Қазақтың үй іші әдет-ғұрып өлеңдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І тарау. Үй іші әдет.ғұрып өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктерінің
зерттелуі және қазіргі мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІ тарау. Сәбилерге арналған салт өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІІІ тарау. Қазақтың үйлену салты және оның халық өлеңдерімен
Байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ІҮ тарау. Жерлеу салт өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Библиография ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Тұрмыс – салт жырларының бір тармағы – отбасы әдет – ғұрп өлеңдері – халықтық сананың сәбилік шағында туып, кейінгі дәуірлерде халықпен бірге белсенді өмір кешкен бай фольклорлық сала. Ауыз әдебиетінің өзге жанрлары тәрізді олар халықтың ерте заманғы тұрмыс тіршілігінің куәсі, өмір айнасы болумен қатар, таза көркемдік қасиеті мен дүниетанымдық ерекшелігі тұрғысынан да ерекше бағалы.
Отбасы әдет – ғұрпы өлеңдерінің туу, қалыптасу жолдары, даму эволюциясы, көркемдік фольклортанушы ғалымдардың бірқатар еңбектерінде әр қырынан сипатталып, талданғаны белгілі . Алайда осы уақытқа дейін отбасы әдет – ғұрып өлеңдері өз алдына ат қойылып, айдар тағылып, ғылымның жеке зерттеу объектісі болған емес.Олар жалпы тұрмыс – салт жырларының құрамында ғана сөз болып келеді. Осы орайда отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің бізге жеткен жанрлық түрлерін барынша толық қамту, әрі оларды тұрмыс – салт жырларының (обрядовая поэзия) арнайы бір саласы ретінде қарастыру, бүгінгі күн талабымен елеп – екшеу, сөйтіп ғылыми зердеге салу маңызды міндеттердің бірі. Оның үстіне өлеңдерді отбасы әдет – ғұрпымен, салт – үрдісімен бірлікте қарастырып, ауыз әдебиетінде алатын орнын, өзіндік мәнін анықтап, атқаратын қызметін,
1. Азадовский М. К. История русскойи фольклористики, Москва, 1953-1963, т. І,2.
2. Адамбаев Б. Шешендік өнер, Алматы, 1969.
3. Алекторов А. Е. Народная литература киргизов./«Астраханьский вестник», 1893,№1181, 1183, 1189, 1195, 1201, 1212, 1216, 1222.
4. Алекторов А.Е. женская доля. Киргизская песня. «Кир. СГ», 1898, №15.
5. Алекторов А. Е. Песня Байтока на смерть хана Джангыра. «ИОАИЭ», 1898, кн. 5.
6. Алтынсарин И. Очерк обычаев при сватовстве и свадьбах у киргизов Оренбургского ведомства. /«Записки Оренбургского отдела ИГГО», вып. І, 1870.
7. Алтынсарин И. Очерк обычаев при похоронах и поминках у киргизов Оренбургского ведомства./ «Записи Оренбургского отдела ИГГО», вып. І, 1870.
8. Андреев И. Описание Средней орды киргиз кайсаков.../ «Новые ежемесячные сочинения», ч. СХІҮ, СПб., 1796.
9. Аникин В. П. Русский фольклор, Москва, 1987.
10.Аникин В. П., Круглов Ю. Г. Русское народное поэтическое творчество, Ленинград, 1991.
11. Аничков И. К вопросу о калыме. Средняя Азия. Ташкент, 1895.
12. Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы самья мен неке, Алматы, 1973.
13. Ауэзов М. Казахский эпос и дореволюционный фольклор. Песни степей. Москва, 1940.
14. Ауэзов М. и Соболев Л. Очерки истории казахского литературы./ «Литература и мскусство Казахстана», 1939, № 8-9.
15. Ахметов З. Казахское стихосложение, Алм-ата, 1964.
16. Ахметов З. О языке казахской поэзии, Алма-ата, 1970.
17. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очерктері, Алматы, 1965.
18. Ахметова М. Қазақ әндері ( музыкалық зерттеу), Алматы, 1970.
19. Әуезов М. Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927 (Алматы, 1991).
20.Әуезов М. Шығармалары, 16-т. Алматы, 1985.
21Әуезов М. Шығармалары, 17-т., Алматы, 1985.
22. Әдеби мұра және оны зерттеу. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конферен.цияның материалдары, Алматы, 1959, 15-19 июнь.
23.Байтұрсынов А. Әдеби танытқыш, Москва, 1926.
24. Байтұрсынов А. Шығармалары, Алматы, 1989.
25. Бекхожина Т. Қазақтың 200 әні, Алматы, 1979.
26. Бекхожина Т. Қазына, Алматы, 1979.
27. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына, Алматы, 1983.
28. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ, Алматы, 1989.
29. Бонч-Осмоловский Г. свадебные жилища турецких народностей, Ленинград, 1926.
30. Брусиловский Е. Заметки о казахской народной музыке./ «Литературный Казахстан», 1939, №1.
31.Валиханов Я. Собр. сач. т. 1,3, Алма-ата, 1961.
32. Васильев А. Б. Образцы киргизской народной литературы. Двенадцать молитвенных благожеланий «Бата сөз», Ленинград, 1940.
34 Готовицкий М. В. О характере киргизской песни. / « Этнографическое обозрение», 1889 кн. Ш.
35. Гроденков Н. И. Киргизы и каракиргизы Сыр- Дарьинской области, т. 1, Ташкент, 1889.
36. Гусев В. Е. Эстетика фольклора, Ленинград, 1967.
37. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Алматы, 1958.
38. Давлетов К. С. Фольклор как вид искусства, Москва, 1966.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТ
Қолжазба
БОЛАТОВА ГҮЛЖАУХАР ЖАМБЫЛҚЫЗЫ
ҚАЗАҚТЫҢ ҮЙ ІШІ ӘДЕТ-ҒҰРЫП ӨЛЕҢДЕРІ
(мамандық: ... - ... ... ... дәрежесін алу үшін
Ғылыми жетекші:
Филология ғылымдарының
Кандидаты, доцент Ыбыраев Ш.
Алматы, 1993
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
........................................
І ... Үй іші ... ... ... ... және ... ... тарау. Сәбилерге арналған салт өлеңдер
....................................................
ІІІ тарау. Қазақтың үйлену салты және оның халық өлеңдерімен
Байланысы
.......................................................................
....................
ІҮ тарау. ... салт ... – салт ... бір ... – отбасы әдет – ғұрп өлеңдері –
халықтық сананың сәбилік шағында туып, ... ... ... ... өмір ... бай фольклорлық сала. Ауыз әдебиетінің өзге жанрлары
тәрізді олар халықтың ерте заманғы тұрмыс тіршілігінің куәсі, өмір ... ... таза ... қасиеті мен дүниетанымдық ерекшелігі
тұрғысынан да ерекше бағалы.
Отбасы әдет – ... ... туу, ... ... ... көркемдік фольклортанушы ғалымдардың бірқатар еңбектерінде әр
қырынан сипатталып, талданғаны белгілі[1]. Алайда осы уақытқа дейін ...... ... өз алдына ат қойылып, айдар тағылып, ғылымның жеке
зерттеу объектісі болған емес.Олар жалпы тұрмыс – салт жырларының ... сөз ... ... Осы орайда отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің ... ... ... барынша толық қамту, әрі оларды ...... ... ... ... бір ... ... қарастыру, бүгінгі
күн талабымен елеп – екшеу, сөйтіп ... ... салу ... ... Оның ... ... отбасы әдет – ғұрпымен, салт – ... ... ауыз ... ... ... ... ... анықтап,
атқаратын қызметін, көркемдік ерекшеліктерін ... шығу күні ... ... болып келген ресми идеологияның тоң мұзы ерігеннен кейін
де аса қажет.
Қазақ фольклоры ... ... да, түрі ... да аса бай ... ... бір ... әдет – ғұрып, салт – дәстүрді атқару мақсатында ... ... ... екінші бір тобы ... ... ... ... ... Ал отбасы әдет – ғұрып өлеңдеріне келетін болсақ,
олар қазақтың салтқа қатысты ұшан – ... өлең ... ... ... от ... ... серігі десек болғандай.
Салтқа қатысты фольклор - әрі күрделі, әрі көп қырлы құбылыс. Оның
жанрлық құрамы да сан ... ... ... ... ... оларды
көбіне тарихи – этнографиялық тұрғыда талдаудың салмағы басым. Себебі олар
әдет – ғұрыппен, салтпен бірге жасап, сонымен ... келе ... ... ... бір – ... ажырағысыз.
Міне бұлардың қатарында сәбилерге арналған салт өлеңдер, үйлену саль
өлеңдері және жерлек салт өлеңдері үлкен орын ... әрі олар үй іші әдет ... ... ... ... аясына сыяды.
Дәл осы арада әдет – ... ... ... ... ... салтпен арақатынасына тоқтала кеткен жөн. Б.Н. ... ... ... әдет – ... байланысы (салт арқылы немесе
оған тәуелсіз) бірдей дәрежеде ... ... да оның ... ... салтпен байланыс түрлеріне тоқталуға тура келеді»[2], - ... ... ... ... ... сырлы қасиеті оның көркемдік,
эстетикалық бітімінде ғана ... ... ...... ... бір
әдет – ғұрыпты атқару әрекетімен де етене жақын болуында.
Біріншіден, ол өз-өзінен ... әдет – ... ... ... Оның ... де ... сезім иірімдерін бейлелеуден көрі наным
– сенімге көбірек негізделеді. Бұл жерде өлең әдет – ... ... – бір жолы ... ... Оның ... ... ... Мәселен,
баланы майлып – сылау, бесікті ... ... кесу ... да ... ... – ақ неке қияр ... сипаты осыны көрсетеді.
Екіншіден, магиялық, практикалық мәні болмайтын, бірақ салтпен
байланысты айтылатын ... де бар. ... ... ... мақсат:
түрлі әдет – ғұрып, салт – кәдені атқару ... осы ... ... ... ... ... ... қалындық жар –
жар өлеңі арқылы өз сезімін, ойын білдіре алады.
Қараласын тағы да қараласын, жар – ... ... ... ... жар – ... қыздардың өлгенмен тең, жар – жар,
Өлең айтып шығарар жаңазасын, жар – жар.
Мыс құмғанға су құйсам, көпірмейді, жар – ... ме деп ... ... жар – ... ... ... жар – ... бір салып секіртейік, жар – жар[3], - деп,
қыз басындағы ... ... ... назаланып, жар – жарға қосқан. Салт
... ... қыз ... алдында құрбы қыздарымен ... ... ... ... да осы ... ... дегенде айдай қылып,
Алақанға еріткен майдай қылып, атам – ... қар ... жата ма – ... ... апам – ... ... қандай көзқараста екені, оның сезімі, ... ашық ... ... Бірақ, бәрібір қалындық әдептен озып
тұрған жоқ. Себебі сыңсу да, жар – жар да ... ел ... ... ... ... шығып кетпейді. Өзге жерде айта алмаған өкпе –
назын, өкінішін қыз осы ... ғана айта ... Салт ... бір ... ... ... мүмкіндік берген.
Бірінші топтағы өлеңдерде салт пен өлеңнің мән – мазмұнында ... бар ... ... тұр, өлең салттың өзі болып шығады. Ал екінші
топтағы өлеңдерден ондай қасиет көрінбейді. Адам әдет – ... ... ... өз көңіл – күйін білдіре алады. Демек, әдет –
ғұрып пен ... ішкі ... бір – ... жіктеледі. Тегінде, бұл жерде
салт – сана (обряд) ырым – жосын (поверье), әдет (обычай) ... ... де, ... оған жауап ретін де өлең дүниеге келген.
Ю.Г. Круглов бірінші топтағы өлеңдерді салтқа тікелей ... ... деп ... ... өзі, ол ... - ... (верование)
ажырамаған дейді. Бесікті аластау, неке қию үшін өлеңнін айтылуы ... ... ... ... – күйі ... Ал екінші топтағы өлеңдерді
салтты атқару барысында айтуға да, ... да ... ... айту ... ... ... айту ... қыздың еркінде. Себебі мұнда адамның
ішкі әлемін жайып салу, сезім иірімдерін суреттеу бар. Сол ... ... ... ... қарым – қатынасы ашылып жатады[5].
Әрине, Ю.Г. Круглов бұл пікірді орыс ... салт ... ... отыр. Десек те бұл ой – тұжырымның біз қарастырып ... де жат ... ... Өйткені, қай халықтың әдет – ғұрпын
алсақ та ... ... ... бірдей дәрежеде емес. Сондықтан да ... ... мәні бар. Ал өлең мен ... ... ... – бітімі,
әрине, әр халықтың өз ғұмыр – тіршілігімен, ...... ... ... ... ... ... топтағы өлеңдер іс жүзінде салттың өзі болып табылады. Бұл
өлеңдер ... ... ... ... ... ... да оларды салтқа
тікелей қатысты поэзияға (собственно обрядовая ... ... ... Ал
екін ші топтағы өлеңдерді тұрмыс – салт ... ... ... ... ... ... салтқа қатысты поэзияны салттың атқарылуына қарай жіктеу оның
болмыспен арақатынасының әр түрлі деңгейде ... ... ... ... лирикалық жанрлар өзінің шындықпен байланысын салт арқылы
бейнелесе, салтқа тікелей қатысты өлеңдер ... ... ... ... әрекеттерді атқаруға қатысты болып шығады.
Әрине, отбасы әдет – ғұрып өлеңдерін бұлайша өз ішінен екі ... әлі де ... ... ол ... ішкі ... көркемдік және
танымдық табиғатын шешіп бере ... бұл ... ... ... байланысты және ән ... тыс ... ... да ара ... ... олар дың жанрлық
белгілеріне айғақ бола ... ... ... ... әдет – ... ... ... бір мақаммен, сазды әуенмен айтылмайдындары
кемде – кем. ... ... ... «табиғатынан ақын және музыкант болып
туатынын» ХҮІІ – ХІХ ... ... ... зерттеуге үлес қосқан
зерттеушілердің бәрі мойындаған болатын. Г.Н. ... ... ... ... ән ... ... көрінеді» деп тамсана жазған ғой. Отбасы әдет –
ғұрыпқа ... ... дені ... де ... ... бірге
орындалатыны анық.
Дей тұрсақ та, бұлардың ішінен ... ... ... ... ... айтылатын естірту, көңіл айту, ... ... ... ... да ... ... қатар сәбилерге арналған
салт - өлеңдеріне жататын уату өлеңдерінің көпшілігі диалогқа ... ... ... әдет – ... ... ... ... жанрлық түрлері сан
алуан. Біріншіден, отбасы әдет – ғұрыпқа байланысты ... ... және ... ... түрлері өз алдына дараланады екен.
Екіншіден, ән - ... ... ... да ескерілуге тиіс екен.
Үшіншіден, отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің құрамында драмалық ... ... ... ... де бар. ... осы ... сондай –
ақ отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің атқаратын қызметі мен мән – ... біз ... ... ... түрлерге жіктеп қараймыз:
1. Сәбиге арналған салт өлеңдер: а.) шілдехана жыры, ә) бесік жыры,
б) уату ... в) ... ... ... ... ал білек, тұсау кесу,
майлап сылау,);
2. Үйлену салт ... а) той ... ә) той ... б) жар – ... ... ... г) сыңсу, ғ) жұбату, д) көрісу, е) неке ... ... ... салт ... а) ... ә) естірту, б) көңіл айту, в)
жылау, дауыс салу, г) ... осы ... ... ... әр ... атқаратын
қызметін, тақырыптық, көркемдік ерек шеліктерін қарастыруды ... ... ... отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің халық өмірімен байланысты
этнографиялық аспектілері де тиісті ... ... ... бұл
өлеңдерді атқаратын қызметінен, салттан, халықтың күнделікті тыныс ... ... алу ... де ... ... Абай ... дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең, -
демекші, қазақтың туғанынан өлгенге дейінгі үлкенді – кішілі ...... ... тұрмыс – тіршілігің сәні де мәні де ... ... ... ... ... орай, қазақтың отбасы әдет – ... ... ... ... тұтқарлықтай дәрежеде емес. Олар дың көбі дер ... ... ... аяқ ... ... идеологияның құрбаны болып
келмеске кете барған. ... ... ... ... ... ... желеумен олардың көбі өмірде де, ғылымнан де шеттетілген.
Алайда, ата – бабаларымыздың өткен өмірін, күнделікті тыныс – ... бұл ... мән – ... аса ... Халықты тарихи жадынан,
құнарлы топырағынан ажырату үшін алдымен осы өлеңдердің көп қағажау ... ... ... ... ... ... барына бардай қараудың да өзіндік
себептері бар. Отбасы әдет – ... ... ... мән – ... ... ... ... хал – қатерімізше жинақтар болсақ, оның
маңыздылығы ең алдымен барымыздың бас – аяғын түгендеп алуда ... ... ...... мен мақсаты да осымен қарайлас болды. Ал талдауға
алынған материалдардың ... ... ... кезінде түрлі жинақтарда
жарық көрген өлеңдермен қатар, әл – Фараби атындағы ... ... ... әр ... фольклор экспедициясында жинаған
материалдарды да кәдеге жаратылды.
Қазақ фольклорының ... бір ... ... ... ... ... жеке – жеке таратып, көпшілік игілігіне айналдырудың, жоғары
оқу орын дарында саралап оқытудың мезгілі ... Өзге ... ... ... зерттеліп келе жатқан отбасы әдет – ... ...... песня) тағылымдық – тәрбиелік мәні бойынша ғана емес,
жанрлық құрамының молдығымен де, эстетикалық ... де, ... ... де ... ... – салт ... ... тұр. Оны жете танып білу
қазіргі фольклортану ғылымының абыройлы міндеті.
І ТАРАУ.
Отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің зерттелуі және қазіргі мәселелері.
Қазақ ... сан ... бойы ... ... ... ұлан – ғайыр.
Бір кездегі халықтың күн көріс, ... ... ... аң ... мал ... ... әдет – ғұрыпына, дүниетанымын көзқарасына дейінгі
аралықта талай өлең – жыр ... ... Оның ... тақырыбы мен мазмұны,
идеясы мен құрылымы, көркемдік ... ... ... ... ... әдет
– ғұрып өлеңдері өз алдына жеке қарастырып, арнайы зерттеуге лайықты ... ... ... және зерттелу тарихы Б. Уахатовтың
еңбектерінде ... сөз ... ... ... да, кейінгі де
дәуірлерде қазақ өлеңінің болмыс – бітімі, айтылу ерекшеліктері, ... ... ... жөн – ... де, арнайы да пікір айтқан ғалымдар,
саяхатшылар, этнографтар жетерлік[7]. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асқандықтан бұл диссертацияда
қазақ өлеңдерінің зерттелу тарихындағы отбасы әдет – ... ... ... ... ... ғана тоқталу жөн көрдік.
ХҮІІІ ғасыр ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында қазақ ... ... ... ... ... өмірінен, тұрмыс – тіршілігінен
алатын орны негізінен этнографиялық аспектіде ... ... де, ... ... кестесі, жанрлық табиғаты және оның әдет –
ғұрыппен, ... ... ... ... ... сырттай
топшылаудан ары асқан жоқ. Мәселен, Н.П. Рычков, П.С. Паллас, А.И. Левшин
еңбектерінде бірлі - ... сөз ... ... ... ... ... ... Бұларда өлеңнің ішкі бітімі туралы пайымдаулардан гөрі,
көргені мен естігенін сол қалпында ... ... Ал ... ... ... айтыла қалғанда жалпылама салыстыру, оның ... ... ... ... А.И. ... қазақ фольклорының өлеңмен айтылатын үлгілерін
жанры жағынан үш ... ... ... (эпос және тарихи жырлар), тұрмыс
– салт жырлары, лирикалық өлеңдер[8]. ... ... ... ... ... ... қарастырылмаған деуге болады. Рас, өлеңнің
жиын – тойда, аста, шілдеханада орындалатын, әрі ... ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер де бар. Бірақ,
бәрібір олардың ... өлең ... яғни ... сол әдет – ... ... ... не себепті айтылғаны туралы мәлімет жоқтың
қасы.
Бұл, сөз жоқ, ... ... мен ... дың қазақ өлеңнің
зертеуді арнайы мақсат етуінен. Көп деректердің бірі ретін де ... ... ары ... ... келгенде бұл дәуірде Европада, оның ішінде
Россияда ... ... ... ... ... текстер жинағы жарық
көріп жатқан болатын. Демек, ... аты ... ... ... ... да ... ... олардың қазақ өлеңінің ішкі табиғатына дендеп
бара алмауының басты себептері болғаны анық.
Өкінішке орай, А. Левшиннің көргенін сол ... ... ... ... үшін маңызы зор болғанымен, оның қаза өлеңдері туралы ... ... ... ... ... мұндай пікірі кейбе тілді
білмегендіктен болса, кейде жорта менсінбеу де көрініп тұрады. Мысалы, ... деп ... ... ... ... ... – Г.Б.) ... өлеңдер
көбінше мағынасыз, шатпақ, жарымжан бірдңе болып шығады. Бұл, әсіресе,
барлық азиаттықтардың ... ... ... ... ... ... ерекше байқалады»[9], - деген пікірлерінде қисын аз. ... ... ... тыныс – тіршілігін түсінбей, оның ауызша жаппай ... ... бей ... нәтижесі. Әйтпесе бір ауыз сөзге тоқаған
қазақтың сөзін, оның ... ... ... деп ... ... ... ... бармай, сырттай солай болса керек еді деген
долбарлауы ... амал ... іші әдет – ... өлеңдерінің өзін арнайы зерттелмегенімен, оларға
қатысты мол ... ХІХ ... ... ... ғалымдардың
еңбектерінен табамыз. Ш. Уалиханов, В. Радлов, Н. Потанин, А. ... ... Н. ... М. ... Р. ... А. ... Л. ... Харузин, П. Распопов, Г.Вамбери т.б қазақ фольклорының мән жайын сөз
еткен зерттеулерінде, өлең ... ... ... ... ... әдет – ... ... тұтастай ат қойып, айдар тағып
қарастырмағанымен, жекелеген жанрлық түрлері жайында құнды ... ... ... ... ішінде көбіне жоқтау өлеңдері мен үйлену
салтына байланысты этнографиялық және ... ... ... ... қапысыз шындыққа негізделгенімен ерекшеленеді
Осы орайда мынадай бір өзгешелік байқалады:фольклор жанрынның бітімін
анықтау үшін бұл дәуірдің ... ең ... оның ... ... себебіне, кімнің және қайда орындайтынына баса назар аударды. Бұл іс
жүзінде жанрдың функциясын талдауға негізделеді.
Байыптай түсек, жанрдың, оның ... ... ... ... ... ... қарайлаудың себебі бұл кезде әлі этнографиялықұ
талдаудың ... ... ... Асылында, мұндай бағыттың жетекші қызмет
атқаруы қазақ ... сырт ... ... ... ... нысана
етумен қарайлас. Өлең туралы айту барда , оны этнографиялық мәліметтермен
сипаттап беру осыған ... ... Ш. ... В. Радлов, Н. Потанин сияқты ерекше ... өзге ... ... қызуғушылықтың үлес салмағы барын
да ескерткен орынды деп санаймыз.
Ал жанрдың табиғаты оның ... ... ғана ... ... ... ... – көркемдік бітімі, құрылымдық сыр –
сипаты да оларды жанр ретіндне айғақтаудың басты талап – тілектері, белгі ... ... ... ... келгенде Ш. Уалихановтың, В. ... ... ... сол ... ... ... бір шама ... береді.
Мәселен, Ш. Уалихановтың отбасы әдет – ... ... ... қатысты айтқан пікірлері осы жанрдың белгілерін бір ... ... ... ... мен ... ... қарай да
жіктеуі осыны аңғартады. «Ш. Уалиханов жоқтау өлеңдерді жеке ... ... ... ... ... ... ... өлеңдердің ерекше
маңыздыларының бірі ретінде жоқтаудың бөлек ... ... ... ... ... ... мәнділігінде болса керек. Жоқтау өлеңдерінің
бір неше белгісін автор нақтылы көрсеткен. Жоқтауды әйелдер ... ... ... ... ... ... Мұндай жар өлшемімен
шығарылатыны да атап өтілген»[10], - деп ... Р. ... ... Ш. ... жанрды сипаттауда айтылу себебін, кімнің
айтатыны, яғни функциясын ғана емес, түр – пішінін, өлең ... ... Жанр ... ... ... ... айрықша. Ғылыми ой –
тұжырымның табан тірерлік ... ... ... оның ... де бір ... ... шықпақ. Жанр категориясын ажыратуда бірнеше
ғылыми шарттың (яғни идеялық, құрылымдық және функционалдық) сақталуы қажет
– ақ. Сондықтан да, Ш. ... ... ... ... ... деген
еңбегі қазақ өлеңдерінің жанрлық ... ... ... ... ... болды.
Отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің жанрлық түрлерін тануда В. ... ... зор. Ол ұлан – асыр ... – салт ... мен ... ... «ұзатылығы қыздың өлеңі», « жоқтау жыр», «қайым өлең»,
«үлгі сөз» дейтін өлеңдерді жеке топтайды[11]. Бұл, сөз жоқ, ... әдет ... ... арнайы жіктемесе де ол туралы ұғымның қалыптасуында айрықша
маңызы болды.
Міне, отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің түрлі жанрлық ... ... ... бірі ... ... там – ... ... үлгілерін жарыққа шығару ісі ғана емес, олар туралы ғылымда ... да ... ... ... М. Көпеев жар – жар, беташар, жоқтау
өлеңдерін өз ... ... ... ... ... Ал, Я. ... ... өзге өлеңдермен қатар отбасы әдет – ... ... ... айтудың көптеген үлгілері жарық көрді[13].
Сондай ақ жар – жар ... ... ... ... ... ... Н. ... жариялануында) сияқты өлеңдерді де соы кездегі
түрлі басылымдардан, этнографиялық жинақтардан, оқулықтардан, ... ... ... құда ... қыз ... ... тойы, жерлеу
салты бойынша отбасы әдет – ... ... мән – ... ... ... бар ... де осы ... зерттеушілер мен жинаушылардың
еңбектерінен мол ұшыратамыз. Мәселен, Молданияз Бекімовтың «Орал облысы
қырғыздарының үйлену салты» ... ... құда ... ... мал ... ұрын ... той ... , қызды ұзату, неке қияр, куәге жүру,
сыңсу, беташар т.б. ... әдет – ... ... ... оған
байланысты өлеңдердің айтылар сәті ... ... Бұл ... ... болмағанымен, отбасына байланысты әдет – ғұрыптың неден
басталып, немен аяқталатыны, өлеңмен бірге қандай іс - ... ... ... бар. Сөз жоқ, ... өлең ... талдауда
ерекше ғылыми айғақ ретін де мәні зор.
Кеңес дәуіріндегі қазақтың халық өлеңдерінің ... ... ... ... арнайы еңбектерде қарастырылғандықтан[15], біз бұл жерде де
отбасы әдет – ... ... ғана ... ... ... кетеміз.
ХХ ғасырдың басы қазақ халқының ауыз әдебиеті мұрасын ... бір ... ... Бұл ... ... құнды пікірлер айтқан
ғалымдардың, ... ... ... ... А. Байтұрсынлв, ... С. ... І. ... М. Әуезов, Ә. Диваев, С.
Мұқанов, Б. Кенжебаев тәрізді толып жатқан ірі ... бар ... ... ... әдет – ... өлеңдерінің жекелеген жанрлар
ғана емес, олардың жалпы ауыз әдебиетінен алатын орны, көркемдік кестесі,
жанрлық ... ... да ... ... ... әдет – ғұрып өлеңдерінің жанрлық түрлерін жекелеген
зерттеушілердің бірі - Ә. ... Ол ... ... ... ... ... жыры, жоқтау, үйлену салтына байланысты туған өлеңдер деп жүйелейді
де оған бақсы, байгерге, ... орай ... ... де ... ... ауыз ... нұсқаларын этнографиялық
материалдармен ... ... Ол ... ... ... ... қарауға болмайды деп біледі. Сондықтан да ғалым көптеген ... ... ... әдет – ... ... өлең – ... әдет – ... өзін де бірге жазып алып, халықтың тұрмысында өлең
жырдың атқаратын қызметін де көрсетіп ... ... ... ... дерде арнайы ғылыми талдау
жасалмағанымен, ... ауыз ... ... ... ... – кішілі
зерттеулер жазылды. Бұл ... ... ... мен ... ... А. ... ... танытқыш» (1926) атты кітабынын
ерекше маңызы бар. Бұл - әдебиеттің тарихымен ... ... ... ... көлемде салмақты еңбек. Ол бірнеше жылдар бойы оқу құралы
ретінде ... ... ... ... ... өзі әйгілеп
тұрғандай, кітап әдебиет әлемін, көркем сөз ... ... ... ... дүниетаныммен қоғамдағы рөлін қыруар
мысалдармен дәлелдеп, ... ... ... ... ... ... тұңғыш зерттеу болуымен құнды. «Әдебиет танытқыш» қазақ
ауыз әдебиетін жүйелі ... ... ар ... ... көлемді еңбек болып
табылады. Бұл кітап шыққанға дейін қазақ фольклорын тұтас түрде зерттеген
арнаулы еңбек жоқ ... А. ... ... ... ... фольклорының бітімін,
жанрлық құрамын қарастырған өз кезінің күрделі ... ... Онда ... ... ... өзінің алдындағы зерттеушілерінің назарына ілінбеген
көптеген тын ... ... Бұл ... ... ... сол кез үшін ... жаңалық еді.
Қазіргі филология деңгейінен қарағанда кейбір дәл емес ... ... ... ...... ... ... жаңа терминдерді қалыптастыруы көңіл аударарлық.
А. Байтұрсынов – халық поэзиясы және қазақ ... мен ән – ... де ... ой ... ғалым. А. В. Затайвичтің айтуынша, ол шебер
домбырашы, әрі әнші болған.
А. Байтұрсынов сөзбен айтылатын үлгілерді ауыз ... және ... деп ... ... ауыз ... жұмсалатын орнына қарай әуелі екі салға бөлінеді:
1. Сауықтама; 2. Сарындама
Сауықтама саласына барынша сауық үшін ... ... ... дама ... ... салт – сарынымен ... ... Ол ... әрқайсысы таралуға, тараулары тармаққа, бұтаққа
бөлінеді.
Сауықтама екі тарау болады: 1. Ермектеме; 2. Зауықтама;
Сарындама үш тарау: 1. Салт сөзі; 2. ... ... 3. ... ... ... салт ... ... ділмар сөз, тақпақ,
мақал, мәтел; қалып сөзіне: жын шақыру, құрт шақыру, бесік жыры; ал ... той ... жар – жар, неке ... беташар, жоқтау, жарапазан, бата
жанрлары жатқызылады. Қарап отырсақ, А. ... ... сөзі ... ... мен батадан басқасы ) ... салт ... ... А. ... 1926 жылы «23 ... жинағында жариялағаны
мәлім. Мұндай ізденістер түптеп келгенде отбасы әдет – ғұрып өлеңдерінің
табиғаты, жанрлық сипатын, ... мән – ... ... тікелей себепші
болғаны анық. Ғалымның жіктей тәжірибесі өзінің ғылыми мәнін әлі жойған
жоқ.
Осын дай бір таң ... ... ... бір ... ХХ ... М. О. ... ... Ол 1927 жылы шыққан «Әдебиет ... ... ... өлеңдерін өз алдына жеке жанр ретінде қарастырып, ол туралы
терең ... ... жан – ... ойластырылған классификация ұсынуы
фольклортану ғылымының айта қалғандай тың жаңалығы болды. Бұл еңбегінде ... ... әдет – ... ... ... салт өлеңдері» деген
ұғымның ішіне жатқызады[17].
«Шер өлеңдері кейде көп елдің басына ... ... ... ... үй ... ... жеке ... қайғылы күйінен туатыны да болады.
Бұл өлеңдердің бәрі де көңілдің ... ... ... ... Кей ... елдің жалпақ қолданған әдетінен туатын өлеңдер де шерлі
өлеңге қосылады. Осы айтылған барлық сыршылдық өлеңдер туған ретіне қарай,
үш ... ... ... ... ... ... шер ... Дін салты мен дін ұғымынан туатын өлеңдер.
3) Қыз ұзату үстіндегі салт өлеңдері.
Ел салтындағы шер ... ... ... ... ... ... ... үстіндегі салт өлеңдері: жар – жар, қоштасу – ... – Г. Б.), ... - деп ... ... ... ... негізгі – негізгі деген түрлеріне тоқталып,
тексеру М. Әуезовтың кейінгі жылдары Л. Соболевпен бірлесіп ... ... ... мен фольклоры»[19] атты еңбегіне де арқау болған. Мұнда да,
негізінен, сол жанрлар атауы сақталған.
М. Әуезов қазақ өлеңдерінің тарихи, халықтық ... ... аша ... ... жеке – жеке ... тиянақты ғылыми талдаулар жасайды.
Қазақ фольклорын жіктеуге және сипаттауға арналған еңбектердің ... ... ... ... әдебиеті»[20] очеркінің алатын орны ерекше.
Мұнда Х. Досмұхамедов ауыз әдебиетінің түрлерін жіктеуді мақсат еткен.
Қазан ... ... және одан ... ... баспа бетін көрген
материалдармен, Г. Потанин, В. Радлов, Ә. Диваев т. б. ... ... ... ... ауыз ... түрі мен ... оның еңбегінің құндылығын айғақтайды. Х. Досмұхамедов фольклорды
тек ... сөз ... деп қана ... оны әдет – ... салт – сана,
наным – сеніммен байланысты этнографиялық мәліметтерден бөле жарымай қарау
керектігін жақсы сезінген.Ол ... ... ... ... оның ... ... айқындайды. Соның ішінде жоқтау, ...... ... ... ... ... ... жыры, үйлену тойыжырлары: а) жар – жар,
ә) тойбастар, б) беташар деген түрлерін бөліп ... үй іші ... өз ... үлкен бір топ құрайтындығның айғағы. Бұл жерде көңіл
аударлық мәселе: ғалым айтыстың көне түрінің бірі ... ... ... рет ... ... ... ... отырып, оның шығу
тегін, генезисі хақында өз болжамын білдіреді де, оны жылаудың бір түрі деп
таниды.
Жалпы ұзақ ... бойы ... ... сөз ... ... ... ... келген осы еңбектің фольклористер үшін басшылыққа алатын
тұстары ... ... ... бір жолы – ... ... ... ... бір күрделі де қызықты еңбек Сәкен Сейфуллиннің 1932
жылы жарық көрген «Қазақ әдебиеті»[21] атты ... Бұл ... ... көне дәуірден келе жатқан бай ауыз ... оның әр ... ... ... ... ... ... кітапқа қазақтың халық
өлеңі туралы арнаулы тарау берген.
Рас, С.Сейфуллин ауыз ... ... ... түрлері секілді қазақ
өлеңдерінің да сол ескілікті бейлер дәуірінің әдебиетіне жатқызады да: «бұл
салаға ... ... ... ... ... ... қылған ескілік
тұрмыс салтындағы, сол үстем таптың слт санасымен құрлыған ... ... ... өлең – ... ... ... ... – тек мәселенің сыртқы көрінісі ғана. Наным – сенм,
әдет – ғұрып, халықтың ... ... ... ... ... көзін жою бел алып тұрған шақта Сәкеннің былай демеске шарасы
жоқ еді. Оның алдында екі түрлі жол ... әдет – ... ... мүлдем
атамау, не болмаса ескінің, үстем таптың «қоспасы» деп жарыққа ... да ... бар ... ... Сәкен осы жолды таңдағандай ... ... ... ... – қазақ ауыз әдебиетінің тарихын ғылыми
жүйемен талдауы. Кітаптың бірінші бөлімінде ертектер, салт өлең ... ... ... ... ... жырлар, мал туралы және «қадірлі
жануарлар» туралы әңгіме, өлең ... ... ... күлкі өлең тақпақтары,
билер сөздері болып, алты салаға жіктеген. ... ... бай ... ... ... сала – салаға бөлген ... оның ... ... тағы да ұсақ ... ... отырған. Мәселен, салт
өлең жырларын зерттеген уақытта оның ішкі ... жүйе – ... ... ... ... Сәкеннің жіктеуінде салт өлең – жырлары: той
бастар, жар – жар, ... ... мен ... ... ... бесік жыры,
қоштасу мен өсиет өлеңдер, естірті, көңіл айту, жоқтау болып он бір жанрлық
түрлерге ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин, М. Әуезов еңбеутерінде қазақ
фольклорының жанрларын ... және ... ... ... қажеттігі айтылды. Әсіресе, С. Сейфуллин тарихи принципті өлеңнің
атқаратын қызметімен молырақ ... ... ... ... ... ... ... байланысты орындалатын бір сәтте естен шығарған
жоқ.
Қазақтың халық өлеңдері туралы, ... ... ... салт жырлары
туралы сонау 20-30 жылдардан бастап, 50-70 жылдарға дейінгі аралықта ...... ... ... ... ... Бұл ... профессор Б.
Кенжебаев, академиктер М.С. Сельченко мен М. Ғабдуллин қазақтың тұрмыс салт
жырлары туралы арнаулы тараулар ... ауыз ... ... ... ішінде әдет - ғұрып өлеңдерінің алатын орнын анықтауға ат салысты. М.
Әуезовтың ... 40 – ... ... ... ... ... ... «Фольклор және ол жөніндегі советтік ғылым» (кіріспе), «Тұрмыс –
салт өлеңдері», «Тарихи жырлар» атты ... рын және ... ... тарихынан» деген бөлімін Б. Кенжебаев жазды.
«Салт өлеңдері» аталған тарауында Б. Кенжебаев алдымен қазақ арасында
ертеден қолданылып ... ... ... ... ... ... барып сол
салттарға байланысты туған өлең – жырларға жеке – жеке тоқталады.
Осы кітаптың ішінде қазақтың ... ... ... ... Қ. Жұмалиев[24] те тоқталған. Ол той бастар, ... ... ... жар – жар өлеңдерін үйлену салтымен байланыстыра қараса, ... ... ... ... ... ... мұң – шер ... деген
атпен береді. Олардың қазақ тұрмысына тән сырларын ашады. «Қазақ әдебиет
тарихының» екінші рет 1960 жылы ... М. С. ... ... ... ... жырлары тарауында[25] Б. Кенжебаев қарастырған өлеңдердің жанрлық
түрлері сақталған.
М. Ғабдуллин 1958 жылы ... ... ... ... ... әдет – ғұрып өлеңдерін төмендегідей жанрлар аясында
қарастырады: бесік жыры, жаңылпаш, ... ... ... ... ... ... той бастар жыры, сыңсу, жұбату, ... ... ... ... ... бәдік, арбал, жалбарының өлеңдері,
бақсы сарының, жарапазан; көңіл ... ... ... ... көңіл айту, жоқтау.
Көріп отырғанымыздай, мұнда бесік жыры салт өлеңіне жатқызылады. ... ... ... А. ... ... – салт ... деп атау ... сөзі» деген ұғымнның аясында қарастырғаны мәлім. Бесік жыры салт -
өлеңі деп атау Сәкен Сейфуллиннен басталады екен.
Бүгінгі таңда Б. ... ... – салт ... ... ... не ... дәл де ... зерттеу еңбектері белгілі[27].
Ғалымның ... үй іші әдет – ... ... де кеңінен
қарстырылған. Ол іші әдет – ... ... ... тарихи – типология
тұрғысынан қарастырып, нәтижесінде бұл жанрдың шығу ... оның ... мен даму ... ... ... ... ... «Қазақ совет халық поэзиясының ... атты ... ... ... ... ... жүйелей
отырып, той бастар, жар – жар, беташар, бесік жыр, қоштасу, ... ... ... ... ... ... түрлердің бәрі тұрмыс – салт
лирикасына жатқызып, халық лирикасының бір саласы ретінде ... ... ... әдет – ... өлеңдерінің осы күнге дейін
дәстүрлі жалғасын тауып, идея, мазмұн ... да, ... – ақ ... түрі жағынан да елеулі өзгерістерге ұшырағанын, ... ... жан – ... ашып ... – ақ ... ... ... зерттелуіне көп жылдар бойы
өнікті еңбек етіп келген бір топ өнер қайраткерлері, ғалымдар бар. ... ... ... А. ... Д.Д. ... ... М. ... т.б. Ал Б.Г. ... ... ... ... атты ... халық әндерін
зерттеуге қосылған елеулі үлес болып табылады.
Қорыта айтқанда, қазақтың отбасы әдет-ғұрып өлеңдері - ұзақ ... ... сан ... ... кешіріп келе жатқан рухани қазынасы.
Ол – көне ... ... ел ... ... ... ақыл ойымен әдет –
ғұрпын танып білуге қажетті аса ... ... Сол үшін де ... ... ... ... пікір айтуға әр кез ат салысып отырған.
Кезінде түрліше аталып, түрлі жанрлардың ... ... ... ... қай ... болса да зерттеушілер назарынан тыс қалмаған.
Олар елдің әдет-ғұрып, салт-дәстүрі, ... ... сөз бола ... үнемі назарда болған. Ендігі мақсат – сорл ... ... ... ... ... даму ... ... мән
маңызын, атқарған қызметін айқындайтын арнаулы ғылыми талдаулар қажет.
Отбасы әдет-ғұрып өлеңдеріне ат ... ... ... ... ... ... бұл тек отбасының үлкенді – кішілі оқиғаларына ... ... ... оның ... ... де ... ... бар.
Біріншіден, отбасы әдет-ғұрып өлеңдерінің арналып айтылатын нысанасы -
адамның өзі. Яғни адам ... ... оны ... сапарға шығарып
салғанда соған арналып айтылады. Бұл жағынан алып ... салт ... ... өзге ... ... ... бар. Мәселен, наным-
сенім өлеңдері – бақсылар сарыны, арбау-байлау өлеңдері, бәдік, құрт ... ... ... ауру ... ... Ал, ... ... өлеңдері де осы сияқты белгілі бір ... ... ... Бұл, сөз жоқ, ... әдет – ғұрып өлеңдерінің жанрлық
бітіміне де қатысты жағдай.
Екіншіден, отбасы әдет-ғұрып өлеңдерін орындаушылардың дені ... емес ... ... ... ... үшкеіруші, т.б), сол өлеңдердің
оқиғасына, психологиялық сәттеріне тікелей қатысы бар ... ... қыз, ... ... ана, ... ... ... т.б).
Демек, мұнда тұрмыс – салт жырларының өзге жанларына ... ...... ... ... ... ... жатады.
Салтпен байланысты айтылғанымен бұл өлеңдердің басым көпшілігінде адам
тағдыры түп дінгек болып алынады. Бұл, сөз жоқ, осы ... ... ... ... ... ... сйыну, жалбарыну, белгілі бір
киелі күштерге қарата сөз таптау байқала қоймайды. Төрт түлік (Зеңгі ... ... ... ата, Шолпа ата), наным сенім өлеңдерінде (ауру иесі,
табиғат құбылыстарының иесі т.б) орын ... ... ... ... ... ... байланысты магиялық сипаты бар сөздер (неке қияр болмаса)
мұнда сиректеу ұшырасады. Оның үстіне өлең ... ... ... ... мәні бар нәтижеге жету емес, көпшілік қабылдаған жол-жоралғыны
атқару барымында. Өлең айтушы сол салтқа (яғни ... ... да) ... ... ... ... алады.
Міне, отбасы әдет-ғұрып өлеңдерінің осы ... ... осы ... ішкі ... да әсер ... ... жеке-жеке
саралап шығу – айрықша маңызды міндет.
ІІ ТАРАУ.
Сәбилерге арналған салт өлеңдер
Адамның туғаннан ... бар ... ... ... бойына
қалыптасқан салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты. Толып жатқан ырым ... ... адам ... шыр етіп ... ... бас ... жарық дүниеге келуі тек туған ата-анасының ғана ... ... ... болып есептеледі. Міне, осы күндері шілдехана ... ... ... ... бес ... соң ... ... Ал
баланың туғанына қырық күн толысымен оны ... ... ... жасайды.
Осы кезде нәрестенің қарын ... ... ... ... қырық суды
үстінен құйып тұрып, «отыз омыртқаң жылдам бекісін, қырық қабырғаң ... ... ... ... ... бөлеуге шешесіне береді[35].
Баланың алғаш отырғаны, еңбектегені, оның алғаш қаз ... ... ... ... ... ... әр даму ... ырым-жорамен
аталып, отырған. Нәрестенің шілдеханасы болсын, ... ... ... ... ... да ... жетілдіру мақсатында істелетін әр түрлі
жаттығулар, майлап-сылау әрекеттері, тұсау кесу ырымы т.б. – ... ... ... бәрі де ... қатысты орындалатын өлеңдерсіз өтпейді.
Сондықтан да отбасы әдет-ғұрып өлеңдерінің қатарында сәбилерге ... ... ... ... ... Осы ... ... шілдехана
жыры, бесік жыры, уату өлеңдері, ырыми өлеңдер – бәрі де бегілі бір ... ... ... ... ... ... өлеңдер. Осы тектес ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салт
жырларының қатарын да сипатталып келсе, біз бұл өлеңдерді отбасы әдет-
ғұрып жырларының жанрлық бір түрі ... ... ... ... ... ... келуі – үлкен қуаныш.
Көптеген халықтар сияқты қазақтарда де өмірге жаңа ... ... орай ... ... ... Соның бірі – шілдехана.
Әйел аман-есен босанған күні кешке ауыл жастары ... ... ... үш ... ... ... Бұған өнерлі жастар шақыртпай
келіп, таң атқанша жаңа ... ... оның ... ... ән ... ... Осы ... ән салушы балаға ұзақ ... ... оның ... ... ... ... және сәбидің өмірге келуі оларға да қуаныш
әкелгендігін білдіреді.
Жан қалтама ... өрік ... ... ... ... ... аман болып,
Едел-жедел артынан серік болсын.
Екі ауылдың ортасы мидай дала,
Осы үйде туыпты бір жас бала.
Мұнда айтпаған өлеңді қайда ... ... ... көп жерлерінде шілдехана тойын әйелдің «бойы бекігесін»
жасайды. Әдетте осындай қызық, той-томалақ үшін ... ... ... сәтті күн көбіне сәрсенбі таңдалынған. Оған жоғарыда біз сөз
еткен өлеңнің «сәттті күні сәрсенбі той жасапсың» деген ... да ... ... көпшілік, той бастаң дар,
Той бастаған көпшілік, көп жасандар.
Сәтті күні сәрсенбі той жасапсың,
Құтты болсын тойыңыз деп ... ауыл ... ... қатыспайды. Жаңа туған нәрестені әр
түрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, ...... ... тек жастардың міндеті. Ерте кезде бесіктегі баланы күзету Ұмай
ананың міндеті болған. Шырақ ... ...... бір ... ... ... оны шырақ жағып күзетпесе, баланы перілер әкетіп, орнына басқа бала
тастап кетеді деген ... ... Ал бала ... ... оның тууына арналған мереке болса да, мұның түпкі мақсаты – бала
мен ананы тіл – көзден ... ол ... ... ... күн бойы ... ... Осы ... бұл кеште жиналған жастар әр ... ... ... ... ән ... Сөйтіп таң асырады.
Шілдехана тойын да айтылатын өлеңдер кей уақытта тыңнан да шығарылып
отырған. Сөйтсе де осы тойда көпшілікке ... көп орын ... ... ... әнінің шілдехана тойында айтылатынын жазады[39]. Бұл өлеңде:
|Балдырған бөбек, |Ай, шын ... ... ... ... ... үдеп. ... анаң ... ... ... жа адам ... сен – жас ... ... ... | ... жарқын –
Іспенен қарқын.
Жан-жақты білім
Алсын деп бүгін
Күтеді халқың![40] – деп,
Нәрестенің анасы мадақталып, баланың болашағынан мол үміт ... ... ... жыры – сәби ... ... рухани нәр беретін
бірден бір қазық. Қазақ ... ... ... ... Ә. ... ХІХ ... ... ғана хақты түсіп, ХХ ғасырдың басында
жарыққа шықты[41]. Бесік жырының тағы бір үлгісі Н.Г. ... ... Бұл ... А. Байтұрсынов «Әдебиет танытқышта» ... ... Х. ... ... дүниеге келуі халық
поэзиясында бесік жырымен аталып өтетінін айтады[44]. Сондай – ақ ... ... мән ... ... рет зерттеу объектісіне айналдырған адам ... ... Оның 1932 жылы ... ... ... ... ... бесік жырларының кейбір үлгілері қарастырылып, жалпы сипаты мен
ауыз әдебиетіндегі өзіндік ... ... ... жасалады. Одан кейінгі
М. Ғабдуллиннің «Қазақ халқының ауыз ... атты ... ... арнайы орын беріліп, жанрлық ерекшеліктері, эстетикалық мұраты мен
тәрбиелік функциясы, кейбір көркемдік ерекшеліктері сөз болады. Ш. ... ... ... ... ... ... атты еңбегінде
бесік жырын балалар әдебиетінің бастау бұлағы ретінде танып, оның ... ... мен ... эстетикалық талғамы мен дүниетанымын
тәрбиелеудегі рөліне тоқталса, Б: ... ... ... ... атты ... зерттеу еңбегінде бесік жырын үй ... ... деп ... ... ішінде отбасы тұрмыстық өлеңдері деп
бөлген ... ... ... ... бөбектерге арналған өлеңдерің
қатарын да қарастырылған. Б. Уахатов бесік жырын ... ... ... ... ... К. ... бесік жырының шығу тегі, ... жан- ... ... жаса, оны балалар фольклорының арнайы
саласы деп таныған[50]. Көріп отырғанымыздай, зерттеушілердің көпшілігі
бесік жырын ... салт ... ... ... ... әдет-
ғұрыппен байланысты орындалатын болғандықтан біз бесік жырын отбасы әдет-
ғұрып өлеңдеріне жатқызуды жөн көрдік.
Бесік жыры ... ... ... тыныштандыру мақсатында айтылады.
Бесіке бөлеген күннен бастап, үлкен дердің әлдилеген бөпесіне зор махаббат,
сүйіспеншілігін жеткізетін сазды бесік жыры әр ... ... ... ... ... ... ... бөпем», «Дуай-дуай», т.б Б. Уахатов
бесік жырын ананың ішкі монологы деп сипаттайды. Негізінде бесік жырын ... сәби ... ең ... адам – оны анасы. Шешесі бесік те ... ... ... ... әндеткен бесік жырына өзінің ішкі ...... де ... ... болған. Бесік жырын айту сәбидің анасына
ғана тиесілі емес, оны сондай-ақ баланы тербетіп, ұйықтауды қолына алған ... кез ... ... ... да орын дай ... бөпем, ақ бөпем,
Ақ бесікке жат бөпем.
Астыңа терлік салайын,
Үстіңе тоқым жабайын.
Ауылдан кеткен апаңды,
Іздеп қайдан табайын.
Жылама, балам, ... ... ... ... ... ... ... Үлкендер шығарып айтатын
бесік жырының әсем же жеңіл айтылуы, оның сазды әуенге ... ... ... ... ...... ... Бесіктің тербелуі мен ән
ырғағы бірдей шығады. Бесік жырының ... ... ... ... Ал оның ішкі ... ... өмірінің күнделікті тіршілік тілегімен,
өмірімен ... ... Бұл ... ... ...... ... кәсібі, күнделікті тұрмыстағы ерекшелігі байқалады.
Айыр қалпақ киісіп,
Ақырып жауға тиісіп,
Батыр болар ма екенсің?
Бармақтарың майсып,
Түрлі ою ойысып,
Ұста болар ма ... ... сөз ... ... ма ... ... ... жатқан жас нәрестенің болашағын ойлайды. Баласын игілікті
істерге бастайтын ... ... ... оған ізгі ... ... ... айымыз,
Алты қарын майымыз,
Жеті қарын жентіміз.
Шаһар Бұқар кентіміз[53].
немесе
Бал қайнатып шай ... ... жал ... ... ма ...
Деген сияты жолдары халық тұрмысы мен кәсібінен мол дерек береді. Ал
ананың бөбегіне деген ыстық махаббатын, ... ... де ... ... ... ағы, қарасы,
Жүрегімнің парасы.
Дүние қамды ойлатпас
Көңлінің данасы.
Әлди, балам, әлди-ай!
Айналайын, шырағым,
Көлге біткен құрағым,
Жағамдағы құндызым,
Әуедегі ... ... ... үшін бала – ... ең ... бар ... еш ... асылы. Жас нәрестенің болашағын ойлап, қолынан ... ... ... ... ... ... ... ықыласы да ерек ше.
«Бесік жырында айтылатын тілек, ақыл өсиеттер ден халықтың нені аңсап,
нені ... ... - ... М. Ғабдуллин[56]. Бесік ... ... ... ел ... ... келуі оның тәрбиелік ... ... ... ты. ... ... ... отырып, баланың дыбыс
қабылдау, сөйлеу түйсіктері дамиды. Сәбидің есту қабілетіне сай шығарылып,
сазды ... орын ... осы жыр ... тілі ... ... ... өз ойын тыңдаушысына жетізудің ана сүтімен ... ... ... ... айтылып келген дәстүрлі бесік жыры 7-8 буынды жыр
үлгісінде құрылған. 7-8 буынды жыр өлеңі ... айту мен ... ... ... ... ыңғайлы болғандықтан халық поэзиясында ерекше ... ... жыры ... не бірыңғай 7 буынды, не бірыңғай 8 буынды болып
келуімен қатар, 7-8 буын араласып келіп те отыратын ... бар. ... ... жырының негізгі тексі 7 буынға ... да, ... ... ... бөпем, ақбөпем,
Ақ бесікке жат, бөпем.
Быламыққа май құйып,
Төңкерме қып берейін.
Жылама, әлди, жылама,
Жылама, әлди, жылама,
Жылама, бөпем, жылама,
Жылама, ... ... ... ... дауысты және дауыссыз
дыбыстардың бірлестігінен туады. Ол мағыналық ... ... ... ие ... Өлең тіл табиғатына тікелей қатысты. Ұйқас -
өлеңді поэзиялық, музыкалық тұрғыда мүсіндеудің ... ... ... ... мына түрлері бар екенін айта ламыз.
Әлди, әлди, бөпешім,
Қозы жүнді көпешім.
Жұрт сүймесе, сүймесін,
Өзім сүйген бөпешім[57].
Осы жолдар ұйқасымен берілген ... ... ... ... ... ... терегім,
Жаман күнде керегім[58],
Дегендегі соңғы шарағым, құрағым, терегім, көрегім деп ананың сәбиін
әлпештеген аялы ... ... ... жақтан баяндалып, «м» дыбысымен
аяқталған. Әрі әр екі ... ... ... ... ... ... қазақ тілі вокализмі мен сингорманизм ... ... ... тұр. Яғни өлең аааа ... ... ... әлди ... ... жата ... ... бата ғой.[59]
Бұл тармақ аабб түріндегі егіз ұйқас ... ... ... өлең эвфониясын арттыратын редифті ұйқас та мол ұшырасады:
Салақұлаш мойны бар,
Аққан дария сеңі ... теңі ... үйде ... ... ... бар.
Сом темірге балға бар,
Сомсынғанға күшті бар[60], –
дегендегі бар сөзі ... ... ... ... екен ... тұрақты
қайталанып отыру – бесік жырында жиі ... ... ... ... буын мен ... үндестігіне сәйкестелуі өлеңнің музыкалылығына кең
өріс ... ... ... мен ассоаснсқа ыңғайлап қиюластыру оны
айтуға жеңіл, ұғуға оңай қылатын әдістің бірі ... бұл ... ... да ... ... екен балам, қайда екен?
Қыздарменен тойда екен.
Қызыл алма қолында,
Қыздар мұның соңында.[61]
Немесе
Әлди ... ақ ... ... жат, ... ... нақ ... өлең ... бәрінде қ дыбысы қайталанып ... ... ... үстеп тұрса, соңғы өлең жолдары түгел а
дыбысынан басталып (ассонанс), сөз құрамында а, ы ... ... ... ... жағымды әсер беріп тұр. Әрине, ... ... ... ... ... ... ... көшпелі тұрмыс кешіп, мал ... ... ... Бар күн ... төрт түлік малмен тығыз байланысты болғандықтан,
бала ... да, ... да, ... ... де ... оның ... ... келсе де өзі кәсіп еткен малдардың ... ... ... ... ... Бөбегін жақсы көріп, оны «қозым»,
«құлыншағым», «ақ ... «ақ ... деп ... ... жырында ақ, жаман, жақсы, үлкен, сом, ала, кең, қызыл, аппақ
сияқты эпитеттермен қатар, сәбиіне:
Әуедегі жұлдыздай,
Суда жүзген құндыздай,
Өзім ... ... қор ... ... ... оны жұлдызға, құндызға, қор қызына теңейтін тұстары ... ... де ... ... зор үміт ... ... оны үнемі
«іс-әрекет үстінде» суреттеп көрсететіндіктен бесік жырында эпитет, теңеу
соншалықты көп кездеспейді.
Уату ... ... ... үшін ... жыры ... ... оянып, бесіктен шешіп аларда, яки нәрестені қолына ұстап, алдына
алғанда, жылаған ... ... ... ... ... аудару
мақсатымен уату өлеңдері орындалады. Егер бала ... ... ... ... аударып, дыбыс беріп, баласын айналып-толғанып,
өлеңмен жұбату қамына кіріседі:
Ой, ой жаным, ой, ... ... ... мал-жаным.
Жас алыпсың көзіңе,
Не болды екен өзіңе?
Саған тиген кісінің,
Қолы ... таң ... ... күн бата,[63]
деп бөпесіне «тиіскен» кісісін анасы осылай сөгетін болса, енді бірде:
Ұлыма не ... ... жас ... ... ... ... не ... – аузыңды көн етесің,2 –деп
баласына «ақылын» үйретіп, жыламауын сұрайды.
Уату өлеңдері көбіне диолог түрінде орындалады. Мұндай өлдеңдер ... әсер ... ... мақаммен айтылады. Сөйтсе ғана құлағына
жағымды, әуезді дауысқа мазасызданған бала мезгіл ... ... ... ... Айналайын баладан,
- Тауып алдық даладан.
- Далада бала жата ма?
- Түсіп қапты шанадан.
- .... біздің қандай ... ... ... ... ... не ғып жүр ... Алма теріп жүр екен.
- Алмасынан кәнеки?
- Жаңа теріп жүр екен.
- Жаңасынан кәнеки?
- Қабы толмай жүр екен, - ... ... бала тек ... ... ғана ... Ол сондай-
ақ баланың көңілін аулап, ойната отырып та, кейде күлдіру үшін ... ... ... ... ... – қуыр, қуырмаш,
Балаларға бидай шаш,
Тауықтарға тары шаш,
Әжең келсе есік аш, - дейді де
Ата – анасы ... ... алып ... әр ... жеке – жеке ... ... бар, мына ... ешкі бар мына жерде сиыр бар, мына ... түйе бар, ... ... бар» деп ... де, ... ... ... бар», деп, алақанды
шыр айналдырып қытықтайды.
Балаға сол секілді саусақ ойыны да қызықты. Мұнда да сәбидің әр ... ... ... не деп ... ... нәрестеге қызғылықты
ғып әңгімелеген:
Баланың бас бармағын ұстап:
- Ұры қылайық.
Сұқ саусағын ұстап:
- Қылсақ, қылайық.
Ортансаусағын ұстап:
–Қылсақ, қылайық.
Ортан саусағын ... не ... жоқ ... ұстап:
–Құдай не қылады?
Шынашағын ұстап:
–Қара қойды сояйық,
Қан-жынына тояйық,
«Тәйт!» деп қашып кетейік![64] – дейді.
Жас ... ... ... от ... ересек балалары кішкентай бауырын
көңілдендіру үшін бала уату өлеңін кезектесіп те айтатын болған:
Бірінші бала:
Апаң кетті бел ... ... ... ... ... қапты адасып.
Екінші бала:
Апасы оның келеді,
Жұмыртқа әкеп береді,
...................* оны біледі,
Жыламайды ... ... ... ... ән ... ... тербеліп өседі.
Әуел баста адам тәрбиесіне үлкен жауапкершілікпен қараған халқымыз бала
даумына өлеңінің, ән-әуенінің атқаратын ... ... ... жете ... зор мән ... ... осы типтес өлеңдерді айтуда көзделетін ... ... – бір ... қабілетін оятып, тілінің тез шығуына игі ықпал
ету. Сондықтан тиісті салт-кәденің жүзеге ... орай ... ... ... соның ішінде уату өлеңдерін де үлкендер үнемі айтып
отырған. ... ... тілі ... ... ... сай қызықты
болғандықтан әрі ылғи айтылатындықтан болса керек, бұл ... ел ... ... әлі де ұмыт ... от ... жиі орындалады.
Ырыми өлеңдер. Нәресте дүниеге келіп, шілдеханасы өткен соң да ... жас ... ... ... ... осы ... ... өріс алған ырым
салтары мол - ақ. Олар: бесікке бөлеу, бесікті аластау, майлап сылау, тұсау
кесу сияқты ырымдар. Осы ... ... ... ... ... секілді
сөздер өлеңдер айтылып отырған.
Бесікке салу рәсімі ... ... ... Қазақстанның
оңтүстік өңірінде бесікті адыраспан сияқты шөппен аластаса, басқа ... я ... ... ... те ... Мұны ... ... ескіден келе жатқан наным-сенімге сүйенуден, яғни ... ... ... ... ... ... әрекеттері бірінші
кезекте тұрғандықтан. Мұнда ескі шаман дінінің ... мол ... ... ... ... көп балалы, ең ішінде силы, салиқалы
аналардың бірі ... ... ... ... «Ия, ... ... пәле -
жалаңнан сақта, тіл-көзден сақта», - деп бесіктің асты-үстінен айналдырады.
Көмекші әйел ... ... ... ... ... алас ... алас,
Иесі келді, бәлесі көш!
Алас, алас бәледен алас,
Көзі жаманның көзінен алас!
Тілі жаманның тілінен алас!
Қырық қабырғасынан алас,
Отыз ... ...... айтылады. Аластаудың бұдан басқа бесіктен ... ... ... ... ... болсын деген ниет сөздер айтылатын екінші түрі
төмендегідей:
Алас, алас, аласы,
Келді, міне ... көш, ... ... ... ақырса, одан қорықпа,
Аталарың ақырса, одан қорықпа,
Аталарың, ағаларың ... одан ... ... ... ... қорықпа.
Тулаған тайдан,
Қуалаған ботадан қорықпа!
Мең төбеттей ұйқылы бол,
Түлкінің баласындай ... ... ... ... міне, баласы
Ұйықтап дем алсын,
Қунап оянсын![67]
Бесікті отпен аластаудың өзіндік мәні бар. От ... ... ... ... болу ... ... ... көнеден қалыптасқан
мынадай ұғымдар дабар: қарғыс атады. Жалпы адам баласы жаңа ... ... ол ... ... иесіз үйді отпен аластап, жын-шайтандардан
тазартады. Ал бесік те жас нәресте үшін жаңа мекен, сол ... де ... ... ... үшін ... түрде отпен аластаған.
Аласталынған бесіктің жасауы ... ... көз ... ... ... байланады. Ш.Уалиханов жын-шайтандар жоламас үшін баланың
бесігіне кірпінің тікенектеріне де байлап қоятынын айтады[68]. Содан ... ... ... ... ... ... арқылы әйелдер шашуға
әкелген құрт, бауырсақ, күміс ақша, ... ... ... ... ... ... ... әйел: «тышты ма?» - деп сұрағанда,
қалғандары шашу ... ... ... ... ... деп бір ... ... соң баланы бесікке салу құрметіне ие болған балалы-шағалы
парасатты, мінезімен еліне жаққан әйел адам ... ... ... ... ... ... деп бесіктің оң жағынан жатқызып, қасындағы
бір-екі әйелдің ... ... ең ... бесікке бөлейді. Бала бөленген
бесіктің үстіне жеті нәрсе жабады. Әрбір жабылатын нәрсенің өзіне ... бар. Тон, ... жабу – ... ... елшіл, халықшыл
болуына білдірілген тілек, жүген – тез өсіп, ат ... ... ... пен қамшы – ел қорғайтын ер болсын деген тілекті аңғартады[69]. Ал
А.Камалованың айтуынша, Шымкент ... ... ... ... ... ... Жалпы бесікке салғанда «қап – қора-қопсы толы болсын, алаша-
сырмақ мекенді болсын, тон, ... ... ... ... орамал, дастархан
жақсылыққа ұсталсын, анасы мен ... ...... ... ... ... Атырау, Орал, Маңғыстау облыстарында тек қана қап жабады.
Немесе «Бір қап ұйқысы ... ... ... ... ең ... ... жабады. Бұл ұғым бойынша, «ұйқы сақтар нанды» дөңгелек етіп, жан-
жағын күн сәулесі сияқты тармақтай кесіп, қатырып ... ... ... ... қалады. Бұл да баланың тыныш ұйықтауына кепілдік
береді[70].
Нәрестені ... ... ... соң, ... аластап, оған баланы
бөлеген әйел, бесікті тербетіп отырып, ... ... ... айтқын:
Мойнымдағы тұмарым,
Тарқамайтын құмарым.
Тағдыр берген алсын деп,
Ақ бесікке салсын деп.
Мойнымдағы маржаным,
Қорадағы мал-жаным.
Бесігіңе жата ... ... бата ... ... ... ... есікте[71].
Бесікке салғандарға көйлектік мата, білезік, сақина сияқты сыйлықтар
беріледі. Әрине, ең бағалы сыйлық бесікке ... ... ... салу ... соңы «алып қашу» ... ... ... тән. Бесікке салушы әжейдің көмекшісі бесікке атша ... де ... ... бесікті екі жаққа тартқыштайды. Бұл туралы дерек сөздер
көп жерлерде сақталмаған.
Бесіктің қойына қасқыр шапты,
Арашаға барайық, мен бала ... ... ала ... кім ...... ... ... тыс, керемет күштер балаға залалын
тигізбеу және олардың назарын баладан өзге ... ... ... ... ... соң ... әжесі немересіне ара түсіп, тарту таралғы береді.
Негізінде баланы бесікке салу ... әр ... әр ... ... ... ... не жетінші күні салады[73] десе, Х.Арғынбаев баланың
кіндігі түскен соң оын ... жеті ... ... ... дейді.
Н.Камалованың дерегінде батыс облыстарда бала дүниеге келгеннен соң ... ... ... ... Қарағанды облысында кіндігі түскеннен кейін
(шамамен 5-7 күн), Шымкент ... ... ... ... шығарған
күні екі тойды қатар жасап, бесікке салады[75]. Бесікке салу үшін ... ... етуі бұл ... сәби ... ... ... болуына
байланысты. Егер сәби осы мерзімдерден аман-есен өтсе, халық түсінігінше,
әрі қарай түрлі ауру, қауіптерден аман ... ... ұзақ ... ... ... ... оянған соң, оны бесіктен шешіп аларда анасы:
Анасы шешіп алсың,
Ұйқысы бесікте қалсың.
Балам бесіктен шықсын,
Пәлесі есіктен шықсын[76], -деген
тілек ... ... ... бала тез ... ... ... үшін кіндігі түскеннен соң,
қырқынан шыққанша өтін шынықтыру үшін күнде тұзды сумен шомылдырып, денесін
маймен сылап, аяқ-қолын ... ... Осы ... ... ... ... тәу, ... менен,
Қатып қалмақ сенен,
Менің қолым емес,
Бибі Фатима, Бибі Зухра қолы,
Ұмай ана, Қамбар ана қолы!
Тастай қыл,
Темірдей ... ақ ... үйге ... ... мен жауырыны жабыспас үшін аяқ-қолын созғылау үстінде «Өс-өс!», «Ал,
білек» өлеңдері айтылған. Сөйтіп халқымыз нәресте жөргекте ... ... оны ... ... ... дені сау, тәні ... еңбекке жарамды
азамат болып шығыуына аса мән ... ... ... ... ... мәні бар ... ... алсақ та баланың келешекте ата-анасының
борышын ақтап, еңбек болуы басты назарда тұрады. Сол тілек ... ... ... ... «Ал ... баса ... білек, ал білек,
Атаң кәрі шал, білек,
Отынға өзің бар, білек,
Отқа ағаш жар, білек,
Ерте тұрып ерінбей
Еңбек істе қар ... ... ... ... ... өзі де осы ... ... адам тәрбиелеу. Еңбек етпеген адам ешқашан да сүйкімді болған емес.
Ерінбей еңбек етсе ... ... ... ... ... бастап нәресте мағынасына түсінбесе де әуезді өлең ... ... ана ... ... ... ... ... жүре бастаған кезде ата-анасы балам тез жүріп кетсін
деген оймен тұсаукесер тойын ... ... ... ... тұсауы
кесілмеген бала сүріншек болады. Бұл тойға көп адам шақырылмайды. ... ... ... аяғы жеңіл, жүрісі жылдам, қимылы ширақ,
таңдап алып, соған сәбидің тұсауын кескізеді. Тұсау ... ... ... не ... ала ... ... Тұсау кескен адамға берілетін
арнайы «тұсау кесер» сыйлығы осы ... ... ... ... ... ... кесілгенсоң сәбиді екі адам ортаға алып шығып , ... Сол ... ... ... ... айтылады.
Қаз-қаз балам, қаз балам,
Қадам бассаң, мәз ... ... ... ... қаз ... жаз, балам.
Қадамына қарайық,
Басқанынды санайық[79].
Сөйтіп сәбидің жетілу кезеңіндегі түрлі-түрлі ырымдармен байланысты
орындалатын өлеңдер мол екендігіне көзіміз жетті. Халқымызда ... ... ... ... ... ... ... бір қырынан
танытады.Олай дейтіміз; бұл рәсімдердің орындалуының өзі той есебінде
өткен: үй иесі ... ... ... ... мал сойып, мол ... Ал ... ... тойға міндетті түрде шашуларын әркім ... ... ... ... бірде-бір жиын-той өлеңсіз, әнсіз өтпеген.
Тумысынан поэзияға, музыкаға жанықұмар ... ... әр ... ... басындағы қызық-қуанышты белгілі бір салтқа, рәсімге бағындырылып, той-
думанға ұласқан.Халық ... ... орын ... ... үрдіс-
салттармен байланысты өлеңдер көбіне осындай жиын-той үстінде дүниеге
келген. Осылай туған өлеңдер ... бір ... ... әр ... өтетін той-томалақтарда ырымдардың орындалу дәстүріне сай әркез
айтылып отырған.
ІІІ тарау. Қазақтың үйлену салты және оның халық ... ... ... ... бір ... ... ... өмірлік жар тауып, жеке
шанырақ көтеру.
Қазақ халқына үйлену тойына байланысты орындалатын көптеген ... , ... ... ... құда ... ... ... жібереді. Жаушы-қыз айттыруға баратын
өкіл. Ол жөн-жосықты білгіш, сөзге шешен, әзілге ... адам ... ... ... ... ... құда түсіп, құдалыққа келер күнді
белгілеп қайту.
Жаушы тарапынан сыбағалы табақ тартылып, дастархан жиналған соң: «сізде
лашын бар, ... ... бар. Сол ... ... ... деп едім»
дегендей тұспал сөздер айтыла бастайды.
...Екі тектің баласын,
Ептемекке келгенмін.
Елдестірмек елшіден,
Жауластырмақ жаушыдан,
Құсқа салған аңшымын.
Сізде қыз бар,бізде-ұл,
Қызына келген ... сөз ... ... ең көне ... бірі-« Алпамыс батырда»
жақсы сақталған.
Қыздың ата-анасы қарсы болмаса, жаушының өтінішін қабыл алып, екі жақ
құда болысады. Құдалық берік ... ... ... қыз үйі ... ... деп аталатын жағалы шапан кигізеді[80].
Қыздың үйіне жаушы келген соң, жігіт жағы ... ... ... «құдаласу», ал саған арнап істелінетін той «құда түсу той» делінеді.
Ақ бата беріп, қызыл қан ... ... ... ... ... той, ... өлімде бастары ажырамай, бірге тойлап, берге
көтеретін ең жақын жекжаттар болып ... Осы ... ... ... ... ... ... мерзімін, қалыңмал мен жасау мөлшерін
келісіп белгілейді.
Қалыңды үйінде сауық құтып жиналған қауым құдалардың көңілін көтеріп,
тойды ... үшін ... ... ... ... шақырған. Сондай
өлеңнің бір түрі төмендегідей:
Айт дегенде өлеңді айта алмаймын,
Түйеге алған торы ... ... кісі ... ... ... көңілін қайтармаймын.
Өлең гүйоей дегенге, өлең гүйгей,
Он қап ... ... ... қап ... ... аузын ашсам,
Тұра қашар құдалар тонын сүйрей[81].
Құдалық әбден қызған кезде, кешкі ас ішкен соң, қыз ... ... ... ... ... ... болады, яғни құдалардың әрқайсысына 4-5
әйелден келіп, ән айтқызады, екіншісіне жұмбақ ... ... ... айтқызады. т.с.с. тапсырмалармен ... ... ... ... ... ... ... сәукеле
кигізеді (құдаға), бетіне балшық, күйе жағады, өгізге теріс мінгізіп,
ауылды аралады ... дене ... бар ... ... ... ... қалыңдық он екі-он үшке келісімен ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Сондықтан күйел
әкесі қалыңмал ... ... ... ... ... ... ... барып, қалыңдығын көріп қайтуға дайындайды.
Күйеудің алғашқы рет ресми қалыңдық көру ... ... ... ... ... дейді. Ұрын той мен қыз ұзату тойының немесе ... ... әр ... ... ... Егер қалыңмал түгел беріліп, қыз
жасауы сай болса, қалыңдық ұзатылар жасына толса, үйлену ... ... ... беру тойы жылдың бар мезгілінде де бола береді. Этнографиялық бір
материалдарда[83] той ... ... ... өйткені қазақтар жазда бос
болмайды. Және қазақтар жаңа ... ... ... ... той ... Ал Х. ... ... қыз беру тойы көбіне жаздыгүні
ұйымдастырылады. Себебі жазда мал семіреді, ақ ... ... ... қамы ... ... ... үшін жататын орын да көп,
көліктеріне ен жайылымның болуы артық еңбекті де керек етпейді. Той ... ... ... ... көкпар сияқты ойындарды ұйымдастыруға да
жаздагүні ... мол. Осы ... еске ала ... кім де болса,
тоыды жаз айларында өткізуді қалайды. Тек ораза, сафар айларында ғана ... ... ... ... қыз ұзату тойы қоңыр күзде, қыстыгүні
не жазғытұрым ешуақытта өткізілмейді ... ... - ... пікір де
тумауы керек. Өйткені уақыт таңдамайтын, тосуды төзбейтін әр ... ... ... жылдың қай мезгілінде болсын, құсылып-
қымтырылып ... ... ... ... болатын[84]. азақтар той өткізетін
уақытты белгілегенде жылмезгіліне ғана көңіл аударып қоймайды, айдың жаңа
туған ... не ... ... дәл келтіруге тырысқан[85].
Қыз ұзату тойының басталатын күнін белгілеу қыз ... ... ... ауа ... ашық болуын есептей келіп, апта ішіндегі бір сәтті күнді
белгілейді.
Құдалар бәтуаласқан соң-ақ қыздың барлық туған-туысқандары жиналып,
ұзату тойының ... қызу ... Той ... ... күн ... ... жолдасымен сүт ақысы, той малы, жыртысы мен түрлі кәделерге арналған
мал-мүліктерін артынып күйеу келеді. Рәсім бойынша, күйеу ... соң, ... ... ... қалыңдық пен жігітке арналған ақ отау ... ақ ... ең ... ... ... Ол ... ас-су тұратын
сол жақ босағасына барып, оң аяғымен жеоді бір ... ... ... ... ... иесі біз боламыз» деген ишаратты білдіретін осы әдетті күйеу
жігіт те ... Үй ... ... «құдай жолына» сойған малдың
етін міндетті түрде жаңа отаудың ішінде жеулері қажет. Сүйегіне тіс ... ... ... ... ... ... ... Жігіт оны жібек
орамалға орап, ақ отаудың шаңырағынан сыртқа лақтыруы ... Бұл ... ... ... ... ... түзу ... деген ырымды білдіреді.
Шаңырақ көзінен сыртқа қарай мойын тастау әдеті болашық жаңа отаудың түтіні
әманда шаңырақтан ... ... оты ... да ... ... ... ... сенімге байланысты қалыптасқан[87].
Ымырт түсісімен-ақ ауылдың өнерлі жастары киіз үйдің іргесін ... ... ... ... сыртта тұрып, қызу айтысты бастап жібереді.
Жеңілген жақ уақ-түйкетен бір тоғыз төлеп, түн ... ауа ... ... ... ... ... қымыз ішіліп, сыбағалы
табақтар тартылған соң, ... ... ... ... ... арты
көкпарға ұласып, кешке таман түрлі өнердің тиегі ағытылады. Жастар таң
атқанша ... ... ... ... ... «Мыршым» секілді
ойындар ойналады.
Келесі күні кешқұрым ақ отау алдына «Жар-жар» ... ... Бар ... ... ... ... ... тобы қостап, жауап сөзді
құрбылары қостаған қалыңдықтың өзі ... жат ... ... бара ... ... ... ... өскен құрбылармен қимай қоштасып, жігіттер жағы «үлгілі, әдепті бол,
ұйқын ене, қайын атанды сыйла, туған ауылыңа сөз ... деп ... ... пен ... ... ... ... соң ауыл сыртына
шығып, алтыбақан теуіп, «Ақсүйек», «Айгөлек» ойнап, думандатып, түн ортасы
ауа ... күні ... қыз ... ... ... ... ... қыз туыстары дайындалып, әрқайсысы өз дастарқанынан дәм татқызады.Әр
үйдің от орнымен қоштасып, көп болса, көпсінбей, аз болса ... ... ... ... жүру үшін алатын бұл салти ел ішінде ... ... А ... айтуынша, Кіші және Орта жүз ішінде ел- жұртымен
таныса шыққан қызды кілемге салып көтеріп жүрген, ал Ұлы жүз ... қыз ... ... ... керек[88].
Ауылымен қоштасу, яғни танысу кезінде қалындық жанындағы қыздармен
қосылып, алдын-ала дайындап, жаттап алған өлеңдерін мұнды әнге салып ... ... ақын ... ... ... сыңсу ел арасында көпке дейін
ұмытылмай, айтылып жүрді. Негізінде мұндай өлеңдерді ір қыз өз ... ... ... ... қыз ... қыз бен ... ... қидырады. Қыз
анасы күміс жүзік, садақ және садақ жебісі ... ... ... ... ... ... ақ шүберекке қояды. Неках (неке) дұғасын
оқыған молда «бәленше қызы түтүгеншені әйелдіккеалуға риза ма екен ... деп ... ... ... ... ... куә, куәдірміз,
Куәлікке жүрәдүрміз.
Таңда хақ алдында,
Бүгін де халық қасында
Ақ күәлігін бередүрміз, -деп ант берген үш ... ... ... ... қызы түгеншені әйелдікке алуға ризасыз ба?»
деп тостағанды ұсынады. Күйеу жігіт тостағандағы бір ұртап, ... ... ... Солайша қалыңдықтан ризашылық сұралады.
Ұзату тойы өткен соң қыз әкесі үйіне шақырып, дәстүр бойынша қыздың
жасауын кірсетеді. Жасау-жігіт ... ... ... ... ... онан да асып ... ... қызға міндетті түрде берілетін мал –
мүлік[89]. Тарихи деректерде ұзатар ... ... ақ ... ... хан – ... ордасынан асып түсетін және отауы ерекше
салтанатты болсын деп маңдайшасын ... ... ... үшін ... ... кедейленіп қалғандардың да ... ... ... мен ... ... ... ... мөлшері жағынан да әр
қилы болады. Аса ауқаттылардың дайындаған ... ... ... асып түссе,
орташаларынікі қалыңмал мөлшерімен шамалас не ... ... ... ... де қыз ... ... әліне қарай түрлі мөлшерде берілетіндігін
айта келе, өзінің бір танысы қызын ... ... ... жиырма бес түйе,
жүз жиырма бес шапан,и елу кілем, жиырма бес ішік, киіз үй, бес ... ... ) , ... ер ... ... көрпе – жастық, киім – кешек,
ыдыс – аяқ т. б. уақ – түйектерп ... ... ... құрамында
кіретін бұйымдардың әр қайсысы тоғыздан берілсе, кейбіреулер әр бұйымды он
рет тоғыз – тоғыздан береді[92].
Қыз аттанарда қимас ... ... ... ел – ...... құрбы – құрдастарымен қоштасып, сыңсу айтады, көріседі.
Аттанар алдында екі жеңгесі қызға күштеп сәукелесін кигізеді. Бет
–жүзі үлкендерге ... ... ... келінді алдымен
қайын атасынаң үйіне кіргізеді. Ұлы ... ... оң ... ... ... үш рет сәлем берген келініне атасы: «Көп жаса,
қарағым». – деп батасын береді. ... соң жас ... ошақ ... ... - баспаққа отырғызады. Бұл – жаңа түскен ... ... де ... ... ... ... деген ырым[93]. Ошақтағы отқа май құйған жас
келін: « От – Ана, май – Ана, шапағатыңды ... көр, ... - ... ... қоршаған әйелдер қолдарын отқа қыздарап, «Оттай опалы ... ... оның ... ... осы ... аяқталған соң жас келінді ақ
отауға әкеледі. Күйеу ... шашу ... оң ... ... ... ... сол жаққа тігілген шымылдық ішіне отырғызады.
Ауыл адамдарынымен жаңа түскен жас келінді таныстыру үшін тал түсте
беташар басталады. Беташардан соң ауыл ... ... ... ... ... кеш ... Ертеңіне келін түсіру тойы жасалады. Той бастардың
бірден айтылып, той ашылу тұсы ... ... ... тойы негізінен қыз
ұзату тойымен бірдей өткізіледі.
Сонымен қыз ұзату, ... ... ... ... жоғарыда
тоқталғанымыздай толып жатқан кәделер, түрлі рәсім, салт – ... ырым ... ... ... екен. Халықтың тұрмыс-тіршілігімен, айналысатын
кәсібімен, қалыптасқан таным – түсінігімен ... ... ... ... бәрі оның ... ... күшейтіп, қызық – қуанышты
тамашалаған қауымды ... ... ... ... ... ... да ... Ал мұндай үйлену салтына байланысты туған ән-
өлеңдер мазмұн, түр жағынан әр ... Олар көп ... ... ... Олай дейтініміз: осы салт өлеңдерінің барлығын тегіс бұл тойда
орындау әр уақытта ... ... шарт ... ... ... ... тақиямен қоштасу, сыңсу, көрісудіі айтпаса да ... ... ... ... ... ... да той ... болған.
Әрине, қай уақытта болмасын, ән-жыр көңілдің ажары, тойдың сәні
болған. Олай болса, салт-ғұрып ... ... ел ... кең ... ... ... салт өлеңдері көп ретте өз дәрежесінде тиісінше айтылып
отырған. Бірақ олардың ішінде кей ... ... ... ... ... ... бірі орындалмай қалатын сәттер де болған.
Жалпы алғанда үйлену салт өлеңдерінің ... ... ... ішкі
әлемі бейнеленген. Сондықтан орындаушының әдет-ғұрып, салт-кәделерге деген
көзқарасын айқын білдіретін мұндай өлеңдер ... ... ... ... тек неке қияр ғана ... өзі ... табылады.
Енді біз қыз ұзату, үйлену тойын әрлендіріп, оның мән-мағынасын
ашатын жар-жар, той бастар, той ... ... ... ... ... неке ... ... секілді үйлену салт өлеңдерінің түрлеріне жеке-
жеке ... ... Той ... қыз ... ... да, ... ... келін
түсіру тойында да айтылады. Тойбастарда қалыңдық пен ... ... ... мен туысқандары мадақталады және жаңа үйленген жастарға бақыт пен
ақ тілеу тіленеді. Тойбастарды бір кісі, әдетте жыршы ... ең ... ебі бар кісі ... Оны ... ие болу – ақын үшін ... ... той ... ақынға келіннің ата-анасы өздерінің байлығы мен
даңқына сай және жырдың мазмұнына байланысты ат, жібек шапан немесе ақшалай
сый ... ... ... ... ылғи да жуан ... ... рулардың есесіне
тиетін де, аз, әлсіз рулар аяқ асты болып ... ... Ұлы ... ... сипаттай келіп, қыз ұзату не келін түсіру тойларында өлеңді
алдымен айтып той бастайтын ру – ... Ал ... ... ... ... ... ... деп жазады[94]. Осыған ұқсас жайды
Х.Досмұхамедов те ... Ол ... ... ... ... көп
жиналған жерде жолы бойынша белгілі бір рудың немесе атаның ақыны айтады
дейді[95]. Той ... ... ақын той ... ... ... ... сәтті күні» жасаған тойымен құттықтап, той иесінің қуанышын
көтермелеп, тойдың тойға ұласуын тілейді.
Қыз ұзату ... ... ... ... ұзатылғалы отырған
қалыңдықтың және оның үй ішіндегі адамдардың той ... ... ... ... келеді де соңына таман ақын өзінің ақ тілегін,
құттықтауын жеткізеді.
Қыз үйінде орындалатын ... ... ... ... қайғы-налысына құрылады. Ел-жұртынан айрылып, алысқа аттанып
бара жатқан қыз ата-ана, құрбы-құрдастарын ... отау ... ... ... ... осы ...... төсегіңнің әкең жылар,
«Алланың ақ бұйрығы осылай», – деп.
Алдында саба аяқтың шешең жылар
«Қыз қылып әлпештеген басым-ай», – деп.
Егіліп сен ... ...... ... ...... ... шешең жылар
«Ашыған тар құрсағым белім-ай», – деп.
Мінгенде ат үстіне досың жылар
«Біздерді кеткен тастап шыны ма-ай», – деп.
Ойларсың бір күн ... ... ... ... ... ... күнім-ай», – деп[96].
Қалыңдықтың тойында айтылатын тойбастар тек осы ... ... ғана ... ... көңіл күймен де орындалады:
Бисмилла деп бұл тойды бастайық-ау,
Талапкер кісі болса, ... ... ... көп ... соның жолынан адаспайық – ау.
Көзге түсер жігіттің өнерлісі – ау,
Өлмесе әр нәрсені көрер кісі – ау.
Той қазынасы ... ... сөз – ... ... ... – ау.
Ұлы жиын –ау, той қылдық.
Ұлы жиын – ау, бұл өлең.
Білмегенге болар қиын – ау.
Құтты болсын айтамын ...... ... енді ... – ау[97].
Бұл секілді көтеріңкі леппен айтылатын өлең қыздың қосылар қосағы
көңілінен шыққан жағдайда, оның болған іске риза риза ... ... ... болу ... ... ... көп ретте той бастағаны үшін «жолын» ... ... ... ... ... ... ... осы күнге неге шамаң?
Ауылың сенің білдіде деп кетеміз,
«Той болса, тағы-тағы» деп кетеміз.
Той бастағаны біздерге көйлек ...... деп ... ... ... той ... ... негізгі мақсаты – алдымен
той жасап ... ... ... ... ... көтермелеу болса,
екіншіден, ұзатылғалы жатқан қызға оң сапар тілеу. ал енді ... ... той ... ... тән ... бар. Ол тек ... ойнақы
леппен орындалады. Той бастаған ақын өлеңінде қосылған екі жасты мақтап
ылғи ... ... ... ... Той ... ... отырған
қауымның атынан «құтты болсын» айтып, той ... үй ... ... ... сөздер айтады. Ақыры той бастар өлеңі жақсы тілек
тілеумен аяқталады;
Той бастайық, ендеше, той ... ... ... ... ... той жасапсыз,
Құтты болсын тойыңыз деп бастайық.
Той бастаушы ағайын, бермен қара,
Жақсы тілек айтамыз біз бір қауым.
Еркелетіп ... ... ... қадамы, атауы[99].
Той бастар айтқанда кейбір даңк құмар ақындар той иесінің бақ-
дәулетін аса жоғары ... ... ... да, ... ақындық
өнерін де марапаттайтын болған. Негізінде тойбастарды әр ақын өз жанынан
шығарып, өзінше үйлестірген. Мұндайда ақын-айтушылар ... ... ... шеберлігін көрсетіп баққан. Сонымен қатар той бастар өлеңдерінің
елге, ... ... ... ... де ... ... той бастаушылар
сол әзір өлеңді жаттап айтып шығатын болған.
Той тарқар. ... ... салт ... тағы бір түр – ... Той ... қыз ... қыз алу салтының көп кәде, жора-жосықтары
әбден аяқталып болған соң айтылады. ... ... ... ... ... күні ... мен жас ... бозбалалар жиналып келіп, ақырғы
қоштасу ... ... күні ... ... теке, ақ сүйек, қол соқпақ, хан жақсы, асық
иіру сияқты толып жатқан жастық ойындарын ... ... ... ... Ойын таңға жақын аяқталады. Сол кезде ойын-сауықты басқарып жүрген
ақын жігіт той тарқар әнін бастап, ... ... ... ... ... ... ... ауып кетіпті,
той тарқарға салайық.
Біздің қолымызға түскен осы бір шумақ ... ... ... ... иә ... ұқсаған өзге де көп ... ... ... ... ... ... ішінде «той тарқар» деп ... ... ... шүбә ... Той ... ... ... Ал жиналған фольклорлық материалдарда той тарқардың
ұшыраспауы, оның әр ... ... ... ... ... ... да халық позициясындағы той бастардан гөрі той тарқар ... той ... ... ақын ... ғана ... . Қыз ... ... орындалатын өлеңдердің бірі – жар-жар.
Жар-жар екі жақтың айтысынан тұрады, бір жағы күйеу, екінші жағы ... ... ... ата-ана, туған туыс, құрбы-құрдас, ел-жұртынан
айрылып, жат жұртқа кетіп бара жатқан ... ... ... жұбату
үшін айтылады. Аужарды алдымен жігіттер жағы бастайды. Қыз оған уәж айтады,
өз қайғы-мұңын өлеңге қосады.
Жігіт: Бір толарсақ, бір тобық,
Санда ... ... ... ... кісінің ақылы
Ханда болар жар-жар.
Әкем-ай деп жылама,
Байғұс қыздар, ... үшін ... ... ... ... Жаздыгүні ақша қар
Жаумақ қайда, жар-жар.
Құлын – ... ... жақ ... ... ... ... ... атам, жар-жар.
Айналайын әкемдей
Болмақ қайда, жар-жар[102].
Өстіп жар-жардың бұл түрінде кезекпе-кезек екі жақ барлық туыстарын
өлеңге қосып, айтысып шығады. Яғни осы ... ... ... ... қыздың әкесі, анасы, ағасы, жеңгесі, сіңлісі, інісі жайлы ... тағы бір ... ... ... сал, ... ... жар-жар.
Көздің жасын көл қылып, төксін ікең, жар-жар.
Жылда-жылда ноғайдан пұл алушы ем жар-жар.
Бір міндеттен құтылдым, десін әкең жар-жар.
Шымылдығың ... сал, ... ... ... жасын көл қылып, көрсін шешең, жар-жар.
Жылда-жылда боқшама бояушы едім жар-жар,
Бір ... ... ... ... ... да ... ағаң ... жеңгең көрсін, інің көрсін... деп айтыла
береді. Жар-жардың осылайша ... ... ... түрі
А.Байтұрсынов «қыздың жақындары туралы айтылатын жар-жар» деп атаған[104].
Орынбор, Орал қазақтарының қыз ... ... ... ... ... өлең ... болған. Арыз өлең форма жағынан жар-жарға жақын. Тек аяқ
жағында қайырмасы ғана болмайды. Мазмұны сыңсу, ... ... ... ... ... кір болады,
Ақ көкем мен кеткен соң не болады?
Оң жақта иіліп тұрған келіні жоқ,
Төсегін бір салуға мұң болады.
Басыма қама бәрін ... ... ... ... ... ... ... қыз да болсам ұлдай едім,
Өтерін бұл дүниенің бүгін ... ... ... ... ... зер салсақ, жар-жарды
тек қыз жағы мен жігіт жағы ... қана ... ... ... ... ... мен ... қыздың жат елге кетуі оларға оңай
тимей, ... ... және ... ортақ екендігін жар-жар айтып
жеткізген:
Інісінің айтқаны: Сылдыр-сылдыр қамысқа,
Сырғаң түсті жар-жар-ау.
Апам үшін қабырғам
Қайысады, жар-жар-ау.
Апам үшін қайыспай
Қалай болар, жар-жар-ау?
Қайыр қош ... ... ... ... ... ... ... түсті, жар-жар-ау.
Сырласпаған жат елге-ау,
Бикеш кетіп барады-ау,
Қолымдағы бикешімсің
Қос жүзігім, жар-жар-ау.
қолымдағы қос жүзігім
Майысады, жар-жар-ау[106].
Жар-жардың ендігі бір тобында жігіттер жағы ... ... ... ... ... жұбата отырып, әзіл-қалжың айтып, қалыңдықтың
көңілін ... ... ... ... айтар жауабында көбіне өзінің
басына ... ... ... ... ... ... Айт ... айтайын,
Той қылған қыз, жар-жар-ау.
Семіз бие тойына
Сойғызған қыз, жар-жар-ау.
Ұзатылу той қылып,
Үлкен қызық жар-жар-ау.
Кетемін деп ... ... қыз, ... Сөз таба ... заманда,
Сасайын ба, жар-жар-ау.
Бұрынғының жолынан
Асайын ба? жар-жар-ау.
Бұрынғының дәстүрі,
Болғаннан соң, жар-жар-ау.
Елден аулақ жапанға
қашайын ба, жар-жар-ау[107].
Қыз ұзатыларда тойға ... « ... желі бар» ... көбі-ақ
қызбен аужар айтып қалуға тырысатан. Бұлардың ... жол ашу ... Ал ... ... ... ... ... бара жатқан
ғашық жарына махаббат мұңын айтып қалу үшін, сөз қалдыру үшін, ғашығынан
ескерткішалып қалу үшін де ... ... да ... кем қалмайтын. Кетіп
бара жатқан сүйіскен жарына махаббаттың ... ... қалу үшін ... ... ... ишаратпен көңіл-күйін білдірерлік, махаббат күйін
білдірерлік қасірет мұңын білдірерлік сөздер де ... ... ... үйреншікті, жаттанды түрде айтылмайды. Қыздың ... ... өз ... ... ретте, жар-жар айтушының аузының ебі болса, ... ... ... ... өз ... ... ... Теңіне, сүйгеніне
бара алмай арманда кетіп бара жатқан қыз өзінің шерін, басындағы ... ... ... өте көне ... жігіт жағының жар-жарында тек
жұбату сарыны ғана емес, сонымен қатар үлкеннің ... ... ... ... бер, ... ... болмасын, етекжөңінд бі тұріп дайын бол, әдепті
бол, өсек-аян айтпа, жарынды кішілік қылып ... ... ... ... де ... болған:
Жігіт: Бісмілла деп ... ... енді ... ... ... екен пайғамбар.
Ата-анам қалды деп
Я, щырағым, қылма зар.
Жақсы болсаң, ата-ана,
Онда да бар, жар-жар.
Тағдыр жазды осылай
Сізді жатқа ... ... ... деп ... айтам, қарағым,
Көңілге кірсің құйылып.
Үлкеннің өтпе алдынан,
Әдеп қыл көрсең, иіліп.
Жақсы болсаң қарындасым,
Жұртың мақтар сүйсініп.
Қызметіңе дайын ... ... осы ... ... ерте кездерде тек беташарда ғана
айтылмағандығы байқалады.
Жар-жар сонау ерте дәуірден келе ... өлең ... ... Мұны ... өлең ... де, сөз, ... ... да көруге болады. Жар-
жардың өлеңі де, сарыны да көпшіліктің үйреніп алып ... ... ... Сондықтан да оны қыз ұзату кезінде де, ... бас ... да ... ... ... әнмен, домырамен орындалуының
қыз-келіншектер бір топ, жігіт-желең бір топ ... ... өі ... сипат береді[110].
Жар-жар өлеңінде ұйқас үшін болмаса, аса мәні жоқ ... ... ... төрт бауы ... ... ... ... алды қия
еді, қия біткен мия еді, жар-жар», «Есіктің алды құмдақты, қымдақтан қоян
замдапты, ... «Боз ... ... баз-қазанат, жар-жар-ау». т.б.
Осыған орай А.Байтұрсынов «Әдебиет ... ... ... ... ән үшін ... мән үшін ... емес сөздер толып жатыр. Мәселен:
«Бір толарсақ бір тобық санда болар жар-жар.» - деу сияқты ... сол ... ... айтылады, қысқасы, сөзі көп»[111], деп жазған
болатын.
М.Әуезов «жар-жар» деген қайырмасының мағынасын түсіндіре келіп, бұл
сөз жар сүю, ... ... ... өмір сүру ... мағынаны береді.
Қыз көңіліне қаяу түсірмей, оны аялап келген ... ... ... енді осындай қуаныш топ ортасында алғаш рет жар атын атайды. Және ... ... әр жол ... қайталап, әдейі атайды. Мұнысы, сен енді
жалғыз емессің, жаныңда жарың бар ... қыз ... ... ... ... ... Ал енді осы жар-жар атын атау бар ... емес ... Оған ... ... ... ... ... «үкі-ау»,
«ай-ау», «сылқым-ау», «жұртым-ау», тағы бірде «бике-ау» деп қайырмаланып
отыруында.
Қыз айтатын жар-жар:
Ақ ат мініп боз атқа ... ... ... мен болсам, әкем.
Тоғыз қабат торқа екен сіздің үйің,
Торғай басым сыймастай неттім, әкем.
А-ей, ... – аман бол, ... бір ... ... ... атың боз ғана, бике-ау,
Күйеуің сенің боз бала, ... ... ... ... бала ... ... ... орнына «үкі-ау», «жұртым-ау», «сәулем-ай», «бике-ау» деп
айтушылық Б.Уахатовтың айтуынша, «қыздар айтатын жар-жарда ғана бар да, ал
жігіттер жағы айтатын ... бұл жоқ. ... ... ... ... жар ... ... жағының ауызға алып айтқысы келмейтіні, ... жағы оны қыз ... ... ... көндіктіруге тырысатындығы
байқалады»[115]. Біздіңше, бұл пікірге ... ... ... ... ... ... де мұндай өзгеріс бар. Оны жоғарыда келтірдік.
Соған қарағанда жар-жар өлеңін ... ... жар ... өзгертіп айту өзі
қамкөңіл қалыңдықты жұбата отырып мейірбандық ілтипатпен ... ... деп ... оның ... ... мақсатын көздеп айтыла ма деп
ойлаймыз. Оңан себеп, «бике», «сәулем», «үкі» деген сөздер жақсы көрген ... ғана ... ... ... де ... аян. Және жар-жарды бұлай
айтудың аймақтық айтылу ерекшелігі де сезіледі. Мысалы, Шығыс ... кей ... ... орнына «үкі-ау» немесе «бике-ау» деп айту
кездеседі[116].
Қыз ұзату ... ... ... ... ... де ... ... ағымына сай жаңаша жырланды және екі топ ... ... ... ... да ... береді. Өйткені бұрынғыдай қалыңмалға сатылып, сүйгеніне
бара алмайтын қыздар бүгінгі күндері ... ... өз ... ... мақсаты қалыңдықты жұбату болып табылатын дәстүрлі ... ... ... күн ... сай ... ... Сол ... кезде екі жастың үйлену ... ... ... жар-жар
көпшілік қауымның көңіліне қуаныш ұялатындай леппен ... ескі ... ... ... ... сатылып бара
жатқан қыздың мұңы мен зарына толы. Қыздың құрбы-құрдастары оның осы ... ... ... ... ... ... білдіруді әдетке, салтқа
айналдырған.
Жар-жар өлеңі «Алпамыс батыр» жыры мен «Қозы көрпеш – Баян сұлу»
лиро ... да ... ... қарап үй іші әдет-ғұрып өлеңдерінің
біршамасы, атап айтсақ, жар – жар, ... ... ... салт ... де ... ... тууына негіз қалаған деп ой ... ... екі ... ... ... ... оның ... тән
өлеңдік түрі де (форма) туындаған, яғни бірінші топ айтқан өлеңнің бастапқы
бөлігі екінші топтың айтылуында да қайталанып отырады. Жар – жар 7, 7 ... я ІІ ... да ... ... осы ... сыңсу, көрісу, тақиямен
қоштасу, тойбастарда да ... ... тән ... негізінен ааба.
Жар-жар сөзі негізгі ойға үнемі қосылып айтылатынын білеміз. Сөйте
тұра оның алдында редиф секілді ұйқасқа құрылған сөздер де көп ... атың ... ... жар - ... ... ақша қар ... қайда
жар - жар», «Сарының басы Сарытау, бикем, жар-жар», «Ақ отауым тіккен жар
ойдан болсын, жар - жар» т. ... ... ... ... ... соң әйелдер, қыз жеңгелері
қалыңдықтың басына бабалардан келе жатқан салт байынша, ақ ... ... ... қалыңдық оң жақтағы алаңсыз өмірінің, ... ...... шешкісі келмей қарсыласады. Ол өзінің еркін өміріне
тұсау салатын тақиясын ... ... бас ... ... ... ... ақ жаулықты салмақшы,
Айналайын, жеңеше-ау, обалыма қалмашы[117], –
деп жеңгесіне жалынады.
Тақиямен қоштасу сыңсу өлеңіне ұқсас. Мұнда да қыз ... ... ... ... ... ... отырған әкесіне өкпелі
екендігін зарлы өлеңмен сыртқа шығарған. Әйел бас киімін кигізуші жеңгесі
болғандықтан, өлең соған ... ... ... шәлі салмашы.
Тақиям ауыр деуші едім,
Одан да ауыр шәлі арттым.
Базторғай неге болмадым,
Босағама қонбадым?
Аямаған жан әкем,
Қасыңа серік болмадым.
Базардан алған сары ... едік ... жан ... да ... адасып[118].
Тақиямен бірге құтты орыны төрімен де қош айтысатынын ұзатылар қыз
жанымен сезген. Қыз ... өз ... ... ... ... ... ... халқымызда ежелден қалыптасқан дәстүр бойынша оң жақта
отырған қыздың орны төр болып есептелген. қыз төрімен қоштасып:
Жылқы ішінде керім-ай,
Маңдайдан ... ... ... ... бол, ... -деп егілген.
Башқұрт халық поэзиясында қазақтың сыңсуына сәйкес келетін, қыз ұзату
өлеңінің негізгі түрі боп табылатын сенляу жанры бар. Р. ... ... ... үш ... ... ... соның бірі ойлау (раздумья) өлеңі
«тақыяға барыу» деп аталатын салтқа ... ... ... ... ... ... қоштасуға байланысты салт-кәдемен үйлес
келетіндігі байқалады. Екеуіне де ортақ жайт, басты мәселе: ... ... ... ... ... ... қыз ұзату тойында сенляу-
ойлауды (сенляу-раздумья) орындаудан бұрын ағаш ... ... ... ... бас киімі (тақия) ілінген осы ... ... ... ... ... ... ... – қыздық дәуреннің
және қамсыз өмір символы. Қыз күйеуге шыққанда тақиясын әйелдер киетін бас
киім – ... ... Бұл – ... ... ... ... ... – талпынып илай қыз бала.
Китар генә юлын карай-карай,
Кайырылып-қайырылып илай қыз бала[120].
Тақияларын талға ... ... қыз ... ... ... ... қыз бала.
Тақиямен қоштасу мен сенляу – ойлау екеуінің мазмұндық жағы өте ұқсас
болғанмен, ... ... ... асуы ... және ... ... ... қызы бұл өлеңді айту үшін ағашы бар жерге, ... ... шарт ... ... қызы ... ... үй ... қыз боп жаралғанына өкініші, ... ... ... қоштасу қыз жеңгесіне бағышталған «тақиямды алмашы» деген ... ... ... ... сыңсу, көрісу сияқты мұны да қыз ... ... ... – қыз ... ... ... ... бір түрі. Салт
бойынша, ұзатылатын қыз кетер алдында жақын жеңге, құрбы-қыздарын ... ... ... ... ... сыңсу айтатын болған. Қыздың
сәукелесін жеңгесі киіп жүрген. Қыз келген үй ... ... ... ... ... ... түс киіз т.б. сыйлықтар берген.
Сыңсу өлеңдерінің қазақ қыздарының өз үйіндегі жағдайының ... яғни басы бос, аялы ... ... күйеуге шыққан соң
күйеуіне, ата-енесіне тәуелді болатына анық ... ... ... өлеңінде өз өмірінің қайғысын айтады. Себебі көп жағдайда өздерінің
кімге кетіп бара жатқанын ... ... ... ... болашақ күйеуін
тойда бір-ақ көретіндер да болған. Әдетте қызды ... ... ... ... ... сұрамаған. Осыдан сыңсудың мазмұны да қайғы-мұңға
толы болған. Қыз бұл күнге ... ... ... ... айтпай келген
қайғысы болса, ақырғы сағатта сол қағының бәрін өлеңмен, көздің жасымен
шағарады. Ұзатылатын қыз ... ... көп ... ... ... ... Кейде алдыңғы жұмбағы көп өмірден рақым тілейді, ... ... ... ... ... той болардан бір-екі ай
бұрын орындалса, кей жерлерінде қыз ұзату ... ... ... ... айта білу үшін ... қыздың өлең, ән білуі шарт
болған. ... ... әр қыз ... шығару керек, құрбы-құрдастары да
көмектеседі, кейде ақын жігіттерге шығартып жаттап алады. ... ... ... ... қайталауды қай қыз болсын намыс көреді. Өйткені әр
қыздың өзінше ... ... ... ... ... іске ризашылықпен
көңілді аттанса, екіншісі басына түскен тағдырға ... ... ғана ... ... де ... ... ... Сондықтан сыңсудың
мазмұны түрліше болады.
Алтын да менің босағам,
Аттап бір шығам деп пе едім?
Күміс те менің босағам,
Күңіреніп ... деп пе ... ... ... толмаған қыздың осы мазмұндас сыңсуына ... ғана ... ... ел ... ... ... ... ұзатылғалы отырған қыз баратын жері жұмбақ, өзінің
туған үйіне ... ... қыз бала жат ... ... ... ... ... еш айла- амалының жоқтығын сездірген:
Барады алым көіш Қоңыраулыға,
Көрінер шиің сұлу ораулыға.
Көш тұрған ерте жатып қайран ... енді ... ... ... ... ... қара тасын.
Есіктен төрге қарап төлмірем бе,
Қолына қандай жанның қаратасың?
Не мұңлық дүниеде, ... ... ... көзі ... ... ... соң амал бар ... үйде жалғыз әкем қайтіп[122]?
Сыңсуда қыз ата-анасына өкпесін айта ... ... ... ... ... ... ... бұл бола ма деп едім,
Еркелетіп жүргенге ұл блам ба депм едім?
Былғарының қиқымы бұлға сәні жоқ ... ... де ұлға ... жоқ ... ... ... анам ардақтап.
Қайда да кетіп барамын,
Осы күнге зарп қақсап[123].
Сыңсу өлеңдерінің бір тобы ... ... ... ... ... ... ... айтылған. Сондықтан болар,
М.Әуезов сыңсуды қоштасу-танысу деп атаған[124].
Қарадан камзол пішіңдер,
Жібектен арқан есіңдер.
Енді айналып ... – есен бол, ... ... ақ ... ... оң ... ... жай, бер бата[125], –
деген жолдардан бір өлеңде қоштасу сарыны басым екеніне көз ... ... Ал ... ... ... ... ... түрінде айтылатын
сыңсуы төмендегідей болып келеді:
Әуеде торғай өріп жүр,
Тамашаны көріп жүр.
Айналайын, бауырым,
Сағындырмай келіп жүр.
Көк көйлегім кең келер,
Шашыма ... ... ... келгенше,
Қош болыңдар жеңгелер[126].
немесе ел-жұртымен қоштасуы:
Қалайы сандық кілтім-ай,
Кетпеймін деген үмітім-ай.
Кетпеуге басым ...... аман бол ... – ай[127].
Қыз өкпесін әкесі мен ағасына сыңсу өлеңмен арнайы айтып жеткізген.
Бұдан біз қыз ... оның ... ... ... ... ... ... әке, ағасының оны айттырған жерге қыздың рұқсатынсыз, тілегімен
санаспай ризашылығын беріп, олар қыздың ... ... нық ... ... ... көк пе еді?
Мен әкеме өкпелі.
Өкпелемей қайтейін,
Бір жыл жүрсем көп пе ...... ... арнап айтқан сыңсуда да оған қатты өкпелі ... қыз боп ... нали ... ... ... ... риза
еместігін айтып, «ұзатқан өлгенмен бірдей», мені өлдіге сана деп іштегі
шерін өлеңмен сыртқа ... ақ ... ... ... қыз ... ... алдым.?
Ұзатқан өлгенменен бірдей дейді,
Аға- әке-ау, қош – аман бол, дүние салдым[129], –
деген.
Қыз өзінің қайғы-мұңын ... ... ... ... ... ... білдіре отырып, оларға көңілі толмайтындығын ... ... ал ... ... қыз ... тойында орындалатын сыңсуға
ұқсас сенляу атты өлеңде қыздың ... ойы ... ... ... ... ғана төйзем төйенге,
Атакайым, пинең өйеңдә.
Зар илатып мине биргән өсен.
Күрер пәңме икән гүреңдә[130]?
Жіпті түйдім түйін ғып,
Әкешім, сенің үйіңде.
зар илетіп (мені) ... ме ... ... ... қыз өзін ... ... өсірген шешесіне «бұл істе тым
болмаса, сен арашашы бола алмайсың ба?» ... ... ... ... ... мені тәуір көремісің?
Сен-дағы әкеме, ағама еремісің?
Әлпештеп асыраған алтыныңды
Шынымен бір жат елге ... ... ... бал дәурен шағы өткен дүние-қамды ойлатпас
алаңсыз ғұмыр кешкен туған үйін қимайтындығын, оң ... ... ... ... ... екенін шағынып өлеңге қосқан:
Тоғайға құрған тозағым,
Үйім ғой менің ... ... не ... да ... – ау оң жағым,
е-е-е-ей, ей[132].
Сонымен, сыңсу – қыз ұзату өлеңдерінің ішіндегі ең бір әлеу – меттік
сипаты мол, ашық, ... ... ... өлеңдердің бірі. Бір кезде қазақ
әйелдеррінің бас бостандығы ... мал ... ... ... дәл ашып ... өлең сыңсу болған. Мұнда қазақ қыздарының
бақытсыздығын, ... ... ... ... ... ұрғандай етіп батыл
айыптап, ашына әшкерелеу бар.
Жұбату. Туған ел, өскен жермен ақырғы ... ... ... ... қайғымен арыздасқан, қоштасқан сөзін қыз жылаумен айтып,
көңіліндегі шын ... ... ... ... ... жауап ретінде
мұндай кезде әйелдер жағы қызға ақыл–кеңес беріп: «Көзіңді жаспен ... ... ... те, мал ... қоя ма?!» -деген. Қыз балаға үйде отыра
беру жараспайды, шын жұртыңа ... ... той, жар сүю бар, ... бол деп жұбатқан. Жеңгелері былай деген:
Қара суды жайлаған қаз барады,
Анасынан айырылып қыз барады.
Қара суға қан құйсаң ... ... ... қыз ... алар, кетер.
Жылама, бикем, жылама.
Көзіңнің жасын бұлама.
Ұл боп тусаң әуелден,
Сені мұндай қыла ма?
Бүркендіріп қоя ма?
Көзіңнің жасын бұлама.
Біз бермейік десек те,
Мал ... қоя ... ... ... ... қыздың жүректегі шерін басып, басу айтып
көбіне жігіттер жағы ... ... шағы ... ... ... жалғыз қаз,
Еділден ұшқан екі қаз.
Екеуі шаңқан, бірі боз.
Ауадан ұшқан ... ... сары боз, ... ... ... жағы былайша жұбату айтқан:
Мінгенде атың ала –ды,
Теңселе басып барады.
Жылама, алтын бикем-ай,
Апарып шешең салады.
Мінгенде атың ала-ды,
Тең құрбың ... ... ... ... бір, күз бір барады[134].
Жұбату өлеңін кей жағдайда ауылдың бір кісісі, ... ауыл ... Бұл да той ... ... ... ... жора жолдастары айтқан
жұбатулардың, ақыл – кеңестердің түйіні сияқты. Ол мына ... ... . ... ... ... жылауды қойыңыз.
Жыламай құлақ салыңыз,
Бұл сөзіме наныңыз,-
Мен айтамын өсиет,-
Тыңдап ұғып алыңыз.
Мұнан көшіп кетерсің,
Шын еліңе ... ... ... ... ... ... күлгейсің.
Салмақпенен сөз сөйлеп,
Жақсы жауап бергейсің.
Ата-енеңе барарсың,
Дүниесін құрметтеп,
Қабағына қарарсың.
Шашылғанын жиғайсың –
Құлдай малын баққайсың.
Күндей жұмыс қылғайсың.
Ата-енеңе ... ... ... ... боп ... ... не істеу керек екені осылайша
тізбектеліп, «күйеуіңнің ... шық, ... ... лас киім ... қорлық көрсетпе» деген сияқты түрде жалғасып ... ... да ... ... мұндай түрінде үгіт мәнінің басым
келетіндігін дұрыс аңғарған С. Сейфуллин ... бұл ... ... ... деп ... қыз ... тойында салтқа қатысты түгел дерлік өлеңдерді
орындауда басты ... ... боп ... ... айту кезінде ол-тыңдаушы
ғана. Той кезінде мұндалап жылаған қызға жұбатуды айту оның ... ... ... я ... ел ... ... ... Орындаушылар бұл өлеңді
той болған сайын әр ... ... ... ... отыруы міндетті емес. Олар
көбіне ел аузында ... ... ... ... ... ... ... күнге созылған қызық той да аяқталады. ... ... ... ... қыз ... үйіне кіреді. Әкесі қыз бен күйеуге
ақылын айтып, батасын ... ... ... Қыз ... ... алды ғой, ... ... алды ғой, қалды ғой.
Бермеймін деген өз әкем,
Беріп-ай мені салды ғой[137].
немесе
Шағи да көйлек секпелі,
Біз ... ... ... ... ... көп пе ... ба еді көйлегім,
Жібектен бе еді өрмегім?
Еркелеткен әке-енем,
Биылда ма еді бермегің[138]? –деп
қимайтынын айтып жылайды. Қыз аттанардағы көрісу осыдан ... ... ... шығаруға жақын туысының мосқал тартқан әйелі алдын-
ала шүберекке орап қойған піскен ет, бауырсақ немесе тұз сияқты ... ... үш ... алып қалады[139]. Бұл әдет-халықтың кейбір
діни түсініктеріне байланысты қалыптасқан, яғни ... ... ... бірге осы үйдің құты, ырысы кетпес үшін ... ... ... ... ... ... басқа үйге енгізеді де қыз ... ... ... ... ... киімін кигізеді. Киініп шыққан
қалыңдық оны шығарып ... ... ... ауыл ... ... ... қыз тағы да өз қайғысына ерік береді, өйткені оны алда белгісіз
өмір таныс емес адамдар, ата, ене, көп ... ... ... ... тұр, я
болмаса ол еріксіз біреуге тоқал болып екінші не ... ... ... ... ... баратын жерінде бірінші әйелдің бұған жасайтын
үстемдігі күтіп тұр. ... ... ... ... ... ... ... және жақын көршілерін құшақтап қоштасып,
көрісу өлеңін айтады. Дәстүр бойынша, ... ... өзі ... ... Қыз әжесімен көріскенде былай деп мұңын шаққан:
Айналайын, әжекем.
Бөтенге елге бағынып,
Қайтіпте адам болармын-ай?.
Бір күнгідей болмады-ау,
Асырап-сақтап баққанның[141].
Қыздың ... ... ... әрі ... ... да жанашыр жеңгесі
болған да, ол өз басының наз-наласын ... ... оған да ... ... ... көп жағдайда өзі шығарып орындайтын өлеңнің
қайсысы болмасын (жар-жар, сыңсу, тақиямен қоштасу) бәрін де жеңгесі ... алып ... ... Осы ... қыз жеңгесімен көріскенде де өзі
үшін оның орны ерекше екендігін білдіріп:
Шашбау тақтым шашақтып,
Сәукеле кидім моншақтап.
Айналайын, ... ... ... ... ... ... ... іздеп барғайсың[142], – деген.
Осылайша қалған көрісетін адамдармен қоштаса тұрып, көңіліндегі шын
сырын өлеңмен өрнектеген. Қыз ... ... ... ... ... бара ... ... да өлеңге қосады:
Еркеледім бір қыздай,
Жағаға басқан құндыздай.
Енді бір кетіп ... ... ... ет міндім тағалап,
Соңынан ердім ағалап,
Айналайын, аға-еке-ау,
Малға бір саттың бағалап[143].
Еріксіз ұзатылып бара жатқан қыз өстіп ... ... ... ... әке-шешесімен, жеңгелерімен көрісіп болған соң, қыздың
шешесі ... бара ... ... ақ тілеу тілеп:
Қарағым-ау.
Халқыңа қалаулы бол,
Жұртыңа елеулі бол.
Ертемен ерте тұтарсың,
Түңлігіңді ... ... ... ... жат ... ... қарағым-ай[144].
деп бетінен сүйеді.
Ер адамдар ештеңе айтпайды. Осыдан соң қалыңдықты ... ... ... үшін ... ... аға не ... ... екі-үш қосшы жігіт –
барлығы бес – алты кісі аттанады.
Неке қияр. Неке қияр – қалыңдық пен ... ... қию ... ... Ол ... ... ... құрылған тақпақ түрінде
айтылады:
Куә-куә-куәдірміз,
Куәлікке жүрәдірміз.
Мұнда халық қасында,
Таңда хақ алдында,
Екі кісі хақ еүәлік бередүрміз.
Пәленшеден жазған (әкесін айтады), пәленшеден ... ... ... қызы ... ... ... ... қабыл көріп алдыңыз ба?-
дейді.
Қызғап айтқанда да бәрін осы қалыпта ... ... ... халал
жүпті болдыңыз ба? - дейді[145].
Неке қияр мұсылман ... яғни ... сай ... ... ... ... оның сол жағында қыз әкесі, шешесі одан төмен,
қалыңдық жеңгелерімен отырады. Ал молданың оң жағында күйді бастап ... ... одан ... ... ... ... ... қарсы
алдында куәлікке жүретін инабатты үш ... ... ... екеуі қыз
жағынан болса, мүшіншісі күй жолдастарының бірі болады[146].
Бұл жерде айта кететін жайт, А. Байтұрсынов сипаттаған неке ... ... ... ... Х. ... ... ... адам.
Біздіңше, соңғысы шындыққа сай келетін сияқты, себебі қазақтар үшінтақ сан
(3,7,9,47 сияқты) наным-сенімге байланысты киелі ... ... ... үш адамның жүруі де осы ұғымға сыйымды.
Сырлы тостағанға су құйып, қыз ... неке суын ... оның ... ... ... не садақ жебесін, яки шіріткі жазылған қағаз салып.
молданың алдындағы ақ шүберектің үстіне қояды. Молда ... ... ... ... ... ... Неке ... соң, молда некенің берік
болуын тілеп, батасын бараді. Ал күәлікке жүрген ... ... ... ... ... ... жекелеген этнографиялық еңбектерде[147]
қазақтың ... ... ... ... ғана жалпы сипаттамасы
берілгені болмаса, фольклорға ... ... осы ... ... ... түр ... сөз болған емес. Тек алғаш рет неке ... ... ... танытқышында»[148] ауыз әдебиетін жалпы жіктей келе,
ғұрып сөз деп атаған топтағы үйлену салт өлеңдерінің қатарында той ... ... ... ... ... Бұл өлең неке қию ... болғандықтан біз оны үйлену салт өлеңдерінің ішіне кіргізіп
отырмыз.
Беташар. Келін түсіру тойында ... ... ... ... оларға келінді көрсетіп, көрімдік алу үшін беташар ... ... ... кең тараған тамаша үлгілері бар. ... ... ... ақын ... ... үлгілерге өз лебізін қоса
айтады. Беташардың мазмұны әзіл-шыны аралас ... ... ... ... ... ... ... толып жатқан ескертулерден тұрады.
«Беташар – жаңа түскен келінге байланысты айтылатын жыр. Қазақтың ескі
заманнан келе жатқан ... бірі жаңа ... ... ... ... ... жауып әкелу. Бұған ерекше мән беріп, келіншектің бетін
шаршы топта ақындар өлеңмен ашады»[149], – деп ... Қ. ... Ал ... «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» деген еңбегінде үйлену салт
жырлары жайлы айта ... ... ... ... ... «Беташар қалыңдық
келіп түскенде айтылатын өлең. Жаңа ұя, жаңа қоғам оған ... ... ... ... ... жастардың ортасында басына желек салып,
бетін ... ... ... тұрады. Беташарды күйеу жақтың біреуі
айтады, ал қалыңдық ... ... ... ақыл-өсиетті қас-қақпай, ұйып
тыңдауға тиіс»[150]. Ғалым оның түпкі тәліміне де ден қояды:» «Әдетте ... ... ... сұлулығын мадақтаудан басталады да, енді ол өзіннің
күйеуін қалай сыйлап, қалай күтуге тиіс ... ... Жас ... ... қалай сыйлап, құрмет тұтпақ керек. Осы жай,
әсіресе, мол айтылады. ... жасы ... ... жасы кіші ... ... қонақты көргенде келін қандай болуға тиіс. Міне, жас келінге ... ... ... ... ... айтушы ақын-жыршы ауық-ауық
сөзін бөліп, жас келіннің жолы үлкендерге тағзым етуін ... ... ... ... ... ... жас ... иіліп сәлем беріп, тағзым
етеді»[151].
Беташардың басы келіннің келгенін хабарлап, келіннің ... ... ... келіп тұр,
Келін үйге еніп тұр.
қайын жұрты халқына
Иіліп сәлем беріп тұр.
Үйдің іші толы ... ... ... ... ... алыс, кім жақын,
Сол жері көңілін бөліп тұр.
Осылайша өлеңдетіп келіп, ақын келінге кімнің алыс, кімнің ... ... ... ... ... ... ағайын-
туыстарымен, ауылдың басты-басты адамдармен аттарын атай отырып, келінді
жеке-жеке оларға таныстырып шығады да, ... ... ... келін үшін
көрімдік беру керек екенін ескертеді. Көрімдікке беретін заттарға да ... ... ... ... ... ... ... ақпейіл,
Сауғанда келін иіген.
немесе
Тон жапсаңыз-қамқадан,
Шұбалаң құйрық ұзыннан.
қой берсең- үлкен ағынан
Алмайды келін жағынан.
Егіз болсын ... ... кете ... ... мұның бәрін айтқан уақытта ақын жиналған көпшілікті
бір мезгіл көңілдендіріп, әзіл-қалжыңды да араластырып қояды. Әзіл-қалжың
сөздердің көп ... ... ... ... тән ... ... Ал беташарды айтушы адам өлең ішіне әзіл-оспақ сөздерді ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың көп
болуына байланысты жиналғандар күліп, жадырап, бір жасап қалатын. Мұнан
кейін келінге ... ... ... ... келін» деген екінші
бөлімге ауысады. Мұнда келінді әдепті ибалы болуға шақырып, ол ... ... ... ... бәрі ... ... бүге-шігесіне дейін тізбеленіп
беріледі:
Кәрі ата-енеңді
Жас баладай бағыңыз.
Төсегін ... ... ... ... ышын сыпырып,
Сырмақты күнде қағыңыз.
Әдеп-иба сақтаңыз,
Күн шығарып жатпаңыз.
Ерте тұрып от жағып,
Үй жұмысын баптаңыз.
Ата-ененің үмітін
Жібермей зая ақтаңыз[153].
Бұл – ... ... ... ең ... Ал жас ... ... ... салуға тиіс, тиым салынатын ... ... ... қарасақ, бүгінгі күн талабымен де соның бәрі орынды ма
деген ой ... ... етік ... ... келіншек.
Былғары етік кидім деп,
Бұлғаңдама, келіншек.
Кен етігің көлкілдеп,
Ел қыдырма, келіншек.
Аузы-басың ... ... ... ... ... ... ... қадірін ойла да,
қарап тұрма, келіншек.
ала қаптың аузы бос,
Құрт ұрлама, келіншек.
Өзің жатып, бойыңды
Тұр-тұрлама, келіншек[154], – деп
айтылғандарда ... ... бойы ... ... ... ... ... аса байқалмайды, қайта соны қазір
жоғалтып ... ... ... ... ... отау ... ... бүкіл ауыл, ру болып үгіт айтады, қалай жүріп-тұрып, қайтіп
қызмет ... ... ... ... ...... бәрі ... шегеңдеу, соның айтқанын екі өткізбей орындау тілегінен туған»[155]
деген пікірмен астасып жатқан ... ... ... ... ... ... ... тұрмыстың қатал шарттары
уағыздалады, жас ... ... ... ... келіннің жүріс-тұрысын шектейді, бағыштылық пен көнбістікті
уағыздайды, дербес ойлану психологиясына шек ... ... ... қою ... Беташарға қатысты бұл сынды ойды кезінде
С.Сейфуллин[157], М.Ғабдуллин[158] де айтқан болатын.
Рас, ... ... ... ... ... ... ... қарсы келме деген сияқты келінді төменшіктететін ... бар ... ... ... Дей ... «Айт, келінде» келінге
айтылар ақыл-нақыл сөздерден біз әдептіліктің, ізеттіліктің нарқы ... жете мән ... ... ... ... қаламгерлік
мектебінің қазіргі кезде де сол орны мен маңызы жойылмағанына көз жеткізу
қиын емес. Бұл ойымызға төмендегі мына ... ... бола ... ... ... ... ... отырған,
Төмен қарап бүгіліп.
Қатты үнмен сөйлеме
Ақырын сөйле мүдіріп.
Майдалығы сөзіңнің
Кеткендей болсын үгіліп.
Біреудің қылған ісіне
Отырма қарап үңіліп.
Бір нәрсеге барғанда
Көп кешікпе кідіріп.
Үй арасы болса ... ... ... ... аса тігіліп.
Ерегеш болып әркіммен
Өсекке жүрме ілініп[159], ... ақын ... ... ... Осы ... өсиеттрдің қай-
қайсысы болмасын, кім-кімге да жат ... Егер ... ... ... кішіпейіл болса, онда болашақ буынның туған ... ... ... ер ... ... Өйткені тәрбие басы от басы, ошақ ... ал ... ... ұйтқысы, шаңырақтың бетке ұстары - әйел-ана.
Өлеңде бұл сықылды өсиет-ескертулердің ... ... ...... ... ... міндеттейді.
Келесі сәтте ақын тойға ... ... ... ... күйеудің жақын-жұрағаттарымен келінді таныстырып, әр адамның
атын жеке-жеке атап, оған сәлем ... ... ... ... ... өтіп, сәлем еткенде, келіннің сәлемін қабылдаған адам оған рахметін
айтып, «көп жаса», «өмірлі бол, ... ... ... игі ... ... ақын ауылдың өзіне таныс адамдарын келінге таныстарғанда
өлең үшін тек иронияны ғана пайдаланбаған, содай-ақ сирек те ... ... да ... ... ... ... ащы мысқылға өзек болған
кісі көпшіліктің ортасында тұра ... ... ... ... ... да болған. Мәселен, келіннің бетін ашып ... ... ... ... аты ... ... ... ақын той иелерінің кейбірін
былай деп сипаттапты:
Сұмдықтың суын ... ... ... жасы ... ... атаңа бір сәлем.
Нар жолында жүк қалмас,
Жомарттығы түйедей.
Сақылығы тағы бар
Сауалып тұрған биедей.
Бәлеқорлығын айтайын:
Сүйкеген майлы күйедей
Қасымбекке бір ... ... ... адам,
Патефондай қақсаған.
Туысымен тамыр боп,
Артынша өсек тастаған
Көмекбайға бір сәлем.
Екі мұрты селтиіп,
Айбыны кеткен далаға.
Қазанның бермейді билігін
Үйдегі ... бір ... ... ... айтылып болған соң, оны айтқан ... екі ... ... тұратын қыз жеңгесі мен күйеу жеңгесіне
күйеудің әке-шешесі беташар кезіндегі еңбектері үшін келін ... ... ... ... ... ... Ал ... қол жайып, екі жасқа
бата берген[161].
Жаңа түскен келіннің ... ... өлең айту ... ... пен
қарақалпақтарда ғана бар. Ал қазақтың келін түчіру кезінде айтылатын ... ... ... ... ... келін» аталып жүр. С.Сейфуллин мен
М.Ғабдуллин беташар мен «Айт, келінді» қатар ... ... ... ... ... қарастырады. Бірақ та бұрын-соңды ... ... ... көпшілігі бұлайша екіге бөлінбей, тұтас бір ... ... Бұл ... екі иә үш бөлік өлең болып та айтылады. соған
қарағанда беташар мен айт ... әр кез әр ... ... ... ... ... бірнеше вариантқа бөлініп, тарам-тарам болып тармақтанып
кетіп отырған. Қалай болғанда да ... ... ... бұл түрі ... ... үш ... тұрады.
Бірінші бөлім – жас қыздың жаңа жұртқа келін болып түсуінен басталады
да қайын жұрт, ... ... деп енші ... аяталады. Екінші
бөлімінде – жаңа түскен жас келін қайын жұртында қандай болып, қалай жүріп-
тұруы, қандай мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ақыл-шарттары сөз болады. Үшіншіден – ақыл айнала отырған көп
қауымақсақалдарды атап-атап таныстырып шығады.
Жас келін жасы ... ... ... сәлем береді[162].
Б. Уахатовтың бұл пікіріне толық қосыла отырып, беташарды ... ... үшке ... біз де ... ... ... кейіпкері – жаңа түскен жас ... сұлу ... ақын ... ... неше түрлі эпитет, теңеулерді
шебер пайдалана отырып жеткізген.
Беташар жыр дәстүрімен жырланады. Онда редиф жиі ... ... ... Жай ... өлең ... ... ... артық сөздер аз. Мұнда бір сөз қайта айтылса, орнымен келісті
түрде ... Жар ... гөрі ... мағыналы, маңызды да[163]. Беташар
өлеңдері – тақырыбы, көркемдік сипаты, мазмұны жағынан бір ... ... бір ... ... ... өлеңдер. Олар – қазіргі кезде де
ауылдық жерде болсын, қалалық жерде болсын тойларда ең жиі ... ... ... оны айтушы адам керек жерінде ... ... ... ... сай той иелерінің көңілінен ... ... ... ... де ... тарау. Жерлеу салт өлеңдері
Үй іші әдет-ғұрыпқа байланысты өлеңдердің бір тобы – ... ... ... ...... көне ... келе ... салт –
дәстүрі.
Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер ... ... ... Абай айтқандай, осы жерлеу салты кезінде де халқымыздың поэзияға етене
жақындығы тағы бір ... ... ... ... бар адам ... ... жақын туыстарынан өзі көз жұмған өлең ... ... ... ... де ... Ал ... ... өлеңдерді ақын –жыраулар
шығарған. Бұрыннан шығарылған өлеңді айту ... ... және ол ... Ал ... ... айту, жылау, жоқтау- ... ... ... ... арқау болатын әр адамның тағдыры әр қилы, оның
үстіне жаңадан шығарылған өлең шын ... ... ... ... ... ... әсер ... салт өлеңдерінің шығу тегінің түп тамыры тым тереңге бойлайды,
яғни өте ертеден келе жатқан ... ... ... Ол туралы Ә.
Марғұлан ежелгі көшпелі тайпалардың тіршілігіндегі «патриархал қауымның
әлеуметтік тұрмысы, жора-жосыны, елікті ... ... ... ... ... жоқтау, аза тұтып қайғыру, жылау, қадірлеп шығарып салу,
басына ... ... ас ... той ... ... қылу – бәрі ... көшпелі
сақ, ғұн, үйсіндерден бері қарай қазақ пен қырғыз халқына дейін жеткен
тарихи жоралар»[164], – ... ... ... ... салт ... ежелгі Орхон-Енесей жазбаларымен ұштасып, тамырласып жатқанын М.
Әуезов пен Ә. Марғұлан ... ... ... ... да естірту, жоқтау
сияқты өлең түрлерінің барлығы қазақ ... ... ... ... үндес, сарындас екенін дәлелдейді. Ендеше жерлеу салтына қатысты жылау,
жоқтау, арыздасу, естірту, көңіл айту сияқты ... ... көне ... ... іші ... ... өлеңдер жайында сөз болғанда
зерттеушілердің барлығы да осы өлеңдерге мән ... ... ... ... ... сөз ... жерлеу салтына байланысты өлеңдер
бірқатар зерттеулерде әр ... ... ... жайы бар. М. ... ... «Ел
салтындағы шер өлеңдер» десе, Х. ... ... ... ... ... ... Ә. Қоңыратбаев «Жаназалау
жырлары», Б. Кенжебаев пен Б. ... ... ... деп ... Біз
осы саладағы өлеңдерді «Жерлеу салт өлеңдері» деп атап, төмендегідей
түрлерін ажыратып отырмаз. ... ... ... ... ... ... Енді осы жанрлық түрлерді ерекшеліктеріне сай жеке- жеке талдаймыз.
Арыздасу. Дүниеден дәмі таусылар адамның ... ... ... ... өлер ... ... ... ағайын-туыстары онымен бақұлдасып,
қоштасып, соңғы арыз-тілегін, арман-өсиетін тыңдайды. Тіріде ... ... ... ... ... ... «Қарызыңды кеш» деседі.
Осындайдан дүниеден озар адам ... ... ... өлең тілімен
жеткізуге тырысқан. Әрине, арыздасу сөздерінің бәрі ... ... сөз жай қара ... де жеткізіледі. Ал өлең сөзбен ... ... ... ... ... ... елдің асыл ұланы, сөз өнерін жанына
серік еткен ақын, билер сияқты ... ... ... Мұндайда ақырғы
сапарға аттанар адамның ... ... ... ... ... ... ... есептеледі де, арптында қалғандар қолдан келгенше оны
орындауға ... ... да ... «ант ... деп те ... ... өлім тұңғиығына мінбелеп төніп тұрғанда айтылған ... ... сөзі ... ... ... ... түскен белгілі бір құрылысы, я ... ... тән ... ... ... ... онда әркім
өзінің басынан кешкен тәжірибесіне сай өзіндік ой түйіндеп, саны өзінше
жырлап жеткізген. Қазыбек би ... ... ... ... де ... ... жөнелтсең,
Қатарыңнан қаларсың.
Қаумалап келсе, дұшпаның
Ақ та болсаң – қарасаң.
Бәрінен де, жігіттер,
Саламат жаның сау болсын.
Жаныңа зауал жеткен күн
Кімдер талақ ... ... ... – деген екен.
Одан әрі Қазыбек би осы ақыл-өсиетке ... ... ... ... ... ... тұжырымды ойын термелейді.
Ақтық демі таусыларда әрбір адам өзінің тіршілігінде істей ... ... ... ... тілегін айтуды өзіне парыз
санаған.. Арыз ... ... ... адам ... өміріне шолу жасап, кейінгі
ұрпақ өнеге тұтар өсиет сөздерін айтып қалдырады.
Өткен өмір белестерін қимастықпен еске алады.
«Ер ... екі ... ... суын ... құдығынан.
Кешегі заманымның аманында
Мен-дағы асып жүрдім Бұғылымнан.
Ұшса да қанат байлап аспанменен
Өлімнің кім құтылар құрығынан[166]? ... ... ... ... екенін, тірі пендеге бір елім ... ... одан әрі ... айта ... келе ... ... ... білдірген.
Сондай-ақ өлшеулі сағаты таусылуға айналған адам өзін қай ... ... ... ұстайтынын т. б. арыздасу үстінде айтып кетеді.
Әр адамның басына жазылған тағдыр жазуы әр түрлі. Кісі тек ... ғана ... қош ... ... ... жағдайлар
да (адам өміріне қасақана қастандық жасаушылық, күтпеген оқиғалар т. ... ... ... ... ... ... сын ... өліп бара жатқан
адам алыста қалған үй-ішіне, еліне қоштасып айтқан. сәлемін ... ... ... айтылған арыздасуға Арғыннан шыққан Тәті деген кісінің
өлер алдында ел-жұртына арнаған соңғы ... ... ... айтқан аманатын жатқызамыз. Ол бқл сөзін Қоқан хандарының
қолына түсіп қап, олар ... ... ... мақсатында у беріп, содан жан
тәсілім етер шақта айтқан екен.
Менен тегіс сәлем ... ұлы ... желі ... ... шалғыған.
Есіл менен Нұраны
Еңкейе барып жайласын.
Орта жүздің ішінде,
Атымды тұлдап байласын.
«Мен адаммын» дегендер,
Елдің қамын ойлайсын.
Бұрыннан-ақ білуші ем,
Аманатын тәңірім,
Алмай сірә қоймайсын:
Тағы сәлем дегейсің,
Қареке мен ... пен ... еді ... мен ... тентегін тыяр ма?
Еліме арыз айтқанша,
Шыбын жан шықпай тұрар ма?
Келтіріп тілді оралға,
Тағы сәлем Қорамға.
Тәңіріне жазбасын,
Мал азайып ... ... ... ... ... ... ... бармасын,
Жалынғанша зәлімге,
Жата жанын қармасын.
Тағы сәлем дегейсің,
Қуандық, Арғын еліне.
Сарыарқа беліне.
Айдын шалқар көліне.
Қамалған ... ... мен ... іште ... ... ... мұндай арыздасудың тақырыбы, мазмұны өзінен
кейінгіге ақыл-өсиет айтып, аманатын жеткізуге негізделген.
Арыздасудың М: Әуезов, С. Сейфуллин, М. Ғабдуллин, Б. Кенжебаев, ... ... ... бәрі де ... ... ... ... Біз
оны жерлеу салт өлеңдерінің қатарында жеке түр ... ... ... өлеңі атқаратын қызметі, мазмұн, сюжет ... ... ... ... өзі ... тұрған түр. Оған жоғарыда келтірілген
мысалдар көз жеткізеді.
Естірту. Қазақ ... ... ... болған кісіні өз шаңырағына
бірден көтеріп алып ... еш ... ет ... ... ... кісіге
«пәленше өліп қалды» деп туралай атпаған. Ауылдың қадірлі деген ақсақалдары
жиналып, сол үйге келіп естірту ... ... ... олар ... ... ... ... жұмбақтай сөйлеп, тұспалмен жеткізген. Естірту
сөзбен де, өлеңмен де, ... де ... ауыз ... ... ... ... үлгілері сақталған.
Соның ішінде атышулы «Ақсақ құлан» күйінің шығу тарихы болсын аян.
Халқымыздың ... ... ... мән ... М. ... ... жан ... тазалығын, қайғы көріп, қаралы болғанға ... ... ... көрісетінін, оның адамның күйініш-сүйініштерін
терең сезінген сыпайыгершілігін, көрегендігін танытады»,-деп аса жоғары
бағалаған. ... ... ... белгілі салт-кәдені сақтай отырып,
адам жанын күйзелтер қайғыны өлеңмен ... ... ... ... ... ... ауыр қайғысын көмітіп, көңілдегі ... пен ... ... ... ... ... ... әркім көрген.
Осындай үлгі сөзбен естіртеді,
Біреудің жанашыры болса өлген.
Азалда тағдыр сондай болғанннан соң.
Әкең қуан дем бітіп, шамы ... ... жоқ ... ... ... ... фәни нәрсе, баяны жоқ,
Секілді қызыл түлкі түсте көрген.
Осындай үлгі сөзбен естіртеді,
Біреудің жанашыры болса өлген.
Ажалда тағдыр сондай болғаннан соң,
Әкең Қуан дәм ... шамы ... ... жоқ ... Қуан-екең нәубет келген.
Дүние фәни нәрсе, баяны жоқ,
Секілді қызыл ... ... ... ... ... ... адам қалмайды қара жерден...
Алланың үкімі солай болғаннан соң,
Айрылдың басшыңыздан соңына ерген.
Көз салып төңірекке қарасаңыз,
Адасып қалған аз ба ... ... ... ... ... ... досы ... Тілепбергенов
«Сәлем хат» үлгісіндегі осы бірер шумақ өлеңмен естірткен екен.
Ал Қанжығалы Бөгембай қайтыс болғанда оның қазасын Бұхар жырау абылай
ханға елі үшін ... ... ... ... ... ... ... айтып естірткен.
Естіртудің қара сөзбен жеткізілуінің де өзіндік ... бар. ... ... ... адам ... ... ... ішкі мағынасы
жұмбақтау, жаманат хабарға мегзеу мағынасында бірнеше шебер қиюластырылған
сұрақтар бере отырып, тыңдаушысын ... ... ... жағынан
дайындап алып кеп, сөз түйінін ... ... ... ... естірткелі
отырған адамға жеткізе алған. Әрине, ондай естірту сөздерін аузы дуалы,
сөзге ... адам ... ... әйгілі шоқан қайтыс болғанда, Тезек
төре оны Шыңғыс сұлтанға елдің басты адамдары арқылы былайша естіртеді:
Тезектің суыт хабарлауы бойынша, Атығай ... би мен ... ... ... ... ... ... үйіне келіп түседі. Келсе, сұлтан іштей
сескеніп отыр екен. Келдібек ойлы ... ... ... ... дүниеде не қымбат? – дейді.
- Адам қымбат, - депті Шыңғыс.
- Адамға не қымбат?
- Бала ... егер ... ... ... ... ... не қымбат екен?
- Жансызда қымбат гауһар деуші еді...
- Теңіздің ... ... ... сол ... да иесі бола ... Е, ... ... бар дейсің бе, әр нәрсенің екі иесі бар ғой.
- Егер осы жанды- жансыз ең ... сол екі иесі ... ... еді?- ... ... ... «Ең ... күштісі алады», -деп өз санын
өзі бір соғыпты да:
-Менің гауһарым Мұхаммед-Қанапияға тағдырдың оғы тиген екен ғой,- ... ... жер ... ... қалыпты[169].
Ел аузында сақталған жиренше шешенге Қарашаштың өлімін естірту де
осы үлгіде болған. Бұдан естіртудің қара сөз ... ... ... ... ... ... ... қайғы хабар
бірден айтылмай, сатылай барып білдіріледі.
Естірту көбіне:
Аққу ұшып ... ... ұшып ... ... ... ... ... барар жерге кетті,-
деген сияқты салыстырулармен жұмбақтап басталады да, ... ... ... ... ... ... ... бәрі де тұспалдаған, мысалдаған сөзбен
басталып, жұбатып, көңіл айту сөзін ... ... ... ... әр ... айтуға тиіс болған. Қазаны жақынына естірту бір-ақ
рет айтылатын болса, көңіл айту, өлікке арнап құран оқу ... жыл ... ... ... адамның жасына, жынысына қарай көңіл айтудың ... ... ... бар. ... ... ... сәби өлгенде: «Алтын
босаға аман болсын». «Үркер бірде ... ... ... ... ... екі арыс аман болсын, құдай бергеннен жазбасын» ... ... ... Өйткені «халық сенімі бойынша балиғатқа толмаған, күнәсіз
сәби ана ... тек ... орын ... да, әке, шеше, ата, әжелеріне де
қол ұшын беріп, күнәсін ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты-«жетпесті қума, келмеске жылама»
деп, уайым-шер арқалаған адамға ... ... ... іске ... болуға
шақыру. Сонда ғана қазаға қабырғасы қайысқан жанашыр адам өзін ... ... ... ... ... ... ... дүние баянсыз, дүниеде өз орнында тоқтамай тұратын еш ... ... ұста ... ... ... ... ғұлама,
данышпандар да өткен деген сықылды болып келеді де, қайғысы зор адамға мына
түрдегідей тоқтау сөз айтылады.
Құдайға не ... ... боп ... ... ... балаң кетті батып,
Қатырып таңдайыңды шөлдегенмен.
Құдайға не қыласың елемесе,
Көбейер қайдан туып, телемесе.
Бұл адам жер бетінде кетер сыймый,
Жүк буған керуендей жөнемесе[171] ....
Құлан ақын ... ... ... ... ... айтқан өлеңін осылай
аяқтаған екен.
Естірту, көңіл айту өлеңдері - өзінің құрылысы, сөз кестесі, ... ... ... ... ... екі ... да ... ортақ қызмат
ететін сөз өнерінің бірі. Өйткені көңілі құса, жүрегі жаралы адамға ... үшін ... ... сөз ... тауып сөйлейтін ділмарлық, саулап
тұрған дүлдүл шешендік ... ... ... ... ... ... Ұлы ... белгілі бір ел жақсысының ағасы өліп, қатты қайғырған ол
басын көтермей жатып ... ... ... ... ... ... көңілін
көтеру үшін былай деген екен:
Арыстанның белгісі –
Айналып өтсең артымнан
Ақырмайды деп еді.
Нар түйенің белгісі –
Бүйрегін жарып алсаң ... деп ... ... оқ ... қалдым деп жолдасын,
Шақырмайды деп еді.
Жақсылар қайғы көргенде,
«Алланың жазған ісі», -деп,
«Аһ» ұрмайды деп еді.
Ну бәйтерек құласа,
Артындағы шаршасы
Тамырланып, ... ... ... ... ... деп еді.
Қияда ұшқан қыран құс
Басына қонар деп еді.
Қас тұлпар орға жығылса,
Желідегі жас ... ... ... болғанда
Мінілмей кетпес деп еді;
Атадан жақсы ұл туса,
Атаның салған жолына
Түспей кетпес деп еді.
Шамның шырағы сенгенде бітеді,
Дүниенің қызығы өлгенде бітеді,
Қарызың ... ... ... ... – бір ... оны жете ... мен ... патшалар
Зор арманда өтеді.
Сонда әлгі қайғылы кісі: «Көңілім жаңа сергіді-ау», - деп ... екен ... бар ... қазаның болуы – табиғаттың заңы, сондықтан да ... ... ... - әр ... ... көнер ісі.
Халық арасында жұбату өлеңдерінің осы сияқты түрлерімен қатар, айтыла-
айтыла белгілі бір қалыпқа түскен тұрақты ... де ... ... ұшты ... ... қиядан.
Қанаты бүтін тұлпар жоқ.
Тозбасты ұста соқпайды,
Өлместі тәңір жаратпайды.
Топырағы торқа болсын,
Қалғанға өмір берсін.
Өлгеннің соңынан өлмек жоқ,
Өлген қайтып келмек ... ұшып ... ... ұшып ... ... адасып кеткен жоқ,
Әркім барар жөнге кетті.
Тасты басса ... ... ... арыс аман ... ... -
Келмеске жылама[174].
Көңіл айтудың мұндай тұрақты үлгілері көп жағдайда жұбату сөзінің ... ... ... ... ... ... басқа да айтар жұбату сөзін
осыған қосып, өз жанынан шығарып айтатын болған және оны ... ... ... адамдар шығарып айтқан.
Көңіл айту, естірту өлеңдерінде ой ұқсату түрінде,
ойды үстемелей, ... ... ... ... ... түрінде
баяндалады. Бұл өлеңдерде құбылтудың ырғақтық-синтаксистік параллилизм түрі
де сөз ... ... ... ... кең ... ... ... сөнгенде бітеді,
Дүниенің қызығы өлгенде бінтеді.
немесе
Қанаты бүтін сұңқар жоқ,
Тұяғы бүтін тұлпар жоқ,-
деп келетін қос тармақ арасындағы лексикалық және ... ... ... ... ұйқас жасап, ойды ұтқыр жеткізіп тұрған иірім. Осы
ерекшелігіне байланысты көңіл айту, естірту ... ... ... ... ... Ахметов: « Қазақтың бай ауыз әдебиетінің ең мол әрі ... ... ... осы ... жоқ ... ... өлеңдік құрылысы жағынан
негізінен екі түрде дамып, өріс алғанын көреміз: ІІ буынды қара өлең мен 7-
8 буынды жыр ... ... - деп ... үй іші ... ... осы үлгіде шығарылғанын аңғарамыз. Оның құрамындағы
естірту, ... айту ... де осы ... сай ... ... ... Жылау, дауыс салу-өлген адамға арналған өлеңдер.
Жылауды өлім ... ... ... ... не ... ... ... шешесі не өзге де әйел туыстары ... не ... ... дауыс шығарып айтады. Өліктің жылы толғанша жылау ... үш ... ... ... ... ... алдымен жоқтаушы дауыс шығарады.
дауыс салу немесе дауыс шығару үш мезгіл айтылады, ол ... ... ... шығару:
Ау, сарғайып атқан таң ба екен,
Сары аяқ толған бал ма екен?
Балымнан келіп татсайшы, жан ... ... ... ... ... ... ... бір толды-ау жалынға.
Жалыным менің сөнер ме, жайсаңым,
Іздесем қайтып келер ме, жан ... бір атың кер ме ... ... ... тер ме ... ... бір дауыс шығарсам, жан ботам,
«Жан анам даусы» дер ме екен, жан ботам?
Түстегі дауыс шығару:
Талмма, бір талма, талма түс,
Талықсып ұшар бала ... құс ұшты ... ... ... жан ... ... шығару:
Кеш деп едік-ау, кеш болды-ау, аяулым,
Бұл не деген іс ... ... бір ... жан ... бұл бір түс ... ... жоқтаушы әр мезгілге сай дауыс шығарып ап, сонан соң
жылау айтуға кіріскен. Жылауды әйелдер ... ... ... болған. Әр
адамның қазасына әр кез тыңнан ... ... ... Ал өзі ... ... жылауды ақындарға не өлеңге аузының ебі бар ... ... өзі ... алып ... ... ... ыңғайы бар қарт
адам өлерінде егер өз ұрпақтарының ішінде ... өзін ... өлең ... көзі ... көзі ... ... «мен ... соң айтыңдар»
деп жылау өлеңді өзі шығарып, табыстап ... ... ... ... қадір-қасиеті мадақталады да, оның қазасының
жақын туыстарына, үй ішіне әкелген қайғысы,жоқтаушының орны ... ... ... ақ ... жер ... ... балаңның,
Маңдайынан кім сипар?
Сипамай жұртым қоймас-ты,
Өз әкесіндей болмас-ты,
Шымылдығым шым кесте,
Сүйенгенім – нәресте.
Артыңда қалған балаңды,
Жеткізбей ... он ... ... ақ ... ... мен – ... ... не дейін,
Аз ғана жыл бір жүрдік.
Қара көк ат қамшылай,
Көзімнің жасы тамшылы-ай.
Жылады деп сөкпе, жұрт,
Мен ... ... өтіп ... бір ... ... ... бір ... даласы-ау.
Толықсып қалған кезінде
Немене болды панасы?
Есіктің алды шиелі,
Шиеге ... ... ... бір ... ... ... тән ... мұңды сарыны бар.Оны көпшілік жиынның сай
сүйегін сырқырата, зарлы үнмен орындағанда, бәрі де қазаға егіліп, ... тек ... ғана ... Оны ер азаматтар да баласы,
әйелі өлгенде айтатын ... ... ... ... ... Жаяу
Мұсаның өзі үйде жоқта қайтыс болған сүйікті жарына ... ... ... ... жылауын, Зұлпықар деген баласы өлгенде әкесінің
шығарған жылау өлеңдерін айта аламыз. Әрине, ер ... ... ... ... ... сияқты күніне үш мезгіл әрі жыл бойына орындамайды.
Бұл жылау көп ... адам ... ... ... ... ... ... қашан толқып шығады, сол кезде жүректегі шері жылау өлең
болып төгілген. Ондай жылау көбіне өлік ... соң ... ... ... үй ішінің барлық мүшелеріне: балаға, әйелге, қарт ақсақалға,
кәрі шешеге, жас ... да ... ... Бұған жылаудың көптеген үлгілері
дәлел.
Т.Бекхожина Қарақалпақстанда тұратын қазақтарда өлікке сырттан жылау
айтатын адам шақыру салты бар ... ... ... С.Сейфуллин
жылаукер әйелдер тек орыс халқында бар деп атап кеткені белгілі. Ендеше
Т.Бекхожина айтқан ... әлі де ... ... ... етеді.
Осы уақытқа дейін көңіл бөлінбей келе жатқан «Аруақпен ... ... бір түрі деп ... ... Біз де ... Аруақпен айтысу көбіне ерлі-зайыпты адамдардың арасында болады.
Жоқтауды күйікке шыдай алмай, сүйгенінің моласына барып ... ... ... алады. Өліктің жауабын жоқтаушы адам өзгеше дауыспен айтып
отырған. Сөйтіп, аруақпен айтысып, шерін басқан. Келтірген мына үлгі ... ... ... ... ... қыз ... ... барып, күйеуінің
топырағын құшып жатып, біресе өзі болып, біресе күйеуі болып айтысады.
Қыз: ... ... ... ... ... ... көр бір ... елді.
Алғаным, аш қойныңды, көтер басың,
Қасыңа Аймаңдайың досың келді.
Жігіт: ... ... ... ... ... ... бір ... елді.
Далада иесіз тұрған қу молаға
Аймаңдай мұңдық болған неге келді?
Қыз: ... етім ... жел ... ... ел ... ... алған, асыл Бабас,
Жатырсың неғып шыдап мен келгенде?
Жігіт: Тартады етім ... жел ... ... ел ... ... ... қыз Аймаңдай,
Сау болсам, жатар ма едім сен келгенде[179]? –
деген түрде көңілде жүрген шерін сүйгеніне сұрақ ... ... сап, ... ... боп, сүйгенінің атынан лайықты жауап беріп, ақыр соңында
күйеуінің сөзі етіп ... ... басу ... ... ... аздап
тыныштағандай болған.
Бұл айтыс сюжеттік құрылысы жағынан осы тектес «Ақбала мен Боздақ»
айтысына ... ... ... бар. Мұнда өлген жігіт пен ... ... мен ... ... ... қыз бен ... айтысады:
Боздақ: Әуеде ызылдайды жасыл сона,
Қалыпты жайлауында жалғыз мола.
Жайлауың мен кеткенде тезек еді,
Болмасын Ақбала қыз, Алла ... ... ... ақтап,
Атымды қамшылаймын екі жақтап.
Жапсырған алтын, күміс, тұл тақияң,
Қалыпты айдалада бейіт сақтап.
Ақбала: Жайлауы еліміздің құм еді ... қой ... пұл еді ... ... ... өлең ... қайсы байдың ұлы еді ғой?
Боздақ: Арқаның ақ қайыңнан ерімді тоздап келдім,
Өлігін кімнің қойған деп ... ... бала кім де ... ... ... мен ... – Боздақ келдім.
Ақбала: Айтамын айт ... ... ... өлненнен соң мақтанымын.
Жалғызы сен Бөртенің Боздақ болсаң,
Жалғызы мен ... ... әрі ... ... ... ... мүшелерін бір-бір ауыз
өлеңге қосып, осы мүшенің жайы ... деп ... ... ... ... аянышты халін айтып жауап береді.
Айтыстың аяғы бірін-бірі қимаған қайғымен бітеді.
Жалпы адам ... ... деп ... сыйыну, оған арнап
садақаға деп құрбандыққа мал шалу, өлген адамның басына мазар тұрғызу ... ... ... ... ... Осыған сай шамандықтан қалған
халықтың діни нанымы бойынша, адам өлгенде жаны ұшып шығады да ... ... дене ... Сол ... оның рухы ... тірі, ұшып жүреді деген
түсінік болған. Сондықтан да молаға барып, ... ... ... оны ... ... ... болған, сөйтіп өзінің қайғысын
жеңілдеткен.
Жоқтау. ...... салт ... ... өте көне жанр.
Қазақта жерлеу салт өлеңдерінің шығу мезгілі қай кез екенін анықтау
қиын. ... де ... ... пен ... ... елдің салтымен
байланысқан жерлеу өлеңдерінің мазмұны ежелгі Орхон-Енисей жазбаларымен
ұштасып, ... ... ... ... да ... ... арыздасу
сияқты өлең түрлерінің бармлығы және ... ... ... ... болған өлеңдермен өте үндес, ... ... ... ... ... да ...... түркі тайпаларының ерлік
тұрмысынан туған жырдың бір түрі. Мұның бір ... ... ... ... Бамсы Бәйректі жоқтаудан көруге болады, – дейді Ә.Марғұлан[180].
Сондай-ақ М.Әуезов қазақтың белгілі эпостық дастандары ... ... ... салт ... ... ... айта келіп, тұрмыс-салт
жырларының мұндай кіші түрлері ежелгі дәуірдегі ғұндардың, кейін түркі
тайпаларының өмірін көз ... ... ... ... ... ... туғандығына куә ... тас ... ... ... ертегілер, шешендік сөздер
бар. Академик Ә.Марғұлан: «Жоқтау – ... ең ескі ... Оның ... ... ... ... ... игі адамдардың дүниеден көшкеніне өкініп,
оларды еске ... ... ... жыр. ...... ... аялғысы. Оның ең бір жарқын түрін Күлтегін, Бегре тас жазуынан
көруге болады (648 ж.)[181], – ... ... ... ... ... жерлеу салт өлеңдерінің
бірі деп шамалауға әбден болады. Өйткені өлген адамның әруағына ... оны ... ... аза ... ... ... ... ас
беру, бетін жырту, жоқтап жыр айту – жерге, суға, күнге, көкке ... ... ... ... жоқтау мен жылау бір емес. Тұрмыс-салт жырлары туралы сөз
қозғағанда зерттеушілер жылауды көбіне жоқтау ... бір ... ... соның
аясында қарастырады[182]. Ал Х.Досмұхамедов ... ... ... бөлек түр болады деп ой ... ... та ... ... мен ... ... жік ... әрқайсысының
өзіндік ерекшелігіне қарай айырым жасайды[184]. ... ... ... ... ... ... ... Жылау өлеңге Айғаным шешесі мен
14 жастағы қыздың ... ... ... ала ... оны ... ... Өйткені Бұхар жыраудың Абылайханға арнап шығарған
жоқтауын «причитание» ... ... ... ... ... ... мазмұны мен мәні жағынан жоқтау жылаудан жоғары ... ... ... ... ... ... ал ... сирек, тек лайықты
адамдарға ғана бағышталады, яғни қоғам алдында еңбегі ... адам ... ... ... ... ... адамның қырқында, жылында
айтылған. Ал мынау тек өлік шығарарда ғана ... ... ... ... ... ... жолдасы, құрдасы алғаш көңіл айта келгенде ... ... ...... айтады. Мұндай тұжырым жоқтау ... ... ... ... ... ... сипатын толық
ашуда бұл екі жанрлық түрі үшін ажыратып белгі бола алмайды.
Жоқтауды, әдетте, ақындар шығарады. Оны азаматтың ... ... асын ... ... ... ... айтқан. Жоқтауды марқұмның жесірі,
қыздары, келіндері және ... жас ... ... ... ішінде отырып, көңіл айтылып, ас ішілген соң бір
дауыс, бір ырғақпен, мұңды ... ... ... ... сарыны бір
қалыпты болады. Ал әр өлікке арналған жоқтаудың мазмұны әр ... ... ол әр кез ... ... ... ... тірліктегі қадір-қасиеті,
қоғамда алатын орны, атқаратын ... ... ... жақсылығы
әркелкі. Сондықтан жоқтаудың сарыны бір болса да, әр өліктің жоқтауы басқа-
басқа болады.
Жоқтау өлеңде өлген адамның өміріне шолу ... ... ... ... ... ... ... мінезі мен жас шағындағы батырлығы
сипатталып, өліктің қоғам үшін, халық орны толмас ... ... ... ... ... ... сөз ... онда марқұм тек
жақсы жақтарынан ғана мадақталады. Осыған байланысты Қ.Халидов жоқтауға:
«Жоқтау ...... ... ... ... ... асыл сипаттарын
қосып айтатын өлең»[187], – деп анықтама берген. Жоқтауда өліктің ... ... ... ... толық сипатталады.
Қанжығалы қарт Бөгембай өлгенде шығарған жоқтауда белгілі жырау
Үмбетей Бөгембайдың батырлық ... аз ... көп ... беріп суреттеп,
батырдың өткен өмірін көз алдымызға әкелгендей болады:
Уа, Алатаудай Ақшадан
Асып тудың Бөгембай.
Болмашыдай анадан
Болат тудың, Бөгембай.
Қалақайлап дулатқан
Қалдамандап шулатқан
Қалмақты ... ... ... байтақтың
Ордасындай Бөгембай.
Темір жұмсап, оқ атқан
Қорғасындай Бөгембай.
Қолтығы ала бұғының
Пәйкесіндей Бөгембай.
Жалаңқия жерлерден
Жазбай түсіп түлкі алған
Білегі жуан бүркіттің
Тегеурініндей Бөгембай.
Баянауыл, Қызылтау,
Абыралы, Шыңғыстау,
Қозымаңырақ, Қоймаңырақ
Арасы толған көп ... қуып ... ... ... тауға асырдың.
Ақ Шәуліге қас тігіп,
Ауыр қол жидырып алдырдың.
Қалмаққа ойран салдырдың.
Қабанбай мен Бөгембай,
Арғын менен найманға
Қоныс қылып қалдырдың[188].
Осы секілді Мамайға, Қаз ... ... ... ... т.б. ... ... баяндалған олардың өмір жолына ой жүгірте отырып,
сол кездегі саяси-әлеуметтік жағдай, жалпы ... ... ... ... ... танып білеміз. Жоқтау өлеңдеріне тән үлкен бір ерекшелік,
мұнда қайтыс болған ел азаматының өмірі ... ... ... Бұл ... жоқтаулар ел өмірінің тарихын тануда бірден бір
реалистік туындылар деп қарауға болады. М. ... ... ... ... ... себепші болған да пайымдайды. Оның айтуынша, жекелеген
жоқтаулар уақыт өте келе кеңейіп, көлемді жырға айналған. Расында да ... ... ... өлген, қыршын кеткен, небір күтпеген жерден тосан
қаза болған азаматқа арнап шығарылатын болса, олардың дені мезгілсіз құрбан
болған жас ... ... ... жау ... қаза ... ... ел ... арналғаның байқаймыз. М Әуезовтың осы пікірін
Б. Кенжебаев[189], Ә. Марғұлан[190] М. Жолдасбеков[191] те өз еңбектерінде
қостап, олар да ... ... ... ... себепші болғандығын
айтады. Ендеше елге пана болған ... ... ... ... ... ел ... жоқтау өлеңдерінің М. Әуезов айтқандай, ... ... ... ... басты арқау
болғандығы даусыз.
Жоқтау жырлары алғаш рет жеке жинақ болып «23 жоқтау» деген атпен А.
Байтұрсынов пен Ә. ... ... ... мен 1926 ... ... ... Ал1990 жылы Т. Арыновтың құрастыруымен ... ... ... ... ... шақты. Бұл жинаққа «23 жоқтаудан»
жиырма жоқтау алынып ... Бір айта ... ... осы екі ... да
жоқтау санатында жылау өлеңдер де берілген. Атап айтсақ, Жаяу ... ... ... ... ... ... «Әбжан», «Зұлпықар»,
«Есмағамбет» т. б. Оның ... ... мен ... арасына жік қойылып,
әрқайсысының өзіне тән ерекшелігі айқындалмағандықтан.
Жоқтау өлеңдері көбінше не жеті буынды жыр, не жеті буын мен ... ... ... ... ... болып келеді. Олардың он бір буындысы
да жіне одан көп ... ... ... да бар.
Жоқтау, жылау өлеңдері негізінен дәстүрлі шер ... тән ... әр ... ... ... ... ... отқа
күйгендей», «Қиядан ілген қыран құс қайырылды ұшар қанаттан», «Жаралы құдай
ықыранып», «Асылым түсті қолынан, қанатым санды ... ... ... ... ... тар ... «Тауы құлап тұрмаған», «Суалып ... т. б. осы ... ... да ... ... мен ... ... мен метафоралар жоқтау мен жылаудың поэтикалық ... Бұл ... ... жиі қолданылады. Жоқтау, жылау өлеңдерде
қайырмаға ұқсас құрылым рефрен де пайдаланылады. ... ... ... «Уа, ... ... «Уа, дариға, сұлтаным», «А-хау, шолпаным-
ай», «Ой, бауырым-ай» т. б. деген ... жиі ... ... ... ... ... ... шығармаларда, соның
ішінде үй іші әдет-ғұрыпқа байланысты өлеңдерде халықымыздың ... ... ... ... ... жанрларының өзіндік ерекшеліктері мол. Ең алдымен фольклор ... ... Оның ... халықтың тұрмыс-салты, сөз, би және ән-күй
өнері, орындау шеберлігі бір- бірінен ... ... ... ... қазынасына тән осы өзгешелікті белгілі орыс ... де ... ... ... бұл үй іші ... бітімінен анық байқалады. Мысалы, ырыми өлеңдер міндетті түрде
адамның іс-әрекетімен тығыз ... ... ... ... тақиямен
қоштасу, сыңсу, көрісу, беташарда сахналық ойынның ... ... ... байланысты өлеңдерден, сондай-ақ жеке адамның
қайғы-қасіреті мен мұң-зары, келешектен күткен арман-тілектері де ... ... ... ... ... ... сыңсу, көрісу, жар-жар
өлеңдерінде адам тағдыры, оның ... ... ... ... Мұндай өлең-жыр мен ән-күй көп ... ... ... Осы ... салт ... ... мәселесі көбіне от басының
тірлігіне, соның бақыты мен қайғысына құрылады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... байланысты. Дегенімен бұл жерде сөз өнері мен әдет-ғұрыпты ... ... ... ... ... түсіндіретін болса,
адамның түрлі наным-сенім, ырым-жосындарға ... сөз ... ... ... бойы ... қолдау тауып келген халқымыздың салтына
қатысты өлеңдерді орындалу, айтылу ... ... ... ... ... деп ... ... екен. Сөйтсек ырыми өлеңдер, неке ... ... ... ... ... ... да, ал ... тұрмыс-салт
лирикасының құрамына кіреді.
Айта кетерлік жайт, салтқа жанамалы түрде қатысты өлеңдерді тұрмыс-
салт лирикасы деп атауымызға ... ... ... ... ... пайда болған поэзияның бір саласы болғанымен, оның дара бітімі
мол. Рас, оның түп ... ... ролі ... ХІХ ... ... поэзияның тууына сан алуан салт-кәделер әсер еткенін дәлелдеген
болатын. Шындығында да салтқа қатысты фольклордың құрамында ... ... ... ... оның ... ... оқиғаға эмоциялық қарым-
қатынасы бейнеленген тұстары аз емес. ... ... ... ... жоқ ... өлеңдермен теңгеруге болмайды. Салтқа қатысты
өлеңдер лирикалық белгілерінің болғанына қарамастан лириканың ... тиіс ... ... ... ... ... тегіне
(лирикалық, эпикалық, драмалық) қарай ғана емес, атқаратын қызметіне
(функциясына) қарай да жіктеу аса ... ... ... ... ... ... ... бағдарын және шындықты
бейнелеудің салтқа бағынған өзгеше бір тәсілі екеніне көз ... ... ауыз ... ... ... ... ерекшелігін
дұрыс аңғарған зерттеушілердің бірі – ... Ол ... ... ... ... өз алдына жеке топтастырады және оған той
бастар, жар-жар, ... ... ... ... жоқтау, естірту, көңіл айту,
жұбату секілді өлеңдерді жатқызады[193].
Халық өлеңдері туралы жалпылама сөз болғанда кейбір зерттеушілер үй-
іші ... ... ... ... бар екендігін
ескертеді, алайда оларды іштей ... Ал ... ... ... ... ... ... Өйткені, әдет-ғұрып, салт-сана, кәде-жоралар
негізінде, соның әсерінен пайда болған ... ... ... ... болғанда да байланысты әрі ... өмір ... де сол ... ... ... басты нысаны-адам тағдыры, оның ішкі ... ... ... бір ... қатысты сезімі, көңіл-күйі
бейнелеген. Салтқа, ырым-жосынға байланысты ... ... ... ... ... лайық эмоциялық бояу, психалогиялық ұғым
жасайды. Мысалы, ... ... ... және ... ... адам ... түсіріп, мұнға бөлесе, беташардан күлкі, қуаныш лебі ... жыры да ... ... ... ... байланысты салт өлеңдерінде әдет-ғұрып, салт-санаға
орындаушының көзқарасы қандай екендігі өлең мазмұнына бірден айқындалады.
Бірақ ... бәрі ... сай келе ме? ... грань между подлинным
чувством и чувством заказанным обрядовой ... в ... игре ... ... -деп Ю.М. ... ... жағдай қазақтың
үйлену салт өлендерінеде тән Мысалы, өз еркімен сүйгеніне ұзатылғары
отырған қыз да ... ... ... қыз ... дәстүрге сәйкес ұзатылу
тойында жар-жар, сыңсу, ... ... ... Салт ... ол ... ... ... шығаруға тиіс. Бұл салтты еркімен ұзатылғалы
отырған қыз да аттап кете ... ... ... ... ... ... дәстүр бойынша қыз туып өскен ... ... ... ... ... Сол ... де бұл өлеңдерді осы тойда айтуды әдет-ғұрып талап ... ... бұл ... ... ... бұрынғы қамсыз тіршілігін енді
басқа өмірге ауыстыруына ... ... ... болып та саналады.
Тұрмыс-салт лирикасынан ерекшеленетін салтқа тікелей ... ... ... тыс ... күш бар, ... желеп жебейді
деген сенімі айқын суреттелген. Сөз жоқ, ... сөз ... бір ... ... салт-кәдеде мән болмас еді. Сөздің магиялық күшіне
сенушілікті бесікті ... ... ... ол ... тұсау кесу
өлеңдердің табиғатынан салттың өзін көреміз.
Халқымыздың күллі өмірін алуан-алуан дәстүрлі ... ... ... ... ... қазақ өмірі жайындағы деректерде
қазақ халқының қонақжайлылығымен қатар, толып жатқан әдет-ғұрыптарының мол
екендігін зерттеушілер бір ... атап ... ... ... ... ұлан-ғайыр.
Өмір сүру салты, тірлігі, жер жағдайы, тұрмыс-әрекеттері қазақ
халқының өміріне өз ізін ... ... ... ... ... ... бірі- табиғаттың өзіндей мөлдір, етене жақын әдет-ғұрпында.
Түптеп келгенде ... ... ... ... өзге
халықтарға ұқсамайтын салт-сана дәстүріне туғызды.
Сонымен үй іші әдет-ғұрып өлеңдері жанырлық түрлері мол, әрі ... ... ... жасайтын мұрасы екен. Жазылған еңбекте осы
өлеңдердің халықтың күнделікті тұрмысынан алатын ... ... ... ... ... ... мен салттық,
этнаграфиялық өрнегі ... ақыр ... ... ... ... да ... Бұл орайда зерттеу еңбектерде бұрын аты
аталып келген өлеңдермен қатар олрдың оннан ... ... ... ... ... ... үй іші әдет-ғұрып өлеңдері ... ... Үй іші ... ... ... ... жеке бір ... арнайы қарастырылды.
2. Бұл өлеңдердің салтқа қатысты сипаты қызметіне (функциясына) қарай
талданып, нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және
жанамалы түрде (шілдехана жыры, бесік жыры, уату өлеңдері, ... ... неке ... өзге ... ... ... салт ... түрлері ажыратылыды.
3. Үй іші әдет-ғұрып өлеңдерінің мән-мазмұны, тақырыбы, айтылу
ерекшеліктері олардың ... ... ... қызметіне қарай
талданды. Сөйтсек олар белгілі бір әрекетпен, әдет-ғұрыппен ғана бірге өмір
сүрмейді, олардың ішкі мазмұны мен ... да ... ... ... ... ... ... сезімі, көңіл-күйі көрінбейді.
Олар белгілі бір практикалық мақсатпен байланысты айтылады. Ал ... ... ... ... ... ішкі ... ... иірімдері
молынан бейнеленеді. Дегенмен олардың қай-қайсысы болса да ... ... ... түрлі жанрларының құрамында қарастырылып келген, болмаса
арнайы сөз бола ... ... ... ... ... ... мен мекені бойынша үй іші әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... үй ішінің
үлкенді-кішілі оқиғаларымен және адамның өз басымен байланысты ... ... ... іші ... өлеңдерінің көркемдігі, жанрлық белгілері жеке-
жеке қарастырып, олардың бітімі бірнеше қырынан, атап айтқанда ... және ... ... ... ... соңында айтарымыз: күні бүгінге дейін осы саладағы өлеңдердің
текстологиялық жинағын жарыққа шығару мәселесі қолға ... Үй іші ... ... жанрлық түрлерін жан-жақты қамтитын басылымын даярлау ісі
де пісіп ... Ал ... қай ... ... да оны ... ... ... байланысты екендігі даусыз.
БИБЛИОГРАФИЯ
1. Азадовский М. К. История русскойи фольклористики, Москва, 1953-
1963, т. І,2.
2. Адамбаев Б. Шешендік ... ... ... ... А. Е. ... ... ... 1893,№1181, 1183, 1189, 1195, 1201, 1212, 1216, 1222.
4. Алекторов А.Е. женская доля. Киргизская ... ... СГ», ... Алекторов А. Е. Песня Байтока на смерть хана Джангыра. ... кн. ... ... И. ... ... при ... и ... у киргизов
Оренбургского ведомства. /«Записки Оренбургского отдела ИГГО», вып. ... ... И. ... ... при ... и ... у ... ведомства./ «Записи Оренбургского отдела ИГГО», вып. І, 1870.
8. Андреев И. Описание Средней орды киргиз ... ... ... ч. ... СПб., 1796.
9. Аникин В. П. Русский фольклор, Москва, 1987.
10.Аникин В. П., Круглов Ю. Г. ... ... ... ... ... ... И. К ... о калыме. Средняя Азия. Ташкент, 1895.
12. Арғынбаев Х. ... ... ... мен ... Алматы, 1973.
13. Ауэзов М. Казахский эпос и ... ... ... Москва, 1940.
14. Ауэзов М. и Соболев Л. Очерки истории казахского литературы./
«Литература и мскусство Казахстана», 1939, № ... ... З. ... стихосложение, Алм-ата, 1964.
16. Ахметов З. О языке казахской поэзии, Алма-ата, 1970.
17. Ахметов Ш. Қазақ балалар ... ... ... ... ... М. ... ... ( музыкалық зерттеу), Алматы, 1970.
19. Әуезов М. Әдебиет тарихы, Қызылорда, 1927 (Алматы, 1991).
20.Әуезов М. Шығармалары, 16-т. Алматы, ... М. ... 17-т., ... 1985.
22. Әдеби мұра және оны зерттеу. ... ... ... ... ... ... материалдары,
Алматы, 1959, 15-19 июнь.
23.Байтұрсынов А. Әдеби танытқыш, Москва, 1926.
24. Байтұрсынов А. Шығармалары, Алматы, 1989.
25. ... Т. ... 200 әні, ... ... ... Т. ... ... 1979.
27. Бердібаев Р. Сарқылмас қазына, Алматы, 1983.
28. Бердібаев Р. Кәусар ... ... ... ... Г. свадебные жилища турецких народностей,
Ленинград, 1926.
30. Брусиловский Е. ... о ... ... ... ... 1939, ... Я. ... сач. т. 1,3, Алма-ата, 1961.
32. Васильев А. Б. Образцы киргизской народной ... ... ... ... ... ... ... Готовицкий М. В. О характере киргизской песни. / « Этнографическое
обозрение», 1889 кн. Ш.
35. Гроденков Н. И. Киргизы и каракиргизы Сыр- ... ... ... Ташкент, 1889.
36. Гусев В. Е. Эстетика фольклора, Ленинград, 1967.
37. Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті, Алматы, 1958.
38. Давлетов К. С. ... как вид ... ... ... ... С. Халықтың маржан сөзін қадірлеген (Мәшһүр Жүсіп Көпеев
туғанынан 125 жыл). ... ... , 1983. ... ... Ә. ... мен ... Алматы, 1976.
41. Диваев А. Олян-киргизская любовная песня. «Окрайна», 1897, №27.
42.Диваев А. Из области киргизских верований. Баксы как ... ... ... ... ... 1899, ... А. Киргизские колыбельные песни. «ИТРГО», 1900, т.П,
44. ... А. ... слов о ... ритуале киргизов Сыр-
Дарьинской области. /Ученые записки Казанского университета, кн. 4, ... Ы. ... Ш. ... ауыз ... және ... театр-драмалық элементтер. / Қазақ ССР КА Хабары, өнер
зарттау сериясы, 1955, ... ... Х. ... ... ... ... 1928.
47. Досмұхамедов Х. Аламан, Алматы, 1991.
48. Еремина В. И. ... ... ... ... ... ... ... В.И. Ритуал и фольклор. Ленинград, 1991.
50.Ерзакочич Б. Советтік Қазақстанның музыка өнері, Алматы, 1963.
51.Ерзакович Б. Песенная ... ... ... ... ... Ерзакович Б., Қоспақов Қазақ музыка ... ... ... ... І. Беташар, Қызылорда, 1927.
54.Жолдасбеков М. Асыл арналар, Алматы, 1986.
55. Жузбасов К. Процесс формирования лада в казахской мелодике ... ... ... ... ... / ... ССР ҒА ... тіл-
әдебиет сериясы, 1978, №2.
56. Жұбанов А. Замана бұлбұлдары, Алматы, 1963.
57.Жұбанов А. Ғасырлар пернесі, Алматы, 1975.
58. Жұбанов А. ... ... ... ... ... Қ. ... ... Алматы, 1949.
60. Затаевич А. В. Қырғыз (қазақ) ... 1000 әні ... ... ... ... Затаевич А. В. Қазақ халқының 500 әні мен күйі, ... ... А. В. ... ... «Қазақ музыкасының ІІІ томы үшін
материалдар, Орталық ғылыми кітәпхана, ф. 940.»
63.Ибрагимов И. Этнографические ... ... ... ... сб. вып. 2, ... ... ... И. Очерки быта киргизов. / »Древняя и новая Россия»,
1877, №9
65. Изразцов Н. Обычное ... ... ... ... ... ... кн. ХХХҮ. 1897, №4
66. Казахский фольклор в собрании Г. Н. ... ... ... ... Б. О ... ... ... музыкального
языка казахов/ Қазақ ССР ҒА Хабарлары, ті әдебиет сериясы, 1974, №3.
68. Круглов Ю. Г. Русские свадабные песни, ... ... ... Ю. Г. ... ... ... Масква, 1989.
70. Кустанаев Х. Этнаграфические очерки киргизов Перовского и
Казалинского уездов, ... ... ... С. Өс, өс, ... ... ... ... Ә. Қазақ фольклорының тарихы, Алматы, 1991.
73. Қазақ әдебиетінің тарихы, І т., Алматы, 1948.
74. Қазақ әдебиетінің тарихы І т., ... ... ... ... Алматы, 1972.
76. Қазақ фольклорының типологиясы, Алматы, 1981.
77. Қазақ фольклористикасының тарихы, Алматы, 1988.
78. Қазақ ... ... ... 1935.
79. Қазақ ССР тарихы, Алматы, 1957, І-т.
80. Лазаревский Ф. Свадебные обычаи у ... ... ... ... 1862, ... Леваневский М. Очерки киргизских степей (Эмбинского ... кн. Ү, ... ... А. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд
степей, ч. 3, СПб., ... ... Я. ... ... ... ... ... П. Е. Материалы для изучения юредических обычаев
киргизов, вып. І, Омск, 1886.
85. Марғұлан Ә. ... және ... ... ... ... Ә. ... ... Алматы, 1985.
87. Марғұлан Ә. Шоқан туралы естеліктер (1957ж. ... ... ... ... Д. Д. ... ... ... ғылыми кітапхана, ф.15.
89. Обряды и обрдовый фольклор, ... ... ... и ... ... киргиз. / Записки ИГГО. отд. ... т. 17, вып. ... ... Н.Н. ... ... ... литературы. / «Известия
общества АИЭ», т. ХХҮ, вып.І, Казань, 1909.
92. Подварков. Народы России. Брак и развод у ... ... ... и ... СПб., 1879.
93. Путилов Б.Н. Методология сравнительно- исторического изучения
фольклора, Ленинград, 1976.
94.Пфенниг Р. А. О ... и ... ... ... об.», ... ... ... В. В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих
в Южнай Сибири и ... ... ч. Ш, ... ... СПб., ... ... В. В. ... народной литературы тюркских племен, ч. Ү,
СПб., 1875.
97. Распопов П. Киргизские песни. / «Вестник Европы», 1874, ... ... С. ... және ... ... ... ... С. Қазақ әдебиеті, қызылорда, 1932.
100. Сейфуллин С. Шығармалар, ҮІ т., ... ... ... В. М. ... ... народной лирики, Москва, 1959.
102. Смирнова Н. С. Козхская народная поэзия \научно- популярный очерк
/ Алма-ата , ... ... Н. С. ... ... / ... ... т. І, Олма-ата, 1968.
104. Самья и семейные обряды у народов Средней Азии и ... т. І, ... ... ю. М. ... ... Москва, 1941.
106. Султангареева Р. А. Об особенностях жанрах сенляу. \Башкирский
фольклор. Иследования последних лет. Уфа, 1986.
107.Толеубаев А. Т. ... ... ... в ... казахов, Алма-ата, 1991.
108.Төлебаев М. Бабақовтың әндері. Қолжазба, 1947. (Әдебиет және өнер
институтының зерттеу ... ... К. ... ... ... ... 1989,
110.Төреқұлов Н. Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері,
Алматы, ... Е. ... ауыз ... ... байырғы өкілдері,
Алматы, 1976.
112. Тулеутаев К. Региональные особенности ... ... ... (на ... ... времени) / ҚазССР ҒА Хабарлары,
тіл-әдебиет сериясы, 1980, №2.
113. Тілеужанов М. Ел әдебиеті, Алматы, ... Б. ... ... ... ... ... ... Б. Тұрмыс-салт жырларының типологиясы, Алматы, 1983.
116. Уәлиханов Ш. Таңдамалы, Алматы, 1985.
117. Фольклор шындығы, Алматы,1990.
118. Фольклор и этнография. Обряды и ... ... ... ... и ... ... фольклора с древнейшими
представлениями и ... ... ... ... Қ. ... хамса-ий шарки, Қазан, 1910. (Алматы, 1992)
121. Халидұлы Қ. Абылайхан. «Қазақ әдебиеті», 1992, №15.
122. ... Е. ... ... ... Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар, Алматы, 1968.
125. ... в ... ... «Т. В.», 1889, ... Ай, ... ... Бес ғасыр жырлайды, Алматы, 1991.
127. Ақ ... көк ... ... Ш. ... Алматы, 1988.
128. Асыл қазына, Алматы, 1991.
129. Асыл сөз, Алматы, 1987.
130.Әдеби мұра. Революциядан бұрынғы мерзімді ... ... ... ... ... ... Алматы, 1970.
131.Әлем. альманах, Алматы, 1991.
132. Беташар ( құраст. Ж. Дәуренбеков), Алматы, 1991.
133. ... ... Т. ... ... 1990.
134. «Дала уалаятының газеті», Әдеби нұсқаулар.1895-1898 (құрст. Ү.
Субханбердина), Алматы, 1990.
135. Ел аузынан, Алматы, ... Ел ... ... ... ... үш ... (жинастырып түзеткен Байтұрсынұлы Ахмет және қыр
баласы Бөкейханов), Москва, 1926.
138. Известия Туркестанского ... РГО, ... ... ... ... Алма-ата, 1964.
140.Қазақтың музыкалық фольклоры, Алматы, 1968.
141. Қазақ әндері, 3 томдық, ... ... ... ... жырлары. Халық ауыз әдебиеті (жинақ),
Алматы, 1957.
143. Қазақтың советтік ... ... ... 1959.
144.Қазақтың халық творчествосы (Ә.Диваев жинаған материялдар),
Алматы, 1989.
145. Қазақ халық әдебиеті, Алматы, ... ... ... ... мен естеліктер (құраст. Ақырап
Жұбанов), Алматы, 1990.
147. ... С. ... ... ... ҒА ... ... және өнер институтының қолжазба қорынан, №146-папка.
148. Қазақстан ҒА Орталық ... ... ... ... ... ҒА ... ғылыми кітапханасының қалжазбалар қары,
№1173-папка.
150. Қазақстан мемлекеттік Орталық ... ф. 81, ... ... ССР ҒА ... ... ... 1986, ... культура Казахстана, Алма-ата, 1963.
153. Наурыз. Жаңғырған салт-дәстүрлер. (құраст. М.Қазбеков), Алматы,
1991.
154. «Ана тілі», 1992, 16-янв. 23-янв.
155. ... ... 1864, ... ... 1982, ... ... ... отдело РГО», 1870, вып. І.
158. «Қазақ әдебиеті», 1983, ... 1992, ... ... ... 1939, ... 1940, ... «Мәдениет», 1992, №4,5.
161. «Музыкознание», 1968, вып. ІҮ.
162. «Сана», 1923, №1, 1924, №2-3.
163. «Таң», 1925, №2.
164. «Темір ... 1923, ... ... ... 1889, кн. ... ... обозрение», 1907, №4.
167. «Этнографическое обозрение», 1909, №1.
Экспедиция материалдары:
1. ... ... ... ... ... ... облысы, Красногор ауданы, 1975.
3. Жамбыл облысы, Қардай ауданы, 1975.
4. ... ... ... ... ... Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, 1981.
6. Қызылорда облысы, Тереңөзек ауданы, 1982.
7. Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, ... ... ... ... ... 1975, ... ... Ч.Ч Собр. соч. т. І, Алма – Ата, 1961;
Радлов В.В. Образцы народной литературы торкский племен, живущих в Южной
Сибири и ... ... ч. ІІІ, ... ... СПб, ... В.В. Образцы народной литературы северных тюрских племен, ч.Ү, СПб,
1875;
Готовицкий М.В. О характере киргизской песни «Этнографическое обозрение»,
1889, кн. ... А.А. ... ... ... ... 1897, ... выпл.
П:
Диваев А.А. Киргизские колыбельные песни. «ИТРГО», 1900, т.ІІ вып. І;
Диваев А.А. О свадебным ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. «уч. ... ... А.А. ... ... для ... Сыр-Дарьинской области, т. І-
ХІ, 1891 – 1915 г.г;
Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш, Москва, 1926;
Әуезов М. Әдебиет тарихы, ... ... Х. ... ... ... ... 1928;
Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті, Қызылорда, 1932;
Кенжебаев Б. Салт ... ... ... ... ... 1948. І-т. ... ... М.С. Тұрмыс салт жырлары// Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы,
1960. І-т, 91-140 бб.
Габдуллин М. Қазақ ... ауыз ... ... ... Б. ... ... ... Алматы, 1974;
Уахатов Б. Тұрмыс – салт жырларының типологиясы, Алматы, ... Н. ... ... халық поэзиясының ханрлық ерекшеліктері, Алматы,
1979;
Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы, Алматы, 1991. 44-73 бб. т.б
[2] ... Б.Н. ... ... – исторического изучения
фольклора, Ленинград, 1976. С. 204
[3] КазМУ дың фольклорлық экспедициясы материалынан, Жамбыл облысы,
Красногор ауданы, 1975 ... ... дың ... ... ... ... облысы,
Түлкібас ауданы, 1978 ж.
[5] Круглов Ю.Г. Русские обрядовые ... ... 1989, ... ... Б. ... тың халық өлеңдері. Алматы, 1974. 10-30 бб.
[7] Қазақ фольклористиканың тарихы. Алматы, 1988.
[8] ... А. ... ...... или ...... орд ... Ч.З. СПб., 1932. С. 136.
[9] Сонда, 136-137 бб.
[10] Бердібаев Р. Шоқан Уалаханов //қазақ фольклористикасының тарихы.
Алматы 1988. 74 – б.
[11] Радлов В.В. ... ... ... ... ... живущих в
Южной Сибири и Джунгарской степи. Ч. ... ... СПб., 1870. С. ... ... З. ... ... Көпеев //Қазақ фольклористикасы. Алматы,
1988. 363 – б.
[13] Лютшь Я. Киргизская хрестоматия. Ташкент, 1883. С. 91-111.
[14] Вестник археологического, исторического и ... ... ... ... Казань, 1905. Т. ХХІ,. Выпуск ІҮ.
[15] Қазақ фольклористикасы. Алматы, ... ... А. ... ... 1989, 231 ... ... М. ... тарихы. Екінші басылымы. Алматы, 1991. 22 – б.
[18] Әуезов М. Әдебиет тарихы. Екінші басылымы. Алматы, 1991. 22 – ... ... ... 1939, №10 -11, ... ... Х. ... ... литература, Ташкент, 1928
[21] Сейфуллин С. Шығармалар, ҮІ т. Алматы, 1964, 92-263 – ... ... ... ... ... тарихы, Алматы, 1948.
[24] Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті, Алматы, 1949.
[25] ... ... ... Алматы, 1960.
[26] Ғабдулин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті, ... ... ... Б. ... ... ... ... 1974.
[28] Уахатов Б. Тұрмыс – салт жырларының типологиясы. Алматы, 1983
28 Төреқұлов Н. Қазақ ... ... ... ... ... 1979
[29] Затаивич А. 1000 песен казахского народа. Москва, 1963. С.14.
[30] Жұбанов А. ... ... ... ... ... Д.Д. ... ... Орталық ғылыми кітапхана. ф.15.
[32] Төлебаев М. Бабақовтың әндері. Қол жазба, 1947. ... және ... ... бөлімі/.
[33] Ахметова М. Қазақ әндері. /Музыкалық зерттеу/, Алматы, 1970.
[34] Еразакович Б.Г. ... ... ... ... Алма-Ата, 1966.
[35] Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен ... ... 1973, ... К. ... ... әндері. Алматы, 1989, 15-16 бб.
[37] Төлеутаев К. Балқаш өңірінің әндері. ... ... Х. ... ... 94-б.
[39] Ерзакович Б. Песенная культура кахаского народа, Алма-Ата, 1966.
[40] Ақ ... көк ... ... 1988, ... ... жыры. «Сана» журналы, 1923, №1, 43-68 – бб. //Известия
Туркестанского отдела РГО, ... ... ... в ... Г.Н. Потанина. Алма-Ата, 1972, С. 344.
[43] Байтұрсынов А. ... ... ... 1989, 260-261 – ... Досмұхамедов Х. Аламан, Алматы, 1991, 15-16 – бб.
[45] Сейфуллин С. Қазақ әдебиеті, Қызылорда, 1932, 88- ... ... М. ... ... ауыз ... ... 1958, ... Ахметов Ш. Қазақ балалары әдебиеті тарихының очерктері, Алматы, 1968.
17-21-бб.
[48] Ерзакович Б. Песенная культура казахского народа. С. 37-38.
[49] Уахатов Б. Қазақтың ... ... ... ... К. ... жыры және халық мұрасы //Фольклор шындығы, Алматы,
1990, 100-117-бб.
[51] Ақ сандық, көк ... ... ... ... поэзия, Алма-Ата, 1964, С. 95-96.
[53] Ақ сандық, көк сандық, 18-б.
[54] Сонда. 20-б.
[55] Сонда, 21-б.
[56] Ғабдуллин М. Қазақ ... ауыз ... ... Ақ ... көк сандық, 17-б.
[58] Сонда, 18-б.
[59] Ақ сандық, көк сандық, 37 – б.
[60] Сонда, 23-б.
[61] Сонда, 20-б.
[62] Сонда, ... Ақ ... көк ... , ... Ел аузынан жинаған – Г. Болатова
* баланың аты аталады.
[65] Ақ ... көк ... 38-39 ... Ақ сандық, көк сандық, 30-бет.
[67] Сонда, 31-б.
[68] Уәлиханов Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдығы, // Таңдамалы, Алматы,
1985, 188-б.
[69] Арғынбаев Қ. ... ... ... Камалова Н. Бесікке салу // «Мәдениет», №4 /7/, ... Ақ ... көк ... ... Мәдениет, №4 /7/, 1992.
[73] Ибрагимов И. ... ... ... ... ... сб. вып. 2, ... 1872
[74] Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы..., 95-б
[75] Мәдениет, № 4/7/, 1992.
[76] Ақ ... көк ... ... ... ... Сонда, 33-34-бб
[79] Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті....,21-б
[80] Диваев А.А. О свбедном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской ... С.15; ... Н.И. ... и кара ... Сыр-Дарьинской
области, Ташкент, 1889, Т.І, С.58.
[81] Қазақтың музыкалық фольклоры, Алматы, 1982, 1999-б.
[82] *Әдетте ер адам дене ... бар ... ... ... ... ... байланысты, ондай адамды сүсе, оның кемістігі
өзіне ... И. ... ... ... и ... ... ... //Записки ИҒГО отд. этнографии, 1891,
Т.17, вып.2.
[84] Арғынбаев Х. Қазақ ... ..., 201 ... ... А.Т. ... ... верований в семейной обрядности
казахов, Алма-Ата, 1991, С.126.
[86] ИбрагимовИ. Очерки быта киргизов. / «Древняя и ... ... ... С. ... ... 142 ... ... А. Описание киргиз-казачьих...,105
[89] Бонч – Осмоловский Г. Свадевные жилища ... ... 1926, С. 109 ... ... Ф. ... ... у киргизов Оренбургского ведомоства,
«Московские ведомости», 1862, № ... ... И. ... обычаев при сватовстве и ... у ... ... // ... ... отцела ИРГО; вып. І, 1870,
С. 112.
[92] П. Обычаи киргизов Семипалатинской облости. «Руский Вестник», т. 137,
1878, № 9, С, ... ... Ш. ... / ... / // ... ... 1985, 154 – ... Гродеков Н.М.Киргизы и каракиргизы... , С.7.
[95] Досмұхамедов Х. Аламан, 17-б.
[96] ... С. ... VI т, ... ... 1984 ... ... ... материалынан Қызылорда
облысы, Шиелі ауданы.
[98] ҚазМУ-дың 1975 ... ... ... ... ... ... ... Төлеутаев К, Балхаш өңірінің әндері, 12-13-бб.
[100] Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері, 190-б.
[101] Төреқұлов Н. ... ... ... ... ... ... С. Қазақ әдебиеті, Қызылорда, 1932, 99-б.
[103] Байтұрсынов А. Шығармалары, 253-б.
[104] Сонда. 253-б.
[105] Бекхожина Т. ... 200 әні, ... 1972, ... Қазақтың музыкалық фольклоры, Алматы, 1982, 197-б.
[107] Қазақ халық әдебиеті, Алматы, 1990, 56-б
[108] Сейфуллин С. Щығармалар, ҮІ т. ... ... Қ. ... хамса-ни шарки, Қазан, 1910, 519-б.
[110] Дүйсенбаев Ы., Құсайынов Ш. ... ауыз ... және ... ...... элементтер. «ҚазССР Ғ.А. хабары, өнер
зерттеу сериясы, 1955, №7-8».
[111] Байтұрсынов А. Шығармалары, 188-б.
[112] Әуезов М. ... ... ... 1991, 51-б.
[113] Қазақтың музыкалық фольклоры, 194-б.
[114] Қазақтың музыкалық фольклоры, 194-б.
[115] Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері, 194-б.
[116] Бекхожина Т. ... 200 әні, ... 193-195 ... ... Т. ... ... цикл ... народа\\ «
Музыкознание», вып. ІҮ, 1968, С. ... ... ... экспедиция материалынан, 1986 ж. Жезқазған
облысы, Ақтоғай ауданы.
[119] ... – дың ... ... ... 1996 ж. Жезқазған
облысы, Ақтоғай ауданы.
[120] Султангареева Ғ.А. Об ... ... ... // ... ... ... лет, Уфа, 1986, С. ... Бекхожина Т. Қазақтың 200 әні, 141 – б.
[122] ҚазМУ-дық 1986 жылғы ... ... ... 1996 ... ... Ақтоғай ауданы.
[123] Сонда.
[124] Әуезов М. Әдебиет тарихы, 51-52 бб.
[125] Бекхожина Т. Қазақтың 200 әні, 141-б.
[126] ... – дың 1986 ... ... ... ... Жезқазған
облысы, Ақтоғай ауданы.
[127] Сонда
[128] Сонда
[129] Бекхожина Т. қазақтың 200 әні, 141-б.
[130] Султангареева Ғ.А. Об особенностях жанрах сенляу, С. ... ... Т. ... 200 әні, ... ... ... Әуезов М. Әдебиет тарихы, 52-б.
[134] Дәуітов С. Халықтың ... ... ... (Мәшһүр-Жүсіп Көпеев
туғанына 125 жыл) «Қазақ әдебиеті». 26-август, 1983.
[135] Сейфуллин С. Шығармалар, ҮІ т. , ... ... ... ... К. ... ... лада в казахской методике/н
материале песен казахов ... ... ... ҒА ... ... ... №2/апр. –июнь/, 1978.
[138] Қазақтың музыкалық фольклоры, 195-196-бб.
[139] ІІ. Обычаи киргизов Семипалатинской области, С.42.
[140] Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы....220-б.
[141] Бекхожина Т. Қазақтың 200 әні, ... ... Т. ... 200 әні, ... ... музыкалық фольклоры, 196-б
[144] Сонда, 197-б
[145] Байтұрсынов А. Шығармалары, 253-254-бб
[146] Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы..., 217-б
[147] Андреев И. ... ... Орды ... ... ... ч. СХІҮ, СПб., 1796, С.42; ... А. ... или ... орд ... ч.Ш, Спб., С. ... Н. ... и ... Сыр-Дарьинской области, т. І, Ташкент,
1889, С. 69-70; Женщина в кочевом быту «Т.В.», 1889, 15 авг.; ... ... ... ... Вестник», Т.137, №9, 1878, С. 41;
Кустанаев Х. этнографические ... ... ... и ... ... 1894, С.32; ... П.Е. ... для изучения
юридических обычаев киргизов, вып. І, Омск, 1866, С.ІІ.
[148] Байтұрсынов а. Шығармалары, 253-254 б.б.
[149] Жұмалиев Қ. ... ... ... 1949, 35-б
[150] Әуезов М. Шығармалары, 17-том, Алматы, 1985, 164-б
[151] Сонда, 164-165-б
[152] ... ... ... ... ... 33-б.
[155] Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері, 207-б.
[156] Қазақ халық әдебиеті, 12-б.
[157] Қараңыз: Сейфуллин С. Шығармалары, ҮІ т., 110-б.
[158] ... ... М. ... ... ауыз ... ... 1974, 61-
б.
[159] Беташар, 64-65-б.
[160] Жалмақанов Ш. Ел аузынан // «Қазақ әдебиеті», 1983, 26-авг.
[161] Арғынбаев Х. Қазақ ... ..., ... ... Б. ... ... ... ... Байтұрсынов А. Шығармалары, 188-б.
[164] Марғұлан Ә. Шоқан және «Манас», ... 1971, ... ... 1986 ... ... ... ... Жезқазған
обылысы, Ақтоғай ауданы.
[166] Әуезов М. Әдебиет тарихы, 32-б.
[167] Сейфуллин С. Шығармалары, ҮІ т, ... ... ... Шығармалар мен естеліктер / құрастырған Ақырап
Жұбанов/, Алматы, 1990, 162-б
[169] Ел ... ... ... ... Х. ... халқындағы...., 114-б.
[171] «Ана тілі», 23. 01. 92 ж.// «Алтынның сынығы».
[172] Адамбаев Б. ... ... ... ... «Ана ... 16. 01.92 ж.// «Ел ... ... халық әдебиеті, 71 –б.
[175] Ахметов З. Казахское стихосложение, ... 1964, С. ... ... 1981 ... ... ... ... Қызылорда
облысы, Жалағаш ауданы.
[177] ҚазМУ-дың 1978 жылғы фольклорлық экспедициясынан, Шымкент облысы,
Түлкібас ауданы.
[178] Қараңыз: Бекхожина Т. ... 200 әні, ... ... қазық», Москва, 1923, №2-3, 109-110-бб.
[180] Марғұлан Ә. Шоқан және «Манас», 98-б.
[181] Марғұлан Ә. Шоқан және «Манас», 97-б.
[182] Қараңыз: Әуезов М. ... ... ... 1927; ... ... әдебиеті, Алматы, 1932; Кенжебаев Б. Салт өлеңдер // ... ... І т., ... 1948; Сильченко М. Тұрмыс-салт жырлары //
Қазақ әдебиетінің тарихы, І т., Алматы, 1960; Ғабдуллин М. ... ... ... ... 1958. Уахатов Б. Қазақ ... ... ... 1974.
Төреқұлов Н. Қазақ совет халық поэзиясының ерекшеліктері, Алматы, 1979.
[183] Қараңыз: Досмұхамедов Х. Аламан, 18-б.
[184] Қазақтың халық творчествосы ... ... ... ... ... Валиханов Ч. Собр. соч., т. І, С. 169-170.
[186] Тілеужанов М. Ел ... ... 1992, ... ... Қ. ... // ... әдебиеті», №15.10.04. 1992 ж.
[188] Боздағым (құрастырған Т. Арынов), Алматы, 1990, 27-28-бб
[189] Кенжебаев Б. салт өлеңдер //Қазақ ... ... І т., ... ... ... Ә. ... жіне ... 97-б.
[191] Жолдасбеков М. Асыл арналар, Алматы, 1990, 147-б.
[192] Веселовский А.Н.Синкретизм древнейшей поэзии и начало дифференциации
поэтических ... // ... ... Л., 1940, ... ... Н. Қазақ совет халық поэзиясының жанрлық ерекшеліктері,
Алматы, 1979.
[194] ... Ю. М. ... ... Москва, 1941, С.165.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет
Еуропалық орта ғасыр әдебиеті11 бет
Халықтың тәрбиелік дәстүрлері10 бет
”Жеті жарғы”49 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
«Зиянды әдеттерден аулақ бол!». Тәрбие сағаты7 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
«Құбыр ішінде құбыр» типті жылуалмастырғыш есебі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь