ... келгенде,
Бел қызығын көрсін деп.
Бес бедеуге салдырдың,
Алты жаста ... (55, 101 ...... ... ... ... еркегі. Д. Бабатайұлы
шығармаларында кездесетін мына мысалдар бұған дәлел:
Тістеуік айғыр секілді,
Үйіріңді сұйылтып,
Тай-құнанды ... (61, 22 ... ... ... ... ... ... айғырдың
үйірін көр
Менменсінген жігіттің өз үйін ... ... ... ... тай ... ... шықты, құнан
шықты, ... ... деп ... ... ... ... тай ... шығып дөненді,
Бестісінде үйретті. (44, ... ... ... ... байқалатын мінезіне ұқсатылып
барып жасалған ... бар; ... ... ... ... ... ... тай саяққа үйір т. б. Жылқы малында ... ... сөз ... тоқтап кетті, құрсақтанды, құлын ... б. ... ... ... болатын бұл ... бір ойды ... ... ... ... жуан боз ... ... демеңіз.
Құлық туған құлаша
Құрсақтанбас демеңіз. ... 55, 118) ... ... айғыр шапты, ... т. б. ... ... ... ... куә:
Жасыңнан үйірсек деп естуші едім,
Шауыпсың өш ... ... (65, 65 ... ... ... ... жарады, ішін тартты,
кекілінен қарады, қанжардай қатып жарады, ... ... ... ... ... ... шаңына ілестірмеді, аса ... ... ... топ ... аузымен құс тістеген, ұшқан құспен
жарысқан, бәйге ... т. б. ... ... қазақ арасынан кең
таралып, өз ... ... мен ... ара ... ... сөз тіркестері; ат салысты,
ат қойды, аттан салды, ат ұстады, ат құстар, ат ұстатар, ат ... ... ... ат ... берді, ат құлағы теңесті, ... ... ат ... бір ... ... ... жау тигендей,
ат сабылтты, ат ... ат ... ат ... ат ... ... ... т. ... Радлов қазақ халқының ауыз әдебиетін бай екендігін, әсіресе оның
шығаруға қабілетті келетіндігін айта келіп, қазақ ауыз ... ... ... оны ... және ... тілдеріне аударып шығаруы, мәдени
маңызы зор ... бірі ... ... ауыз ... басқа
елдерді таныстыру зор игілікті іс екендігін жазған.(54, 19 б.)
Ұлы даланың ол шеті мен бұл ... ... ... ... ... қазақ ұлысының мың жылдықтан мың ... ... ... ... ең ... олжасы, ең қарулы
қанаты да тұқымы озған ... еді емес пе? ... оны ... ... ... ... қашап, аңыз-ертегілерге,
батырлар ... ... ... ... ... дейін
алтынмен аптап, күміспен күптеп, иесімен ... ... ме ... бір ... оның мәдениеті бір бөлек емес, әуелі Қазақ,
содан кейін оның болмысынан ... ... ма ? ... ...... ... деген сияқты, қазақ тарихы – жылқы тарихы
да, жылқы ... - ... ... Жер ... ... ... атасы саналатын Керқұланды ең алғаш қолға үйреткен – ... ... бірі – ... ... тарихи тұлғалардың
киім үлгісі – ... төрт ... ... үш ... парлап
ат шегіп, екі дөнгелекті арбаның үстінде үштен-төрттен ... ... ... сақ ... еске ... ... ... Ғұн т. б . деп ... ... ... ... ... яғни, заңды жалғасы – қазақ.
Осы біздің « Тірі болсақ бір төбеде, өлсек бір ... » ... сол сақ ... қалған болса керек. Жаугершілікте ағайынға
айтылатын сөз – жанына ... ... ... ... бе ? ... ... сәйгүлігімен бірге көрген Сақтардың о
дүниеге бірге ... яғни ... ... ... ... ... салт.
Арада қанша замандар ... ... ... ... ... ... ... дағдысында бәлендей айырма болмай, көшіп-қонып,
бәрі бірдей мал өсірумен ... аса көп ... ... ... ... үйірлестіру, нәсіліне
қарай топтастыру, үйірін жаңғырту сияқты, жылқы өсірудің бірінен-бірі
көрген ... ... ... ... ... ... ... өзара бәсекелестіктен ұлыстарда да, хандықтарда да
жанжалдар туып, бірін-бірі кейде ... ... ... ... ... жорықтағы ерлікпен, сән-салтанаттың,
сый-сияпаттың құны ... ... ... де ... ... мақсатты ұмтылыстың, ұзақ бәсекенің нәтижесінде Қазақ ұлысы
« Тұлпар » деп ... ... ... ең ... ең ... ... ... Оны да бірінен-бірі алып қашып, хандықтар бәсекемен
көбейткен.
Көбейтіп қана ... ... ... ... ... таратқан тағы сол Қазақ ... ... ... ! ... ... ... атты иесіне қоса алтындаған ер-тоқымымен көміп
жатқан кезеңде, Қытай ұлтында ер-тоқым ... ... жоқ . ... ... ... болмаған.
Отты қаруға қолы бұрын ... ... ... « ... қосылған » елдің сулы, нулы жерлерін ... ... ... ... бас ... азаматты түгел зерттеп,
қазақтың батырлығының, ... ... ... күншілдік, надандық, мансапқорлық сияқты дерт жататынын
біліп, оны өте сәтті ... « Ішкі есеп » ... ... айырып, түгел орыстандыру болғандықтан, ең әуелі
астындағы атынан ...... күн ... ең бірінші мәселе
екен. Әйтпесе, отарлау тұрмақ, өз ... ... ... ... сұрыптаудан өткен тұлпары астында ... ұзын ... ... ... сызса тұра ... ... ... Өйткені, зерттеген. Әуелі Мұхаммед-Салық ... ... ... ... ... ... ... мақалаларын (үш
мақала) оқып, пікірінің ... ... ... өз көзімен көрген ... ... ... ... ... Ресейде де жоқ ... ... ... қазақ жерін
тек тұлпар ... ... ... шаруашылықтың мұндағы басты
бағыты жылқы өсіру ... ... ... ... ... ... ұғынғанмен, отарлаушылардың есіл-дерті қазақты жылқыдан ... ... ... оның ... әлі де ... ... ... сылтауратып, атты әскердің жылқы танитын офицерлерін
қазақ ... ... ... ... ма?! Сол ... Шығыс
Қазақстанға келіп, қазақ жылқысының қасиетін ... ... ... ... 1880 ... жеке ... болып құрастырылған
екен. Онда сол ... ... ... ... ... ... ештеңемен салыстыруға болмайтын ерекшелігі сөз болған.
Бірақ патшалық Ресей ... суын ... ... ... ... оны ... « ... » күнкөріс көзі
жылқыға байланысты ... анық ... соң, ... ... ... Бірақ қызыл империя ол « ... » ... ... ... не ... ... ... қызыл әскерді
жасақтау, қор жинау деген сияқты ... ... бір ... ... ... ... пұлсыз орыс жеріне желісімен жинап
әкетті.
Иә, әлденеше ... ... ... ... ... ... мұра ... қазақтың қас тұлпарлары Қоқанның құрығына да,
құба қалмақтың ... де ... ... ... ... ... 1928 жылға дейін) жетіп, сапалы қалпында, саңлақ
қалпында орыс ... ... ... « ... » ... ... – сол тұлпарлар ... ... оқу ... оқулықта ешқандай дерек жоқ. Әлі ... ... ... жоқ. ... жылқытану ғылымына араласып жүрген
ғалымдарымыздың ... ... ... « жабы » ... жалғыз-ақ
түрі болыпты-мыс. Ал Тұлпар оқытылмайды да, оқу ... ... ... жеріндегі өзіміз кинодан ғана ... ... ... күні кеше ... әкетпей, орыс
отаршылары соның бәрін кісінетіп, иесіз үңгірден алып па ... ... ... » 11 ... ... мынандай
бір анықтама бар: « Тұлпар – ең ... ... ... ең ... ... деп атаған. Адамзат ғасырлар бойы ... әр ... ... ... ... ... ... ». (66, 180 б.)
Қорқыңқырап жазғаны көрініп-ақ тұр. ... ... ...... ... ретінде барлық адамзат емес,
қазақтың арғы ... ғана ... және « ... » ... сөз
шамамен бұдан үш мың жыл бұрын ... ... ... ... ... ... мал, ... тәрізді жөн-
жоралғыға жүргенін ол шіркін қайдан білсін?!
Тоқетерін айтқанда, ... мал ... ... ... оқу ... 70 жыл бойы ... ... ұғым жоқ.
Жылқы тарихына жасалған ... ірі ... ... ... түгілі, жынданып кетпейсің бе? Мұндайда Қамфуцы: « Сөйлейтін
кезде сөйлемесең, ... ... ... кезде сөйлесең, өзің
өлесің. Шынайы ... өзін де, ... де ... - ... ғылымымен айналысатын ... бұл ... ... ... ... зорлығынан сескенген делік. Аузыңда алпыс
жылдан астам тұмылдырық ... ... ... алғанымызға 15 жылдан асып барады. Енді
олар кімнен ығып, ... ... ... ... әлемдік жылқытану
мәдениетіне қазақтай үлес қосқан ешқандай ел жоқ. Қазақтың ең бетжүздігі,
қанша мыңжылдық қауіп-қатерден ... ... ... ... ғасырға
аман-есен әкелген атамұрасы, баға жетпес байлығы – ... ... ... пе еді? ... ... оның тұқымын тұздай құртқанымен, қазір орыс
жерінде сол ... ... ... ... ... ... - бұл күндері « Мәдени мұра » ... ... ... ... ... асыл ... ... бермесе көшірмесін жинап жатқан игі қадамдарымыз бар
ғой. Ондай болса ... ... ... құнды саласы - әлі
күнге дейін ... ... ... ... тарихи қызметінде түп жоқ. Мәдениеттің жылқы қатыспаған
саласы кемде-кем. Керек десеңіз, бұл ... ... ... ... ... Айталық қола дәуірінің ең алғашқы сақ ... ... ... ... ... сияқты киім-кешекті жасағанды
жасампаздардың тасты келіге түйіп, алтын айырып, оны ... ... ... ... сезеді. Демек бізге дейін де ... ... ... ... « ... жаны ... » деген
тіркес ат пен Саққа жүрмейді. Өлсе ... ... Ең ... ... де, таянышы да – ат. Соны ойлағанда өңменінен тағы ... ... ... ... ... ... жеткен күллі
техниканың қуаты неге ... ... ғана ... Бұл ... қай ... ... ... Техника арнасымен өрлеген
ғалымдарымыз бұл құпияны ашып салса ... ... ... ... ... ағат ... ... ауыз сөз. Қазір
кейбіреулер « ... арғы тегі ... ... ... » ... ... тарапты » деген бір ... ... ... ... дәл сол ... ... ... « Боранды
бекетіндегі » тақыр басына ... кеп ... ... бала
елестейді.
Өйткені тарпаң жылқының ата-тегі емес, қатардағы бір ... жай ... ... сәл ... ... ... өте ... бір көрсеткен жаман мінезін өмір бойы ... ... ... Кейбіреуі ... ... ... ... ... ... ... де
лып етіп, тез мінбесе де мөңкиді. Тағы бір қызығы – сол ... ең ... ... ... ... итті көз ілеспес жылдамдықпен тепкенде бар
ғой, орныңда шөке түсіреді. Шетінен ширақ, шабысты болып келеді. ... ... ... селтеңдеп, осқырып тұрады.
« Тұлпар » туралы ұғымды осылай өшіріп алғандықтан ба, ... ... бе, ... өлең ... ... ... біразы қазанатқа, кейбіреуі ... ... ... ...... өзі ... ... Ақмешіттің
( Қызылорда ) ... ... мен Орта Азия ... ... ... ... ... жай жылқыдан ... ... қаны бар ... Өзі тұлпардай төзімді,
әжептәуір ... ... ... ... ... таза тұлпардың
шаңына ілессе ілесер, алайда ... да ... ... ... » ... туралы анықтамасы жобаға
жақындағанмен арғымаққа берген анықтамасында сәл кемшіліктер бары ... ... « ... » ... ... « Таза ... ... Қостанай жылқысының, Буденный жылқысының және Араб жылқысы мен
ахалтекенің сымбатты, ... ... ... » (67, 450 б.) ... ... болу ... Бір ... газетте « Қазақ бұрын
жаппай арғымақ өсірген » деп ... ... ... ... ... ... ... ешқандай мініс аты емес, ертеде қалада тұрған ... ... сән үшін ... ... ... ... ол « көрінген
жылқыға ұқсамайтын», ... ... 1.80 – 1.90 ... тұрқы 2,5
метр, сирағы ұзын, жылқының ең бойшаң ... ... ... ... ақырдан жеп, үнемі қолда ... Суды ... не ... ... ішеді. Өріске барса керіктің ... ... ... ... ... ... ... еркін іскектей
алмай, щидің ... ... ... ... ... оның
үзеңгісіне ешкімнің де аяғы жетпейді. Бірақ оған да ... ... ... сол ... ... ... ... міне
алмай, аяғының астына келі төңкертіп, ... ... ... ... ... түседі. Оның тұқымы бұрын да, ... ... ... болған. Үшіншіден, арғымақ – ... ... ... ... тек өз алдына жеке. Сондықтан, қазақ
жалғыз арғымақты өз ... ... ... ... ат дей ... ... ... де ұмытпайды. Қарапайым ... ... ... ... ... ... Д. ... сұлу сымбатты,
Бағасы оның қымбатты,
Жоны жылтыр құлындай,
Құбылса да бұлғындай,
Сергелдең жорық болғанда
Шабысы оның ... жоқ – деп ашық ... ба, ... ... аттың озатынын жасырмай,
ашық айтып отыр ғой. ... ... ... ... ... бәрін артта қалдырады.
« Ендеше қазақ жаугершілікте арғымақ мінген », « оның ... ... » ... әңгіменің бәрі жылқыны жете білмеуден туған қателік.
Әр халық эпостарында ... ... ... ... Сондай-ақ башқұрттың « Бұзансы батыр » ... ... ... туады. Ол адам кейпінде де, құлын кейпінде де ... ... боз бие ... ... ... ол үш ... кейін
күтпеген жерден болашақ ... жас ... ... бен ... адам мен ... ... ... шындыққа
ұласып, оқиғаның негізіне айналады.
Ежелгі сақтардың ... ... ... ... жақын. С.
П. Нестеровтың « ... орта ... ... ... ... » (45) ... ... археологиялық қазбалар
қорытындыларына сүйене отырып, ... ерте ... ... ... ойлы ... ... » - деп ... атрибутты функциялық бейнесі ежелгі ... ... ... ... де ... ... ... көк жүзінен жер бетіне ... ... ... ... көктен түскен жартылай адам, ... бір ... ... ... ... аттар тәңір аттарының тұқымынан саналған.
Бұлар « ... ... » ... Бұған қарағанда солтүстіктегі Поли
тауында үңгірдің ішінде « Тәңірінің (көк) аты ... Ол ... ... ... ... ... ... екен. Осы
қысырақтар ... өмір ... және ... ... ... ... ... тердің орнына қан шығаратын құлындар туғандығынан
мәліметтер келтіреді.
Зерттеушілер аттардың тер ... қан ... ... ... ... ең ... тамырларымен байланысты ... ... ... ... жіңішке тамылары ... ... ... қан ... ... ... ... А. Борнстың
берген хабарына ... ... ... мен Имут аттарының
әбден ентігіп, ... ... ... ... қан ... ... ... сүйеніп, Оғыз-түрікмен аттары Ферғана ... ... ... деп ... (68, 174 б.)
Осындай жылқыға деген құрмет пропорциялы, ... ... ... ... ... Көптеген зерттеушілер тек
қазақтың сөздік ... ... ... ... ... үлгісі
көптігін айтады. Осы ... айта ... бір ... ... контексінде жылқы әркез символ ретінде кездеседі. Ол:
1) Күннің символы ретінде – ... ... ... және оның
шабысы ерекше – ұшатын шабыс – деп ... ... (26, ... ... ... қазақтың көптеген ... ... бірі жеті ... ... ... ... сайтандар жылқыларды шабуылдайды. Ал « ... Ақ ... ... көк боз ат жеті ... » ... жеті ... ... Темір қазыққа байланған екі Ақ боз ат пен Көк боз ... ... ... ... ... мен Темір қазық)
2) Интеллектілік ... ... оның бойы ... тіл ... ол өз ... ойлы пікірлер айтып, дұрыс жолды ... ... ... ... ... ... өзгеше болып келеді.
Олар ... ... ... қай кезде болмасын қасынан табылады.
3) Ат - ... пен ... ... ... пен ... ... ... сияқты атқа арнап
сонша ән, мақал-мәтелдер, ... ... ... атты ... ... оның бейнесін, сұлулығын, ... ... ... ... көп ... деуге болады.
Бұның өзін қазақ ... ... ... десе де ... ... ... келе айтарымыз; Қазақпен бірге ... ... ... үшін орны ерекше. Қанша ғасырды
артқа салса да, ... ... биік ... болып қалыптасқан
Қамбар ата ұрпағы – жылқыға байланысты халқымыздың наным-сенімі ... ... ... ... қасиеті көп, пайдасы мол деп таныған.
- халықтың таным-түсінігінде – ... ... ... ... ... ... дүниесі жылқы жайлы жоғары түсінікте ... атты ... ... ... ... әдебиетінде жылқы жөнінде алуан ... көзі де, ... да ... арғы-бергі тарихтағы оқымысты-зерттеушілер тұлпар бейнесі мен
өзгеше ... ... ... ... ... ... болғанын
дәлелді жеткізеді.
- ең негізгісі қазақ халқы жылқы жөнінде ... ... ... әдебиетінде кең орын алған тұлпарлар туралы таным-түсініктер
қазіргі кезеңдерде де дәстүр мен ... сай ... ... мәдениетінің көне заманнан бері ... келе ... ... аз ... ... ... асыл сөз ... көркем өнер саласындағы халық мұрасының куәсі, дәуірлік ... ... ... ... ...... ... өнерінің өзіндік сипаттары ... ... ... бері ... ... мен оған ... негізгі басыбайлы ... ... иесі ... ... келе ... ... тарихының шамамен отыз ғасырлық
уақыт кеңістігін ... аян. Бұл ... ... ... осы
халықтың мәйегі болып табылатын көптеген қазақ ... ... ... сондағы халықтармен ... ... ... жұрттардың санын толықтырды. Сапасын ... ... ... бір ... ... де өзгертті. Қайтадан
бұрынғы атын ... Діні мен ... да ... ... ... ... өзі де оның тілінің өзгеруіне де ықпал ... ... ... ... ... жоқ. Жүдесе де талай тарихи жұттарды
басынан ... ... ... ... ... » - дейді профессор
Тлепов Ж. (69, 22 – 23 ... ... ... көз ... ... өмір бойы көшіп-
қонып қана жүрген, бірақ отырықшылық пен ... ... ел ... ... ... елді ... мүмкіндігі болмаған
шақта олар бала-шаға, ... ... алыс ... ... ... ... ... Халқы үшін жан пида еткен көзсіз
ерлерін ... ... ... ... ... үлгі еткен.
Поэзияда олардың өшпес ... ... ... ... ... эпос ... туғызып, оларды ұрпақ мұрасына айналдырған.
Осылайша халық поэзиясында ... ... ... қалыптасқан. (8. 85
б.)
Осы шығармаларда сенімді ат, асау ... ... ... ... ... мен ... жырларында да көптеп
кездеседі. Түркі-монғол эпос ... ... ... ... ... көбіне анасы болады. Одан ... ... ... ... ... ... сол секілді қазақ ... ... ... қасқыр
бейнесі сияқты терең мағыналық, бірнеше ... ... мұра ... ... барлық эпикалық жанрында – « Атқа мадақ »
кең тараған. ... ... « ... » ... ... рет аттың
түрлері, ... ... ... ... Бұл Ақ құла ... мен ақ боз ат – Алып ... ақ боз ат ... сол
секілді келесі фрагментте, ... ... ... ... ... ... ақ боз аты ... Яштарға мініп, жорықты бастайды.
Ақбозат сол жорықта мертігеді. Келесі ... ... ... ... ... ... да осы аты мертіккен.
Әдебиет зерттеушісі ... М. ... ... ... ... мен тұлпарлары ... сөз ... ... ... образ дәрежесіне жеткен басты және ең өзекті тұлға –
Күлтегін екендігін айта келіп, ат жалын тартып халқына қорған болған ... ... ... ... өсу ... суреттелгендігіне баса назар аударған.
Жеті жасында атадан жетім ... ... он ... ... аттанады. Он алты жасында қару ... ел ... ... ... ... аттанады.
Жиырма бір жасында ... ... боз ... ... ... ... Шайқастың ауырлығына төтеп бере алмаған боз ... одан соң ... торы ат та ... жан ... ноян ... ... оққа ұшырып, екеуін ... Оның ... ... Ақ айғырдың белін мерттіктіреді,
бірақ жауды ... ... соң ... ... соғысты бастайды. Алып Шалшы ... ... ер ... жауын талқандайды.
Отыз жасында қарлұқтарды, отыз бір ... ... ... ... ... ... астынан баяғы Алып ... ... ... ... ... Батырдың Азман ақ ... ... жеті ... ... ... ... ылғи жорықты
сапар, қанды майдан үстінде, жекпе-жек ... ... ... ... бейнесінде көрінеді.
Батырдың сырт пішіні, портреттік ... ... ... ... ... ... ... қазақ эпостарындағыдай
« Буырқанған, бұрсанған, мұздай темір құрсанған » ... ... ... қиын ... ғана ... жырында сан атаулы сәйгүліктер ... ... ... соң бірі құлап жатса, бұл дағы ... ... аша ... ... түсетін айшықты мотив.
Ал, талай қырғынға Күлтегінмен ... ... ... ... атақты Алып шалшы мен Азман ... « Алты ... ... ... « Бір ... ... бір ... қосқан », « Суға
салса батпайды, отқа ... ... » « ...... ... ... өзіміздің » сүйікті Тайбурылдарды, Байшұбарларды көргендей
боламыз. (37, 88 – 89 ... ... ... ... ... ... батыры
Күлтегіннің Он алты жасынан бастап қырық жеті жасына ... ... ... сарынмен жырланады. Күлтегін ... адам ... ... ол ... аңыз ... ... ... білмейтін батыр
ретінде келген. (6, 58 б.)
Ежелгі дәуір әдебиетін зерттеген А. ... ... ... » ... Күлтегін батырдың бейнесі мен ... ... ... ... « ... бір жасында ... ... Ең Ілкі ... Чурдың боз атына мініп,
шапқанда, ол ат ... ... ... Ышбар Яштардың боз ... ... Ол ат ... ... ... Иегін Сілікбектің
тор атына мініп шапқанда, Ол ат ... ... » - ... (7. ... Күлтегін » ескерткіші түркі елінің бір кездегі ... ... мұра ... ... сол ... поэзиясы туралы
мол мәлімет беретін көркем туынды.
Мұнда ... ... ... ... ... ... ... жорықтағы сан істерін де, тұлпар аттарын бейнелегенде
де талай ... ... ... ... ... ... ұят ... » - мақалы Тоныкөктің ескерткішінде жүрсе,
Күлтегіннің « Ақ ... », « Ақ ... », « ... ағы », « ... ақ аты », оның ... суреттейтін (арыстан жүрек, ер алып)
эпитеттер, балама сөздер осы ... тіл ... ... (70, 23 б.) ... ... ... оның ... « Күлтегін
» жырында батырлық болмыс ... ... ... бағы ... сыны ... ... көздеріне де кезігеміз.
Қазақтың батырлық жыры – яғни ... эпос ... ... келе ... ... де көрнекті жанрларының бірі. Оның сюжеті
күрделі ... ... ... құрылатын болғандықтан, халық
бұқаранның көкейтесті ... ... ... ... ... алып, әсерге бөлейді. Сондықтан да ол қалың
бұқараға кеңінен тарайды, ... ... ұзақ ... ... ... ... ондағы батыр мен тұлпары жайлы
еңбек жазған Р. С. ... « ... ... и его коня в ... ... атты ... (25) тұлпар мен батыр образына
терең тоқталып ... ... ... аты оның қоғаушысы, сенімді
серігі, ... ... ... ... ... ерге ... ... жанына медеу болатыны олардың – ... ... ... ... , Ер ... ... Қара аты. т. б.
Ұшы-қиыры жоқ дала эпос тудырушылардың ... ... ... ... тауларды, көлдерді өтуде ... ... ... яғни ат ... ... асырып жіберді. ... асыл ... ... ... жырында батырдың
атынан айрылып, жаяу қалуы ... ... ... көшпелі қоғамға
тән емес екендігін бірден ... Бұл ... ... ескі ... тіпті одан да ерте ... ... ... ... ... М. И ... ... Марцелинидің
мынадай сөздерін келтіреді; « Алаңдар жастайынан ат ... ... ... да олар ешқашан жаяу жүрмейді » Эпоста хан алдына
жаяу ... ... ... Ер ... ... « Нөкерсіз
хан аттанған » ... бар ... ... ... ... ... жаяу ... (ақ боз арғымақта сәнденіп мінеді.) тіпті ат
шаптырым ... де ат ... ... ... немесе ұрыста атынан айрылып қалған ... ... ... мойындайды. Бұл көрініс жеңген мен ... ... ... ... Дүние жүзін тітіреткен «
бастыны еңкейткен, ... ... » ... өз ... жайлы Рашид – ад – Диннен ... ... ... « Егер ... ... ... ... құлап түссе,
онда ол ... тұра ... тұра ... ... атты ... қарсы
тұрып жеңімпаз бола ала ма? » - ... ... (50, 63 ... сыны ... ХVІ ... ... ... Мұхаммед
Хайдар Дулатидың Жазба деректері сақталған. Онда Моғолстан ... ... ... ханы Қасымның жайлауында ... ... ... Біз дала ... ... асыл дүниеміз тек қана ... ... ... – ет, сүйетін шәрбатымыз – ... ... ... ... » - деуінің өзі көп нәрсені ... ... ... ... ... көлденең сыйға
тартады. (46, 37 б.)
« ... » ... ат ... жеңіске жетуде
көмектесетін, әскери ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ол иесінің, ... ... ... жетекшісі болады. Батырдың басына күн туып, жағдай шиеленісіп
кеткенде, ер ... ... сары ... ... ... ... қиындықта дереу шешім қабылдайтын, болжағыш қасиетімен
өзі жеке-дара ... ... ат бас ... ... бағындырып
алады. Ел, отан ... ... ... де батыр бейнесінен жоғары
тұрады. ... ... ... әсем ... ... бірін-бірі
толықтыратын екі жұп осындай. Ұзақ та ұзын ... ... ... эпостық аттардың мүмкіндігі мен ... ... ... ... ... « қырық күншілік жерді бір күнде
» алады.
Бар ... сарп ... ... ... ... ... ... ат түнді күнге ... ... ... ... ... ... де ... эмоциялық
жағынан керемет суреттелген. Эпостық ат образдарын бейнелеуде ... ... ... бастап, түзу қара ... ... ... ... ... сұлу ... мүлт жібермей кейінгі
ұрпаққа аманат етіп ... ... ... ( ... ... ... ), ... ( көлдегі қиған құрақтай ), ... ( ... ... ), ... ( қара ... ... ), ... ( құлжа
мойын тегерек ), құйрығы ( қынаптан шыққан қанжардай ), жалы ... ... ), аяғы ... аяғы ... оқ ), ... ... сандалдай ), сүбелігі (тастан соққан ... ) – ... дәл және ... ... ... ... ... шыққан қорытынды бәрімізге таныс Орта Азиялық « ... ... ... ... ... көзі ... ... тұратын ұшқыр,
төзімді бір ... ... хас ... ... шығады. А. С. Орлов
эпостың ... және ... ... көркем, мәнді,
яғни сөз суретімен ... ... ... тек тың, ... ... ғана суреттелмей сонымен қатар аттың көп күнгі ұрыстан
кейінгі ( ... Ер ... ... ... ... ... жеті
мың қалмаққа төтеп беруі ) халі ат ... ... зор ... ететін көрінісін де суреттейді.
Тұрпатына қарасам,
От орнындай тұяқтан.
Оймақтай ... ... ... ... ... қарыс қалыпты. (60, 138 б.)
немесе басқа да бір ... ( ... ... ... ), ел, жер үшін « ата ... » ... ... тауқыметке
ұшыраған ат образдарына да тән ... де баса ... ... ... ... ... мен ертегілік ... ... ... « Ер ... » ... Тарланның толық,
сұлу бейнесімен қатар, ұрыстан кейінгі халін суреттейтін ат ... ... ... ... гиперболалық әсірелеуге
дейінгі – бүкіл ... ... » - деп ... А.С ... 48 ... ... ХІХ ... біздің кезімізге жеткен « аттың
сыны » бар. 1880 ... ... ... ... ... жинауға бүкіл ғұмырын соған ... орыс ... Г. ... ... қайтар жолда Мұса Шормановтың ауылына тоқтайды.
Марқұм Ш ... ... ... Мұса ... ... Имантай
Сәтпаевке хат жолдайды. ... ... ... көзін көрген Бұхар
жыраудың немересі Құрекенің (Құрманбайдың) жақыны әрі ... ... ... ... одан Абылай туралы ... ... ... ... ... ... ... Абылайға,
мінген атына, тұрағына, жорықтарына байланысты өлеңі жазылып ... ... ... ... ... Абылай атының суреттелуі – деп жазады
тексті бастырушылар – қарапайым ... ... ... жырлардан
және өлеңдерден тұрады. » (72, 338 б.) ... атын ... ... ... ... жұптасу принципі қолданылған.
Мұндағы Бұхардың ат сынын ... ... « Ай, ... ... » ... басталады. Алғашқы шумақтардан бастап соңына дейін батырлық
жырлардағы ат ... ... ... ... ... ... ... сипаттаған ат мүсіндерінің ... ... ауыз ... ... ... ат ... тұлғасымен бірдей болып шығады.
Дегенмен көптеген теңеулері ұқсамай келетін ... де ... біз ... ... байқаймыз.
Бұхар жырауда; « Ер ... »
1 ... да ... тай да ... 1. Сен ... ... ... Құнан жаста арда емген, 2. ... ... арда ... ... 3. ... ... ... Жібектен арақан сүйреткен 4. Алты ... ала ... өріп ... ... белі ... болсын деп 5. Бес ... ... ... ... Бел ... ... ... Алтысында атай мұрнын таңатқан 6. Алты жаста ... ... ... ... ... 7. Жеті жасқа келгенде
Жер танып кеп ... От ... ... 8. От ... тұяқтым
9. Ойнай басқан аяқтым (44, 101 б.) 9. ... ... (60, ... ... бар өлең ... ... әр ... өсуі,
кенелуі, жетілуі яғни жасына байланысты « ат ... » ... ... ... ... ... бірге әскери жорықтарға
қатысуына ... ... ... ... өзіндік бір
дәстүр ат ернінің кесеге, құлағының ... ... ... ... орнына » теңеу бұл батырлар ... ... ... ... десе де болады.
Аттың көзін жанып жатқан отқа, жұлдыздарға, асыл ... т ... ... барлық түркі халықтарының эпостарында жиі ... ... ат ... ... де білініп тұрады, Яғни ат
көзімен ... (73, 254 ... ... халықтарының батырлық жырларында ат ... де ... ... ... ... ... ... эпостарында « Аттың сом тұлғасын » ... осы ... ... ... жеткізе бейнелеген. Мәселен Алтай ... ... қара ... » ... ... ... (74, 101 б.) Тувалық
эпоста да ат құлағымен ... ... ... қозғалтады.
(75, 26 б) Басқа да түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... ... бұлттармен бірге символдық мәнде
қолданылады. (76, 45 б.) Ал, қазақ ... ат ... ... ... ... аз ... Онды ат ... теңелуі өзіміздің поэзиямызда жиі кездесетін жағдай. Эпикалық
теңеулерде ат құлағын ... ... ... де ... ... башқұрт эпосында эпикалық ат ... « ... ... ... 61 б.) ал ... ... қоңырауларға теңейді. (78, 163 – 264
б.)
Аттың эпостық жырларындағы атты ... ... ... үлкен орын алады. Құйрық-жалға ... ... ... ... ... мен эпитеттері көбінесе
солтүстік түркі ... ... ... ... эпосында аттың
құйрығы « найзағай » болып, ... ал, жалы ... ... отқа ... (61, 91 – 92 б.) ... ... ... эпостық жырларында құйрық-жал образдарының поэтикасы мен
көркемдік ... осы ... ... ... ... қара ... ал жалы ... қара түнге теңеледі. (30, 71
б.)
Алайда құйрық-жалдың ұзын және ... ... ... қазақтың
фольклорлық текстерінде аса жоғары бағаланбайды.
Ат ... ... ... де гиперболалық әсірелеуге толы.
Қарақалпақ эпосындағы « ат » ... ... ... ... ... төрт ... ... дейін көтеріледі. (30, 71 б.) Қазақ
поэзиясында тұяқтың ... ... ... жиі кездеседі. Қазақ
эпостарында көптеп ұшырасатыны ... кең ... – от, ... ... әсем де ... ... арқылы жасалған теңеу еді.
От орнындай тұяқтым.
Омыртқаң бар отаудай,
Жауырына ... ... (60, 125 ... көп ... ... ... ат бейнесінің ... ... ... ... ... ... тұқтан.
Оймақтайы қалыпты – деп ... ат ... ... ... көрсетеді. (60, 138)
Эпостық ат ... ... де ... ... қасиетті,
емдік қасиеті бар шөп сарымсаққа ... ... ... ... ... (54,
102б.)
Эпостық ат өзінің ... де ... ... шыққан аңғардай.
Сүбелік жеріңе болайын,
Тастан соққан қорғандай,
Жамбасыңа ... ... ... (60, ... ... бір ... ... атқа сөз арнау, мадақтау
арқылы сұлу, жүйрік ат ... ... әр ... теңеулермен, эпитет,
метафоралармен суреттеп беру эпостарда жиі қолданылатын әдіс-тәсілдердің
бірі. Басқаша ... олар ... ... ... аттың ерекше
қасиетін адам сөзін түсінетіндігін көрсетеді. Арнау формасындағы « Аттың
сыны » ... ХV ... ... ... ... эпосы « Қорқыт
атада » көрінеді. Бамсы Бүйрек өзінің тұтқыннан ... тиіс торы ... ... « ... » айту ... сұлу аттың тұлғасын береді:
« Маңдайың ат ... ... ... екі ... ... ... шырақтай. Екі құлағың қатарласып ұшқан еігіз ... ... ... Арқаңа мінген ат емес, жан серігім едің. ... ... ... де ... ... ... іс ... тұр. Сені ең
жақын досым деп санаймын. Сен маған ... да ... » - (29, ... ... ат ... ... көтеріп, бір құлағын тігіп, бір ... ... ... ... « ... сыны » дәстүрлі қазақ эпостарында да
көптеп кездеседі. Атақты орыс ... Г. Н. ... ... ... өз ... мадақ түріндегі арнау-толғауларының үлгісі
бар;
О торы ... торы ... ... аяғың болатым. (71, 37 б.)
Арнау түріндегі ат ... ... « Ат ... » ... ... ... » ... да жиі ұшырасады;
Қолтығыңа қос қанат,
Үстіңе мен аманат.
Ұялы ... ... ... ... ... ... ... қияқ жал,
Үстіндегі түгіңнің
Жары күміс, жары ... ... сен ... ... мен ... ... қыл құйрық,
Сенен озбас деп ... (44, ... да ... ... ... ... ... болып
саналатын аттың нағыз тұлпар, жүйріктігін дәлелдейтін ...... ... ... Нағыз өзіне сымбаты мен күші сай ... ... өсуі ... ұшқан құспен жарыса отырып,
оның артындағы көтерілген шаң « ... ... » ... ... қала береді. Осылай батырдың атынан ... шаң ... ... ... « Ат сынын » берудегі аттың ерекше
жүйріктігін, ... ... ... ... ... ашады,
Аяғын топ-топ басады.
Бір төбенің тозаңын
Бір ... ... (44, 60 б.) ... ... бір ... ... ... төбеге қосу арқылы көркем де
мәнерлі сөз ... ат ... ... бере ... ... ... алатын поэтикалық әдіс-тәсілдердің бірі.
Алдыңғыдан артқы аяқ
Сынық ... ... ... ... адасты
(44, 59 б.)
неткен тамаша бейне, асқақ рух, ... ... және ... сай ... ... ... күші, тіпті аспанға көтерілген
ала қаздың өзі ... ... ... ... ... ... ... аса керемет болатындығын аңғартқандай !
А. С. Орлов қазақ ... ... ... берілетіндігін атап өтеді. (72, 68 б.) Соның
дәлелі ... мына ... ... шаң ... ... деп таң ... астына қараса
Айшықты ала ту көрді. (58, 103 б.)
дей келе шаң ... ат ... ... ... ... деп ... заманнан бері ел аузынан түспей, айтылып ... ... да ... ... ... толып жатқан
нұсқалары ... Олар ... ХІV - ХХ ... ... жасалынды.
Ол заңды да. Майкөт, Мергенбай, Марабай, ... ... ... ... ... « Ер ... », « ... », « Қобыланды » т. б.
эпостарды біреуден-біреу ... ... ... әр ... ... ... жібергенімен, ол елдің ортақ, жалпы мәдени игілігі
ретінде қала ... ... ... ... дамытуға ақындар мен
жыршылардың ... орны ... Ақын ... оның серігі жайындағы
жырды біріне-бірі қалай болса солай бере ... ... ... сөйтіп барып ауысып отырған. Осыдан барып эпос ... ... ... ... ... параллельдігі мәселесін көтергенде
ғалымдар мынандай болжау ... ... « ... ... ... ... вариантах в отдельных мотивах заставляет предполагать ... ... ... ... ... ... древний (до
ХІІ в.) и по ... ... ... ... хотя до ... не ... ... ни его ... ни ... ... ... » (70, 89 б)
Халық өз руының басында адал ұлдардың болуын ... ... ... Алпамыс образымен береді. Оны халық кегі үшін « ата ... ... ... ... ... аңғалдықпен зынданға түсірткізеді. Бір
сөзбен айтқанда жұрт армандаған ... ... ... шығарады.
Бірақ жаяу соғысу көшпелі қоғамға тән емес еді. ... да ... ... ... ... серігін, қанатын қосып ат пен
батырдың сом ... ... ... ... – қазақ халқының аса қадірленетін эпикалық ... бала ... ... ... ... ... ... атты таба
алмай жүргенде Байшұбар өзі келіп ... ... ол өз ... сондықтан да ол өзін сұрапыл шайқастарда керек жерден табылатын,
өз ... ... ... екенін біледі. Содан бері ... ... ... да, суықты да ... ... ... ... ... бөліседі. Мұндай мотив барлық эпостарда да көптеп
кездестіруге ... ... ... хан қуып әкеткенде « мал ашуы, ... ... ... оның ... сол ... маңғаз тұлпарды мініп
шығады. Жырда Байшұбар былай ... ... ... еті ... Төрт ... ... от, ... тастай
жалтылдап, Құлақ салсаң ... Тау ... ... ... тер, Тебінгіде сылпылдап, Шүу дегенде ... ат, ... ... деп ... Ия, ... шабысының әсем де әсерлі
көрінісінің бір сәтінің өзі аттың қандай ... ... ... ... ұшқан ұшқындардың жан-жаққа жарық шаша отырып ұшқан құстан
озуы, ағып бара ... ... ... ... ... тау ... теңелуі,
аққан тердің ебінгінің ат теріне толып ... ат ... ... ... ... ... ... ұзақ шабысының символын
көрсетеді.
Байшұбар тек хас ... ғана ... ол ... да есті жануар.
Батырға ақыл үйрететін кеңесшісі.
Сонымен ... ... ат ... тән қасиеттерімен ... ... ... оны ... ... алып ... ... оның құлап қалмауын ойлайды. Алдау, жауды ... ... ... өте епті ... Осы ... ... танытып, қауіпті
жау ... ... ... ... жау ... ... ... шұбар ат
Шыдай алмай астында.
Үстінде бала бар ... әлі ... – (58, 111-112 б.) ... жолдарда алып күш
иесі, жүз мың қалмаққа қасқырдай ... ... ... ... өзі ... ... ... күштің, арқырап жатқан
төзімділіктің, дарияның тасқынындай ақылдың иесі ... ... ... қосылып төрт жүз мың қалмақтың атын қуып жетіп,
басып ... ... ... да ... ... ұшқырлығының
арқасында қалмақтардың кесірлігінен шапқан аяғының жарасына қарамастан,
бәйгеден бірінші болып келеді. Өйткені, ол; « ... ... ... ... ... » жел ... еді.
Сонымен Алпамыстың барлық версияларында да Байшұбар батырмен бірге
иықтасып ... ... ... ... ретінде көрінеді. « Алпамыс »
жырының үш нұсқасында да ... ... ... ... ... ... теңеулер қолданылады. Бұлтылдап, сыртылдап,
сылқылдап, есіктей, бесіктей, мақпалдай т. б. ... ... ... үш ... « ... ... » ... ... ... ... ... ... ... ... сипаттаушылық батырдың ... тек ... ғана емес ... ... арманын қуған ... ... тез ... ... ... ... ... жетуін
тілегендікті білдіретін қиял ат ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезінен ел ... ... ... ... отыр. Сол нұсқалардың кейбіреулері
Сандыбаев – ... ... ... ... тарала ... ... ... енді ... « ... – и – Алфамыштан
» негізін ала ... ... ары ... ... ... ... ... Оспанов, Жаңбыршин ... ... да ... ... « мен » ... ... ... көлемдісі де көркемдісі де « Алпамыс ... ... ... ... ... Бұл ... ... батырлығына, арыстан
жүректігіне көп көңіл бөлінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... да кеңінен толғап, көтере
көрсеткен. Батырдың астындағы жан ... – аты ... ... да
қайтпас көмекші. Ол батырды Қарамандай қаһарлы ... ... ... ... ... ... астында.
Үстінде бала бар еді.
Келмеді әлі ... ... ... ұрды,
Бір деп балаға.
Ашуланып ... ұрды ... деп ... ... ... - (58, 111-112 б.) ... ... ... ... да құланды басып ... ... күн түн ... ... ... ... Байшұбар образын аша түседі.
Қазан баспасындағы осы әдемі суреттеулер қысқа ғана ... ... атты ... үйге ... ... бір рет нәр тарттырып, әбден
арықтаған соң ... » - ... ... Алпамыстың тағдырына
ұқсас Байшұбардың өжет қимылдары ... ... ... ... баспасында мұндай суреттер жоқ.
« Алпамыстың » ауызша айтылып жүрген, ... ... ... ... бірі – ... нұсқасы. Бұл нұсқадағы тұлпардың
кескінделуіндегі дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... Жау жылқысын айдап кеткенде жылқыға ілесе
алмай санын қасқыр ... бір ... ... ... бар еді. Ол
бие болып, таза ... ... еді. Ол ... бие ... ... ... ... Қой мойынды, қоян жақ бөкен қабақ, ... ... ... ... ат ... ерге лайық ат туады.
Бұған дейінгі ердеден келе ... ... ... ... « ... қоян жақ, бөкен қабақ » ... ... Бұл жаңа ... ... ... ... ... деп, кейінгі ... ... ... ... бұл ... ат шабысының
дәстүрдегі бұрыннан бар сипаттауын еркін ескеріп,өз жанынан ... ... ... ... те ... та ... . . ... алысып, .... ... ... ... ... ... ... созады.
Ұшқан құспен жарысып, ... ... ... ... ... ... ... шыққан от Тар ... ... ... ... ... атты шүу ... желдей гуледі
Тұяғына тиген тас
Саз балшықтай ... ... келе ... ... ... форманы
Серғазиев дер кезінде ... ... ... ... ... Ол Алпамыс ерлігін, аттың шабысын, жүйріктігін көрсететін ... ... ... ... ... ... қалған.
Ауызша айтылғанынан жазылып алынған үшінші нұсқа ... Осы ... да ... өз ... ... енгізген
қосымшалары, өзгерістері бар. Бұл көбіне батырдың дүниеге келуімен, балалық
шағымен және оның ... ... ... Батырдың аты бұл
нұсқада жүйріктігімен, шабысымен емес, сыртқы тұрпатының сұлулығымен ғана
жұртты таң қалдырады. Сондықтан да ... ... ... көрініс
мұнда онша өрістей алмаған. Ақын ... ... ... жеткілікті түрде сақтай білген. Нысанов ... ... ... ... ... « Желден жүйрік », « күміс құйрық
тұлпар » т. ... ... » ... ... ... нұсқасы – ... ... ... тапсырған нұсқа. Ақын-жыршылардың « Алпамысқа »
жасаған творчестволық ... осы ... да ... ... эпос ... ... сақтап, әрбір эпизодтары мен көріністерін
өзінше дамытып ... Ол ... ... « ... ... »
қосымшамен айтуға әдеттенген. Оны ... ... ... ... ... ... ... ен даланы.
Тұлпардың еті қызған соң.
Шың ... не сөз ... ... танабы ....
« Алпамыс » жырының бұлардан ... ... ... ... қазақ
арасына кең таралып келген тағы екі нұсқа ... ... ... ... ... ... ... Бекмұхамедовтың нұсқасы.
Бұл версиясының ... ... ... ... ... ... 1946 жылы қолжазбадан өзінің жазып алған ... ... ... ... Бұл ... ... ... берілуі өте
қызық. Тұлпардың алғашқы Алпамыспен ... ... ... бір күн ... ... ... « ... кеткен келініңе
барамын, ... ат ... бер » – ... Сонда Құлтай: « көп
жылқыны үстіңнен тоғытып өткіземін. Сен бір ... ... ... тар жерде ер жігіт ... ... ... енші еткен
құлыныңды ұстап ал » Алпамыс білегіне күшін ... атып ... ... ... ... ... салды. Алпамыс деген алып
еді, Байшұбар ... ... ... бүкті. Қанжығалап құлағын тікті
– үш рет тулап көрді. ... ... ... алып зорлығын
білдірді. Демек, « жалы құлағынан асқан, төрт ... тең ... бір ... ... бүршігі бар, жал-құйрығы жібектей
Алпамыстың Байшұбарын көреміз. »
Ол төрт жүз мың ... ... озып ... ... бірінші болып
келеді. Қалмақтың ... ... ... мініп, жарысқа түседі. Сол
Байшұбардың Шауып бара ... ... сұлу ... ... ... .... Асыл ... ұшып ... келсе еңбектеп,
Жылға келсе желпеңдеп,
Екі көзі телмеңдеп,
Жырда осылай ... ... ... мәні ... ... қанаты
Сөйлемесе тұяғы,
Жамандатқыр Байшұбар
Жиырма күндік жолдарды.
Жеті күнде ... ... алып ... сыртқы сымбаты да сәйкес,
сәні мен көркі ... ... ... Оның:
Омырауың еті
есіктей
Мойын ... ... ... сұлу
жануар,
Ойға тіккен
ордадай.
Сауырсыны сұлу
жануар,
Орыстан ... сұлу ... екі ... ... атын осылай етіп суреттеуден оның ... ... ... аңғаруға болады. Сыртқы сипатының әдемілігі Байшұбардың
батыр үшін жаратылған ... ... ... ... ... ... нұсқасы көркемдік жағынан да бағалы.
Жыршы халықтың эпикалық өнерін жақсы ... ... ... ... « ... ... қаратас, шақпақтай болып шағылды » -
делінеді. Байшұбардың кейпін бергенде « ... », ... », ... », « ... » ... ... ... Бұлар
дәстүрдегі бар форма емес, Жиемұрат өз ... ... ... ... да сол ... ... ... Т. Кәкішев бұл жыр уралы: « Осы суреттеудегі ... ... мен ... ... ... ... да
халықтың эстетикалық табиғатын оятады. Сөзбен жасалған осындай тамаша
суреттер, ... ... ... ... ... ... танымын тәрбиелеген, сезімін жетілдірген, ... - ... (79, 9 ... ... ерте ... бері келе жатқан ... бір түрі – ... жыры ... ... ішінде көлемдісі
де көркемдісі де « ... ... » ... қате ... ... варианттарын: Марабай, Мергенбай, Біржан Толымбаев, Нұрпейіс
Байғанин, Айса ... ... ... Сеңгірбаев, Көшелек Еламанов,
Шапай Қалмағанбетов т. б. ... ... ... жырлап, ел арасына ауызша
таратқан.
Ел ... ... ... ... болған тұлпарды әр
халық өзінің эпостық жырына екі ... ... ... ... ... ... боса оның тұлпары да сондай болады.
Кейде тұлпарлар да ... бір ... ... ... – тұлпарды
батырдың өзі іздеп табады немесе оған ... ... ... ... ... ... келе ... үйірдің ішінен Қыдырбайдың
кер биесін көргенде сол биені сұратады. Қыдырбай келінінің келмей ... ... ... ... ... сойып тастамақ
болады. Тек қызы ... ... ... ғана шал ... кер
биені береді. Қыдырбай қызына: « Кер ... ... ... ... ... Жалғыз ағаң Қобыланды, ол атқа мінген соң жат болар, ... ... ... деп, ... ... мазамды, Сол себептен бермей
тұр ... » - ... ... да ... ... ... ... алған соң
Қобыланды ел қамын ойлап, туған-туысқандарынан ... дат ... ... ... ... да Қобыланды әкесінің
(нағашысның) осындай аты ... ... ... (2. 36 ... ... ... ... зор маңыз берген М.
Әуезов зерттеуіндегі Қобыланды батыр тұлпарының ... ... ... ... ... аузын ашады, Аяғын топ-топ басады, Бір
төбенің тозаңын, бір төбеге ... ... тері ... ... күркіреп, Қар суындай тасады, Құлан менен құлжаның, Ұзатпай алдын
тосады, ... мен ... ... ... ... ... » - ... жағынан алғанда, өлеңнің әсірелеу түрінде жырланған «
Тайбурылдың шабыс » - ... ... ... аса ... өте ... ... шыңы дуеге болады.
Тайбурыл туралы көзқарас, ой-пікірлер өте көп. ... А. ... ... « ... ХІV - ХV ... өмір ... ... аты. Халық арасында Қобыландының осындай тұлпардың ... ... сөз ... ... ... ... ... кер бие
құлындайды. Ат ... ... ... ... » - дейді.
Тайбурыл батырмен бірге ... ... ... ... ... ... ... қорған қабырғасынан секіріп өтіп, Қобыланды
ерлікпен жауды қырады. (80, 1 б.)
« Айт, ... шүу деді » - деп ... ат ... ... ... ... небір ұщқыр, қанатты ... ... ... ... ... теңеулер, эпитеттер, метафоралар жасаумен
қатар дыбыс қайталаушылықтары молынан кездеседі.
Жырда құстар да ат ... ... ... ... ... Тұлпардың көзден ғайып ... бір ... ... асады.
Қыдырдың боз аты адамды бір жерден екінші жерге көзді ашып ... ... ... ... ... да ... ... кірпік
қақпай алатын болған. Осы ... ол ... ... ұша
алады, оларды аяқтарының астында қалдырып кетеді. Таудан-тауға ұшып,
иректеген ... ... ... ... ... ... ... шөлдерді басып өтеді. Орнынан ... ... ... ... ... елестетеді. Қозғалуы мен көзден ғайып
болуы бір сәтте жүзеге ... Оның ... мен ... ... ... ... Мұндай аттардың шапқанда аяқтары жердегі шөптерге
тимей, тұяқтарынан от ... ... ... Тарғынның Тарлан аты өзге ... атын ... ... өзі ... Ол ... ... ... досы таңғажайып Тарлан тұлпарды бейнесіне қарасақ; « Күн
шыққанда ... ... екен ... ... жауы ... өзі ... ... мінген Тарланның, Тұрпатына қараса, От ... ... ... ... ... Екі ... ... Жалбыраған
жалынан жалғыз қарыс қалыпты, Тұла бойын қараса, Он жеті ... ... да ... ... Ол ... ... Әлі де ... ойнайды, Қос
тізгінін созады. »
Сонымен қатар мұнда ат баптау ... де ... ... ... кезінен бастап, тұлпар болғанға дейін ... ... ... тай ... ... арда едің
Дөнен жаста ... (60, 125 ... ... атты шабыс үстінде суреттесе бұл ... ... ... көп ... ... ... бар отаудай
Құйрығыңа
болайын
Қынаптан
шыққан қанжардай
Танауыңа
болайын
Таудағы
қара ... (60, 125 ... ...... ... кең орын берілген. Қазақтың
халық поэзиясында эпикалық жырлардың жалпы саны үш ... ... жыры ... бір ... уақыттың көрінісі емес, халықтың басынан
кешкен сан ғасырлық тұрмыс-тіршілігінің, қоғамдық-әлеуметтік өмірінің
бейнесі. ... ... ... ... ... бар. ... іске ... жолында батырға серік бола ... ... ... ... ... жол таба ... ... мен атты қатар алған. Бірінсіз-бірін ... ... сай ... ... ... бір ... ... мен мәдениеті, өнері
мен әдебиетінің асқар шыңын бейнелейтін қаламгері – Абай ... ... өз ... ... ... жаңа ... ... қалаушы,
қазақ поэзиясын қоғамдық дамудың озық ... ... ... ең ... мәселелерін дәл бейнелеп, ... ... ... прогрессшіл ақын. Ол ... ... үшін жан ... ... оны мәдениет нұрына үндеді. Белгілі бір ... ... ... ... ... беріп, елінің әдебиет көлін зор мақсатқа
меңзеді. (31, 66 ... ... ... жаңа түсініктер енгізді. Сөйтіп, қаламгер жаңа
тұрпатты поэзия ... ... соны ... ... рөлін жоғары
бағалады, оның әлеуметтік ... ... ... ... – тек өсиетші емес, шебер өрнекші. Қазақ ... ... ... ... ... ... жетілтіп
әкеткен баға жетпес мүлік. Абай жаңаның жаршысы. Халқына да, ... соны мол ... ... ... ... Осы кезеңде
дарынды ... дара ... А. ... та аттың сынына
байланысты « ... ... бар ... ... » ... ... ... Бұл өлең 1886 жылы жазылған. Әрқайсысы төрт ... ... ... 1886 жылы ... ... әр ... екендігін
көрсететін бір-екі өлең ... сыны мен ... ... ... Бұл ... Абай ...... ақын есебіндегі шеберлігін
көрсетеді. ... сыны – ... ... бір ... ... ... ... өлең. Ғасырлар бойында мал өсірумен көшпелі күйде
тіршілік ... ... ... ... ... ... суреттейді. Соның
ішінде бәйге аттың орны мүлде бөлек. Ол ... ... ... ... ... де ... « қиял пырағы » болып жырланып
келген. Абай өмір ... ... де ат – ер ... жүйрік ат,
әсіресе, қазақ жануардың ішіндегісі ... ең ... ... ... осы ... жайын сипаттауда Абай тағы да реалист суретші
болып шығады. Ақынның ат сыны ... ... ... сырт ... ... жүйріктігін білдіретін сырт тұлғасын Абай ... ... ... ... құлағынан, дененің әр мүшесін
тәмпіштеп, арнайы ... ... ... ... ат мүсінін
сынап-санауда ақын үлкен білімділік, байқағыштық танытады. Ол ... ақын болу ... аса ... ... атсейіс-сыншы болып
шығады. Абай « ... ... бар ... ... » ... « ... салпы ерін, ұзын тісті, Қабырғалы ... ... ... Ойында
еті бөп-бөлек, омыраулы, Тояттаған ... ... ... » - деп
суреттеген кезде ат ... ... ... дене мүшесімен
алыстырады. Мұндай ... ... сақ ... ... « ... » ... ... еске түсіреді.
Аттың сыны мен бабы - ... ... ... ... ... ... бір бейне бедері, де жіті ... ... ... ... ... бар мүсінін санап ... әсем ... ... шеберлеп сипаттауда ақын қазақ тілінің ... мол ... да ... Өзге ... ... аса қиын ... өлеңінде ақын сол тілдің бар ... де ... ... ... « ... және ұлт ... » еңбегінде « Көркем шығарма
кітап болып жарыққа шығып, өз авторынан бөлек ... кеше ... ... ... ... ... күй ... Аламан бәйгеге ұшқыр,
қарғыншыл, ... ... ... ... себебі, бұл топтағы
сәйгүліктер әу ... ... ... ... ... төрт аяғы
төрт жаққа жайылып, шаң қаба ... ... ... аты ғана ... атын шабыс ұзаған сайын күш алып, терін тарқатқан ... ... ... ... көсіліп ұшады да отырады. Үақыт
аламынана түскен сол ... дәл сол ... ... алысқа
сілтейтін қасиеті болмаса, ... соң ... ... ... ... », - деп (81, 102 б. ) ... адымына түскен шығармалардың
бағасын берген.
Поэма жанрында, І. ... биік ... ... ... ... ... рет жоғары баға беріп, « Құлагер » поэмасын өлеңмен
жазылған ... ... ... бұл ... Ақан ... ... соңғы бір
сәтін жырлауға арналған. Оның ... ... ... түзу ... ... қыран құс, бәйге ат десе ішкен асын жерге қоятын ... ... ... жырлаған.
Ақанның « Құлагер » поэмасы оның өз ... ... ... бір ... сол ... ... ... ішкі-
сыртқы жағдайын соншама жақсы білетіндігінің күәсі ... ... ... Біз бұл ... өз ... дарқан да жомарт,
кең пейілділігін, асқан ... ... ел ... ... дәл ... ... ... қатарына «Күй», ... ... кең ... ... жатады.
І. Жансүгіров шығармашылығының шыңы ғана ... ... ... бір ... ... ең ... Хан ... – ақынның атақты
« Құлагер » ... ... ... ... ... тұлпар ат – Құлагер.
Шығарма сол аттың атын ... ... сол ... ... қас ... сор ... ... трагедиясын жырлауға орай туған.
Дастандағы « Құлагер » аттың ... ... Ол ... ... кездескенімен, жазба әдебиетімізде Абайдың «Аттың
сынынан» кейінгі ... ... ... портреті. Бірақ Абай суреттеген
ат ... сұлу ат, ... ... малы ... ... ... ат
– желдей жүйрік жылқының тұлға тұрпаты.
Құлагерді ... ... ... ... ... « Салпы ерін,
салбыр тірсек » екен, « ... ... айыр ... ұзын ... », бұл ешқандай
бәйге ала алмайды, бұған мініп қоян атса, ... ... ... ... ... семіртіп сою ғой » десіп, ... ... ... ... көп ... не ... ? Оны тек ... адам ғана ... ... сыншы сондай адам болып: « ... ... ... де, жабы деп ... ... екен бағы осы ... маңдайы жарқырап тұр екен. » - деген.
Мұндай көреген ... ... ... ... іс жүзінде. Көмбеге
1300 жүйрік айдалады. Қазақтағы барлық жақсы ат осы аста ... ... ... тартысты тарқату осы жұмбақтап жетуден
басталады. Қаңсыған қара ... ... ... ... қу бас ... Ақын осы арадан кейін шегініс жасап, әңгімені ... ... ...... ... ... өзі ... үздік
шеберліктің белгісі – көрінісі.
« Құлагер Ақанның сұлулық, әсемдік идеясы. Атты ... ... ... ... ... І. ... ... рухы қайғыдан туғанмен өр, мәңгі ... ... ... ... қол жендетке қарғыс таңба ... ... ... аты, өрен ... ... орнатқан « Құлагер »
әнінің ... ... ... ... » (82, 162 б.) ... айтсақ «
Құлагер » бұл теңдессіз сұлу шығарма.
Халқымыздың сонау ертеден ... ... ... ... - өзге өнер түрі ... және сәуегейлік қабілет ... ерен ... ... ерекше сыйы. Осы жағынан алғанда
ғұлама ақын Абай да, оған ... ... да, ... да ... ... та, жаратушының өнер дарытқан ерекше ұлдары еді. Сондықтан
олардың жырында, суреткерлік шеберліктерінде ... ... ...... ... Оның ... ... ақынның бағына қарай, алдында
өнеге ... ... ... ... ... ... жұмдырған, шын биіктің
өресін танытқан Абай ағасы бар еді, оның ... өлең ... ... ... ізі бар ... осы ... дара талантын ұштау үстінде, Абайдың өлең
үлгісімен ... ... одан ... ... ... ... зерттеу
жүргізді, ақынның өлеңіне тәнті боп, ... бас иді. ... оның « ... сөз ... » атты ... ... жарық
көрді. Бұл арқылы ... өзін ... ... ... бірі
ретінде таныта білді. Осы мақалада Ілияс ... ... ... жаңашылдығын ғылыми тұрғыда терең талдай ... ... өсу ... соң ақынның атақты « Құлагері ... ... ... ... ... Ілиястың Абаймен үндесуі
болғандықтан осы ғаламат туындының ішіндегі қайталанбас ... ... ... ... шаң жұқпас сәйгүлік құлагердің сипаты мен
Абайдың ... ... өмір бойы « ыза ... ... ... » ... ... « Аттың сынындағы » жүйрігі де ... ... ... ... қой ... қоян жақ, бөкен қабақ,
теке сақал болып келеді. Ілияс ... ... ... ... ... жал, бұлан мойын, қой жұтқыншақ, қоян жон, құс ... ... тазы ... ит ... т .б. ... ... ... аң-құстардың кейпі
бар ерекше, сиқырлы қолға түспес ... ат ... ... ... екі жырдан да арғы қазақтың түсініктері қылаң береді.
Ежелгі түркі дәстүрінде ... ... ат ... ... ... айналдыра төгіп, басы мен терісін ағаштың бұтақтарына ... ... ... ... ... ... аттың бас
сүйектерін ежелгі скиф мәдиниетінен де, бүгінгі қазақ ... ... да ... ... Осы ... ... «Құлагер» жырындағы:
Қара шал қайынды ... құ бас шал ... тұр, - ... ... ... еске түседі.
Ат жалына жармасып, тарих сүрлеуінен өткен ... ... ... ... атқа ... барлық егжей-тегжейлі сынын
қамтыған Абайдың « Аттың сыны » мен ... ... ... ... жағынан алғанда түсінуге ... ... ... ... ... ғалым Р. Нұрғалиев: « Ұлы Абай « Аттың сыны » ... ... ұзақ ... ... ... ... ... бейнесін
жасаса, Ілияс ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұйяғы күйетін,
ұзақ жерге ... ... ... жеткізбейтін өрен жүйрікті сипаттап
береді. » , - дейді. (83, 68 б)
Абайдың « Шоқпардай ... бар ... ... » ... ... мықты, жақсы аттың сыны « ... ... ... ... ... Өлең ... ... тұрады. Ақын нағыз керемет ... ... ... үшін өзі ... деп тапқан, белгілі бір
грамматикалық тұлғаларды өте орынды пайдаланады. Р. Сыздық, Б. ... ... ... ... ... » деген еңбегінде осы туралы былай
көрсетіледі: « ... ... ... ... ... – лы, (лі, ды, ді,
ты, ті) ... ... ... ... ... осы ... ... ат,
қой мойынды, майда жалды, ұзын тісті, жуан тақыр бақайлы, ... ... ... кең сауырлы, қалбағайлы санды болу керек. Ал – ... ... ой ... ... ... тар ... күлте құйрық деген
тіркестер де осыған жатады. Бұлардың – лы жұрнағынсыз келуі өлең ... ғана »(84, 43 б.) ... бұл ... ... айтылған, өйткені
олар ... бұл ... ... ақынның жұрнақтардың өзін ... ... ... ... түсіндірген.
Теңеу – портреттерді беруде ең белсенді қолданылаты әдіс сол себепті
Абай ақын да оның – ... ... ... ... ... ... ... шоқпардай кекілі бар, тояттаған бүркіттей салқы
төсті, жауырыны жалпақ тақтайдай, аяңы ... алшы ... ... ... ... ... 6-сынып) « бұл-бұл қағып»
деп ... ... « ... қағып » деп береді). Ақын осы
өлеңде теңеудің ... ... ... ... ... да ... жел.
Ғалымдар ары қарай: « Бұл өлеңдегі етістіктер тек қана – ... се ... ... рай ... ... Осы ... арқылы жақсы
аттың сынының ... ... ... жүйрік, яғни... пәлендей
болса, ол жақсы деген ... Тек ... ... ғана ыза қылдың
деген ашық райлы бір етістік ақынның ойын ... ... ... шумақты өлеңінің ең соңғы жолынан өзгесі түгелімен аттың сынын
көрсетеді. ... ... мен ... ... бір ... келеді. Бұл – ... ... ... », - ... (93, 43 ... сипатын беру үшін Ілияс ақын тек кана Абай ... сыны ғана ... жол ... ... ... білген, өйткені Құлагер
Абай армандаған, Ілияс армандаған, ... тек Ақан ... ... ... ... ... еді, оның көп ... мүмкін емес,
сондықтан да ... жыры ... тыс Абай ... үндеседі, өзінше
қайталанбас өрнек жасай отыра Абай ... ат ... ... ... ... беру үшін ақын ... сыншының
сыны мен жай тобырдың пікірін қатар алады, ... ... ... ... қорқынышынан да Құлагердің ғажайып тұрпаты көрініс
береді. ... ... ... арда ... ... жұрт:
- Салпы ерін, сала сүйек, салбыр тірсек,
- Қаты бас, ... ... ит ... ... ... ... ... жануарды олақ өлшеп, (32, 327 б.) - деп шулайды.
Осы ... ... ... өзі ... отырған Құлагеріндей
жүйріктігі атойлап тұр-ау. Бірінші жолдың өзінде-ақ ішкі ұйқаспен, мызғымас
тұтастықпен салпы ерін, сала ... ... ... деп әдемі үйлесім
тапса, үшінші жолы ойқы-шойқы, орда-шорқы сияқты адам ... ... қос ... ... ... ... ... қарай:
- Сүйегі сиыр сүйек, қиқы-жиқы
- Сал ... ... ... ұзын тұрқы, (32, 327 б.)
деп, Құлагерді елдің күлкі ... Абай ... ... ... – лы ... беру арқылы ішкі, ... ... ... шегелей қондырады. Сондықтан елдің менсінбей, ... ... ... ... астарында Алпамыс батыр жүген салғанда ... ... ... ... тай ... сипаты жатқанына
үмітпен қарайсыз.
Шыныңда да, Күреңбай ... он ... ... берілген сынына
зер салсақ, одан Абай өрнегі ... ... тең ... тұра ... өрнегі қатарласа ... ... ... ... Он
үшінші шумақтың жетеуі таза аттың сынына арналған. Енді ... зер ... ... « қоян жақ » ... ... « қоян жон » ... « аяғы тік » десе, Ілияста « аяғы тік » ... ұғым ... ... бірге «сом аяқ» деп береді.
Абай « қой ... » ... ... « қой ... » ... « шынтағы қабырғадан тұрса аулақ » десе, Ілияс « қос шынтағы
қалқыңқырақ » деп ... « ... ... » ... ... « жеңіл құйрық » деп ... « арты ... ... ... » ... ... « ... ел көшкендей » деп бейнелейді.
Абай « ... тұяқ » ... ... « ... тұяқ » деп ... « ... болса сағақ » десе, Ілияс « үңгір сағақ »
дейді. « ... ... қыл түбі әлді ... » десе, Ілияс «құндыздық қалай
біткен құйрыққа дүп ? » деп сұраулық ... ... ... ... ... ... ... сын есімін
– лы, - лі жұрнақты тұлғасы Ілиястың ... ... ... ... ... жер ... ... қалғабайлы, жауырынды,
шашақты, шақпақ етті, тынысты.,
Абай үлгісіндегі – са, - се ... ... ... беріліп, аттың
жүйрік болуының шартын көрсететін ұғымдар да ... ... ... ... орын ... Құлагер – шапса жел, мінсе ... ... осы – са, -се ... райдың жұрнағынан кейін да, де шылауын
келтіру арқылы қарсылықты мән беру тұлғасын да шебер ... ... құры ... тоқ, ... ... ... ... де, шапқанда
шалдырмастай бітер ... ... – дай, -дей ... ... ... ... де ... Тасындай шұбар ала Көкшетаудың,
Қоқанның жібегіндей жеңіл құйрық, ... ... ... ... пысқырғанда, шапқанда шалдырмастай бітер қанат, бұтының арасынан
ел көшкендей.
Ілияс ақын Абай ... « ... ... бар ... ... тұра сол ... ... бес тіркесті айна-қатесіз
қолданған: салпы ерін, қамыс ... ... ... ... ... ... тек Ілияста ғана кездесер ат ... ... ... деп ... тұрарлық қолданыстар да бар: тәует бас, жазық
жая, құс ... кез ... ... ... кесім ет жоқ, жанбастың басы
делдек, қуыс ... тау ... ... жұтқан талыс танау, тынысты
кеңде ... ... ... арғы алты ... Күреңбайдың киелі аузы арқылы
Құлагердің шыққан тегі ... сөз ... ... ... ... шығысың мен батысың жоқ,
Ағылшын арғамақтың шатысы жоқ.
Қашаннан қазағымның қол ... ... ... ... мес аты емес ... таза ... ... тұқымынан.
Жануар шапса жүйрік, мінсе берік,
Озбайды жүгіргенде жылқы мұнан. (32, 329 б.)
Бұл шұмақтар арқылы ... ... ... шығу тегі ... ... ... ... жайында баршама деректер іздеп, ... ... тұр. Осы ... ... ... ... түр-түсіне
де жүйріктігі жарқырай көрінеді. Біз алдында айтып өткендей, қазақта
ғасырлар бойы ... ... ... түсі бар ... соның жиырма
шақтысын ақын осы жырында ... ... оны біз ... ... ... ... Бурыл, серке санды Құла, серпінді Көк, ... ... ... ... Құмайы, Қыпшақтың Ақбақайы, Қырғыздың
Көктопайы, Ақшатаудың Аласы, Көкшетаудың ... ... Елік ... Есілдің Қасқабұласы, Жарлықаптың Жирені, Семейдің Сұрсеркесі,
Жамбыл Торы ... ... Ақ ... Кер ... Көкала жүр
бұландап дейді де, әр ... ... ... жөнеледі, қосылып тұр
отыз боз, жиырма жирен, қырық ... ... ... жетпіс көк, екі
жүз кер т ... ... ... осы ... « Ат ... » деген
бөлімінде қанды қол Батыраштың көзі мен ойы ... тағы бір ... Осы ма ... шыққан Құла тұлпар?
- Сүйегі бөлек екен сұмдық шығар (32, 343 ... деп бір ... ... ... ... де ерен ...
- Сүйегін алқа-салқа бөлек екен!
- Көргем жоқ көріп жүріп ... ... ... шаба ма екен, жел ме екен? (32, 344 ... деп ... ... Батыраш есі кете таңқалады.
Содан соң: - Бұл ... ... ма екен ... екен? – деп
дегбірі қашып үйрейленеді. (32, 343 б.)
Тіпті жүрегі тас, қара күш иесі ... ... өзі ... ... ... ақын былай береді:
« Арқаның албастысы бұл шығар - ... ... ... » (32, 344 ... ... келеді де, Ілияс ақын ... ойы ... ... ... ... аттың сынын оның ғажап, ... ... ... селт ... не ... салаң, мінезі ме – бой күйезі?
- деп түйіндейді. ... де, өзі де ... ... Отты екен ... екі көзі!
- Перінің пырағы ма мұның өзі? (32, 344 б.)
- деп ... ... ... ... шындығын суреттеген шығармаларының біріне – «
Қызыл ат » ... ... жаңа ... ... ... ... мен үнін асау ... осы ... ... жинағының атын « Асау тұлпар » ... ... « Асау ... » атты ... ... мен « Қызыл ат »
поэмасын ... ... ... ... ... жаңғырықтырып, ескі
дүниені сілкіндірген ор мен қияны баса ... ... ... ... ... ... сипатталады. Ақынның сол мінезі тұлпарын
аспанға қарғыта ... ... ... ол ... ... ... ... арқылы дала серкілгендей. Атар
таң мен ... ... ... ... ... қарсы алған қызыл сұңқарлар ... ... шоқ ... ... да ... ... ерлік күресті
ілгері зымырап, өрге самғайды. Сөйтіп оның поэзиясында ... ... ... бейне – сұңқар құс, ... ат ... (85, 47 ... ... көркемдік шындық өнер мен өмірдің ... ... ... ... болмысты көркемдік ... ... ...... да ... сан ... құбылыстарға
байланысты түйдек байлам-толғамдардың өрісін сезіммен өрнектеп, жеткізетін
биік шеберлік Сәкен өлеңдерінде айқын ... ... ауыл ... арнаған шығармалардың ішінде
Сәкеннің « Қызыл ат » ... атап ... ... Бұл 1931 – ... ... ... ... аштық, ауылдың жүдеушілігі туралы
туған ... Ақын ... ... ... ... күйзелісін
қызыл аттың ақынмен сырласуы түрінде алып, аттың ... ... ... сілтеушілікті жалған белсенділерден көреді. Белсенділердің
зиянкестігі, содан мал басының ... ... ... Оған ... кәрі ... ... көрінеді. Өйткені шындықтың
қажеттілігін ашып айту мүмкін емес ... ... ... ... ...... мен кәрі ... бейнесімен
көрсетудің өзі үлкен ерлік еді. Жалпы, Сәкен жаңа ... ... ... саясатына бас шұлғи бермей, сын көзімен қараған,
оны ... ... ... ... ... оны ашық ... ... құрт пен
майын,
Қоймады ұрламаған ... ат ... ... құртқан уақ малды ... ... ат, ... ... ... қалай
қылды ? – деп жазады ашынған ... (86, 68 б.) ... ... ... адамнан қоғамды ұғамыз. Саяси- ... ... ... ... ... те ... ... жаяды.
Осы ретте Т. Кәкішев « С. ... ... ... ... қолға алғаннан- ақ о жақ, бұл жағын ... ... ... ... ... тырысады. «Асау тұлпардың» жақсы еш нәрсесі көрінбейді.
қате нәрсе табуға тырысады. ... ... ... тек ... ... » -
десе, (87, 205 б.) Р. Нұрғали « ... ... ... ... ... бұл ... ... поэзиясындағы ... ... ... ... сауаттары төмен белсенділер социолизмнің
жасырынып жүрген дұшпандары әшкереленеді, кей ... ... ... ... ... ... ақын жасырмай айтты » - деп жазады. (88,
84 б.)
Кезең шындығын әдебиетте ... ... ... ... ... ... замана зарын ұрпағына жеткізбекші болған алып
тұлға С. Сейфуллин «Қызыл ат » ... ... ... ... ... ... шабытпен ерекше « мадақтайды ». Оның ... ... ... ... атын сұлу бір ... ... ... тарихы мен тағдырдың, адамға серік қасиеттері, ... т. ... із ... Атты ... ... – ақын онымен
алдымен тілдесіп, сырласқандай болып, бұл сөздерді оған ... ... ... ... ... бәрі әрине, өмір құбылысын баяндау,
суреттеудің ... ... ... ... ... де рас. ... қатар «
Қызыл атты » мұң-назды ... ... ... сезінетін езімтал қылып
көрсеткен. Бұл ... өз ... ... ... бір ... ... дәстүрімен де жалғас екендігі өз ... бір ... ... ... ... – ақын ... атты ... ой-сезімін
қандай бейнелі сөздермен айтып, ... ғой. Ал, бұл ... көп өлең ... ... көңіл аударарлық. Сәкен осы
тұста поэзияда сирек кездесетін, бөлекше ... - ... ... ... ... ... сұлу жарды, аяулыны ... ... « ... көз », « Бота көз », « айна көз ... Аққу ... », « ұзын кірпік », « Ерке таным », « наз ... »
- ... ... ... бейнелеген. « Назданып, еркелеуші ең,
бұраңдаушы ең, » - ... де ... атын « ... ... иесі ... көрсету талабына сәйкес алынғанын былай қойғанда, атты адамның
кейпіне келтіріп, ... ... ... ... ... жорға
әйтеуір, қалай да ат ... ... ... алынатын
нақышты сөздер мен ... ... осы ... ... ... жиі ... отырады. Ондай бейнелі сөздер тек ... ... деп ... қате ... ... поэзиясындағы жүйрік, жорға, ... аты ... ... ... ... ... ... сол дәстүрлі ұғым-түсінік,
дәстүрлі көркем сөздер ғана емес, ... ... ... өмір
шындығынан алынған әсердің де мол ... есте ... ... ... соны ... ... ... жаңалығы барша табысқа кепіл емес. Жаңалық жазушының
өмір құбылыстарына келу ... көз ... ... фактілерді
қорыту, ойлау поэзиясы мен ... ... ... ... жеткізу ерекшеліктерімен аңғарылмақ.Осылайша поэзияда ... ... ... ... ... және ... жырлау
поэзиядағы ерекше сипат болып табылады.
Тұлпардың әрі биіктікпен, ... ... ... ... ... болумен бірге тұлпардың әрі жай мағынасында, әрі ... ... ... ... тұрғанын көрсетеді. ... ... ... ... ... болса, осының өзі ... ... ... ... ... оқырманын ойға қалдырып,
өлшеусіз ... ... ... ... ... ... қасиеті.
(89, 144 б.)
Осы ретте З. Ғ. ... « ... ... пен ... қанша
еліктегенімен оның қас-қағымды мың түрленер реңін ... ... оның ... ... ... белгілі уақытқа, заманда ғана
көреді. Көру мүмкіндігі ... ... ғана ... ... үні де ... ... өз ... қалдырады » (90, 137 б.)
демекші, әдебиетке тұлпар образын суреттеп, оны басты ... ... ... ... деген өзіндік көзқарастарын ... енді осы үш дара ... ... ... ... ... түлігі – аттың сынын жасудағы ... ... ... – тіл мен ... ... ... өте күрделі құбылыс.
Бұны логика пәні таным ... ... ... философия ғылымында
оны эстетикалық категория ретінде қарастырады, ал ... ... ... ... ... ... ... Тіл
білімінің стилистика саласында оның лингвистикалық табиғатын басты нысана
етіп ... ... ... – екі ... одан да көп ... сапасының ұқсас немесе бірыңғай белгілерін ... ... тіл ... « ... – дегеніміз ұқсас, ортақ
белгілерінің негізінде бір ... ... ... ... ... ... бейнелілік, көркемдік, эмоционалды-экспрессивті
сипатын күшейтетін, сол ... жаңа ... ... ... әрі ... ... әрі таным құралы », - деп анықтама
беріліп келеді. (91, 96 ... ... ... ең негізі болып табылады. Себебі, халық
ауыз әдебиеті, ХV-XVI ғ. ... ... ... ... ... тәсіл ретінде қолданылып келген.
Теңеулер – ғылыми еңбектерде ... пен ... ... ... келді. Орыс тіл білімінде Л. И. Тимофеев (92.)
Б. В.Томашевский (93.) т. б. арнайы қарастырады. Қазақ тілінде ... ең ... ... айтқан ғалым А. Байтұрсынов 1926 жылы
(Әдебиет ... « ... ... айыра көрсетіп, айқын
шығаруға жарағанмен ... ... ... ... ... ... орында белгісіздеу сипатты белгілі сипатқа белгісіз
нәрсені белгілі нәрсеге теңеп, ... ... ... ». ... б.)
Әдебиеттанушы ғалымдар Қ. Жұмалиев (94), З. ... (95), ... (96) өз ... ... туралы жалпы ұғымдарды атап
өткен. Қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ғалым Ғ Қоңыров (97)
Осы тұлғалар шығармаларындағы сөздердің көркемдік мәні шынайылығында
болса, ұлт ... ... ... ... беру мүмкін
емес.
Көркем шығарма тіліндегі теңеулер ең ... ... ... ... ... ... ... отырып, жеткізу
қызметін атқарады.
Абай, Ілияс, ...... ... ... ... тіл ... айтқанда тіл көркемдігінің бір сыры – ... ... ... Абай ... « Ат ... » ат ... ... беруде теңеулердің қазақ ... тән ... ... ... ... жоқ сұлу сөз ... Оның: Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ – ... ... ... ... ... басталып, кекілінің
өзін шоқпарға теңеуі адам ... ... ... еті ... омыраулы,
Тояттаған бүркіттей салқы төсті. (31, 62 б.) – дей ... ... ... ... ... тау ... жай ... емес,
тояттаған яғни өз ... ... ... ... ... кере
түсіріп отырған құсты көз алдыңызға ... бұл ... ... ... ... сіңірлі, аяғы тік,
Жауырыны етсіз, ... ... (31, 62 б.) – ... ... тақтайға теңеуі ерен жүйріктің дене ... ... ... ... ... үкімі еді.
Аяңы тымақты алшы кигізгендей,
Кісіні бол-бол қағып жүргізгендей. (31, 63 б.) – ... мін болу ... емес деп ... І. ... қазақ әдебиетінің алтын қоры, «
Құлагер » поэмасы ... ... ... ... ... түсетін,
батырлар жырындағы « Аспандатылған » ат образдарындағыдай емес, мұнда
Құлагер бейнесі ... ... ... Құлагердің мүсінін, тұлғасын беруде ... ... Бұл ... ... дара талантын, проза жазуда басқаларды
шаңына ілестірмейтін алынбас қамал, асқар тау, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... аузымен айтқызған Ілиястың:
Сом аяқ, быртық бақай, болат тұяқ
Тасындай ... ала ... (32, 328 б.) – деп ... Көкшетаудың тасына теңей отырып: « Екпіні үй соққандай ... 329 б.) - деп ... ... ... ... ... жеңіл құйрық,
Не қою, не болмаса емес сұйық.(32, 328 б.) – жыраулар ... ... ... ... өз орнын тапқандай. Мұнда қоқанның
жібегіне құйрықты ... ... өз ... ... сан, желмаядай тілерсегі (32, 327 б.) – деп ... ... көп ... ... ... ат ... ... бір бөлшегі
екендігін көрсетеді. ... ... ... көлемділігін,
күштілігін көрсету мақсатында ақын бәріне бірден түсінікті болу ... ... ... ... ... тілерсегімен теңейді.
Сәкен Сейфуллин жоғарыда көрсетілгендей ат сынын ... ... ... ... ... ұзын ... гәуһар қабақ. (33, 346 б.) – кірпігін
қазақтың ... ... ... ... ... шеберлікті қажет
етеді
Сүйріктей аққу мойын, алма сабақ,
Безенген шыбық дене, ... ... (33, 346 б.) – ... сойнын аққуға теңей отырса да оған қоса « ... » ... ... « сұлудың ішіндегі сұлуы » деген экпрессивті реңк, мағына
үстеп тұрғандай.
Сұлуым мінсіз денең ... ... көк сым ... сылаң күлік. (33,
374 б.)
Олар аттың ... ... ... шығармалары
теңеудің – дай – дей, тай – тей, ша – ше, ... ... ... ... ... ... молайтып, қазақтың әдеби
тіл тарихына өз үлгісін ... ... ат ... тұлғасын, ашу барысында теңеулердің
қолданысы ерекше орын алады. Ат ... дөп ... үшін ... ... жүгінеді.
Тұжырымдай келгенде, тіл мен әдебиеттің ... ... ... ... ... ... халықтық тілдің көркем
қасиеті болып табылады. Сол көркемдікті ұқсату, салыстыруды білдіруде ... орны ... осы ... ... тіліндегі теңеулердің қолданысынан
мынандай тұжырымдама жасауға болады.
Халық тілінің көркем қорындағы теңеулерді ... ... ... ... теңеулерді өңдеп, ... ... ... ... ... ... өзіндік тың
теңеулерді енгізген.
Олар бұрыннан бар ... ... ... өз ... ... ... арқау болған нәрсені бейнелі жеткізу,
ұқсастықты дәл ... көре білу ... тіл ... ... ... ... айқындайды.
Ақындар поэзиясының ерекше күші, оның әсем әуездігі халық ... ... мол және ... ... ... оның ... ... бояу нақышында.
Олар өз арманын ... ... тере ... қатар,
оқушының сезімін тербеу арқылы өз ойын ... ... ... ... ... ... Сол үшін де олар ... ең бір кең ... түрі – ... құралдарын көп
қолданады.
Образды айқындап, оны әр ... ... ... ... кеңейтетін көріктеу құралы – эпитет турасындағы ... ... ... ... ... грек ғалымдарынан бастап, ағылшын,
француз, орыс т. б. әдебиеттанушыларының еңбектерінде ... ... тіл ... ... ... қазақ философиясында да жан-жақты
қарастырылады. « Эпитет » ... ... ... тілі ... ... epitheton – қосылған.)
1) ... ... Кем ... екі ... ... ... бірінші
сыңары
коннотативті, екінші сыңары деннотативті, өзара ... ... ... ... тілдік конструкция. Тұрақты (тілдік) ... бір ... ... ... ... дербестігін сақтаған көркем
бейнелі тұрақты сөз тіркесі. (98, 471б.) А. ... ... « ... я жалпы нәрсені жалғыз ... ... я ... ... ... болатындай етіп айту.
Асылында, айқындау нәрсені я ... үшін ... я ... ... » (91, 159 б.) ... ... ғалымдар Қ. Жұмалиев, З.
Қабдолов, З. Ахметов, т.б. өз ... ... ... түсінік
береді.
Ал тілші ғалым Р. Сыздық ... ... ... ... , ... бір бөлігін сырын-сипатын, қасиетін ашып
көрсететін сөз, ... осы ... ... адамның өзіне ... ... ... қасиетін, түрін-түсін т. б.) білдірсе,
эпитет өзі айтылатын белгіні бейнелеп ... ... ... белгі сол заттың, адамның, құбылыстың табиғи ... ... ... 24б.)
Аттың сымбатын ашуда, тілдің барлық ... ... ... бар ... Абай да, ... та, ... ... Қой мойынды, қоян жақ, бөкен қабақ, Теке мұрын, салпы
ерін, ұзын тісті, Жуан ... ... ... ... ... ... ... – деген эпитеттік сөз қолданыстарымен суреттесе, Ілияс:
Салпы ерін, сала сүйек, салбыр тірсек, ... ... ... ит ... – сиыр ... ... Сал ... жазық бауыр, Сом аяқ,
быртық бақай, болат тұяқ, ... бас, ... ... қой ... жон, ... жая, Құс ... Түлкі төс, тазы тізе, ит жіліншік,
Серке сан, Қақпан бел, ... ... – десе ... Мөлдір көз, алтын
андар, жібек жалым, Құмырсқа бел, ерке ... Көк ... ... серке саным, бота көз, Аққу мойын, алма ... ... ... ... тал ... ... ... – деп бере отырып, сөздердің
эпитеттік жүйесі арқылы жылқы ... ... ең ... ... атқа ... Ия, бұл ... сақ ... өнер
үлгісінің « Аңдық ... » ... ... еске түсіреді.
Адамның ішкі жан ... ... ... ... барлауға
баулитын ақындар поэзиясында образды айқындап, оны әр қырынан ... ... ... ... ... арқылы ойды көркем, бейнелі
етіп оқырмандарына жеткізе білді. Олар сырлы да ... ... да өз ... жаңа сөз ... сөздерге әр түрлі
мән беріп ... ... ... ... өмір ... мен ат
образдарының суреттеуі ... әсем де ... ... ... ... ... Олардың шығармаларындағы ... ... ... ол ... бір идея мен ойды беру ... ... ... ... ... тілі саф ... таза, нәрлі әрі
тартымды. « Өткірдің жүзі, кестенің бізі, Өрнегін сендей сала алмас, » ... Абай тек қана « Іші ... ... ... », - сөз асылын салаға
тартқанды. « Толғауы тоқсан қызыл тіл, Сөйлеймін десең өзің біл » ... де ... ... ... ... ... жоқ, сол себепті оның
образдары санаға сенімді, көңілге қонымды, шындыққа ... ... сөз ... мініс аттарына есім қойғанда, оның түсі мен денесінің жекелеген
мүшелерінің ... ... атап ... ... ... астарлы
есімдер де берген. Бір ғана аттың түсіне қатысты ... ... сөзі бар ... Қалай болғанда да, тіл көне қазақтың жылқы малын
түстеуінің ... ... ... ... ... ... түр-түсі қазақтың тілдік құрылымын және түр-түстерді
тануын дамытып, әрқайсысы өзіндік мәнге ие болып, ... ... ... ... ... ... ... қоса түр-түсті танудан
ертеректе мінер аты мен ... ... ... көп мал арасынан,
тіпті қора-қора ... ... ... ажырата білуге әкелсе, төрт
түлік ішінен әсіресе қазақтар жылқыны өзге ... ... ... ... ... әр ... ... сай тап басып, танып, ... ... ... жан ... ... ... әр түліктің табиғи ... ... ... ... еді. (100, 87 б. ) ... ... ... малының
түр-түсінің атаулары жалпы табиғаттағы түр-түс ... ... де ... сұр, ... ... көк, ... қоңыр т. б. ),
табиғатта жоқтары да (Шабдар, торы, ... ... т. б.) бар. ... ... үш ... ... қарау бар. Олар: ... ... ... 20 б. ) сол кісі ... түсін үш жүзден асырып отыр.
Қазақта « ... қой, ... ... » ... сөз ... ... « Аймақ
көл » атты ... « ... ... ... қой, ... бөрі ... » қолданады. Ал эпостардан « Алпамыс баты » жырында:
Өз алдына бір ... мен ... ... ... мен ... (58, 95 б.) ... ертеректегі қазақ
үшін ... қой ... ... ... ... ал ... ала-
құлалығы жай ғана ... ... ... де ... байлықтың
символын білдірткен. А. ... « ... ... ... ... торы ... ... қастерленген дей келе, Абылайдың ... ... ... « ... » ... арғымақтар болса, солардың бір
ұшығы Кенесарыға да ... » (3, 49 б.) ... ... ... ... ... ... мың қылан мен баран бітсе, (102,
112 б.) ... ... ... құлалы жылқыларының атағы ... ... ... ... мың екі жүз қара ... түстері жайлы деректерді Қайқауыстың « ... ... ... ... Онда ... ең ... ...
құрма түстес, тобылғы торы ... Егер ... ... ... сан ... ... ... ернінің асты, маңдай алдындағы
кекілі мен құйрығы қара ... ... тән ... ат ... ... ... ... аттардан ең бір жақсы аттар шығуы
мүмкін. Аттың түсі ... ... бір ... ... ... қара ... көзден болмаса жақсы аттың белгісі ... ... ... да ... кем, ... көк ат көп жағдайда мінезі нашар
болады. » - ... (103, 72-73 ... ... қара ... көк ... мал ... қауымның
ерекше ілтипатына ие болса, ал қойдың қоңыры мен ... ... ... ... ... ... ... үшін де,
мал үшін де ... ... ... ... ... әулеттерден
шыққан тұқымдарының елден ерекшелігін айтқан кезде « Бұл қаракөктің
тұқымы ғой » ... ... ... ... ... Қамбар батыр жырында
Назымның әкесін:
Он екі баулы өзбекте,
Әзімбай еді ... – деп ... 35 ... төрт түліктің түр-түстері жосын-жоралғылар жүйесінде
өзіндік символдық және ... ... ... ие ... ... ... ... түлігінің ақ боз түсі қазақтардың ертеден ... ... ... ... шалынған. Бұның шығу тегін
Шыңғыс ханнан-ақ бастасақ, ол өзі де ақ боз атқа ... ақ ... ... ... қосының алдыңғы жағына және бір ақ боз
атты ... ... ... жол ... етіп ... Бұл ақ ... қосының алдында жүретін болған. Оған адам мінбеген. Тек үш ... ... ... осы ... үстінде ерттелген ерге бекітіліп
қойылған. Бұл атты ... ... ... ... жүреді деп
есептеген. Шыңғысхан ... ... ... сол ... ... ... құрылып, әлгі ақ боз ат ... Оны ... адам ... (3, 63 ... боз ... ат ... сәнді байлықтың символы. Сондықтан
да ... ... ... ақ боз ... ... Яғни сондағы
көк түрік ұғымындағы ақ боз аттар Күлтегіннің ел, жер үшін жаумен алысқан
алып ... ... ... қолбасы екендігін, мырзалықтың,
сәнділіктің күшін көрсетеді.
Алайда көп жылқы баққан ... ... мен ... ... ... ... қарағанда әлсіз болатындығын бірауыздан
мәлімдейді. Рим ... ... боз ... ... торы ... күші аз, пайдалануға жарамсыз екенін көрсетеді.
Қазақ сыншыларының айтуларына ... торы ... ... ... ... « ... торы » - « қаракөк пен шұбардан
» кейінгі үшінші ... ... ... ... ... мен ... жырындағы
аттардың, ХІХ – ХХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... боз түс кездеспейді, керісінше
бәйге аттарының барлығы да баран ... ... анық ... ... ... түс ... қосылатыны – шұбар.
Шұбардың өзі бірнешеге бөлінеді: бозшұбар, көкшұбар, байшұбар.
Атбегілердің айтуынша, шұбардың ... өте аз, ... ... ... ... сондықтан да Алпамыстың астындағы тұлпарына ... ... ... ... да ... атап ... ... тұлпарды сынаған кезде де оның ... ... ... ... ... да ... ... тұлпардың тұлпарлығын дәлелдей
түсетін ... факт десе де ... Осы ... жырда қалмақ
ханының түсінде Алпамысты және оның ... ... ... сол ... шұнақ қу бала,
Шұбар ат мініп келеді
Сол шұбардың дүбірі құлағыма келеді. (58, 119 ... ... ... ... жүйрік аттың белгісіне
жататын ... ... ... ... ... ... торы, күрең, жирен,
кер т. с. с. осындай ... көп мән ... ... ... жүйрігіне келетін ... оның ... ... ... ат,
Қан тигізбей бер деймін, - деп жекпе- ... ... ... әрі ханы ... ... ... өзіне деген сенім
жатыр. Ол талай қамалды бұзған, ... ... ... қоймайтын
аса қауіпті жау және оның астындағы ... да осал емес ... оған ... беріп тұрып былай ... атың құла ... ала ғой. (44, 68 ... ... аты ... ... аты да қазақ арасындағы
тұлпарлар эталонының алдыңғы қатарында тұратын жүйріктер ... біз ... ... Құлагер сипатына зер салайық. ... ... ... есім ... қай түсіне лайық қойылды дегенді
анықтап алайық, себебі бұл бір ... ... ... да, ... өзгеше болуы шарт қой. Ақан сері де Құлагерді өз ... « ...... ... сұңқар », - деп ... ... ... ... құла ат ашық ... ... болады
екен, ал жалы мен құйрығы қара ... кер ат ... ... ... сары күңгірт-тенген ақшыл түсті дақтары бар қызғылт-сары
түсті ат ... яғни ... осы екі түс те ... ... ... түсі де өзінің ерекше сипатына сай болғанын байқаймыз. Мұндай
аттың түсі тек ... ... ... сүтін беріп өсіретін
Керқұласында ғана бар.
Міне, қазақ үшін « Ат ... » ... ... ... ... ... тұрмыз. Сондықтан да аңыздарда болсын, батырлық
жырларда ... ... ... ... ... жүйрік аттарды, қаса
тұлпарларды суреттеген кезде сыртқы тұрпатымен қоса оның ... ... ... ... мал ... ... ... малын бағалаған. Бұл жерде
жылқы малының көшпелілер үшін ... ... үшін ... ... ... ... өнерге құмар халықтың поэзиясынан көруге
болады.
Дипломдық жұмыс поэзиядағы ат сынының ... ... ... берілуі мен қазақ тіліндегі ат атауының ... ... ... ... ... жұмыстың қазақ тіліндегі жылқы атаулары деген
бөлімінде жалпы қазақ қоғамында ... ... ... ... ... берілуі, кейбір ат атауларының шығу тарихына кең ... ... ... ... ... мен болмысындағы орны,
қасиеті туралы сөз етіледі. Осы орайда жылқы ... да ... ... бір жайт ... ... деген құмарлық пен құштарлық қазақ
арасына тек оның ... ғана ... ... жан ... ... дене ... мінез-құлқын байқап, мүлт кетірмей оған арнап ат қою
қазаққа тән ... ... ... ... ер ... ... ... бұзған қазанатқа,
батырлар мінген пыраққа, өршіл-өжет тарпаңға, сымбатты, сұлу сәйгүлікке
қазақ атамыз тым ... ат ... ат ... бір ... ... ... біз ... жалпы аты емес, жалқы атын, оның түрі мен
түсі, ... мен сыны ... ... ... да ел ... ... ... де әсем, бейнелі де көркем есімінің терең сырын
аңғарамыз.
Қазақ эпосы мен ... ... ат ... тілдік көріністері
атты бөлімінде біз қазақ халқының асыл мұрасы ауыз әдебиеті мен оның ... ... ... кең түрде тоқталып, ондағы ат сынының мүсін-
тұлғасын берудегі тәсілдері мен қазақ дүниетанымы мен ... ... ... ... заманнан қазақ мәдениетінің жасап келе жатқан халықтық туындылары
аз емес. Сан-салалы өлең-жырлар, асыл сөз ...... өнер ... ... куәсі, дәуірлік мәні бар ... ... ... – халқымыздың рухани байлығы болып табылады.
Түркі халықтарының барлық эпикалық жанрында « атқа мадақ » ... яғни бұл ат ... бір ... ... ... ... сөз. Ат
сының бір маңызды бөлшегі болған соң онда ат арқылы халқымызды философиялық
дүниетанымын көре аламыз.
Эпоста аттың сынын ... дана ... ... ... бастап, түзу
қара тұяғына дейін әсем де сұлу суретін көптеген теңеу, эпиеттермен берген.
Бұдан байқағаным эпостық ат ... ... ... әсірелеуге толы
аттың сыны халқымыздың бір мызғымас қайратын, арманын танытқандай.
Мұнда түркі халықтарының ... ... ... башқұрт т. б.) сонымен
қатар басқа да көшпелі халықтардың (монғол-ойрат) эпостық ... дене ... бір ... ... ат ... қалай бергенін, қандай
тілдік ерекшеліктерді қолданғанын ашып, түрлі көріністері салыстырылды.
Жыраулар поэзиясындағы эпикалық дәстүрі бар өлең ... ... ... өсуі, кенелуі, жетілуі яғни жасына байланысты ат сынының тілдік
ерекшеліктері мен ұқсастықтары талқыланды.
Ат ... ... ... ат ... ... тіл көркемдігі мен
әсемдігін, ерекшелігі мен ұқсас жерлерін ашуда ... ... ... ... жыры мен ... ... кң ... Қазақтың халық пэзиясында эпикалық жырлар да жыраулар поэзиясы да
қоғамдық рөлі зор, өз заманының белді балалары болып табылады.
Қазақ ... ... ... ... ат ... тілдік көріністері
білімінде үш алып, үш тұлға атап ... ... ... ... кекілі бар қамыс құлақ » өлеңі, Ілиястың « Құлагер » және
Сәкеннің « Қызыл ат » ... ат ... ... жазушы шеберлігі,
ізденісі, әдіс-тәсілдері, ерекшеліктері айтылады.
Абайдың ... ... ... ... ... ... деуге болады. Абай ... ... ... ... бірден өзіне бұрды. ... ... ... ... ... ... ... қателеспейміз.
І. Жансүгіровтың ат сынын берудегі Абай ағасынан үлгісі болуы өзінше
тың, формалардың ... ... ... ат ... санап шығуда, әсем
жырмен, үлкен шеберлікпен сипаттауда қазақ тіліннің осы ... ... бар ... қолданып, ұсталықтың, шешендіктің мысалдары сөз
етіледі.
Бұған қоса үш алып, асқар тау ... ... ... ... ат
сынына байланысты прозалық шығармаларына қазақ жазушыларының пікірлері де
берілген.
Негізінен алғанда, қазақ әдебиетіндегі ... ... ... оның ... ... ... ... – ұлттық сөз өнері
материалдары арқылы қарастырылды.
Қолданылған әдебиеттер:
1. ... М. ... ...... ... 1996. – 230 ... Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк – Пресс, 2004. ... ... ... А. ... ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр ... ... / ...... ... /: Тарих. ғыл. д-ры
дис… - Алматы, 1992. - 228 ... ... В. Ф, ... С. Я. ... век ... – Челябинск: Челябинский государстенный университет,
1984. - 160 с.
5. Қоңыратбаев Ә. ... ... және ...... ... -
1987. - 364 б.
6. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1986. – 264 ... ... А. ... ... ...... Ана тілі, 1991. -
280 б.
8. Бердібай Р. Эпос ...... ... 1997. – 320 ... Мүсірепов Ғ. Уақыт іздері. – Алматы: Жалын, 1997. – 368 б.
10. Әлімқұлов Т. ... ...... ... 1975. – 343 ... Жұмаділов Қ. Сәйгүліктер. – Алматы: Жазушы, 1984. – 384 б.
12. Бақбаргенов С. ... ...... Жазушы, 1977. – 264 б.
13. Қазақ ... ... / Бас. ред. ... М. – ... ... ... бас ред. 1974. – Т.4. – 670 б.
14. Зайберт В. Ф. ... ... ... – Петропавловск:
Наука РК, 1993. – 210 ... ... В. Ф, ... С. Я. ... и ... век ... междуречья. – Челябинск: Наука РК, 1985. – 160 с.
16. Қазақсатан-Американ біріккен ... ... Жар ... зерттеу жүргізу есебі // ... ... ... ...... 2000. – 25 б.
17. Итеғұлова С. Қазақ ... ... ... ... ... дис... – Алматы: 2002. – 154 б.
18. Айтматов Ш. Ақ ...... ... 1973.
19. Кекілбаев Ә. Бәйгеторы. // ... ... Т.3. – ... ... ... Б. ... ... – Алматы: Жазушы, 1977.
21. Тоқтаров Р. Тұлпардың сыны. – ... ... ... ... А. Культ коня у казахов. – ... ... 2004. – ... ... наследие Южного Казазстана: Материалы Шымкентского
краеведческого музея. – Шымкент, - ... ... В. М, ... Ю. М. ... в ... – МГУ, 1991. – 189 с
25. Липец Р. С. Образ батыра и его коня в ... ... ... Наука, 1984. – 263 с.
26. Жетпісбаева Б. Символ ... в ...... ... – 289 ... ... Б. ... қарап жасын біл. // Ана тілі. – 1994. – ... Төрт ... / Ред. О. ...... ... 1990. – 215 ... Қорқыт ата. Аударған Ә. Қоңыратбаев. – Алматы. Жазушы, - 1986. – 127 б.
30 Қаракалпакский эпос; Сорок ...... ... - ... 379 ... Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.1. – Алматы: Жазушы, 1968. – ... І. ... Көп ... ... жинағы. Т.3. – Алматы: Қазығұрт, ... – 408 ... С. ... Көп ... ... ... Т.3. – Алматы: Қазығұрт, -
2004 б. – 400 б.
34 Дәдебаев Ж. ... сыны мен ...... ... 1994. – 16
б.
35 Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – ... ... ... 2001. 336 –
б.
36 Сарбалаев Б. Қазақ жырының Құлагері (І. ... ... ... ... 1980. – 80 ... ... М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, 1990.– 352 б.
38 М. Әуезов Әдебиет ...... Ана ... 1991. – 480 ... ... ... әдебиеті: Жоғарғы оқу ... ... ... / ... М. Қаратаев, Т. Нұртазин, С. Қирабаев. – Алматы:
Мектеп, 1968. – 492 ... ... Б. ... ... тарихының мәселері. – Алматы: Ғылым,
1973. – 170 б.
41 Нестеров С. П. Конь в ... ... ... ... В эпоху средневековья. – Новосибирск: Наука, 1990. – 367 ... Қаба Ә. ... ... кие бар? // Жас ... – 2002. – ... ... халық әдебиеті. / Құраст. Садырбаев С. – Алматы: ... – 238 ... ... ... ... Көп томдық. Батырлар жыры. Т.1. – Алматы:
Жазушы, 1986. – 264 ... ... Б. ... қарап жасын біл. Ата салтыңды аяла. –
Алматы: Жазушы, 1998. – 355 ... ... по ... ... ... ХV – XVIII в. в. ... из ... и тюркских сочинений / Алма – Ата, 1969. – 648 ... Ер ... / ...... Рауан, 1987. - 325 б.
48 Нұрмағамбетов Ә. Сөз ... ...... ... 1990 ... ... ... П. Т. Памятники древней ... ... ......... Акад. Наук. СССР, 1951. – 452 б.
50 Малов П. Т. Язык ... ... ... и грамматика. – Алма-
Ата: - А.Н. Каз. СССР, 1957. – 197 ... ... Г. М. ... ... ... – Москва –
Ленинград: Акад. наук. СССР, 1962. – 274 б.
52 Орузбаева М. ... ... сөз ... ... – Фрунзе:
1958 –...................
53 Гронбеш К. Команишес уортебуш туркишен уортинбекс зу ... ... 1992. ... ... Опыт ... ... наречий. Восточная литература:
Т.2. часть ІІ, 1963. – 1052 ... Бес ... ... – Алматы: Жазушы, Т.1. 1984. – 256 б.
56 Қазақ тілінің қысқаша ... ... / Ред. А. ... ... Ш. ...... ... 1966. – 230 б.
57 Қазақтың түсіндірме сөздігі. / Бас ред. А. Ысқақов. Т.1. ... Қаз СССР ... 1974. – 695 ... ... халық әдебиеті: Көп томдық. Батырлар жыры. Т.2. – Алматы.
Жазушы, - 1986. – 288 б.
59 ... ... ... ...... Т.2. 1935. -
60 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Батырлар жыры. Т.3. – ... 1987. – 304 ... Д. ... Өсиетнама. – Алматы: Ғылым, 2001. – 132 б.
62 Қазақ Совет Энциклопедиясы. / Бас ... ... М. – ... сов. ... бас. ред. 1977. – Т.10. – 646 ... ... Р. Сөздер сөйлейді. – ... ... 1994. – 272 ... Б. Қожабергенов керек болып тұр
65 ХІХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары. – ... ... Ғыл. ... ... 1963. – 369 ... Қазақ Совет энциклопедиясы. / Бас редактор М. ... Т.11. ... Қаз. сов. ... бас. ред. 1977. – 631 ... ... Совет энциклопедиясы. / Бас редактор М. Қаратаев. – Алматы.
Қаз. сов. энциклоп. бас. ред. – 1972. 647 ... ... А. ... арғымақ аттар. // Жұлдыз. – 1998. - №10 – 174 б
69 Тілепов Ж. ... және ...... ... 2001. – 376 б.
70 Сүйіншәлиев Х. VІІІ – ХVІІ ғасырдағы ... ...... 1989. – 280 ... ... ... в собраний Г. Н. Потанина. – ... - 1972. 383 ... ... фольклор в собраний Г. Н. Потанина. – Алма-Ата. Наука, -
1972. 383 б.
73 Каррыев Б. А. ... ... о ... у ... ... по теорий и историй эпоса. – Москва: 1968. – 805 ... ... эпос ... // ... А. М. ... Под общей
редакцией Соколова Ю. М. ... ... Н. М. – ... 1935. ... ... народный эпос. Бокту Кириш и Бора Шалэй. // Перевод с
тувинского, ... и ... ... Л. М. – ... 1969. – ... ... Ж. С. ... сказание о богатыре Алтай Бууче. – ... 1961. – 230 ... ... ... ...... 1963. ... Владимирцов Б. Я. Монголо-ойратский геройческий эпос. – Москва:
Просвещение, 1923. – 247 ... ... Т. ... ... ... ...... Санат, 1994. –
Т.1. – 448 б.
80 Тоқтабай А. Казахские тулпары – скакуны. – ... ... 2003. ... ... ... Ш. ... және ұлт тағдыры. – Алматы: Жалын, 1997. ... ... Ғ. ... ... // ... Т.3. – Алматы. Жазушы, - 1980. – 162
б.
83 Р. Нұрғалиев. Әуезов және ...... ... - 1997. – 424 ... Р ... Б ... ... текті лингвистикалық талдау. –
Алматы: Мектеп, - 1989. – 128 б.
85 Қазақ әдебиетінің ... / ... М. ...... Ғылым, -
1967. – Т.3, 1 кт. – 289 б.
86 С. Сейфуллин ... ...... ... - 1986. – 128 ... ... Т. ... әдебиеті сынының тарихы. – Алматы. Санат, - Т.2. – 205
б.
88 Нұрғали Р. ... ... ...... ... - 1987. - 235
б.
89 Кәрібозұлы Б. Қазақ өлеңінің ... ... ... ғыл. ...... 1997. – ... ... З. Ғ. ХХ ғасыр басындағы қазақ романы. – Алматы. Өлке, - ... 304 ... ... А. ... ... ...... Жазушы, -
1889. – 318 б.
92 Тимофеев Л. И. Основы литературы. – Москва. Просвещение, - 1959. - ... Б. В. ... ...... МГУ, - 1983 - 288 ... ... Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. – Алматы. Жазушы, - 1966. – 288 ... ... З. Сөз ...... – 1983. – 231 ... ... З Өлең ... теориясы. – Алматы. – 1973. – 212 б.
97 Қоңыров ғ Қазақ ... ... ... ... – Алматы. Санат. –
1990. – 320 ... ... ... ...... ... - 1998. – 509 б.
99 Р. Сыздық Сөз құдіреті. – Алматы. Жалын, - 1993 б. – 224 ... ... Ә. ... З. ... Б. ... ... – Алматы. Ана тілі, - 1992. – 160 б.
101 Арғынбаев Х. ... мал ... ... ...... ... 1969. – 170 б.
102 Есенберлин І. Қаһар. Тарихи роман. Т.1. – Алматы. Жазушы, - 1969. – 350
б.
103 Қайқауыс Қабуснама. ... ... ... ... Т. – ... - 1992. – 160 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеті сынының тарихы467 бет
Әдеби басылымдардағы сын: тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктері133 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
Кеңестік дәуірдегі дамуына орыс тілінің тигізген әсері16 бет
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер25 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс, әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер13 бет
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар8 бет
М.қаратаев - әдебиет сыншысы13 бет
Мұхаметжан Қожаcбайұлы Қаратаев – әдебиет сыншысы15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь