ХIII ғ. Европа мен Азия байланыстары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

І ТАРАУ. ЕУРОПА МЕН ҚЫТАЙ АРАСЫНДАҒЫ
БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 20

1.1. Марко Поло және оның «Кітабы» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

1.2. Сауда қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29

ІІ ТАРАУ. ЕУРОПА МЕН ҮНДІСТАН АРАСЫНДАҒЫ
БАЙЛАНЫСТАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 50

2.1. Батыс елдері мен Үндістанның сауда қатынастары ... ... ... ... ... .. 50

2.2. Сауда ісінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 71

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 75
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан үшінші мынжылдыққа аяқ басты, жалпы-тарихтың эволюциясының динамикасын белгілейтін басты тенденциялардың бірі, глобальды әлеуметтік- экономикалық, қоғамдық саяси процестер мен көріністердің одан әрі интенсивті интеграциясы болады. Мұндай жағдайда, дипломатиялық, сауда байланыстары сияқты қоғамдық болмыстық салалары, интеграция идеяларын терең қабылдауға бейім. Сондықтан елімізде қазіргі тәуелсіздік жағдайында Қазахстанның Батыс елдерімен әртүрлі тарихи кезеңдерде дипломатиялық, сауда мәселелерін қарастыру ғылымда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасының президенті Назарбаев Н.А. өзінің «Тарих толқынында» атты кітабында былай дейді: «Қазір Қазахстанның құшағы әлемге айқара ашылып отырған шақта көптеген кісілер Батыс елдерімен өмірдің бар саласында тікелей байланыс орнатуда. Былайға жұрттың өздері де елімізге емін-еркін келгіштеуде. Сөз жоқ, мұның бәрі қазақ ұлтының өркендеуіне, осы заманғы тарихи үрдіске сай келетін техникалық және гуманитарлық-институттық саладағы Батыс тәжірибесін игеруіне әсер етеді.
Мұндай бағыт-бағдардың терең негіздері бар екенін ұғыну қажет. Жаңарудың Батыс технологиясын меңгермей тұрып, қоғамдық өмірдің алуан саласындағы оның институттық тәжірибесін игермей тұрып жүзеге асыру қай жағынан да мүмкін еместігін түсіну ең бастысы.
Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақытқа меңзеп құрғымыз келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн» /1, 79 б./.
Табалдырығын енді ғана аттаған ХХІ ғасыр әлемдік өркениеттердің ғаламдық сипатын одан әрі айқындап отыр, өйткені сан – сапалы дүниежүзілік процестердің өай-қайсысының болмасын тағдыры өркениеттер тоғысы иірімдерімен тығыз байланысты.
Қазіргі таңдағы халықаралық қатынастардың барынша кеңейуі, интеграциялану мен ғаламданудың қарқын алуға бүкіл әлемдік тарихи процеске әртүрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін ерекше күн тәртібіне қойып отыр. Соның ішінде әсіресе сауда, дипломатиялық ықпалдастық, оның жалпы әлемдік өркениет дамуындағы рөлі туралы мәселенің өзектілігі артып отыр.
Бұл арада Халықаралық қатынастар деп тек қана мемлекетаралық, әр түрлі ұйымдар арасныдағы қатынастарды емес, сонымен қатар ғасырлар бойы қалыптасқан тұрақты, аймақтық өркениеттердің, конфессионалдық қоғамдастықтардың өзіндік генетикалық ерекшеліктері мен құндылықтарын сақтай отырып, олардың қатар, өзара байланыста өмір сүруін айтамыз. Осылардың барлығы адамдардың іс-әрекетіне ықпал жасап, дүниетанымын анықтайды, аларалық қатынастардың сипатын белгілейді. /2., 13/.
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
2. Назарбаев Н.Ә. Тәуелсіздігіміздің бес жылы. – Алматы:Атамұра, 1996. – 640 б.
3. Бартольд В.В. Культура мусульманства. – М.: Леном, 1998. -112 с.
4. Д’ Осссон К. История монголов от Чингисхана до Тамерлана: Чингис-хан. /Пер. и предисл.Кузьмина Н.- Алматы: Санат, 1996. – 256 с.
5. Гердер И.Г. Идеи к философии истории человечества / Пер. и прим. Михайлова А.В. – М.: Наука, 1977.-703 с.
6. Языков Д.И. Собрание путешествии к татарам и другим восточным народам в ХІІІ, ХІV, XV столетиях. – Спб., 1825. – 362 с.
7. Иоан де Плано Карпини. История Монголов. Вильгельм де Рубрук. Путешествие в восточные страны / Введение, перевод и примечания
Малейна А.И.-Спб., 1911. – 248 с.
8. Шервуд Я. Былые пути в Китай. Карпини, рубруквис, Марко Поло, Одорик. – М., 1931. – 256 с.
9. Бартольд В.В. История изучения Востока в европе и России. – Л.:Институт живых Восточных языков.1925. – 318 с.
10. Харт Г. Венецианец Марко Поло. – М.:Наука, 1999. -286 с.
11. Якубовский А.Ю. Развалины Ургенча // Известия ГАИМК. – Л.,1930.-Т.ІV. – 11-44 с.
12. Толстов С.П. Древний Хорезм. – М., 1948. – 242 с.
13. Артомонов М.И. Белая Вежа // Советсткая Археология. – М.: 1952. – Т.ХVІ. – 42-76 с.
14. Насонов А.Н. Монголы и Русь: история татарской политики на руси. –М.: - Л., 1940. – 198 с.
15. Киселев С.В., Евтюхова И.А., Кызласов Л.Р. Древнемонгольские города. – М.: Наука, 1965. – 371 с.
16. Вернадский Г.В. О составе великой Ясы Чингис хана / Пер. Минорского М.Ф. – Брюсель. 1939. – 198 с.
17. Ковалевский М.М. Общинное землевлодение, причины, ход и последствия его разложения. – М.: Наука, 189-79. – Часть № 1. – 312 с.
18. Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах обитавших в средней Азии в древние времена. – Алматы. Жалын баспасы. 1998. Т.ІІ. – 352 с.
19. Васильев В.П. История и древности восточной части Средней Азии от Х до ХІІІ в. С приложением перевода китайских известий о киданиях, джурджитах и монголо –татарских Тр.Вост.отд.Русск.археологического общества. – Спб., 1857. Т.ІV. – 23 с.
20. Позднеев А.М. Монголия и монголы. – Спб.:Географическое общество, 1892. -698 с.
21. Майский И.М. Монголия накануне революции. –М.:Изд.вост.литературы,1960.-310 с.
22. Мясников В.С. Империя Цин и Русское государство в ХVІІ веке.-М.:Наука,1980.-312 с.
23. Бокщанин А.А. Китай и страны южных морей в ХІV-ХVІ вв.-М.:Наука,1968.-212 с.
24. Фишман О.Л. Китай и Европа ХVІІ-ХVІІІ в. //История,культура,языки народов Востока.-М.:Наука,1970.-32 с.
25. Чигринский М.Ф. Китайские источники о первых контактах Китая с европейцами в ХVІ-ХVІІ вв.//Общество и государство в Китае.: 11-ая научная конференция.-М.:Наука,1980.-68-70 с.
26. Малявин В.В. Книга путешествий .М.:2000.-212 с.
27. Дубровская Д.В. Миссия незуитов в Китае.-М.:2001.-212 с.
28. Кычанов Е.И. Основы средневекового Китайского права.-М.:Наука,1986. 264 с.
29. Котвич В.Л. Монгольские надписи в Эрдени –дзу //Сборник музея антропологии и энтнографии при Российской Академии Наук.-М.,1918.-Т. V.-205-214 с.
30. Мункуев Н.Ц. Китайский источник о первых монгольских ханах.-М.:Наука,1965.-224 с.
31. Кучеран Проблема приемственности Китайской культурной традиции при династии Юань.-М.:Наука,1972.-352 с.
32. Конрад Н.И. Запад и Восток. – М.:Главная редакция восточной литературы,1972.-495 с.
33. Кадырбаев А.Ш. «Сэму» в юаньской империи. – Спб. – Алматы. 1993. – 210 с.
34. Ивановский А.О. Юаньнаньские инородцы в период династии Юань,Мин и дай Цин.-Спб., 1889.-362 с.
35. Татара-монголы в Азии и Европе / Сборник статей.-М.:Наука,1977.-25 с.
36. Итс Р.Ф.,Смолин Г.Я. Очерки истории Китая с древнейших времен до середины ХVІІ в.-Л.,1961.-325 с.
37. Зинченко А.В. История ІХ-ХХ вв. В таблицах и схемах.-М.: УРСС,2003.-184 с.
38. Закиев М.З. Происхождение тюрков и татаров.-М.:ИНСАН,2003.-496 с.
39. Златкин И.Я. Концепция истории кочевых народов Азии.Современная историаграфия стран зарубежного Востока: Проблемы социально-политического развития.-М.:Наука,1971.-321 с.
40. Шастина Н.П. Русско-монгольские посольские отношения ХVІІ в.-М.:Наука,1958.-251 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ
ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Абай атындағы Қазақтың Ұлттық Педагогикалық ... ... ... А Г И С Т Р Л І К Д И С С Е Р Т А Ц И ... ... ғ. ЕВРОПА МЕН АЗИЯ БАЙЛАНЫСТАРЫ»
ОРЫНДАҒАН:
«6А0115 – құқық
және
экономика негіздері»
мамандығының
2 курс ... ... ... ... ... оппонент:
т.ғ.к., профессор Алдажұманов Қ.С.
«__________»_____________2007 ж.
Қорғауға жіберілді:
кафедра меңгерушісі: т.ғ.д., профессор Алтаев А.Ш.
«__________»_____________2007 ж.
Алматы, 2007
Ж О С П А ... 3
І ... ... МЕН ... АРАСЫНДАҒЫ
БАЙЛАНЫСТАР.................................................................
.................... 20
1. ... Поло және ... ... ... ... ... ЕУРОПА МЕН ҮНДІСТАН АРАСЫНДАҒЫ
БАЙЛАНЫСТАР.................................................................
.................... 50
2.1. Батыс елдері мен Үндістанның сауда қатынастары......................
50
2.2. ... ... ... ... ... ... І Р І С П ... тақырыбының өзектілігі. Қазақстан үшінші мынжылдыққа аяқ
басты, жалпы-тарихтың эволюциясының ... ... ... ... ... әлеуметтік- экономикалық, қоғамдық саяси
процестер мен ... одан әрі ... ... ... ... дипломатиялық, сауда байланыстары сияқты қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... елімізде
қазіргі тәуелсіздік жағдайында Қазахстанның Батыс елдерімен әртүрлі тарихи
кезеңдерде ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Қазақстан Республикасының президенті Назарбаев Н.А. ... ... атты ... былай дейді: «Қазір Қазахстанның құшағы әлемге
айқара ашылып отырған шақта көптеген кісілер ... ... ... ... ... байланыс орнатуда. Былайға жұрттың өздері де ... ... Сөз жоқ, ... бәрі ... ... ... ... тарихи үрдіске сай келетін техникалық және гуманитарлық-институттық
саладағы Батыс тәжірибесін игеруіне әсер етеді.
Мұндай бағыт-бағдардың терең ... бар ... ... ... ... ... ... тұрып, қоғамдық өмірдің алуан
саласындағы оның институттық тәжірибесін ... ... ... ... ... да ... еместігін түсіну ең бастысы.
Егер біз мемлекет болғымыз келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ
уақытқа ... ... ... онда ... ... ... жөн» /1, 79 ... енді ғана аттаған ХХІ ... ... ... ... одан әрі айқындап отыр, өйткені сан – ... ... ... ... ... ... тоғысы
иірімдерімен тығыз байланысты.
Қазіргі таңдағы халықаралық қатынастардың ... ... мен ... ... ... ... әлемдік тарихи процеске
әртүрлі аймақ халықтарының атсалысуы мәселесінің зерттелуін ерекше күн
тәртібіне ... ... ... ... әсіресе сауда, ... оның ... ... ... ... рөлі ... мәселенің
өзектілігі артып отыр.
Бұл арада Халықаралық қатынастар деп тек қана ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ғасырлар бойы
қалыптасқан тұрақты, аймақтық ... ... ... ... ерекшеліктері мен құндылықтарын
сақтай отырып, олардың қатар, өзара ... өмір ... ... ... ... ... ... жасап, дүниетанымын
анықтайды, аларалық қатынастардың сипатын белгілейді. /2., ... орта ... ... ХІІІ ... төңірегінде еуропадағы
әртүрлі елдерде айтарлықтай берік экономикалықғ сайси және дипломатиялық
қарым-қатынастар біртіндеп орнай ... бұл ... ... ... ... әрдайым үзіліп қалып отырғанына
қарамастан қайтадан қалпына келіп, одан әрі ... ... ... мен ... ... ... барған сайын нығая берді. ХI-ХV ... ... ... ... ... бір жүйесі қалыптасты,
біртіндеп, әсіресе кейінгі ... және ... ... ... ортағасырдағы дипломатияның кейбір ережелері мен ... ... ... ... дамуында төмендегідей шешуші
факторлар болды: Феодализмге өту процесінің аяқталуына, өндіргіш ... ... ... болуына, әсіресе халықтардың және мемлекеттердің
өзара ... ... ... ішкі және ... ... кеңеюіне
байланысты Еуропада экономика ... ... ... ... ... ... сауда бәсекесінен өршіген олардың өзара қарама-қайшылығын
туғызатын, ал бұл қайшылықтар кей ... ... ... ... ... ... ... жылдары Ганза мен Данияның соғысы,
Венеция мен генуяның соғысы және ... ... өсуі ... ... ... ... ... нарықтың дамуы
феодалдардың материалдық қажетін арттыруды, ал бұл жағдай жеке ... ... ... ... ... қана ... ... басқа елдердің
жерін және байлығын жаулап алуға жанталаса асыға түсті. ... ... өз іші де және одан ... ... де сан ... соғыстарға
ұшырады; Көптеген Батыс еуропа елдері феодалдық қоғамның саяси өмірінде бір
орталыққа бағыну тенденциясының ... ... ... ... сөйтіп
феодалдық бытыранқылықтың біртіндеп жойыла бастауы. Мұндай құбылыстарды
бірсыпыра ... ... ... бүтін мемлекеттерді дау-жанжалдарға,
қарулы қақтығыстарға апарып соқтыратын. Бұл жағдайларда династиялық мүдде
де аз рөл ... ... өз ... ... ... ... ... нығайту процесімен
қатар еуропада бір ел екінші елді бағындыру тенденциясы дами бастады. ... ... ... ... ... дүние жүзін билейміз деген
өкімет иелері бірінен соң бірі шығып жатты. Осындай ... ... ... папалар мен герман императорлары болатын. Сол кезеңдегі
Еуропада ... ... ... ... ... ... жатөан
одақтар кездесетін, мемлекет шекаралары әрдәйім өзгеріп тұратын.
Еуропада халықаралық қатынастардың дамуына ... ... мен ... ... ... ... ... үлкен әсер
етті. Бұған сыртқы факторлар да ... ... ... мен ... ХІ ғасрыда – кіші азия мен ... ... ... ... ... ... ХІІІ ... – Шығыс және Оңтүстік еуропаға
татар-монголдардың шабуылы, ХІV – XV ... ... Азия мен ... түрік-османдардың орнығып, қоңыс тебуі әжептеуір ықпал жасады.
Тек қана ... ... ... тіпті Батыс елдері мен Азия елдерінің
арасындағы экономикалық, саяси және дипломатиялық қатынастарының ХІ-ХІІІ
ғасырларда ... ... ... ... мен Азия ... ішкі ... ... қатынастарының дамуына крест жорықтарының да әсері тиді.
Ортағасырлар тарихында ХІІІ ғасыр бетбұрысты кезең деседе болады. Дәл
осы ... ... ең ... ... ... ... ... және оған мүмкін формада-әлемдік бірлестік идеясында өзінің
көрінісін тапқан, орталыққа ... ... ... Бұл ... ескі Дүниенің
екі жағынан да көрінді – Азияда және Еуропада. Азияда бұл идеяның ... ... ... ... ... атымен байланысты болса,
еуропада-күресуші шіркеудің көсемі, папа ... ІV ... ... де ... ... бір уақытта ... ... 40- ыншы ... ... ... ... ... дейінгі кеңістікті жаулап алу, монғол державасының пайда ... ... ... ... ... Гогенштауфен әуелтінің құлауымен,
Рим папалары өзінің жеңісін тойлай алды.
Ескі Дүниенің екі ... ... бұл ... ... және ... ие болды. Ең алдымен оларға саяси партианың өзгеруі ықпал етті.
Шығыс пен батысты, ... жаңа ... алып ... ... ... батысты, қарым-қатынастың жаңа түріне алып келді: ... ... ... түрінде, Батыспен күресте қақтығысты (орыстармен,поляқтармен,
немістермен); содан кейін бұрынғыға қарағанда кеңірек, осы екі ... ... және ... ... ... Ал ... да маңыздысы, олар ортағасырлық дамудың тарихи жүрісін
қиыстырды: ортағасырлық ... ... ... ... ... мемлекеттердің әлемдік идеясы-сонымен бірге осы ортағасырлық,
феодалдық дүниенің басы мен аяқ ... ... ХІІІ ... ... да ... да ... ... дами бастайды: батыста ең
алдымен Италияда, Шығыста ең бірінші ... ... ... бұл ... байқалады. Сондықтан ХІІІ ғасырда жалпы тарихтың жағдайының
мағынасы осындай болғандықтан оны зерттеу өте ... Поло ... ... ХІІІ ... ... мен ... ... зерттеу нысаны болып табылады.
Зерттеудің пәні Батыс пен шығыстың өзара ... ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты. Жұмыс жазудағы алға ... ... ... ... ... ... ... дамудағы халықтар
арасындағы өзара діни, дипломатиялық, сауда байланыстарынң маңызын көрсету
болып отыр. Осындай кең ... орын ... ... Юань ... зерттеуіміздің нысаны ете отырып, осы дәуірдегі Орталық Азия
халықтарының ... ... ... анықтау, негізгі мақсатымыз.
Сонымен қатар тағы бір мәселе, еуропалықтардың Азия елдеріне ... ... ... нәтиже бергенін ашып көрсету. Осы мақсаттарды
орындау үшін төмендегідей міндеттер қойылды.
- Батыс елдері мен Қытайдың жүргізген ... ... ... ХІІІ ... ... мен Юань ... арасындағы сауда байланысын
қарастыру.
- Еуропа мен Азия ... ... ... ... ашып ... ХІІІ ғасырдағы Үндістанның саяси жағдайына әртүрлі деректерді пайдалана
отырып сипаттама беру.
- Марко Поло ... ... ХІІІ ... ... ... жағдайын жан-жақты зерттеу.
Жұмыстың зерттеудің хронологиялық шеңбері. Бұл жұмыста біз негізінен
ХІІІ ғасырды, яғни монғол жаулап ... ... ... ... ... ХІІІ ғасыр жалпы тарихта ерекше оран алады. Дәл осы
ғасырда ... ең ... ... ... төңірегінде қол
жеткізерлік және оған мүмкін формада-әлемдік бірлестік идеясында ... ... ... - ... ... ... Бұл күштер ескі
Дүниенің екі жағынан да көрінді-Азияда және Еуропада. ... бұл ... ... ... ... ... Шынғысханның атымен байланысты
болса, еуропада ... ... ... папа ... ІV ... ... ... зерттелу деңгейі. Дамыған феодализм кезеңі
Еуропа халықтарының ... ... ... ... сипатталады.
Қалалар пайда болып ұлттық мемлекеттер қалыптаса бастады. Ұлттық мәдениет
туып келе ... Бұл ... ... ... ... күрделендіре
түсті, мұның өзі зерттеу еңбектерінің сан жағынан өсуіне және ... ... ... жағдай жасады. Жалпы, ХІІІ ғасырдағы ... ... ... ... аударды. Қай халық ... ... ... ... ... ықпал әсерін тигізу арқылы
бойын, алға басып отыратыны ... Бұл ... өз ... ... ... В.В. ... деп атап ... еді: «Прогрестің басты
факторы-халықтар арасындағы өзара тығыз қарым-қатынастың болуында екені
қазір дәлелденіп ... ... ... ... кері ... ... ... оларды қоршаған табиғи ортаға да байланысыс емес, оның
басты себебі-бұл ... өз ... әр ... ... ... байланыс көпірін тұрғыза алды ма, жоқ па, міне ... /3., 28 б./. Азия ... ... ең ... ... ... Майя М., д Оссон, картмер Э. Және тағы басқалары жазып бастаған.
Олардың ... тек ... ... ... қана ... -//. ... басында Франция, Англия, Германияда алғашқы шығыстану ғылыми
қоғамдары пайда бола бастайды, осыған ... д ... ... ... Өмірінің біраз бөлігін Еуропаның бірсыпыра
қалаларында, соның ... ... елші ... ... швед дипломаты
Абрахам Константин Мураджа д Оссон (1779-1851) Шығыспен өзінің ... д ... ... ... ... ... Оның ... туылып, Швецияда қызметте болған, 22 жылдық еңбегінен кейін
Парижде осман империясы және ... ... ... жөнінде үлкен еңбек
жариялаған. Кең профильді ... Иран ... да ... ... ... және ... да ғылыми қоғамдардың толық мүшесі
д Оссон, 1824 жылы ... ... ... ... ... бастап Тимур-
бекке немесе Тамерланға дейінгі монғолдардың тарихы» атты еңбекті ... ... ... ол тек ... ғана ... ... оны
пайдалана білген және өзінің назарын көбінесе ... ... ... өзінің бұл еңбегінде д Оссон, монғол ... ... ... ... тоқтатуды неміс рыцарлық оркендердің алған рөлін ... Ол ... ... кең ... ... ад-диннің «Жылнамалар жинағын»
пайдаланған. Ал ең алғаш рет бұл құнды деректі д ... ... ... ... ... шығыс тілдер Мектебініің профессоры Этьен Марк
Картмер (1782 – 1851) зерттеп, жариялаған. 1836 жылы ол ... ... ... мен ... ... ... жазады. Бұл
публикациялардың құныдылығы, Рашид ад –Диннің ескерткіштерімен бірге
биографиясын да ... ... ... ... ... біз ... кезең бойынша ауқымды еңбектердің бірі, неміс синологы, Мюнхен
университенің профессоры болған Герберт Франкенің ... ... ... ақша мен шаруашылық» атты монографиясы. Бұл ...... ... ... ... Юань ... ... экономикалық жағдайына анализ бере отырып және Қытай
деректері мен материалдарына сүйене отырып, Құбылай ханның ақша ... ... ... мән ... Осы ... тағы ... ... еуропа
тарихшыларын атап кетуге болады: Синор Д., Шварц Г., Оппенгейм Л., ... Юл В., ... Р., Харт Г. / 4- ... ... ... ішінде Батыстың халықаралық қатынастары басқа да
ғалымдардың назарында болған. Мәселен ағартушылық кезеңінде ... ... И.Г. ... мен ... ... ... отырып, өкінішке орай
еуропацентристік тұрғыдан әлем тарихына қараған. Бұл көзқарас ... ... да өз ... ... Мәселен 1976 жылы шыққан еңбекте
Тепфер Б. Мен Енгель Е. ХІІ – ХІV ғасырлардағы Германия мен ... ... ... ... ... ... тек қана крест жорықтарына
жалпылама ... /5-16/. ... бұл ... ... ... ... ... пікірлерінің объективтік шындыққа
сәйкес келмейтін жақтарын да ескердік. Бұл ... ... ... пен ... ... ... бір ... немесе арнаулы
мәселеріне талдау, шолу жасаумен шектеледі.
Сонымен қатар, біз алып отырған дәуірде саяхатшы, дін таратушы монах,
барлаушы ... ... ... ... көптеген тілдерге айдарылған.
Француз тіліне ол ең алғашқы рет ХVІІ ғасырда, Пьер ... ... ... en Asie dans les ХII, ... ХІV et ХV ... ... екі рет жарық көрген 1723 және 1735 ... атты ... ... ... Ал ... ... ... ХVІ ғасырда
«Principal Navigations» (1598 ж.) саяхаттар жинағының авторы Хэклейт ... ... (1625 ж.) ... ... ... ... арада ХІІІ – ХІХ ғасырлардағы еуропа саяхатшыларының еңбектеріне
аударма және комментарий жасаған авторларды ... ... жөн. ... ... ... ең ... аударманы француз тілінен Алексей
Маленовский жасап, аударманың астына тек ... ... ғана ... ... 1795 жылы, екіншісі 1800 жылы шыққан).
Бір ширек ... ... орыс ... ... Языков Д.И. жазған
«татарларға саяхаты жинағының» бірінші томына кірген /6., ... Д.И. бұл ... тек ... ... ғана ... оған ... мен ... шығармаларын кіргізген. Ол бастаған еңбегінің
мақсаты мен маңызын түсіне отырып, ... ... ... ... ... ... біздің отан тарихымызға қажет» /6., 9 ./.
Латын тілінен ең ... ... А.И. ... Бұл ... ... жасаған аударма қазіргі кезге дейін маңызын ... ... ... ... ... классикалық суреттемелерінің
аудармашысы және комментаторы жөнінде қысқаша мәлімет беріп кету ... ... ... ... ... ірі ғалым, латинист және
ортағасырлық латынданған әдебиеттің маманы болған. ... ... ... ... 30 жыл бойына сол жерде қызмет ... ... ... ... ақын Марциалға, ал докторлық диссертациясы-
ортағасырлық ағылшын эпископы Альдгельмнің ... ... ... ... ... ... бірге Малеин А.И. Санкт-Петербург
университетінде ... ... ... ... ... ... жұмыстар атқарған. Бертін келе Малеин А.И. ... ... ... ... ... ... арқылы жүрген шетел саяхатшыларының
шығармаларына аударма жасап, комментарий ... ... ... ... дейін бірнеше рет жаңартып шығарылып жүрген ... ... ... және ... ... ... ... жатады /7., 45/.
Плано Карпинидің саяхаты тек мамандардың қызығушылығын тудырып қойған жоқ,
оған көркем басылымдар мен мақалалар да ... ... ... Шервуд М.
Жасаған «Қытайға барған жолдар» туралы кітабының аудармасы бар. /8., ... ... ... ... ескертулер Пелльо
П., Бартольд В.В., Владимирцов Б.Я. еңбектерінде бар /9-10/. Плано Карпини
мен Рубруктың ... ... ... ... ... және осы
саяхатшылар өткен басқа да жерлерді ... ... ... ... ... А.Ю., Толстов С.П., Артомонов М.Н..
Насонов А.Н.. Киселев С.В. /11-15/. Сонымен ... ... Г.В., ... ... М.М., ... И.Я., ... В.П., Позднеева А.М.,
Майский И.М., Мясников В.С. /16-22/.
Зерттеу жұмысында кейбір мәселелер бойынша жауапты, орта ... ... ... ... ... ... ... А.А.,
Фишман О., Чигринский М.Ф., және т.б. алуға болады /23-25/. Сонымен қатар,
авторы Малявин В.В. ... ... айта ... ... Бұл ... жұмысымызға тікелей қатысты деректер жиналған. Ол, ... ... ... ... о ... ... көрсете отырырп,
Марко Поло «Ертегідей бай елдің феерикалық келбетін суреттейді, ал бұл ... ... мен ... ... ... әлемді бағалауға және
қадірлеуге үйретеді» - дейді /26-29/. Деректерді сараптаумен ... ... пен ... ... ... ... жөнінде айтып кетеді.
Сонымен қатар зерттеген тұлғаларының биографиясына да көп көңіл ... ... ... қорытындыға келеді: «Қытай жөнінде еуропалықтардың
айтқандары бекер болған жоқ, бірақ Еуропа мен ... ... ашық ... жоқ» /26-30/.
Келесі еңбектердің біреуі Дубровскаяның Д.В. «Иезуиттердің Қытайға
миссиясы» туралы кітабы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерге келсек, Кычанов Е.И. ... ... ... «Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир»
еңбектерін атауға болады. /28/.
Котвич В.Л. «Образцы ассигнации ... ... в ... ... билеушілерінің қытайда жүргізген ақша саясаты, неліктен күміс, алтын
монеталардың орнына қағаз ақшаларды көптеп шығарғандағы, оның ... ... ... қаншалықты әсер етті деген мәселелердің
төңірегінде жауап аламыз. /29/.
Мункуев Н.Ц. «Вопросы истории и ... ... ... акты ... Юань (1279 – 1368) в ... атты ... ... жер ... ... қалыптасқаны, монғол жаулап
алушылығынан кейінгі жер қатынастары деген ... ... ... ... и ... және ... и ... в древности и
средневековье» атты мақалалар ... Юань ... ... бірқатар мәселелері туралы Кучеран С. ... ... ... и образования при династии Юань» мақаласынан
оқимыз. /31/. Шығыс пен ... ... ... ... ... тарихшысыс Конрад Н.И. шығармаларында орын алды. Еуропа ... ... ... тоқтала отырып, автор өкінішке
орай, көп жағдайларда мәдени мәселелерге тоқталған. /32/. ... ... в ... ... ... А.О., ... ... в период
династии Юань, Мин и Дай цин» атты ... ... ... ... ... ... еңбектер қатарына «Татаро-монголы в Азии
и Европе» мақалалар жинағы, Итс Р.Ф. пен Смолин Г.Я. ... ... ... древнейшых времен до середины ХVІІ века» және қытай профессоры Шан ... ... ...... до «опиумных» воин) еңбектері жатады.
/35-36/.
Сонымен бірге соңғы кездегі Ресей ... да ... ... Оның ... ХІІІ ... ... империясындағы ішкі сыртқы
қарым-қатынастар талқыланады. ... мен ... ... ... ... тудырады: Златкин
И.Я., Шастина Н.П., Магидович И.П., Пашуто В.Т., ... Л.В. ... ... дейінгі Үндістандағы орта ғасырлық мемлекеттердің
тарихы, соның ... Дели ... ... ... ... ... тарихының ежелгі кезеңіне арналған, әсіресе оның әлеуметтік
экономикалық қатынастары мәселесі жайында ... ... ... ... ... ... ғылымында соңғы жылдардағы әдістемелік өзгерістерге
байланысты, біз әлем ... ... тек ... ... ... бас тартып, тарихты кешенді зерттеу әдісін мойындап отырған
жағдайда Кеңес тарихшыларының еңбектері, тарих ғылымының бүгінгі ... ... бере ... ... біз қарастырып отырған дәуірдегі әлеуметтік –
экономикалық дамуы мәселелеріне ... ... Л.Б., ... К.А.. ... ... ... Бұл ... жалпы, классикалық орта ғасырлардағы
Үндістандағы ауыл қауымы қолөнердің дамуы және Үнді ... ... ... ... енді ... Дели сұлтанатының тарихын зерттеген бірден-бір Ресей
тарихшысы Ашрафян К.З. болып табылады. Зерттеушінің бұл ... ... ... бар. ... ішінде, әсіресе 1960 жылы жарық көрген:
«Делийский султанат: К ... ... ... и ... ... ғғ.)», атты еңбегінде ол Дели сұлтандығының қоғамдық
дамуына жан – ... ... ... оның ... да ... ... дамығандығын және сонымен қатар, ... ... ... да ... /47/.
Сондай-ақ Дели сұлтанатының дін, мәдениет мәселелерін қарастыруда біз
Бертельстің А.Е., Заходердің Б.И., ... Б.И., ... ... ... зерттеулерімен таныстық /48-49/. Алайда бұл ... ... ... ... Үнді ... бір ... талданғандығын
тағы да айта кетеміз. Өкінішке орай Дели сұлтандығының тарихына арналған
жаңа көзқараспен, өркениеттілік тұрғысынан ... ... әлі де ... ... ... ... тоқталатын болсақ, біз бұл
салада ғалымдардың әлем тарихы ... ... ... ... ... ... ғылымы алдында тұрған міндеттер мен ашылған ... ... және ... ... ... ... айта келіп
«Ондай көлемді зерттеуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... - деп ... ... Б. – ... тарих қазақстанда қандай да бір
белгілі дамуға ие болмады. /50., 10/. ... ... ... ... ретінде қазақстандық ғылымды қалыпты оқшаулану ... ... ... деп атап ... Ал ... Қ.Т. ... ... идеолгогиясыздандыру және бейсаясаттандыру жағдайлары,
интеграциялық үрдістердің ғасырында маңызды ... және ... ... ... ... іздестіруге талпыныстар жасау керек.
Өйткені жалпы тарих мектептерде, гимназияларда, колледждер мен жоғарғы оқу
орындарында оқытылады» /51., 120/. ... біз ... ... ... ... мамандардың (Қожахметов К., Ибрашев Ж., Байзақова Қ.Е.,
Алдабек Н.Ә., Хафизова К.Ш., ... М.А. ... ... ... ... /52., ... ... шолуда қорыта айтқанда, бұл зерттеу объектісі
бойынша бірқатар еңбектер ... ... ... ... ... ... ... бірақ олардың барлығына тән сипаты - әрқайсысы жеке немесе ... ... яки бір ... ... ... мен «шектеулі»
аспектілеріне, болмаса елдердің арасындағы ... ... ... ... ХІІІ ... ... мен Азия ... Полоның «Кітабына» теориялық жүйелі талдау жасалмады, объективтік
тұрғыдан ... ... ... кең ... ... ... негізі. Бұл жұмысты жазу барысында ... ... ... ... ... деректер кеңінен қолданылды. Ең басты
дерек көзі ретінде Марко Полоның мәліметтерін алдық. /53/.
Марко Полоның «Кітабы» орта ғасырдағы ... ... ... Ол
әлемдік әдебиеттердің «алтын қорына» кірген, көптеген ... және ... ... ... ... еңбектің қазақ тілінде толық аудармасы жоқ.
«Кітаптың» алғашқы жазылымынан (1298) біраз жыл өтсе де, ол ... ... ... ... ғана емс кең көлемде оқырман
қауымның да қызығушылығын тудырады.
Марко Поло ... ... ... ... ханының ауласында он жеті
жылға жуық қызмет етеді. Сол уақыт ішінде монғол дәстүрін, тілін ... ... ... ... ... және төртбұрыш монғол жазбалары.
Сол кезедгі монғол ханы ... ... ... ол ... ... ... оңды-солды аралап, Үндістанға және Үндіқытай елдеріне елші
болып жіберіледі.
Мемлекетте үлкен қызметтерге ие болып, ... Поло ... ... жағдайға ғана араласып қоймай, құпия істер жөнінде де білді. Ол тек
мемлекетті басқарудағы құпия істерге ғана ... ... ... ... ... ... 1281 жылғы Жапонияға, 1283, 1285, 1287 жылдардағы
Оңтүстік шығыс Азияға шабуылдарының жоспарлары ... ... ... ... жылы ... ... басты порты – «Ұлы гавань ... ... ... ... Чжоу, қазір Амай), Оңтүстік Қытай теңізі, Үнді мұхиты
арқылы Венецияға 1295 жылы жетеді.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... «Кітабының» үш версиясы ғана қабылданды, ерте француздық ХІІІ ғасырдыі
аяғы Рустичано тексті, ... ... ... ХІV ... ... де Сепой (Потье басып шығарған) және ... ХVІ ... Ескі ... ... Рустичано жазған Марко Поло «Кітабының»
қолжазбасы Париж ұлттық кітапханасында сақталады. Ол ең ... рет 1824 ... ... ... ... ... Бұл ... тіліндегі текст
Италиядан тыс жерлерде және оның ішінде де бірнеше қолдан өткен болу керек.
ХІV ... ... ... ... ... мен жағрафиялық
білімнің көптеген құнды компиляциясын ... ... ... ... ... Жан ... ... Марко Полоның Шығысқа саяхаты
жөнінде айтқан. Мессер Марко туралы мәліметтер бере отырып ол ... ... ... ол ... ... ... ... жөнінде кітап жасаған, бұл
керемет заттар ... ... ... бірге бізде бар». /54., 91/.
Сонымен қатар бұл француз тіліндегі басылым Минаев И.П. аударған,
Бартольд В.В. ... ... орыс ... ... жатыр.
Бартольд В.В. ойынша аудармашы Рустичано версиясына дұрыс ... ... өзі ... Марко Поло «Кітабының» атақты комментаторы Генри
Юлға жүгінеді.
«Юл былай деп дәлелдейді» - деп ... ... ... алғы
сөзінде, - бұл ХІV ғасырдың жазбасынан, Генуяда жазылған Марко Полоның
әңғімелерінің нақты ... ... ... бар, ... ... өз ... ... және қайта қаралуға түспеген, жасанды
емес, ерікті буынның өзі дәлел бола алады (көлемділіктің, ... ... ... ... ... ... ұмытылған әңгімелерді қосу үшін, қайта
бастапқыға оралудың жоқ болуы және тағы басқа)./55.,6/.
Бұл тізімінің ... тілі өте ... ... және кейбір шығыс
тілдерінің қоспасы бар; естумен жазылған ... ... ... ... ... ... бұл ... Чартон қазіргі француз тілінде басып
шығарған (Charton Ed., Voyageurs an ciens et modernes, t. II.Paris ... осы ... ... ... аудармасын Лазари басып шығарған (Lasari V.,
Viaggid Y.: Marco Polo, Venesia 1847). ... Поло ... ... оның ... ... да ... және ... тіліне,
француз тілінде пайда болғаннан кейін ... ... Бұл ... аударма Crusca деген атпен, ХІV ғасырдың басына жатады және
қазіргі ... ол ... ... ... ... бұл аударма Юлдың айтуынша, біршама құртылған, осы уақытқа сонымен
қатар, латын тіліндегі аударма да жатады. Оны ... ... ... ... ... аударған. Француз тіліндегі қолжазба, сол
кезеңдерде неміс тілінде де жарқ ... 1477 жылы ... ... ... өте ... ... чех, ... арагон. Және басқа да тілдерде
аудармалар пайда болды. Комментаторлардың айтуынша Марко Поло ... ... жеке ... ие: ... ... ... тексті және Рамузио
тексті. Алғашқы екі ... ... ... ... ... ... болған, оған өзінің назарын, тарихи жағрафиялық қоспаларымен Марко
Поло саяхатының ең бірінші басылымын ... ... Н. /56/ ... ... ... ... ... Л. /57/, Рамузионның версиясын
өздерінің басылымдарының негізіне қойған. Олардың ойынша бұл ... 1298 ... ... саяхатшының жасаған түзетулері мен
қосулары. Ал, Мэррей және Лазари сияқты комментаторлар Рамузионның текстін
толық ... ... ХІІІ ... ... ... Екі жаққа да
қосылмаған Юл Г., балық үш версияның негізінде «эклектикалық» текст ... ... Поло ... жүз он ... ... табылған (әр
түрлі үзінділерді санамағанда).
Марко кітабы жарық көргеннен кейін көп ұзамай ... ... ... ... ... сілтеме жасайды. Татарларды суреттей
отырып Веллани былай деп ... «Ал кім ... ... ... ... ... папа Климент V қолдануымен жазылған Армениядағы Колкостың
билеушісі Айтон Хайтон кітабын қарасын, сонымен ... ... ... ... «Мильоне» деген атпен белгілі кітапты қарауға болады: ол, олардың
құдыреті мен билігі жөнінде көп айтады, өйткені олардың ... көп ... ... Енді біз ... ... ... мәселемізге көңіл бөлейік-
флоренция істеріне» . /54.,94/. Кітап басылуды ойлап шығарудан бұрын ... ... ... ... және ... ... оны ... оған
Марко кітабының фрагменттері, ХV ғасырда белгілі, өркениетті елдердің ең
батысында жатқан ... ... ... бола алады. Ал бұл ... ... ... ... жылы ... Девонширский , Уотерфорд графтығында, өзінің
ирландық Лисмар замогын жөндеуге бұйрық береді. Оның ... ... ... ... ... Есікті ашып, арғы жағынан, ішінде көне
епископтық посох және қандай да бір қолжазба сақталған-жәшікті тауып ... ... ... ... ... ... байланысты «Лисморлық кітап»
деген атпен белгілі, бұл кітап 1839 ... ... ... Оны ... Юджин О Карри қарап шыққаннан кейін, әр ... ... мен ... ... ... ... ... Поло кітабынан үзінділердің бар
екендігі анықталды барлығы он ... ... ол гэль ... жазылған.
Полоның кітабы, шамамен 1460 жылы, Фингин Мак-Карти Ригаға, лорд Кэрбериға
және оның әйелі Кетрин, қызы Томасаға, Десмондтың сегізінші ... ... болу ... Поло «Кітабының» орыс тіліндегі аудармаларына келетін болсақ,
ең алғашқысын ... А.Н. ... ... ... ... ... бір жылдан кейін, «ХІІІ ғасырдағы венециндық
саяхатшы Марко Поло», ... ... ... ... Неміс тілінен аударма.
М., 1863 /58./. Бұл аударма жалпылама болып табылады.
Екінші орыс ... ... ... ... ... ...
14 басылым шыққан (бұл басылымда тіпті сілтеме де ... ... ... жеке ... ... ... деп аталған, венециандық дворянин
Марко Полоның Татария және Шығыстың ... ... ... 3 ... ... /59/. ... В.В. ... бұл басылымның ғылыми дәрежесі өте төмен.
Орыс комментаторларының ішінен Юлды ... Н.В. ... ... Ханыков НүВү
Юлдың жасаған «эклектикалық текстіне» қарсы шыққан. Ханыков Н.В. ... И.П. ... ... И.П. ... ... ... ... және оған Потье мен Рамузион текстерінен ... ... ... бұл ... ... тағы да ... ... еңбектер
бар. /60., 87/.
Ең алғашқы ғылыми аударма ... ... ... Иван ... ... Иван ... Минаев (1840-1890), ХІХ ғасырдың жан-
жақты , атақты шығыстанушысы ... Ол ірі ... ... Азия мен ... буддизмнің тарихшысы болған; сонымен ... ... ... за три ... /61/ атты кітабының комментаторы,
саяхатшы болған. 1874-1875 жылдары ол Үндістанға, ... ... ... ... ... және ... очерктері» атты кітап шығарады.
«Марко Полоның саяхаты» атты «Кітаптың» ... ... ... ... жылдарында жұмыс істейді. Жоғарыда айтқандай, аудармасының
негізінде, 1298 жылы Генуя ... ... ... ... ... ол ... бітірген. Алғашқы қолжазбасының көшірмесі де
басылып шығуға дайындалып бітуге аз қалған. Бірақ, Минаев И.П. ... ... ... ... ... етуге кедергі жасаған.
Он жылдан аса Минаев И.П. қолжазбасы қозғалыссыз жатқан. Уақыт өте
оны, орыс жағрафиялық қоғамының ... ... ... ... ... ұйғарады.
Аудармасын редакциялау жағрафиялық қоғамның ... ... ... Ол ... И.П. ... ... бағалайды: «Алғашқы версияның
Рустичано қарапайымдылығы мен жасанды емес түрін, аудармада ... оны ... ... де ... екі ... Марко Поло «Кітабын» зерттеуде және Изия ... ... ... үлкен.
«Кітаптың» ең алғашқы кеңестік басылымы осы аудармамен , Кунин К.И.
редакциялауымен шықты: Марко Поло. Саяхат.Л.; ... ... ... К.И., ... И.П. аудармасы нақты екенін
білдіре отырып, ... ... ... ... ... – ескі тілдің
стилизациясына қарай аудармашының, ертедей сөз ұйқастары мен петровтық
Русьқа дейінгі ... ... ал ол ... ... ... ... ... ханзадалар, барондар, рыцарлар
дегендердің ... ... ... ... княздер, тіпті
баярлар деген сөздер орын алады. ... бәрі ... ... ... ... аудармашы қысқартулар мен ол елемеген ... ... ... ... 1902 және 1940 ... ... ... Кунин К.И.,
орыс аудармасына айтарлықтай жақсартулар бермегенін көруге болады және
аударманың стилі де ... ... ... Минаев И.П. «Петрлық ... ... ... ... және ... «льяло», «поть»
деген сөздерді сақтап, жақшаның ішінде оларға түсініктеме беруге болар еді.
1940 жылғы басылымның ... ... К.И. ... ... Олардың негізлері – Минаев И.П., Бартольд В.В.ғ екеуі ... ... (сан ... 233) ... ... оны жасамау себебі,
Марко Поло «Кітабының» бір де бір негізгі ... оның ... ол ... ... ... ... кездеседі. Магидовичтың айтуынша,
Юл Г. Бұл тараудың шыншылдығына күмәнданған және ерте ... ... ... ... ... аудармашының ойдан шығаруы деп есептеген.
Бірақ, оны Марко Поло «Кітабын» басып шығаруда, қолайлы және «өте ... ... ... Поло ... ... ғалым болған жоқ. Бірақ, оның ... ... ... ... биік ... ... Қытайға және кері
қарайғы саяхаты, ғалым миссионерлерге қарағанда, тарихи-этнографиялық
мәліметтердің үлкен ... ... ... ... ХІV – ... Марко Поло «Кітабы» Азияның жағрафиялық карталарын құруға негіз
болады, кітап басылып шығуға ықпалын тигізді. ХV-XVI ғасырлардың ... ... ... ... ... рөл ... Сауда жолдамаларын,
коммерциялық справочниктер жасауға, мысалға, Азия елдерінде болған ... ... ... ... (ХІV) ... торговли»
атты жолдамасын жасауға да қолданылды. /63/.
Марко Поло «Кітабынан» кейін ғылыми маңыздылығы үлкен деректердің
қатарына, Джовани дель ... ... ... тарихы» жатады /64/. Ол
францискандық орденнің ... сол ... ... ... Франциска
Ассизскидің (1181 – 1226) жақын досы, өнерлі дипломат және дін ... ... және ... жоғарғы шіркеу қызметтеріне ие болған.
Туған жері (1185-1252) Италиядағы ... ... Ол 1245 жылы ... Лион ... Монғолияға аттаған кезде 60 ... ... ... ... ... (1247 жыл 18 ... ... қайта оралып, папа
Иннокентий ІV-ке «Libllus Historicus» («Тарихи ... атты ... ... ... ... ... ... былай дейді – «Ол ақылды,
сауатты, шешен және әртүрлі істерге ... адам ... ... ... елдерде көргенін қалың ... ... Оны ... ... ... кезде, осы кітапты оқып беретін» /64.,8/. Сонымен,
Плано Карпини Еуропаның Шығысты тануына алғаш рет жол ашады және ... ... тыс ... ... ... ... тарихын жазады. Өзінің
«Тарихында» ол монғолдардың дінін, дәстүрін, әскери және ... ... ... ... ... ... ... Қытай жөнінде
де көптеген мәліметтер береді. Плано Карпинидің ... ... ... ... ... ХІІІ ... өзінде-ақ, сол кезеңнің сауатты
адамдарының қызығушылығын тудырып, бірнеше рет көшірілген. Бірақ ... ... ... оның тек бес ... ғана жеткен. Ең жақсыларының
біреуі ХІІІ ғасырдың аяғында немесе ХІV ғасырдың басында жазылған Лейдендік
қолжазба. Бұл қолжазба, 1839 жылы ... ... ... ... ... шығармасын жарыққа шығаруда негізге алған болатын. Бірақ, ... ... ... ... ... бұдан да ертерек
жазылған қолжазба табылған. Плано Карпинидің тағы екі қолжазбасы Париждің
Ұлттық кітапханасында, ал ... ... ... ... ... тағы бір ... Иркутсктің Жданов А.А. атыңдағы мемлекеттік
университетінің ғылыми кітапханасында қолжазбаның бір фрагменті ... ... ... жазылған үзінді зерттелегеннен кейін, ХІІІ ғасырда
Бовэден ... ... ... ... редакцияланған Плано Карпини
шығармасының ІХ тарауының VІІ, VІІІ бөлімдері ... ... ... Плано
Карпинидің кітабы көптеген тілдерге аударылған. Тағы бір дерек көзі ретінде
біз зерттеу жұмысымызда ... де ... ... елдеріне саяхаты» атты
еңбегін пайдаландық./64/. Бұл өз кезегінде өте ... ... ... ... ... қарағанда сауаттырақ болған Рубрук, өзінің
саяхатынан да жасырақ ... ... оның ... ... жағынан тек Марко Поло шығармасына ғана орын береді ... ... ... ... ... өте аз, оны тек өзінің
шығармаларынан ғана ... ... ... ... әр жерде әр түрлі
жазылған. Ұзақ уақытқа дейін аты тарихи әдебиетте, ... ... деп ... ... ... аты Виллем немесе Гильом Рубрук. Ол
көптеген жылдар бойына Франция королінің ... ... ... жылы
шамамен 1215 және 1220 жылдар аралығы, ал ... ... көзі ... ... ... 40 ... таман бастаған. Бұл ұзақ жолының алдында, ол бірнеше
жылды Таяу Шығыста өткізген болу ... ... ... ... ... ... ... яғни саяхатын дәл осы жерден бастайды.
1253 жылдың ... ... ... ... ... ... ол хан тұрағымен үш айға жуық көшіп-қонып жүреді де, тек ... ... ... ... ... ... еуропалықтарға қарағанда
алғаш рет Қарақорымды тиянақты суреттеген. Ол жерде Рубрук екі айға ... 1254 жылы ... ... ... ... оралып бір жыл өткеннен
кейін, өзінің шығармасын аяқтайды. Әрине бұл Еуропалықтар, ХІІІ ғасырдың
соңғы ширегі мен ХІV ... ... ... жол ... жалғыз болған жоқ.
Бұл кезеңде Еуропа мен Азия ... ... және ... ... ... ... жатты. Венециандық, генуэздық, флорентиялық, пизалық
және басқа да ... ... ... ... ... ... еніп жатты. Солардың ішінде сол кезде ... ... ... Қытаймен, Үндістанмен,Оңтүстік-Шығыс Азиямен, Индонезиямен
танысуда ізін ... ... ... ... ... ... ... Порденонеден шыққан Одорик (1286-1331) және
Джовани Мариньоли (шамамен 1290 және 1295 жылдар ... ... ... 1359 жылдары қайтыс болған).
Джовани Монтекорвиноның саяхаты 1291-1294 ... ... ... ... ... 40 ... жуық өмір сүреді. Өзінің ... папа ... ІV ... ... ... бастап, Джовани
Монтекорвино 1307 жылы папа Климент V-ің (1307-1314) ... ... ... және ... ... ... ... жоғарғы
санға көтеріледі. Монтекорвино және оның көмекшілері , ... хат ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттер
туралы хабарлар жоқ бірақ, оның құндылығы еуропалық көпестердің ... ... Юань ... байлығы және тағы да басқа жағдайлар
жөнінде береді. Мәліметтер Сұлтанияның үшінші ... ... ... ... ... 13330 жазылған «Ұлы ханның байлығы
жөнінде кітап» атты ... ... ... Бұл ... орта ғасырдағы
саяси тарихты зерттеу үшін өте құнды ... ... ... атап ... ... тілінен аударған Свет Я.М. «После Марко
Поло. ... ... ... в ... трех ... атты ... ... Аталған деректер біздің тақырыбымызға тікелей қатысты
болғандықтан, сол дәуірдің ... ... ... ... пен ... ... ... дипломатиялық, сауда
байланыстарын, осы салаларда болған өзгерістер мен ... ... ... жұмыста сонымен бірге шығыс деректердін кеңінен қолдандық. ... ... ... /66/, «Монғолдардың құпия шежіресі» ... ... Ли Гоу, ... Лу Ю, Фань Чэн ... /96/, Ибн-Баттута
еңбегі, дели сұлтанатының тарихы жөнінде бірден бір дерек, Абу Рейхан
Бирунидің ... ... ... бұл ... ... ... саяхаты, сауда мен әлеуметтік – экономикалық жағдайы
жөнінде көп мәліметтер береді./68-69/.
Зерттеу жұмысымызда эпиграфикалық ескерткіштердің деректерін, ... ... ... ... ... ... негізінен «Эпиграфика Востока» басылымының ... ... ... ал археологиялық қазба материалдарды отандық және
шетел археологтарының зерттеулерінен алынды.
Зерттеудің әдістемелік және теориялық негізі. Соңғы жылдары ... ... ... ... дәстүрлік әдістермен бірге
инновациялық тәсілдерді де, соның ішінде өркениеттілік ... ... ... ... /70., 58/. Біз өз ... жұмысымызда дәстүрлі
және инновациялық әдістердің озық жақтарын біріктіре отырып кешенді зерттеу
әдісісн ... ... ... дін және ... ... ... байланыстар сияқты күрделі мәселелерді табысты зерттеу, міндетті
түрде ... ... ... ... ... ... Оның үстіне
еурацентристік тұрғыдан жазылған шетелдік зерттеушілер еңбектері және кеңес
дәуіріндегі идеологиялық қысым тұсында ... ... бұл ... ... принциптер тұрғысынан қарап қана ... ... сыни ... ... қажет болды.
Зерттеу барысында Қазақстан зерттеушілерінің көзқарастары ... ... да ... зерттеушілренінің пікірлерімен қатар талданып салыстырмалы-
тарихи зерттеу әдісі қолданылды.
Осы жұмысты жазуға Батыс пен ... ... ... ... тамырлары жөнінде соңғы жылдары жаңаша тұрғыдан оқып
зерттеу жұмыстарын жүргізіп жүрген қазақстандық тарихшы Жұмағулов ... ... ... ... –теориялық негіз ретінде
қолданылды /71-72/.
Жұмыстың тәжірибелік маңыздылығы. ... ... ... ... ... ... ішінде Қазақстан тарихының ХІІІ ғ.кезеңін,
Шығыс елдерінің орта ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... мәселесі бойынша арнайы
курстарда пайдалануға болады. Зерттеу жұмысының ... ... ... мен ой тұжырымдамаларының осы бағыттағы бұдан кейінгі
зерттеу жұмыстарына арқау бола ... ... ... ... Бұл жұмыста зерттеуде тың
ғылыми ізедністер жүзеге асырылды. Атап айтар болсақ:
1.Марко ... ... ... ... ... және ... уақыттағы
тарих ғылымына, оның ішінде Еуропа және Еуразия ғылымына қосқан ... ХІІІ ... ... ... ... ... юаньдықтар
елшілерінің қолына пайцзы мен ерекше мөр ұстатып, басқа елдердің ... ... ... ... және ... барлау жұмыстарын және әртүрлі
келісімдер жасап, осы акциялардың бәрін сол кезеңнің халықаралық ... ... ... Оларда дипломатияның тәртібі, тәсілдері және
дәстірлі ... ... ... ... мен ... арасындағы
дипломатиялық, діни байланыстар ХҮ ғасырдан орнай бастады деген ертеректегі
кеңес ... ... ... концепциясына қайшы, бұл
байланыстар ХІІІ ғасырдан бастап-ақ орнады деген ... ... ... мен Юань ... арасындағы сауда байланыстары мен ықпал-
әсерлері ортағасырдардағы қоғамдық қатынастардың одан әрі ... ... және бұл ... қолөнеріндің рөліне жан-жақты талдау
жасалды.
4. ХІІІ ғасырда Үндістанның әлеуметтік-экономикалық жағдайында саяси күрес-
тартыстар ... ... ... ... ... расталып, дегенмен
белгілі бір саяси күштің билік орнатуы тұсында, ... ... ... де болғаны айтылды. Осы тұстарда елдің ... ... ... ... ... ... анықталды. Сонымен
қатар Үндістанның әлеуметтік-экономикалық тарихын ауылдық және ... ... ... оларды бір-біріне қарсы қоюға болмайтындығы, себебі
қала мен ауыл ұжымы бір-бірімен тығыз байланысты ... ... ... ... керекті өнім берсе, қала ауылды ... ... етіп ... ... ... жалпы тарих ғылымында алғаш рет Марко Поло ... ХІІІ ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан талдау жасалды.
Жұмыстың ғылыми жаналығы. Азия мен ... ... ... бірі болып табылатын ХІІІ ғасырдағы ... ... ... ... мәселелер жаңа деректердің негізінде ... ... ... жаңа деп ... ... Бұрын-соңғы Қазақстан
тарихнемасында көтерілмеген. Марко Поло мәліметтерін зерттеп, ... ... ... ... ... мен ... маңыздылығын анықтау
нәтижесінде ғылыми айналымға жаңа теориялық ойлар ... ... ... ХІІІ ғасырдағы Еуропа мен Азия ... ... ... бар. ... бұл ... ... тарихнамасында
көтерілмеген. Сондықтан жұмыста қазіргі заман талабына сай ... ... Поло ... ... ХІІІ ғасырдағы Еуропа мен Қытай
байланыстарына объективті баға ... ... ... ... ... ... мен экономикалық, әлеуметтік жағдайы жөнінде бірқатар
мәліметтер беретін Шығыс деректері кеңінен ... ... өзі ... ... ... ... ... мен көлемі. Зерттеу жұмысы кіріспеден, іштей
жіктелген тармақтары бар екі ... ... ... әдебиеттер
тізімінен тұрады.
І ТАРАУ. ЕУРОПА МЕН ҚЫТАЙ
АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСТАР.
1.1. Марко Поло және оның «Кітабы».
Тармақшының мақсаты ... Поло және оның ... ... ... ... ... Деректер, Марко Полоның жеке тұлғасын білу үшін
бізге материалдар қалдырған жоқ. Бұл ... оның ... ... Поло ... ... ... ... жайлы айытпайды, бірақ ол
жөнінде кітаптан білуге болады. Оны көбіне асыл тастар, маталар және тамақ
қоспалары ... Ал дәл осы ... ... ... ... ... үлкен рөл атқарды.
Марко Поло кітабында, асыл тастардың қайдан табылып, сатылатынын көп
айтады. Аңыздар бойынша, Шығыста жинаған байлықтарын ... ... ... ... алып ... Марко Поло кітабында ерекше орынға ие. Марко кездемелердің
экзотикалық атауларын тізбектеп ... ... ... ... ... сандал, нассит, мосулин, кремози, желла, бокаран, ... ... және т.б. ... ... ... ... тағы
бір тауардың түрі-дәмдеуіштер.
Марко Поло өз замандастарының талабын өте ... ... ... ... тек бізге белгілі тамақ қоспаларын, иіс сулар ғана ... ... ... кезде де қолданыстан шығып кеткен заттарды да табуға болады.
Көптеген жылдар бойына Шығыс ... ... ... ... ... туған жерде, арақашықтықты, шөптің, судың және азық түліктің
сапасын, өзі болған ... ... ... ... ... ... тек ... деуге болмайды. Ол, сол кездегі
еуропалықтарға жат елдердің салт дәстүрін, діни-сенімдерін, тұрмысын, сырт-
пішінің, тілін жеткізген ... ... ... ... келетін болсақ, ол венециандықтардың
елеусіздігінде қалған. Жерленген жері жөнінде нақты ... ... ... жөнінде бізге дейін жеткен ең алғашқы хабарлардың
бірі, оның қалдырған мұралық қағазы: ... оны ... ... ... жерге қою туралы айтылған. Бұл мұралық қағаздың іске асуына
кедергі келген туралы ... ... жоқ. ... ... ... қызы
Мореттаның да қалдырған мұралық қағазы бар (1348 жылы 1 мамыр). Онда былай
делінген: ... ... ... ... ... ... ... жерлеуді және жиырма сольданы муралық ... ... біз ... Поло мен оның ... ... ... ... жөнінде айта аламыз. Тағы осындай бір деректі біз ... 1584 жылы ... ... ... көре аламыз. Ол Сан-
Лоренциа шіркеуін суреттей отырып былай ... ... ... Мильоне
атты Марко Поло жерленген, ол Христафор Колумбтан бұрын, ... ... ... /54.,57/. Бірақ, бұған қарамастан қазіргі уақытта
Марко Полоның сүйектері табылған жоқ. 1924 жылы ... ... ... нәтиже алып келген жоқ. Бұл жұмысты ... ... ... кезінде сүйектері қазылып алынып, ... ... ... ауырған адамдардың сүйектерімен бірге жерленген және ... ... көп ... ... ... құрылыс материалы болған болу
керек деген ойды білідерді. /54.,60/. Ол шамамен 1324 жылы ... ... ... «Мильоне» деген атау қалай берілгеніне келсек, бұл
жөнінде нақты ... айта ... ... ... ... ... д ... дейді: «Венециандық мырза Марко Поло, оны Millonus деп ... ... мың лир ... білдіреді және оны ... ... ... ... ... айта келе ... өзінің алғы
сөзінде былай деп жазады: «Ол, ханның табысы ... он ... ... ... әр ... және ... айта бергендіктен, сонымен қатар сол
елдің байлығы туралы ... ... ... ... ... оған ... ... Милионе деген атау берген; мен, бұл атты
республика кітаптарына жазып жатқандарын өзім көрдім және ол ... ... ... ... оның ... ... бері ... ауласы деп атап
кеткен»./74.,29/.
Мессер Марко Поло контробандсит Местреден шыққан Боначоны ... ... ... «Марко Поло Миллион» деп жазылған. Бұл 1305
жылы жазылған, Марконың қызы Фантинаға қатысты, латын ... ... ... 5 ... сот ... ... «Маркус Поло Миллион» деп
атаған. 1584 жылы Сансовино, «отанына оралғаннан кейін, өзімен ... ... ... ... ... деген атақ алды» дейді ./54.,70/.
1827 жылғы шыққан жазбаларында Чигонья жаңа ... ... Оның ... ... ... ... ... және Марко Полоның атынның жалғасы
болып табылады.
«Мильоне» деген атақ, байлығына ... ... ... ортағасырлық
авторлардың мәліметтері әртүрлі ойлар тудырды. Ормандинидің ... ... ... ... мағлұматтар береді. Мұндай тізбектеу, Поло
жанұясына ... сот ... ... яғни ... ... қайтыс
болған уақыты жөніндегі, Фантино Полоның іс-қағазынан.
Мүлік тізімі ... ... ... ... ... ... жазылады. Дүние мүлкі былай көрсетілген:
Мұра бойынша қайырымдылық ... ... ... Полоның өмірлік рентасына салым ........3000 доллар
Тізім бойынша мүлкі ............................................6865
доллар
Үйінің бірбөлік құны..............................................3500
доллар
Барлығы................................................................
...14765 доллар./54.,88/.
Егер тіпті Марко Поло өзінің дүние ... ... ... ... ... да, қолдағы деректерге сүйеніп оның жағдайы орташа ... ... ... ... ... ақша ... ... зерттеуге
тырысқан Джузеппе Кастепани, өзінің 1924 жылы шыққан мақаласында, ... ... ХІV ... яғни өз ... ... ... ... және
ортағасырлық тағы да басқа авторлар айтқандай, өзінің саяхатынан керемет
байлықтар алып ... ... бар. Егер де ол өте бай ... ... онда ... үлкен ұтылысқа ұшыраған, немесе генуездіктермен соғыста бар
байлығын ... ... ... ... ... ... ... сондықтан венециандық саяхатшы қарапайым өмір сүрген және ... ... ... да өте бай адам да ... деуге болады.
Марко Полоның «Кітабы» орта ғасырдағы ... ... ... Ол ... ... ... ... кірген, көптеген еуропалық
және басқа тілдерге аударылған. ... ... ... (1298) ... өтсе де, ол тек ... ... жағрафия, филология мамандарының
ғана емес, кең ... ... ... да ... ... саудагер Марко Полоның еңбегі жөнінде Коростовец И.Л. ... ... мен Азия ... дәлелдейтін қызықты құжат, Марко
Полоның қалдырған.... Қытайға саяхатының ... ... ... ... ... ... бұрынғы тұжырымдарға қарсы...., кейінгі кездің
критикасы еңбектің түп дерек екенін анықтады»./75.,12/.
Марко Поло ... тек өзі ... ... ... ... ... ғана сипатталмайды, сонымен қатар басқа елдер де, кейбір ... ... ... ... көңіл бөлінеді. Марко Поло өзінің тыңдаушыларына ... ... ... Үнді ... жағалауында жатқан африкандық елдер
жөнінде мағлұмат бергісі келді. Егер «Кітаптың» әр бөлімінде шашырап ... ... ... ... білімінің шектеулі
болғанын көруге болады. Осындай «Марко Полоның ... ... ... ... комментаторы Юл Г. Құрған .
ХІV-ХV ғасырларда Марко ... ... ... ... ... ... ... Марко Полодан алынған жағрафиялық номенклатура,
1375 жылғы, атақты, Каталондық әлем ... және ... да ... ... 1459 жылы ... картасында да қайталанды. ... ... ... ... ... да ... ... ашулар тарихында да Марко Поло «Кітабы» үлкен рөл атқарды.
ХV ғасырдағы португалдық экспедициясының және ... аяғы мен ... ... ... ... ... ... мен
ұйымдастырушылар, Азияға қатысты жерлерде Полоның ықпалымен жасалған
картаны қолданумен ... оның ... да, «Ұлы ... ... ... ... ... Колумб, қол астында ұстады.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында ашулардың көп тарихшылары, ... ... ... бұл ... айтуынша, Колумб ол
жөнінде тек ХV ғасырдағы ... ... ... ... ... ... пікір, Марко «кітабының» латын ... ... ... бар ... табылғаннан кейін (шамамен
1485 жылы жарыққа шыққан) жоққа шықты.
Өзінің негізгі бөлімінде Марко Поло «Кітабы» ... ... ... Азия мен ... Азияның кейбір халықтарының тарихы үшін маңызды
болып табылады: олардың тұрмысы, экономикасы, әскери ... ... ... ... Поло ... жаулап алушылықтары туралы айта отырып, олардың
жауыздығын көрсетпейді, керісінше ... хан мен оның ... ... ... ... Сонымен қатар, Құбылайдың ақылдылығы мен
құдіреттілігінің, оның керемет ... мен ... аңға ... ... ... ұлы ... ... абсолютизімінің»
алдында таң қалғанын жасырмайды. Кедей, дөрекі, соғыстар мен ... ... ... шыққан оған, Шығыс ертегідей болып
көрінеді.
Ірине, Марко Поло Шығыста көп ... ... ... ... жағынан сол кездегі Шығысқа қарағанда төмен тұрды. Шығыста оның
назары неге түскенін, оған не «жеткенін», ... ... үшін ... ... ... ... және оның ... түсіп тұрған, бірақ,
назарсыз қалған заттарды қарастыру өте қызықты.
Осылай, Марко Поло ... ақша ... ... ... рет-ретімен
суреттей отырып, оны Еуропа түсінбейтіндігін біледі. Ақша басып ... ... ... ... ... оның ... Қытайда сол кезде кітап
баспалары болды. Марко ... ... ... ... ... олар ... ол сөз ... Ол Қытайда тас көмірдің табылып,
өңделетіндігін ... ... осы ... оны, ... қаупі байқалады.
Марко Полоның өлімінің алдында да оның замандастары «күнә ойларынан»
құтылады сұрайды, бірақ ол өзінің ... ... да ... ... Өз ... ... Полоға сенбей, мазақ етіп, оған
ханның табысы миллиондаға деген тұжырымдары үшін «Миллион» деген ат қойған,
кейін бұл сөз, оның ... ... ... Поло ең алғаш рет еуропалықтарға, Волгадан Жапонияға дейін,
Сібірден Мадагаскар мен ... ... ... ... Шығыс әлемі жөнінде
жеткізген; ол еуропалықтардың ... ең ... ... Қытай өзен
далаларының қайнап жатқан ... ... ... ... табиғатының әркелкілігін суреттеген. Бірақ, Марко Поло әкелген
мәліметтерді сол кездегі еуропалықтар қолдана алмады. Ұлы ... ... ... ... ... Левантадағы
тұрақты жоғалды, Шығысқа жол жабылды. Венецианың өзінде ХІV ғасырдың
бірінші ... ... ... ... ... ... ... оларды
алыс қытай мен Үндістан қызықтырмады.
Марко Полоның «Кітабы» алғашында ойдан шығарған шығарма болып саналды,
оны тек ... ... ... ... жылы ... ... ... К.Д. «Орта ғасрыдың жағрафиясы» атты
кітабында былай дейді: «Әрине, Поло Ұлы Бұхарадан ары шыққан жоқ, ал ... сол ... ... көбі баратын. Монғол державасы жөнінде
айтулары, сол елдердің саудагерлерден естігені, ал ... ... ... мен ... ... мәліметтері араб деректерінен алынған, кітапты
құрушының, Марко Полоның Құбылай ауласында он жеті жыл қызмет ... ... оның ... ... болып табылады». Мұндай күмәнданулардың
болғанын біз ... да ... ... ... ... ... мен ... ескере отырып,
Марко Поло, кейбір жерлерді санамағанда шыншыл ... айта ... ... ... ... ... ... бағалай отырып,
тарихшы –шығыстанушылар, былайша айтқанда ... ... ... ... ... ... және ... оқиғалар жөнінде ешқандай
түсініктеме бермейді»- дейді. /63.,15/. Бұл тараулар стилі жағынан ... ... ... оны ... ... ... қорытындысы екендігін айтады. Ал Полоның ... ... ... Рустичаноны, орта ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... етіп жазылған әскери повестердің авторына ұқсатады.
Бірақ, бұл тек шайқастарды ... ғана ... ... ... ... ... бағаны талап етеді. Олар кейде аздап
өзгертілген (мысалға «тау қарты» жөнінде ... ... ... ... бұл Марко Полоның тарихи оқиғалар жөнінде мағлұматы бар екендігін
дәлелдейді. Оның келтірген бірқатар ... сол ... ... ... ... негізінен парсы тарихшысы ... ... ... ең ... ... ... ... «Прологтың»
соңғы сөйлеміне қарағанда 1298 жылы; Дәл сол кезде, пизандық ... ... ... Марко Поло, «Генуяда түрмеде отырып,өзімен
бірге қамалған Рустикана Пизанскийді ... ... яғни ... атты ... ... ... ... сөйлемнен – Полонның отанына оралғаннан ... ... ... жоқ ... ХІХ ... ... Марко Поло
генуэздік түрмеге Адриатика теңізінің долматиндік жағалауының қасындағы,
Корчула (италиандық аты-Курцола) ... ... ... ... ... (1298 жылы 7 қараша) қатысушысы ретінде ... ... ... ол ... ... флот ... талқандалып,
жеті мыңға жуық венециандық тұтқынға түскен.
Бірақ, Марконы Генуяға басқа-тұтқындармен ... тек, ... ... ғана ... Ал оны 1298 жылы Рустичаноға жаздыру ... ... үш ай ... еді. Бұл кең көлемді кітап жазу ... өте ... ... ... ... Поло италиян тілінің венециандық диалектісінде,
ал Рустичано тосқандық диалектіде ... ... ... ... ... ... ... жазылған, ал ол тілде Рустичано жақсы
сөйлемеген, бұл ... осы ... ... ... Сонымен бірге барлық комментаторлар Марко Поло әңғімелелерін айтып
отырған уақытында, қолында тек Венециядан алуға ... ... ... келеді, ал оларды Генуяға алып келу мұндай республикалар арасында
соғыс уақытында көп мерзімді талап ететін еді. ... ... ... ... ... ... ... «Кітаптың» ХІХ ғасырдағы комментаторлары, Марко
Полоның Корчулдағы шайқасқа қатысқанын жоққа шығарып, ол генуездік ... ... яғни ... ... 1296 немесе 1297 жылы түскен деген
ойға келеді. Ал бұл жылдары бізге белгілі шайқастар ... ... ... ... ... ... ... түрмеге белгісіз
жағдайлармен ... ... ... сөз ... (бұл ой ... ... ... Марко Поло өзінің немесе басқалардың жазбаларын қолданғаны
туралы жазылған. Ең ... ... ... ауласында қызмет етуі,
одан жүйелі түрде жазбалар ... ... ... жылы ... Поло ... ... кезде, өзінің саяхатын
әңғімелеудің жалығып Венецияға жазбаларын әкелуге ... ... бар. ... Рамузионның текстінде былай қосылып жазылған: «Ол ... кете ... ... ... ...... кейбір
жақтарын жазып отырған, ... оның ... ... бәрі ... ... жоқ ... кетсе өкінішті болар еді»./63.,52/.
Марко Поло біреудің жазбаларын да қолданған, ол былай дейді:
«Ол ... ... ... ... ... етіп тура
айтамыз және ол екеуі де сол ... ұлы ... ... ... ... ... Поло , өз көзіммен көрдім». /63.,147/.
Сонымен қатар ... ... ... ескі ... да ... бар. ... кітапты қолындағы жазбаларға сүйеніп жазған және оның кітабы біржақты
емес.
Біз кітапта ... ... ... ... және ... ... қысқаша жазылған хабарлар таба аламыз. Кітапта «жолдамаларға»-Марко
Полоның жол бойындағы сипаттамасына көбірек назар аударылған.
Бұл хабарлармен ... ... да ... ... ... киімдері, денесіне салатын меңдері, қарулары,
дәстүрлері. Бұл әңғімелерінде Марко Поло ханның ... ... ... ... ... ... ... болу керек.
Өзінің саяхаты кезінде Памирде және ... ... ... ... ... ... дуаналар айтатын ертегілерге құлақ
салып, Орта Азияны керуен-сарайларында жолаушылармен әңғімелесіп, Цейлонға
жақындаған кеменің үстінде будда монахынынң ... ... ... ... ертегілер, аңыздар, аңшылық әңғімелер жинаған.
Бұлар кітаптың әр жағына қосылған және бұл әңғімелерден Александр
Македонский ... ... ... үзіндісін, «Қасиетінің өмірін»,
өзгертілген ... ... ... ... ... Шакия-Муни
туралы буддалық аңызды, Рук құсы және қол ... ... ... ... ... ... ... болады.
Бұған Марко Полоның аңшылық әңғімелері де кіреді. Қызығушылқпен ол
крокодилдарды,кошолоттарды, жолбарыстарды ұстаудың тәсілін, ... ... ... Ол, ... ... ... ... мүйізтұмсықтар,
жиравтар, қара пантералар, аяқтар, кабаргтар және адам ... ... ... ... ... Бұл әрине,кітаптың ең қызықты
бөдлімдерінің ... ... ... оқиғалар алады. Кітапта оларға көп ... ... Поло сол ... Қиыр Шығыстың саяси жағдайына жаңаша қараған
жалғыз еуропалық болды.
Оған мысал, Құбылайдың ... ... ... ... ұлы
ханның «женімпаз армадасының» талқандалуы, Оңтүстік Қытайды жаулап алуы
және тағы басқалары.
Бірақ, өкінішке орай ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай бөлігі өзгертулерге ұшыраған. ... ... ... ... ... ескі романдарды, өзінің
қолдаушылары-ағылшын королі Эдуард, Анжуй үйінен шыққан ... ... ... ... ... ... жүргізген.
Ол әдетте бұл романдарды, ... ... ... ұзақ және
шаршатарлық монологтармен, ... және ... ... операция Рустичана, Марко Поло әңғімелеген тарихи көріністерге де
қолданған.
Тіпті Марко ... ... алға сөз ... да, ... ... ... ... Тистан және Ланселот жөнінде рыцарлық
романның алғы ... ... ... Оны осы ... келтіруді жөн көрдік.
Марко Полоның кітабына алғы сөз: «Государи, императоры, и короли,
герцоги и ... ... ... т ... и все, кому желательно узнать о
разных народах, о разннобразии стран ... ... эту ... и ... ее себе, вы ... тут ... ... ... және ... ... және маркиздер,
графтар,рыцарлар және тұрғындар әртүрлі халықтар жөнінде, ... ... ... ұмтылатын қауым, осы кітапты алып,оны өздеріне оқытындар,
сіздер бұл ... ... ... табасыздар)./63.,38/.
Меладиус, Тристан және Лонселот ... алғы ... и ... ... ... и ... ... и вассалы,
горожане и все храбрые этого света , кто одарен любовью к романом, возьмите
эту ... и ... ... ее себе страницу за страницей, и вы
услышите о всех ... ... ... ... және ... ... және ... сүйетін, осы дүниенің ержүректері, осы
кітапты ... оны ... ... ... ... ... оқиғаларды
естисіздер)./63.,39/.
Екі жағдайда да Рустичано бұл кітапты дауыстап оқитын адамдарға ,
яғни атақты сеньорларға көңіл ... ... ... бұл ... ... ... жағынан біркелкі емес, бірнеше
жанрлардың қосындысы.
Марко Поло ... ... ... ... Волга
өзенінен хан тұрағына дейінгі жолдарын табуға тырсқан. Бұл ... ... өте аз ... ... тек жанама мәліметтерді ғана негізге алған. Сонымен
қатар араб географтарының, католик шіркеуінің миссионерлері мен ... және ... да ... ... ... ... Пололар жүрген жолды шамалап көрсетуге тырстық.
Алтын Орда хандарының уақытша орналасқан тұрақтарынан, яғни ... ... ... Орда ... ... ... жылжып, Үстүрт
шөл далаларымен Үргенішке өтеді, ол ... ... ... оазистің ең
үлкен қаласы болған. Олардың әрі қарайғы жолдары ... ... ... ... ... ... Зеравшанның төменгі ағыстарына
жеткен. Осы жақтан жоғары қарай ... ... ... де, ... ... кездеседі. Ал ол өз кезегінде Ұлы ханға бет ... бір жыл ... ... ... және ... ... отырады. Амударья және Сырдарья өзендерінің арасында созылып
жатқан Қызылқұм шөл даласын айналып өту ... ... ... ... ... ... ол ... Сырдарья даласына өтіп, сол кезде
монғол орталығының бірі болған Отрарға келеді. Бұл жерден Солтүстік ... тау ... ... ... Іле ... ... ... Басқаша
айтқанда ағайындылар бүкіл Батыс Түркістанды басып өтеді.
Ал БатысТүркістаннан шығыс Түркістанға (Синьцзянь) олар екі ... ... еді: ... Іле ... ... ... немесе жоңғар қақпасы арқылы Алақөл өзеніңің ... ... ... жағдайда да ағайынды Пололар ... ... ... ... ... қарай жылжыған, содан кейін Хами оазисіне шыққан.
Хамиден ағайындылар оңтүстікке, Шачжоу ... ... ... ... ... ... солтүстік тармағы оңтүстікпен, Таримдік
жолмен қиылысқан. Бұл жол өз кезегінде Қашқарияға баратын. Ал әрі ... ұлы ... ... жолды, олар кейін Маркомен бірге де өткен.
Олардың кері қарайғы жолдары белгісіз. Өздерінің ... ... ... ... ... Маркомен бірге Акка қаласынан бастайды
(солтүстік Палестина), ол жерден Кіші Азияның кемежай қаласы ... ... ... Кіші ... ... бөлігін кесіп өтіп, Ұлы ... ... тау ... ... оңтүстікке, Курдистанға қарай бет
бұрады, Тигр далалары мен ... ... ... ... ... ... төмен түседі.
Иран төңірегінде олардың жүрген жолдары белгісіз. Бұған байланысты
екі нұсқа бар: ... ... ... төменгі даласынан олар солтүстікке
қарай қайта бұрылған, солтүстік –батыс Иранның ең ... ... ... арқылы Оңтүстік-Шығыс бағытпен Иранды өтіп Ормуз қаласына жеткен,
содан кейін оңтүстіктен ... ... елді ... басып өткен. Екінші
нұсқа бойынша Пололар теңіз арқылы Басрадан ... ... ол ... ... материк арқылы қайта бастаған. Бірақ соңғы нұсқа Марко
Полоның Керманнан Ормузға жүрген жолы жөнінде мәліметтерге ... ... ... ... арқылы жетіп, ал ол жерден ... ... болу ... ... ... кемелер оларға қолайсыз болып көрініп,
Керманға қайта оралып, ол жақтан Иранның елсіз, ... шөл ... ... ... ауыр ... шыққан болу керек. Бұл шөл даланың ... ... ... түрде тығыз орналасқан шығыс облысындағы Тун
(Фердаус) және Кайен ... ... ... ... жер ... яғни ... Балх ... қарай орналасқан Шибарганаға дейін ... ... ... ... Егер Пололар Кайен қаласынан ... ... одан ... ... бет ... онда Марко неге
Иранның маңызды облысы Хорасанды, ірі сауда орталығы болған Нишапурды ... ... Егер ... ... ... өзеніне қарай шығысқа
жылжыса, онда Марко Поло Герат қаласын қалай көрмей қалғаны түсініксіз.
Балхтан шығысқа қарай жылжып, жолаушылар Ауғандық ... ... ... ... ... ... Балдахшанға аяқ басқан.
Пянджа даласымен жоғары қарай шығысқа жүріп, олар Вахан деген кішіггірім
облысқа ... яғни ... ... жақтарына. Өзінің «Кітабында» Марко
Поло Памирдің және Алайлық даланың нақты суреттемесін береді бұл ... ... ... ... («Крыши мира») зерттеулерімен
дәлелденген.
Памирден солтүстік-шығысқа бұрылып венециандықтар, жоғарғы ... ... ... ... Кашгар оазисіне түсіп, содан
кейін Такла-Макан шөл даласын ... ... ... ... ... Марко Поло «Кітабының» түпнұсқасы жоқ, тіпті оның ... ... ... да ... Тек ... ... мен әр ... басылымдары сақталған. Оқырманды, жоғарыда айтып кеткеніміздей Марко
Поло Қытайда болдыма деген сұрақ терең ... ... Он алты жыл ... ... уақыт ішінде Ұлы Қытай қамаллын байқамаған, Қытай ... ... ... ... тууы да ... Сонымен қатар кітап басылымы,
құстарды инкубаторлық жолмен өсіру тәсілін де айтпай ... ... ... тек ... ғана ... ... сияқты., өйткені
кітаптағы барлық Қытай атаулары монғол немесе араб тілінде естіледі. ... ... ... ... 25 жыл өмір ... ... ... оның
кітабы бірнеше тілдерге аударылып, көшірілген. Әр ... ... ... Орта ... ... өзінен бізге дейін
сексеннен астам көшірмесі жеткен. ... ... ... ... ... және сол ... ... беттерде жоғарыда айтылған ескертпелер
сақталуы мүмкін. Ал Марко Полоның жеке тұлғасына келетін болсақғ оның шын
мәнінде болғанына еш ... жоқ, мұны ... ... айтылып
кеткен төл құжаттар бар.
Сонымен, Марко Поло «Кітабы» кемшіліктеріне ... ... ... ... дей ... ... алғашқы жазылымыман (1298)
біраз жыл өтсе де, ол ... ... ... ... ғана емес кең ... оқырман қауымның да қызығушылығын
тудырады. Марко Поло оқырмандарына, ертегідей бай елді ... ... ... айта ... осы ... ... , бағалауды
үйретеді.
1.2. Сауда қатынастары.
Қытай мен Еуропа арасында сауда ... ... ... ... орын ... Қытай жерінен келген проса, біздің замаңымызға
дейінгі Швецарияның жерлерінен ... оның жасы ... ... бес мың жылға жетеді. Хань династиясы (б.э.д.206 ж. – ... ... іс ... ... елшілерінің және Батыс елшілеріне
жүргізген зерттеу экспедицияларының есептері сақталған. ... мен ... ... ... ... ... ... отырды. Керуендермен
Батысқа Шығыстан тамақ қоспалары, жібек маталар, асыл тастар ... ... ... және ... ... ... да заттары әкелінген.
Оазистерде, керуен жолдарының қиылыстарында, өзен бойлары мен ... ... өсіп ... ... ... ... ... жүздеген
жылдарға дейін сақталды, ал басқалары, құрғақ жолдар мен ... ... ... мен ... ... ... немесе мүлдем жоғалып
отырды. Кейбір керуен жолдарында пайда болған қалалар, қазір табылып, бізге
жоғалған өркениеттің ... ашып ... ал ... әлі де жер ... ... ... цезарьлар кезінде де ... ... ... ... мен ... ... ал Үлкен Плиний
ағаш жапырақтарынан жібек ... ... ... ... «Фарсалиясында» Клеопатраны сурттей келіп,
Лукан былай ... ... ... беті ... тыс боялған, кеудесінің ақтығы
сидондық матамен және серлердің жасаған тығыз ... ... ... дейін Тиберийдің билігі кезінде, «өздерін жібек матадан
жасалған киіммен ... ... ... жөнінде қабылданған заңды
жеткізген, ол императордың сенатқа ... ... ... ... ... шығыспен сауданы шектеуге шақырады. өйткені оның айтуынша бұл
жағдай ... ... ... себеп болған./79.,98/. ... ... ... ... ... шығуға қаржы жинай отырып,
Марк Аврелий басқа заттармен бірге, Траян форумінде, өз ... ... ... сатқан.
Римде Веспасиан мен Титанның триумфын суреттей отырып, Иосин Флавий,
ол екеуі де ... ... киім ... ... ... жөнінде өзінің
эпиграммаларының біреуінде Марциал да сөз ... бұл ... ... ... көшесінде сатқан, онда жақсы заттармен сауда жүрген.
Рим базарларында көптеген қытайлық тауарлары сатылған-аң терілері,
мускус. Имбирь,карица, ... ... ... елдерден келіп, ол
жақтан Батыс базарларына түскен заттар да болды. Айырбас ... ... ... ... және тағы да ... алып ... Рим ... құлауына ықпал еткен бірден-бір себеп,
көп көлемде,рим байлары талап еткен тауарларға ақы ретінде, Азияға кеткен
асыл металдармен кері ... ... ... муссондардан өту тәсілін ... ... ... ... ... ... пен шығыс арасында теңіз саудасы да
кең қанат жайды.
Римнің құлауымен, алғашқыда Парфян патшаларының , содан ... ... ... экспансиясы Батыс пен Шығыстың сауда байланыстарын үзеді.
Еуропаға қажетті заттардың бәрін өздерінің жерлері берді, ал ... ... ... Батыс базарлары Қытай тауарлары үшін елеусіз болып қалды және
Еуропада Шығысқа бағалы ештеңе көрсете алмады. Юстиниан және оның ... тут ... ... және ... ... ... ... Еуропаға
жібек матасының таралуын біршама қамтамасыз етті. Діни дәстүрдің күшіне
қарай, тек ... ғана ... ... ... Шығыс Азиямен сауда
байланысын тек Константинополь ғана ... ... ... ... ... ... келіп отырды: оны сирек жүретін саяхатшылар алып
келіп отырды.
Ал Қытай болса Орталық және Оңтүстік Азиямен байланысты үзген ... ... ... (618-906 жж), яғни ... күшейген уақытында, ол
Азияның ірі елдерімен сауда ... ... ... ... басқа елдермен саудагерлер келіп отырды. ІХ
және Х ғасырларда Тан империясы құлайды. Оның ... Чтао ... ... ... Сун ... орнайды (960-1126жж). Сун династиясы
кезінде де Қытай және оның ... ... ... ... ... қала берді. Монғолдардың Қытайға жорықтарының нәтижесінде ... ... Юань ... ... ... шабуылы кезінде қалалар үлкен ... Ал бұл ... елде ... мен ... кедергі жасады. Қала
экономикасының прогрессіне Қытай қалаларында монғол горнизондарының болуы
да көмек көрсетпеді. Бірақ, Оңтүстік, ... ... ... ... ... ... ... әжептәуір сақталды. ХІІІ ғасырдың
аяғына қарай Марко Полоның ... қала ... ... ... ... бойынша сол кездегі Қытай қалалры халқы көп, әдемі және
жанғажай болған. ... ... ол ... қолөнердің дамығанын
анық көрсетеді ... ... және тағы ... ... ... алушылары қолөенрді бағалады. Сондықтан қолөенршілердің
өмірін сақтап қалу жиі ... ... ... ... ... болып
саналып Орталық аулаға және хан туыстарының арасында, әскер-басшыларына
таратылды. 1279 жылы ... ... 420 ... жуық ... Бұл ... ... шеберханаларда жұмыс істеді. Бүкіл
өнімнің бәрін өкіметке өткізіп отырды. Жекеше қала қолөнерінде, ... ... ... ... ... туань және тағы
басқалары. Марко Полоның Ханчжоудағы ... ... ... ... ... Онда ... қырыққа дейін жұмысшылар қызмет
істеген./63.,98/.
Ендігі кезекте Марко Полоның мәліметтеріне көңіл бөлейік:
«Ұлы хан елшілікпен Марконы Батысқа жібереді. Ол ... ... төрт ... жол ... ... кейін он миль (15 км-ге жуық)
арақашықтықты Пулисангиз деген үлкен өзен бар, ол ... ... ... ... ... ... ... Бұл өзенде әдемі
тастан жасалған көпір бар. ... ... ... ... ... жоқ. ... ... 300 қадам, ені 8 қадам; оның үстемін 8 салт атты ... ... 20 ... және 20 су ... ... тұр; сұр тамаша мрамордан
салынған; көпірдің шет жақтарында мрамордан тақтайлармен қабырға жасалған.
Бұл көпірден Батысқа қарай 30 миль ... Жиги ... ... әдемі қала бар. Мұнда халық саудамен, қолөенрмен айналысады. Бұл
жерден жібек ... ... мата және ... ... ... ... ... қаласынан он күндік жерде Таян-фу қаласы орналасқан. Бұл ... көп ... ұлы ... әскері үшін қару-жарақ шығарады; жүзім
өседі, одан шарап жасалынады,жібек құрттарын өсіреді.
Батысқа қарай Гаинду (Цюнду) ауданы жатыр. Бұл ... ... өте ... көл бар, ... ... көп; ұлы хан бұл ... алғызбайды егер
алғызатын болса, маржан көбейіп өзінің құндылығын жоятын еді. Ұлы хан ... ... бір ... ... мөлшерде алуға бұйрық береді.
Мұнда ерекше бирюза атты тасы бар тауды ... ... Оны ұлы ... ... ... ... бермейді.
Олардың ақшалары мынандай: оларды sais-пен (Saggio – ... ... 1/6 ... тең), салмағына қарай бағалайды; чекандалған
тиын оларды жоқ, ал ... ... ... ... ... ... ... қалыпқа салады, салмағын жарты фунт етіп, ... ... бір sais таза ... теңеледі.
Саудагерлер бұл ақшамен, таудың арғы жағында бөлек тұратын ... . Сол ... олар 60, 50 және 40 ... осындай ақшаға бір saggio
алтын алады. Ол халықтар қаладан алыс тұратындықтан, өздері қалаған ... ... және ... ... сата ... (мускус және тағы
да басқа заттар сияқты), осындай арзанға береді. ... өзен ... ... ... ... ... тауарлармен Тебет (Тибет)
провинцияларымен, тұз ақша жүретін жерлермен жүреді. Бұдан олар ... ... ... сол ... халықтар тұзды тағамға пайдаланады.
Қаражан (Караджан) ауданында жеті ... бар. ... ... ... ... пұтқа табынады. Бұл жерде Есен-тему, ұлы ханның
баласы билік етеді (Құбылай ... ... ... немересі, Юньнань
провинциясында 1280-1307 жылдар аралығында билік еткен). Ол өте ... бай, ... ... және ... ... ... де ... ауданда Жачи (Яджи) қаласы бар. Үлкен танымал ... ... ... көп, ... ... да ... ... да,
христиандар да бар.
Бидай мен күріш мұнда көп: бидай нанын ... ... ... ... бұл ... ол ... өспейді; күріш жейді; күріштен
сусын жасайды, таза, тамаша; одан шараптан сияқты мас боласын, Ал ... ақша ... ... ақ ... раковиналар жүреді, осындай
раковиналардың сексен талы бір ... sais –қа ... екі ... грошқа
теңеледі. Олар да тұз тауып өңдейді. Бұдан ұлы ханға үлкен пайда түседі.
Аму облысы шығысқа ... ... ... ... табынады және мал
өсіруісен, жер өңдеумен айналысады. ... ... ... тілі ... аяқ-қолдарына алтын мен күмістен жасалған білезіктер ... ... ... де ... ... бірақ әйелдердікінен де жақсы.
Олардың жақсы аттары көп; оларды пұтқа ... ... ал ... ... ... ... Өгіздер, бұқалар, сиырлар оларда көп. Топоман
облысы шығысқа қарай, мұнда пұтқа ... ... өз ... ... ... ақ болмайды, олардың түсі қара, өздері ержүрек.
Мұнда алтын көп, ал майда ақша ... ... бар. ... ... да ... ... Бангалда, Емугингада, Амуда жүреді. Бай
саудагерлер бар, тауарларын ... ... ... отырады»./63.,99/.
«Ұлы хан өзінің астанасы Ханбалыққа үш ... ... ... ... Бұл қаланың ішінде де, сыртында да халық өте көп. Әр қақапаның
қасында ... бар. Ол ... ... ... келген адамдар
тоқтайды.
Бұл жақтағы үйлер мен сарайлар өте әдемі. Осы қалаға сияқты, басқа
ешқандай ... ... бай ... ... Ең ... ... ... асыл тастар, маржан және тағы ... ... ... ... ... көпестер мен олардың әйелдері ... ... ... адамдар және бұқара халықтар үшін арнайы әкелінеді. Көп ... ... ... ... ... аса арба ... мата ... алтын мен
жібектен кездемелер тігіледі. Бұл қалаға алыс, жақын жерлерде екі жүздей
қалалар бар. Сол ... осы ... ... ... алу үшін келеді;
керектерінің бәрін табады» (63,с.112)
Ұлы ханның ақша ауласы ... ... және сол ... ... ... ... елге ... көрген.
Қытайлықтар ең алғаш банкнота қолданылған ел болды. Қытай ғалымдарының
айтуынша, мемлекеттік қазына қағаз ақшаның ең ... рет ... ... ... Бұл ... Фэй ... ақша деп , көп мағыналы
аталған. Көп ұзамай олар қолданыстан ... Х ... ... олар ... хабарлар жоқ. Х ғасыр қағаз ақшаны банкирлер корпарациялары өмірге
келтіре бастады. ... ... ... ... жеке ... ... ақшаны
айналымнан алып тастап, өзінікін жібереді. Олар Сун династиясы өмір өмір
сүру бойында қолданыста болып , ... ... ... тыс ... ... ... алуға үйрену үшін Құбылай хан, темір ақша қодануға тиым
салады. Бірінші қағаз ақша, металдың ... ... ... ... ... соң олар ешқашан кепілсіз шығарыла береді. Бұл жағдайдың бәрі
де әрине ақшаның құнсыздануына алып ... оны ... ... ... ... ... Оның ... бакнота құны, онда жазылып тұрған
металл эквиволентіне тең болған.
Марко ... ... ... ... ... ... саяхатшы
болған жоқ. Гильом Рубрук бұл жөнінде былай дейді: ... ... ақша ол – ені мен ... ... ... оған Монгканның (Мөнке
хан) мөрін соғады» Марко Полоның қайтыс болған жылы 1324 ... ... ... «жібекке ұқсайтын бес парақ қағазбен»төленген салық
туралы ... ... ... жерінде Одорико оқырмандарды қытай
билеушілерінің құдіреттілігіне таң қалмаудй ... ... ... ... ... ақша ... - ... (8.,173). Ортағасырлық
ұлы араб саяхатшысы Ибн-Баттута (1304-1378) былай деп ... ... ... ... ... ... ... қолданбайды...Сатып алу, сату
оларда, көлемі алаөандай ... ... ... ... ... мөрі ... ... арада Марко Поло мәліметтеріндегі ақша ауласына назар аударайық:
«Ханбалықтағы ұлы ханның ауласы сондай, тіпті ол жөніндегі алхимияны
өте жақсы ... ... ... Ол ... ақша ... бұйырады: тұт
ағаштардың қабықтарын алғызып (жапырақтарын құрттар жетін ағаш), ортасы мен
қабығының арасындағы ... ... ... Осы қғаз ... ... папка
дайын болғанан кейін оны былай кескізеді: алдымен кіші ... ... ... ливр ... бір ... кейбіреулері жарты күсіс грош,
басқалары бір ... грош ... ... тең, екі грошта бес-он дейін бар.
Бір безанттан он ... ... де бар. әр ... ханның мөрі басылған.
Оның бұйрығы ... ... ... ... ... ... ... көп
басылды. Ақшалар жоғарыда айтқандай етіп дайындайды, өйткені алтынды да,
күмісті де ... ... да осы ... ... Бір ... он безантқа
бағаланды, ал салмағы мүлдем жоқ.
Жылына бірнеше рет ... ... ... ... ... және ... заттар мен қалаға келіп, ханға силықтар жасайды. ... үшін ... ... ең ... ... ... ... анықтап, ақшасын төлетеді. Саудагерлер 400 мың безантқа жуық
тауарлар әкеледі, ал ұлы хан ... ... ... ... ... рет қала ... кімде алтын, күміс асыл тастар, маржан
болса, ханның ақша ауласына ... ... ... жасайды, бар
заттарынәкеліп, қағаз ақшаға ... ... ... ұлы хан ... алтын күміс, асыл тастар мен маржандарына ие болып отырады.
Көп қағаз жыртылып , бұзылып қалғанда, оны ханның ақша ... ... ... ... алу ... ... үшін ... Егер
біреуге бір затын жөндеуге немесе тағы басқаға алтын немесе ... ... ақша ... ... ... ... осыларға айырбастап алуына болады»
(63.,201).
Мұнда жағзылған ақша ... ... ... ... ... ... бар , ол праиждің Ұлттық ... ... 1330 ... (солтүстік Ирандағы қала) архиепископы Жан де Кора латынша ... ... ... ... (Ипрдан шыққан Жан Лонг жазған). Онда
былай деп жазылған: «Қытайдың ұлы ... ... мен ... ақшаны
қағаздан жасайды. Олардың ортасында қызыл, қызыл белгі ал шет жақтарында
қара түсті әріптер. Бұл ақшалардан ... ... ... ... ... Және олар өздерінің алтын немесе күміс ... ... ... ... белгілейді. Жоғарыда айтылған билеушіде өте
үлкен қазына бар, оның бәрі қағаз ақшаға ... Ал бұл ... ... ... оны хан ... алып ... ... Және егер ақшада
билеушінңі белгісі қалса, оның құнынан жүзден үшін ұстап ... ... ... ... ... ... пұтқа табынатындар тұрады; халқы саудамен,
қолөнермен айналысады. Ағаштың қабығынан өте ... ... ... оларды
жазында киеді; өте ержүрек. Тиындардың орнына оларда ұлы ханның қағаз
ақшалары жүреді.
Чиангул – ... ... ... қала; ақшасы қағаз ақша; пұтқа
табынатындар тұрады, өлгендерді өртейді. Бұл ... тұз ... оны ... ... тұз көп ... алып, одан үлкен төбе жасайды;
оған түбіне ... етіп су ... ... ... ыдыстарға жинайды, оны
қайнатып таза тұз алады. Көрші елдерге ... ... көп ... ... ... бай ... Саудамен, қөлөнермен айналысады. Пұтқа
табынады, қағаз ақша жүреді. Мұнда бір үлкен өзен бар, одан ... ... ... Ол ... ол ... Сунгулимату (Цзинин) қаласына
қарай ағады; сол ... ... ... ... ... екіншісін бастысқа
бағыттаған. Бірнеше Мангиға (Манзи), ал екіншісі Қытайға ағады. Бұл ... өте ... ... көп; ол ... ... деп ойлауға
болмайды; сол үлкен өзенге лайықты қылып жасаған. Бұл кемелер Манги мен
Қытайға көп ... ... ... ... қолөнермен айналысады. әртүрлі көп, ал
балықтар тіптен көп; аң мен құстардың еттері де бар. ... ... үшін ... ... ... болады.
Янгуи қаласы. Үлкен, мықты қала. Жиырма жеті үлкен сауда ... ... ... ханның он екі князінің ішіндегі біреуі. Мұнда ұлы
ханның қол астындағылары тұрады, пұтқа табынады, қағаз ақша ... ... бұл ... үш жыл ... ... ... ... қолөнермен
айналысады, ханның атты әскері үшін қару-жарақтар дайындайды. ... және ... ... ... Атақты қала; он екі үлкен, белгілі қалалар бұған бағынады.
Сауда қолөнер, пұтқа табынады, қағаз ақша жүреді. Жібек мата, ... ... өте ... ... ханның қол астына берілгеннен кейін, бұл қала тағы үш
жыл тәуелділікке кірмеді. Ұлы ханның ... бұл ... ... ... ... ал ... ... жақтарында үлкен , терң, көп болатын.
Солтүстік жағынан ғана хан бұл қаланы ала алатын, су бар ... ... Бұл ... ... ... ала ... еді: Николай,
матвей, Марко: «қаланы алатын қаруды ойлап табамыз», - ... ... ... бұл жөнінде ханға айтады. Марко поло ханға былай дейді:
«Ұлы хан, сізде үлкен ... ... қару ... ... бар. Бұл
машиналар тас лақтыра ... қала ... ... ... ... тез ... ... қару жасатады.
Ағайындылардың қызметінде жүрген неміс және христиан-несториан жақсы
шебер болады. Осылай ... үш жүз ... ... тас ... ... ... ... Шеберлер екі машина жасап, қаланың қасына апарады.
Осындай қала Николай, матвей, Марконың көмегімен беріледі. Қала ... ... ... ... ... ... Пұтқа табынады, саудамен, қолөнермен
ацналысады, жібек көп, қағаз ақша ... ... өте ... ... ... бар; ... зертейтіндер де бар. Бұл қалада алты мыңдай тас
көпірлер бар; көпірдің астынан бір екі ... өте ... ... ... ... ... Оны ... саудамен қалалары бұл қалаға бағынады.
Кинсаи (Ханчжоу), француз тілінде «аспан қаласы» деп ... ... ... ... жүз мильге жуық, он екі мың ... бар, ол ... ... ... ... өте ... Көпірдің кө
болуының себебі, қала суда тұр және жан-жағының бәрі де су өту үшін ... ... он екі ... түрі бар және әрбіреуінде он екі мың үй арнайы
соғалған ; әр үйде аз дегенде он ... ... он бес ... отыз-қырыққа дейін жетеді. Барлығы әрине шеберлер емес, жұмысшылар да
бар. Жұмысты тоқтаусыз ... ... ... көп қала осы арқылы
қамтамасыз етіледі.
Бұл қалада бай саудагерлер көп, және сауданы ... ... ... және ... ... шеберлер өздерінің қолымен ештеңе істемейді,
жанға жайлы таза, патша сияқты өмір сүреді; әйелдері сондай әдемі. Патшаның
бұйрығымен бәрі ... ... ... ... жүз мың безанты болса
да, басқа қолөнерлермен ол ... ... ... көл бар, ... отық ... дейін жетеді;
жағалауларында әдемі сарайлар, үйлер көп; өте жақсы ... ... ... бай ... иеліктері. Аббатствалар және шіркеулер көп; идолдары
да көп. ... тура ... екі арал бар, онда ... ... ... ... сияқты жиналған. Олар үйлену тойын немесе басқа да
тойлар жасаған кезде, осы ... ... ... ... ... заттардың бәрі бар, ыдыс аяқ, пышақ, тағы басқа заттар.
Бұл ... ... ... өте көп. Үлкен тастан соғылған мұнара бар,
қалада өрт болған жағдайда, соның ішіне үй тұрғындары бар ... ... көп ... ... ... ағаш үйлер өте көп.
Күні-күні бойы әр көпірді, қалада тәртіпсіздік болмас үшін он адам
күзетеді. Тағы ... бар: ... тау бар, ал ... мұнара тұр, сол
мұнараның ішінде ағаш ... ... ... ... адам ... тақтай ұрған сайын, дауысы алысқа естіледі. Бұл қаланы хан қатты
күзетеді, мұнда әскеде көп; Манги (Манзи) облысындағы ең ... қала ... ... ... де көп ... ... көшелер тас, кірпішпен қойылған; Манги облысындағы
барлық қалалар сияқты; атпен де жаяу да бұл ... ... ... ... төрт тың ... бар; ... ... бұлақтар да бар;
айына бірнеше рет осы жерлерге барады, өйткені ... ... ... ... ең ... ең жақсы және кең; кеңдігі сондай ішінде бірден ... жүз ... ... ... ... және қарай жиырма бес миль қашықтықта –
теңіз мұхит. Мұнда Ганьфу ... бар; ... ... да ... ... ... ... Қалада жағалауға қарарй өзен ағады; ол ... ... ... ... әрі ... басқа жерлерге де барады.
Ұлы хан Манги облысты тоғыз ... ... ... ... ... бірақ бұл патшалардың бәрі ... ... және жыл ... ... салық жинайды.
Манги облысында екі жүз мыңнан аса қалар бар, бәрін хан ... әр ... мың ... ... он мың он мың, ... мың адам
күзетеді.
Қалада бұрынғы патшаның сарайы бар. Ол мынандай ; ... ... ... биік ... қоршалған, әдемі бақ орналасқан, фонтан
мен жақсы балықтар мен көлдер бар; осылардың арасында биік ... ... кең, ... күміспен сурет салынған; жиырма кең, үлкен зал
бар.
Бұл ... жүз ... ... ... яғни жүз ... туман үй; туман – он
мыңға тең, барлық үй саны, яғни миллион алты жүз мың; бай саралайлар көп.
Несториандардың ... ... ... ... ... бір жағындатаза, тұшы суымен көл, екінші
жағынан - өте кең, кіші және ... ... ... ... ... ағатын, қаланың жаман қалдықтарын алдымен көлге, одан ... өзен бар; ... ... ауа ... Қала бойынша кебу жермен
жүруге және каналдармен жүзуге болады. Көшелер мен ... ... арба мен ... бос өте алады.
Қаланың екінші жағында қырық мильге ... ... ... ... шекарасын белгілейді; шұңқыр өте кең және ретінде пайдадланылатын.
Мұнда басқа ... ... ... ... он ... дар. Бұл алаңдар төртбұрышты; әр жағынығ ұзындығ жарты ... ... ... ... өтеді, ендері қырық қадам, әр төрт ... осы ... ... ... ... ... артында кең канал
бар; оның жағасында екң тас құрылыстар бар, ол жерге Үндістаннан және ... ... ... тауарларын қояды.
Осы алаңдардың әрқайсысында аптасына үш рет он мыңнан қырық ... адам ... Олар ... тауарларын сатады, сонымен бір ге ... ... алып ... ... ... ... ... түйетауық, тауық
үйрек, қаз еттері және т.б. қаз бен үйректер мұнда көп, венециандық ... екі қаз ... екі пар ... алуға болады. Ет қатарлары да бар, ірі
қара малдар сатады.
Сол алаңдарда тұқым ... неше ... бар; ... ... әр ... ... он футқа дейін; ортасы қамыр сияқты
ақ, хош иісті; сонымен қатар шобдалы да бар. ... бұл ... ... ... түрінде басқа елдерден әкелінеді; шарап та әкелеіндеі; бірақ
жергілікті халық оны онша ... ... ... ... жасалған
шарпатарына үйреген. Теңіз бен мұхиттан, жиырма бес миль ... ... ... ... ... ... жыл мезгіліне қарай
әр түрлі майлы және дәмдә. Оның көптігін адам, бәрі сатылып бітпейді ... ... ... ... сағатта бәрі сатылып бітеді.
Он алаңның бәрі биік құрылыстармен қошалған; астыңғы қабатта
қолөнершілер ... ... ... ... ... ... асыл
тастар, мражан сатылады. Кейбір жерлерде тек ... ... ... Олар арзан бағамен өтеді.
Басқа көшелерде дәрігерлер, ... ... ... және т.б. да ... ... ... ... Олардың
әрқайсысына орын бөлінген алаңдардың екі ... хан ... ... тұр, ... ... немесе басқа тұрғындар
арасында келіспецшіліктер болған кезде, осылар бірден ... ... ... ... ... күзетшілерді тексеріп тұру
керек. Олар ... ... ... өздері шара қолданады.
Басты көшенің бойында әдімі балықтармен ... смен ... ... қолөнершілердің тұрғын үйлері бар. Күні түні бұл ... ... ... ... қарап, барлығы үшін азқы-түлік жинау мүмкін еме
деген ойға келесің; бірақ әр ... күні ... ... ... ... ... үш жүк бұрыш қоданылады, әр жүк 223 футтан.
Тұрғындардың үйлері ... ... және бай ... ... салуды, сурет өнерін, архитиктураны ұнатады, сондықтан осыған
таң қаларлық көп ... ... ... мен ... ба, олар серуендеуге арналған, оларға он,
он бес, жиырма тіпті одан да көп адамдар ... әр ... ... ... ... ... Оның ішінде толауға қажетті заттар да бар. Бұл
серуендер ең керемет ... ... ... ішінде отырғанда терезеден
қаланың бар тамаша бейнесі ашылады. ... ... ... ... ... көрінеді.
Бұл қалалар ұлы ханның табыстарын айтайық. Алдымен тұз жөнінде;
тұздан ... өте көп, 80 ... ... ... ... ал әр ... ... saies-қа тең, яғни бес миллион алты жүз мың алтын saies алтын
флорианнан ... ... ... Таң қаласың қандай көп ақша.
Енді басқа істермен сауданы айтайын. Бұл жақта қант өте көп ... Онда да ... көп. ... ... да, ... де және басқа да
жоғарыда айтқан он екі түр қолөнерден көп пайда түседі. әр ... олар ... Мен, ... Поло осы ... ... ... ... бірнеше рет естігенмін. Ол екі жжүз он туман алтынға тең, яғни
он бес миллион жеті жүз мың saies ... ... ... ... ... империясының кең
территорияны алып жатуы да себеп болды. Монғол билеушілерінің арасында ... ... ... оның ... бөліктерінде сауда тоқтаған жоқ. Қытай
Батыспен тек құрғақ жолдарда ғана сауда ... ... ... ... ... да ... ... сауда жасауда ірі порттар Ханчжоу және ... ... ... Олар ... ... кезінде теңіз саудасының маңызды
орталығы болған Кантонмен бақталас еді. Монғаол кезінде Қытайлықтар әлемдік
нарыққа: фарфор, жібек, мыс, ... және т.б. ... ... ... ... қоғамдық күшке айналды. Гильдиярлар ұйымдастырылып, өзінің
қолында тек сауда ғана ... ... де ... Сыртқы
саудаға өкімет билігің ... де ... оған ... ... көп ... ... ... жөнінде мәліметтерді араб деректерінен, ... ... ... болады. Қытай бұл кезеңде шығыста, кеме
салуда ең ірі ... бірі ... ... ... және ... Қытай кемелері әдетте бірнеше ... ... ... ... ... Ибн ... айтуынша, төртеуге дейін жеткен
(81.,45). марко Поло кеменің ... саны 200 66 -300 ... ... ... ибн ... мәліметтері одан да бетер
қызығырақ : 600 матрос, теңіз ... ... үшін 400 ... ... ... ... ... құлпыға жабылатын бірнеше каюталар бар
екендігін мәлімдейді (81.,56) жүк ... ... ... Поло ... «кемелеріне 5-6 мыңға дейін қораптағы бұрыш сияды» (63.,213). егер
осы хабарлардың сандық жағына үңілсек, онда Янцзы өзенінің 13-ғасырдағы ... ... ... аз ... жоқ. ... ... ... сандарды көбейтіп жіберген болар, бірақ, сонда да бұл кезеңде Оңтүстік
Қытай теңіз саулдасы тез қарқынмен ... ... ... ... отырғанымыздай монғол кезеңіндегі сауда мен қолөнер дамуы,
қалалардың өсуіне алып ... ... ... ... ... ... ғасырларда Қытай қалалары өздерінің көлемі, тұрғындардың саны жағынан
еуропалық қалалардан асып кеткен. Марко Полоның мәліметтері бойынша, ... ... ... ... 1600 мың үйге ... ... яғни сол
кездегі еуропалық ірі қалалармен ... өте көп. Ал ... ... де ... ... Рим мен ... ... асып түсетін қалаларды көрген (82.,65). Еуропалықтардың Қытай
қалалары ... ... бәрі де ... ... қалалары
территориясымен, әдемі құбылыстармен, тауарлаыдң байлығымен таң қалдырады.
Ірі қалалардың бәрінде қолөнер дамыған, әлемдегі ең жақсы заттар ... ... ... т.б. ... ... қалаларға асыл бұйымдармен
тамақ қоспаларына толы үлкен ... ... ... өте ... ... мен ... алқаптары, саудагерлері мен қолөнершілері бар.
Бұл кезеңде дамыған қалалардың қатарына; Ханчжоу, Гуанчжоу, Вэньчжоу,
Цюаньчжоу және тағы басқа ... ... ... жатты. Ханчжоу
төңірегінде 15 чжен, Цзяньканның айналасында 14 чжен және ... ... ... ... провинциясындағы уездік орталық) ауданында 1-
сауда чжен және 8 ... ... ... қалалармен басқада қалаларда сауда үлкен қарқынмен жүрді. ... алыс ... ... елдерден саудагерлер келіп отырды. Бұл
қалалардан жан-жаққа аада керуендері, ... ... ... ... қалалық саданы ұйымдастыраудың ерекшелігі, алдыңғы
кезеңдермен салыстырғанда, оның түрі мен ... ... және ... жаңаруында еді. Бұл кезеңде қала сауда кеңісткі және уақыт
шегінен шығып кетті – ... ... ... аттап өтіп, ол
көшелерді қамтып алды; саудағы енді күндізгі ... ... және ... ғана ... ... ... көптеген ірі қалаларда түнгі базарлар
жұмыс істеді. Мұндай өзгерістер ... Мэн ... және ... ... ... ... ... өзгеруіне, сол кезеңдегі деректер дәлел бола
алады. Ханчжоуда, деп ... ... ... «повсюду начиная от главной
улицы и вплоть до любого квартала и ... ... и ... ... жмутся
одна к другой-дверь к двери, так что нет ни ... ... ... как ... ... ... по обе стороны улиц и переулков
открываются двери, наполняются лавки и ряды, и на всех ... ... ... ... ... ... ... бастап, кез-келген квартал және
құрылыстарға дейін үлкен және кіші лавкалар бір-біріне жабасып тұр, бірдн
бір бос орын жоқ. ... таң ... ... ... базарларда сатып
ашылып, сатып жатады) /83.,82/.
Базар специализациясында ортақ прицип болған жоқ: сауда болатын
уақытпен және тауар ассортиментімен ... ... Ең көп ... ... бай базарлар болды.
Осындай базарлардың біреуі Чжан ... ... ... ... ... еске алу: на ... Хуанцяо в Кайфыне идет
бойкая торговля –на ... или ... на ... ... готовой
снедью, печеньем, ножом, ножницами и другими ... ... ... ... ... и т.п.: в южной части моста
торгуют ... ... о чем ... соответствующиая
вывеска; рядом на лавке вывешена табличка ... ... ... ... ... со ... монет, продавец разнацветных ... ... ... лавки-они выпрашивают сладости (Кайфындағы Хунцяо
көпірінде – қайықтарда немесе жерде – азық-түлік, ... ... ... темірден жасалынған заттармен, ағаш ыдыстармен, жіп, ойыншықтармен
сауда тез қарқынмен жүріп ... ... ... ... сатып тұр;
әрі қарай қолында бір бума теңгелері бар сатып алушылар тұр) /83.,86/.
Эчжоу қаласындағы базарлар да үлкен атқа ие ... Бұл қала ... ... ... ... ... Петр де Лупалонго береді.
Сонымен қатар ... ... де ... ... ... ... Сычуаньға бара жатқан Лу Ю былай дейді: «город и округ ... ряды ... К югу от ... ... протянулись улицы. Хотя ... ... ... и ... (Нанкину), но у него есть все
возможности стать крупным центрым» (қала және оның ... өте ... ... ... өте ... Қала және оның ... Цзяьканға (Нанкин) көлемі жағынан жол бермегенімен, ірі ... ... ... бар). ... ... Фань ... өзінің «Уға жүзу
жөніндегі жазбаларында былай дейді: «Южный рынок ... за ... ... реки (Янцзы) тянется великое множество домов. В торговых помещениях
и вокруг домов ... ... и ... торговые ряды –все это похоже
на гребень. Винные кабаки и ограды ... ... ... и ... ... городах такого не увидишь. Едут сюда торговать из ... ... из ... ... с (рек) ... и ... и оттого товаров
огромное множество. Все, что ... ... ... даже и ... о ... Все привезенное можно распродать за один день настолько
и велик и обилен рынок»; (Оңтүстік)базар ... ... ... ... ... үйлер (Янцзы) тізбектеліп тұр. Сауда
бөлімшелерінде және үйлердің айналысында әдемі, кең сауда жасайтын ... Бұл ... ... ... Сянъяннан, Хуайхэ және басқада
алыс жерлерден сауда жасауға келеді, сондықтан тауарлар өте көп. ... ... бәрі ... ... ... да сұрамайды. Шет елдерден
келген тауралар бір күнде өтеді-соншалықты базар үлкен) /83.,92/.
Көңіл көтеретін кварталдарғағы сауда жөнінде ... ... ... продаются в большом количестве лекарства, принадлежности для гадания,
поношенная одежда, ... и еда, ... и ... ... ... ... ... и т.д.»; (ва ішінде дәрі-дәрмек, бал ... ... ... ... және т.б. ... ... ... У
Цзы-му кітабында бар: «кші және үлкен лавкалар бір-біріне жақын орналасқан,
тіпті қамалдардың қасында алып жатыр» /63.,96/ ... ... ... ... ... бір ... ... сататын базарлар да болды. Олар
күнделікті (мысалға Кайфындағф маржан тастар сататын ... ... ... күндері жұмыс істеді.
Ханчжоу қаласында да мұндай базарлар болды; олар эеке-жеке дәрі-дәрмек
мражан тастар, кітаптар, сатты, ... ... . ... және ... ... ... ... сататын ерекше орындар болды.
Жекелеген базарлар табысының көп бөлігі қазынаға кірді және ... ... 13 ... ... ... және оның ... ... саны 21-ге жетті (84.,125/.
Аралысқан немесе жекелеген, күнделікті ... ... ... ... ... ... мекемелер жәрменкелер жұмыс істеді. ... ... мен ... ... ... Мерекелік сауда
парктерде, үлкен көшелерде, қамалдардың ... ... ... Қала ... ... ... негізгі бөлігі тауарларды жүріп сату, ... сату ... ... сату ... Мэн Юань-лао кітабында жазылған:
күнделікті ... ... ... ... ... қойдың еті,
бастары, бүйректері мен ... ... ... теңіз шаяндары,
әр түрлі пісірілген заттар, иіс сулар, жемістер қойылады. Бас киімдерді,
тарақ ... ... ... ... ... ... мыс пен
темірден жасалынған ... ... ... ... ... және ... да ... жүріп сатады. /84.,68/.
«Әдістік» сауда кейбір көпірлермен ... ... ... Сиыр ханы мен ... ханының көшелері, жеміс-жидек базарларының
көпірі, күріш базарының көпірі, базар басқармасының кварталы, Ханчжоудағы
Оңтүсткі және ... ... ... ... Мэн Юань-лао былай деп жазған: В северной части
Восточной улицы находится винная лавка ... ... нее ... ... 5-й ... (т.е. с 3-5 часов утра) собирается ... где и ... ... ... ... ... ... рога носорога, яшму,
а с наступлением рассвета-бараньи головы, рубец и легкое, сырье и ... ... ... перепелов и зайцев, голубей, дичь, крабов, устриц и
т.д.все эти изделия ремесленников, ... ... и ... люди ... на ... ... жақтағы көшенің солтүстік бөлігінде Паньлоу
шарап лавкасытұр. Соның ... ... ... ... ... ... 3-
5сағаттан бастап) базар жиналады, ол жерде киім-кешек, азық-түлік, кітаптар
суреттер қымбат ... ... ... ... яшма ... ... алады. Таң атысымен – қойдың етін, бауырын, шикі және ... ... ... ... мен қояндар, кептерлер шаян мен
устрицалар сатады. Қолөнершілердің бұйымдарын, ... ... ... ... ... ... ... алуға осында келеді.). өзінің
кезегінде У ... ... ... ... «На ... чем в два ряда идет ... на ... серебро,
соль и бумажные деньги...очень многолюдно и оживленно. Место к северу от
квартала Жунхэ до ... ... ... ... рынком. Если
появляются (богатые) покупатели, идет торговля на крупные суммы»; ... тура ... екі ... аса ... ... ... ... ақшаға сауда жүріп жатады... адамдар өте көп Жунхэ ... ... ... ... ... ... ... базары деп аталады.
Егер бай саудагерлер келсе, көп бағаға сауда жүроеді) /84.,112/.
Қала базарларында маңызды орынға ... сату ие ... ... ... ... ... бәрін қол астына шоғырландырды. Бай
саудагерлер ұсақ сатушыларға шай, ... ... ... ... ... қатар маңызды рөлді кездемелер сату ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Ханчжоу
базарларында маталарды, киімдерді экспортқа шығару жөнінде жазбалар көп
кездесіді, У ... ... ... ... ... ... ... жарайтын зататрды сатумен бір қатар ... ... Ал ... ... ... сату жеке, бөлек орынға шықты және бұл көтерме
сауданың ірі саласына айналды. У Цзы-му кітабындағы ... және ... ... қарттың гүлденуі жөніндегі жазбалардында» 13 ғ-да
Ханчжоуда, жібек маталар, ... ... ... және т.б. ... ... «Әдістік» сауданың жүргегінайтады. Темір және ... ... сату ... ... өте көп ... ... ... Мэн Юань-лао
кітабында мыс және темір бұйыдар ескеріледі, соның ішінде ыдыстар, инелер,
пышақтар; кейде «мыс және ... ... ... ... ... олар ... құрал жабдықтары ма, әлде басқасы ма білу
қиын. Ханчжоуды бинелеуде, темірмен сауда сату ... ... да ... қалада шеберханалардың болғаны мәлім.
ХІІ -ХІІІ ғасырлардағы темір және темірден бұйымдар жөніндегі атқан
кітаптарды, ... ... ... өте қызықты. 18 ғ-дың
ортасындағы металл бұйымдарын сыртқа шығару туралы ... ... ... ... ... ... ... қазандар ыдыстар
/63.,114/. Былай тізбектеп жазу, темір бұйымдарымен ... ... ... ... ... -ХІІІ ғасырдың деректерінде әшекей бұйымдар, зергерлікбұйымдар
және әр ттүрлі асыл заттар ... да ... ... ... ... ... табиғи маржан заттар тастар, жоғары сапалы жібектер
және хош иісті сулар сататын лавкалар бір ... ... ... ... түсті жібек... сататын жерлер бар, сауда айналымы мыңдаған
және он ... ... ... ... ... ... тастар
базарларында, яшма, маржан, асыл тастар заттар саудасы дүрді. Ханчжоужы
бейнелеуде де ... ... сату ... сөз ... Асыл ... қолөнердің дамуы сияқты-қалалардың дамуының ... ... ... тенденциялардың өсуі, әкімшілік органдардың өсуі
қалаларда жоғарғы таптың құқрылуына және сауда ... ... ... ... ... ... күнделікті қажеттіліктердің жаңа фомасы көрініс
тапты: әдемі бай киімдер, әшекей бұйымдардың ... ... ... ... ... әшекейлеу, көңіл көтеретін орындардың өсуі.
Мұның бәрі зергерлік қолөнердің дамуына алып келді. ... ... ... металдарды, сүйектерд, маржан тастармен құралдарды ... ... ... осы ... ... ... жаңа ... дамыды, ал
бұл өз кезегінде көп табыстар алып ... ... ... сол ... ... ... өкілдерінің қарсы шығуына алып кеолі. Олар
керексіз байлықтар ... ... ... жасайтынын және байлықтың
артынан қуалау қоғам мүшелеренің басты ісі-ауыл ... ... Ли Гоу ... ... деп ... ... ... яшманы кесумен
айналысқан жоқ, саудагерлер асыл ... ... жоқ. ... ... ... (шан), қолөнершілер үшін (гун) әшекей ... 12 бап ... ... ... ... ... сатушылар күнделіткті қажет заттарды шығарып отырды...
қазір адамдар шеккен тыс бір-бірінің алдында байлықтармен ... ... ... ... дайындауды ұят көріп, әдемі бұымдар өңдеуде
бірімен-бірі ... ... ... ... ... ... ... заттарды сатуға жүгіреді. Кейде мұндай заттарды дайындауға
айлар кетеді де, бір-ақ сәтте жарамсыз болып қалады» /83.,116/.
Тауарлар ассортиментінің көбейуі, ... мен ... ... жаңа ... ... болуы, урбанизацияның өсуіне, бертін келе
қытайдың ұлттық мәдениетінің дәстүрінің қалыптасыуна алып ... ... ... шаруашылар да үйлерін жаңа-жаылдық суреттермен, қағаз
қиықтарымен, жақсы сөздер ... ... ... ... ... кисть
қала өмірінің атрибуттарына айналды және деректерде бұл ... ... ... ... ... ... ... бутафория» деп
аталды» /84.,92/. «Жазуға ... ... ... ... ... Чэнду тұрғындары жазуды цзянь қағазын, ол кәдімгі жергілікті
қағазға қарағанда жеңіл және жіңішке ... көп ... ... саудагерлер, ол қағазға үш есе қымбат болса да, жан-жақты оны
Чэндуға алып келеді. Кайфын Сяо Вэнь-сю ... және Пань Гу ... ... ... ... Чжан Гуань-жэннің тарихын,
философиядан және әдебиеттен ... ... ... ... суреттеген даос монахтары сататын ... ... көп ... ... ... келбеті, микроструктурасы мата, мал, күріш,
саудасымен емес, күндікті қажет тауарлармен ... ... ... ... ... отын және ... май ... құрылыс
материалдары, жихаз, ыдыстар, циновкалар, корнизалар, ... ... ... бас ... ... ... ұсақ заттары (тарақ,
щетка. Лента, қарапайым әшекей бұйымдар), ... ... ... және ... ... ... ... қытай саудасының бөлінбес
бөлшегі-діни культтарға арналған ... (иіс май ... ... ... ... ... қалалық қолөнершілер өңдейтін шикізат жөнінде сөз
болады: тері, сұйық лактар, лимонның бөліктері, носорог мүйізі.
Астаналарда басқа жерлерден келген қолөнер бұйымдары сұраныста ... және ... ... «ақ және ... ... ... әр
елден келген тауарлар Кайфында қатар-қатар қойылып тұрды, соның ішінде:
имбрь, бал қаймақтар және ... ... ... тағы да бір ауқымды бөлігі, дәрі-дәрмек сату кәсібі.
Ортағасырлық Қатый ... ... де ... ал ... ... ... көмек пункті болды. Кайфында Инь Хай-
Эра және Бань ... ... ... ... ие болды . Дәрі-дәрмек
саудасы жан-жақты еді: белгілі базарларда шикізат сатылса, екінші бір ... дәрі етіп ... ... ... ... ... ... саласында феодалдық цехтық
құрылыс үстемдік етті. Марко Полоның айтуынша, мысалға Ханчжоуда ... әр ... ... он екі ... ... ... ... қатар әр
гильдеяның қол астында көптеген үйлер ... ... ... ... ... қолөнер кәсбі монғол кезеңінде үш түрлі болған: 1Қ
цехтық қолөнер, ол саудагер-көпестердің ... ... және ... тауарларға шикізат, қолөнершілер ... ... ... өтті
(мұндай үлкен шеберханалар жөнінде Марко Полода сөз ... оның ... ... 10-15, тіпті 30-40 адамға дейін жұмыс істеген, щеберханалардың
иелері ... ... ... етпеген); 2) монастрлық қолөнер, олар
монастыр тұрғындары үшін табыс жөнінде ... ... 3) ... ол өкіметтің немесе монғол хандарының губернатарларының қол астында
болды. Мемлекеттік қолөнерде өндіргіш күш шаруалармен ... ... ... айтуынша, бір Ханчжоудың өзінде мұндай қолөнерші-құралдар саны
бірнеше мыңға жеткен /81.,42/.
Юань патшалығы сауда ісі ... көп ... ... ... салада жалпы Сун империсы орнатқан тәртіпті ұстанды. Бұрынғыдай қазына
табыспен монопольдік заңмен пайдалануды жөн ... тұз, ... асыл ... ... шай, шарап, сірке су тауарларын қайта сатудан (тіпті бұл
туарлардың аз ғана ... жеке ... ... өзінен) үлкен пайда тапты.
Сауда салығы белгіленген тауардың ұүнынан 1/30, көптеген ... ... ... ... заңдарының билеушілер қадағалады. Күшпен, төмен
бағамен сатып алу практикасы жүрді. өкімет саду ... ... ... ... саудагерлерді тонаумен күрес жүрзізуге тырысты.
өкіметтің рекше ... ... ... Азиядан, Европадан келген
саудагерлер ие болды.
Оңтүстік шығыс жағалаулардағы (кемежей) ... ... ... ... ... қадағаланды (Шибосы). Қазынаға белгіленген бөлігі
алынғанан кейін, импорт заттар сатылды. Жеке ... ... ... ... 1284 жылы ... тиым ... ... сауданы (казенный)
кемелер арқылы орнына келтіруге ... ... тиым ... 1315 ... да, ... ... 1316 жылы ... теңіз саудасына жол ашылды.
Империядағы сауда мәселесі финанстық жағдаймен нашарлады. Угейдің кезінен
–ақ негізгі ... ... ... болатын. 1260 жылы тоғыз әр ... ... ... ... олар ... ... ... еді. Бірақ қазына табысқа қызығып, ассигнацияны шектеусіз мөлшерде
шығара бастады. 1286 жылы олардың жылдағы шығарылуы 1260 жылдағыдан ... ... ... ... ... қымьбат металдардың рөлі төлем құралы ретінде өсіп кетті.
Қытай қалаларда теңгелер айналымда ... ... тыс ... ... және ... ... тиым ... Хуайхэнің
жағалауынан қандай ара қашықтықта қылмыс ... ... ... оны ... ... ... шығаруға тиым салатын заңдардың
біреуінде: «всех кто везет медные деньги в Сычуань и Шэнси , ... ... ... а если не ... 200 ... 70 ... ... и за каждые
следующие 200 внэней добавить одну ... За одну ... ... на год ... за две связки – увеличивать наказание на одну
степень, если же больше двух связок – ... ... ... ... мен ... мыс ... ... шығаратын болса, 60 рет
таяқпен ұрылуы керек, ал егер 200 вэннен аз болса, 70 рет және 200 вэн ... саты ... ... ... Бір бума ... үшін бір ... ауыр
жұмыстарға жіберулуі қажет, екі бума үшін ... бір ... ... ... ал егер екі ... көп ... үш жылға жіберілуі керек –
дейді. Бұл жинақтағы заңға байланысты былай ... ... кто ... ... в ... и Сычуань, отправлять на каторжные работы на два года
и ссылать на одну тысячу ли» (Шэнси мен Сычуаньға мыс ақша ... де екі ... ауыр ... жіберілуі және бір мың лиға жер аударылуы
керек.)
Тиым салу ... ... ... Әртүрлі жазаларға Қытай
жағалауларында шетелдіктермен саудаласып тұрған, ... ... ... ... ... ... ... мыс ақшаға сатып алынған
тауарлармен қайтып келе жатқан саудагерлер де ұшырады. Осы жазылған бірінші
қылмыс үшін кәніләлер ауыр ... ... және 2-3 мың лиға ... 500 ... аз ... екі ... ауыр ... одан көбірек
мөлшерге – үш жыл, бес шума теңгеге-ауа райы нашар жерлерге ауыр жұмыстарға
жазаланды. Мыс ... ... ... үшін 80 рет ... ... ... ... (5-7 бума үшін) жазаланды, он бума үшін ауыр ... 2 мың лиға жер ... /83., ... ауыр ... ... ... ... үшін қолданылды. Мұндай
жағдайда 500 вэн мыс ... үшін үш жыл ауыр ... және 3 мың лиға ... бес бума ақша үшін өлім ... ... Жазалауда 5 ли
арақашықтықта шетелдік қайықтарға теңгелер берілсе, оған ... ... ... арналған жаза қолданды.
Теңгені сыртқа шығару көп қылмысы көп кездесті: «Для тех кто знает (о
преступлениях), но является их проводником, ... их ... ... ... ... на одну степень по сравнению с преступниками и, кроме
того, как соучастника направить в ссылку» (Қылмыс ... ... ... көрсетушісі, заттарын көтерушісі болса, оларды жасырса, қылмыскерлерге
қарағанда жазасын бір сатыға ... ... және ... ретінде жер
аударылуы қажет). /83., 17/.
Ақшаны сыртқа шығаруға байланысты қылмыстың ешқандай түріне ... ... ... қаладан шығып кеткен жағдайда немесе
әкімшіліктің мұқиятсыздығынан ақша шетелге шығып кетсе, ... ... ... ... Ел ... қылмыскер әдейі қашырылған
болса, онда ол адамға тек өлім ... ... бола ... ... ... ... жағдайда жауапкершілікке, сонымен қатар, территориалдық
әкімшілік ... де: ... және уез ... ... көмекшілері
тартылды.
Заң шығарушы орган, осындай жағдаймен байланысты шетелдіктерге де
қатысты жазалар қолданды, бірақ, ... ... үшін ... ... ... және ... ұстағаны үшін, қылмыскерлер мен оған
қатысты адамдардың мүліктері тәркіленді – осындай шаралар ... , ... ... ... ... ... Қарапайым адамдарға қылмыскерді
ұстап бергені үшін 205, 300, 350, 500 бума ... ... ... ... ... ... ... мерзімін 1 – 2,5 жылға ... ... ... шетелге ақша шығару кең етек жайды және Шығыс,
Оңтүстік-Шығыс Азияда, монғол жаулап ... ... ... ... ... ... сириялық, ұйғыр, араб, еврей саудагерлері
Ханбалғасұн және басқа да ірі ... ... ... ... Осы ... қарағанда Ханбалғасұнда француздық, неміс, және басқа да
еуропалық саудагерлер үшін қонақ үйлер салынған ... ... киім тігу ... ... ... ... бұл ... білінеді. Марко Поло: «Олардың киімдері мынандай: ... және ... ... ... ... ... Оларға үкі тағы да
басқа әшекей бұйымдарын ... ... ер ... өте ... ... - деп жазады./63.,137/.
Қолөнер саласында монғолдар қытайлардан көп нәрсе үйренді. ... ... үш ер ... ... ... ... ... ату және
ат жарысы ойындарына керекті заттар, киімдер, садақ пен ... ... ... жетті. «Олардың қарулары садақ, ұылыш және палица; бәрінен
де көп садақты ... ... олар ... ал арқаларында өгіздің
немесе басқа малдың терісінен жасалған қалқандары бар. Ол ... ... ... - деп жазады Марко Поло /63.,138/. Олар сонымен қатар
шамандыққа керекті заттарды және реквизиттарды шеберлікпен ... ... үй ... ... ... ... қатарында маринкурды
жасайтын.
Монғолдардың арасында қолданбалы өнер кең тараған. Үйлері неше түрлі
өрнектермен ... Киіз ... ... мен ... ... әртүрлі өсімдіктер, құстан мен жануарлардың суреттері.
Монғолдар қару-жарақтарды жақсы жасай ... ... ... т.б. қару ... – ХІV ... монғолдар қытайлықтардан темір рудасын балқытуды,
қару-жарақ, инвентарь жасауды, сонымен қатар ... ... ... алтыннан, күмістен және басқа да қымбат ... ... ... ... ... ... ... - алтын белбеу
жөнінде, «монгун олэнэй» - күміс бесік, «танату ... ... тағы ... осындай бұйымдар турады айтылып кетеді» /67., 94/.
Марко Поло былай жазады: «Жылдың үш айында , желтоқсан, қаңтар және
ақпан, ұлы хан ... ... ... ... онда оның үлкен сарайы
бар, ол мынандай: ең алдымен төртбұрышты қабырға; әр ... ... ... ал ... ... яғни 4 миль; қабырға қалың, биіктігі он ... ақ және үсті ... ... әр ... ... бай сарайлар; онда
ханның әр тоқымы, садақ, қалқаны, соғысқа керекті заттары ... ... әр ... ... сарайдан бар, бәрін санағанда сегіз
сарай бар. Әр сарайда бір-бір қару-жарақтан сақталады, мысалға ... ... ... садақтар және тағы сондай-сондай. Оңтүстікке қараған
қабырғада бес қақпа бар; ортасында үлкендері, ұлы хан ... ... ... ... ... екі ... басқа елдер кіріп-шығып жүреді.
Бұл қабырғалардың ар жағында тағы бұған қарағанда кішірек қабырқалар
бар; онда да ... ... ... ... Дәл ... ... сарайы
тұрады, ол былай салынған: екінші қабаты жоқ, фундаменті ... бес ... ... ... да өте ... Кіші және үлкен демалатын
бөлмелердегі қабырғалар ... ... ... ... ... ... салынған; қонақ үй бөлмесі өте үлкен,
алты мыңнан аса адам сияды.
Демалатын бөлмелердің салынғанына таң ... ... ... ... сала алмайды. Ал шатыры қызыл, жасыл, көгілдір, сары, ... ... ... ... ... көрінеді. Ол өте мықты, көп жылдарға
шыдайды.
Бірінші және екінші қабырғалардың ... ... ... мен ... және неше ... ... ... мұнда ақ бұғылар, еліктер және басқада
әдемі аңдар бар.
Солтүстік ... ... ... көл бар, онда ... ... ... хан ол көлге балықтарды жіберіп қоюды бұйырған. Осы көлден үлкен өзен
басталады, балық шығып кетпес үшін өзен ... ... ... тор ... ... ... хан төбе қоюды бұйырған. Ол төбенің үстінде
ағаштар өсіп тұрады және олар үнемі жап-жасыл. Егер ... ... бір ... ағаш барын айтса, тамырымен ... ... осы ... ... ... ... ең әдемі ағаштар осында өседі.
Бұл төбені хан жасыл лазурикпен қаптатқан; ағаштар да таулар да жасыл,
барлығы жасыл, сондықтан да бұл ... ... деп ... Ең ... қарай сарай тұр. Бұл тау да, ағаштар да, ... да өте ... ... да ... ... Хан ... ... жан қуанышы үшін
салғызған» /63., 213/.
Әрі қарай қалалар ... ... ... ... ұлы хан ... ұлы ... (Чимким) үшін салғызған. Енді осы сарайлар тұрған қала
жөнінде әңғіме ... Ол ... ... деп ... яғни ... хан
қаласы.
Ұлы хан жұлдызға қарап бал ашатындардан, бұл ... ... ... ... ... ... ... арадан тағы бір қала соұуды
бұйырады; бұл екі қаланың арасында тек өзен ғана ... Ескі ... жаңа ... көшіріп, оны Тайду деп атайды.
Ал көлемі жағынан бұл қала мынандай: төрт жағы тең; ... ... ... ... қадамдай, төменгі жағында екі он қадам, жоғарғы
жағында үш қақпадан және бес ... ... әр ... тағы бір-бір
сарайдан. Сарайлардың ішінде қарулардың қару-жарақтарын сақтауға арналған
бөлмелер бар.
Қаланың көшелері кең, ұзын, бір ... ... жағы ... ... сарайлар, қонақ үйлер көп. Қаланың ортасында үлкен қоныраумен сарай
тұр. Бұл қонырау түнде соғады, үшінші соққыдан кейін ... ... ... ... ... жуық ... қарауылдайды. Елдең қорыққаннан емес, ұлы ханға
құрмет көрсеткендіктен, сонымен қатар ұрылар жүрмес үшін.
Чианду ... ... Оны ұлы хан ... ... Бұл қаладан
мәрмәр тастан үлкен сарай салынған. Зал мен демалатын бөлмелер алтындаған;
ол ... ... он алты ... созылған қабырға қоршап ... ... көп. Ұлы хан бұл ... ... ... құстар ұстайды.
Қабырғаның екінші бетінде ұлы хан бамбуктан тағы бір ... ... ... және ... аңдар мен құстардың суреттері салынған. Шатыры да
бамбуктан және сондай мықты, ешқандай жаңбыр оны құрта ... /63., ... ... Азия мен ... ... ... ... онда
үлкен айырмашылық көреміз. Еуропа қалалрында бұл кезде антисанитария үстем
болды. Осыған орай Бродель былай ... ... мен ... ... ... ... бит, біте тола болды» /86.,158/. Тағы бір ... ... ... ел алдында жүретін, үйлердің алды мен алаңдарда
өлген иттер мен ... ... ... ... ... Француз
королі Филип ІІ Август 1185 жылы, қасынан өтіп бара жатқан арбалардағы көше
жуындыларының иісінен есінен танып ... ... Көп ... ... канализация болған жоқ, қала резервуарларынан өлген мысықтар мен
тышқандар табылатын. Қала ... ... де таза ... – ол ... ... Әр бір ... ... көшелер саз балшықтарға айналып
отырды. Қайтыс болған адамдарды ... ... ... ... ... дәрігер Жаре (ХVІІІ ғ) шіркеулердегі адамды жерлеу ... ... ... ... ... жер мен көкті залаландыратынын айтып
кетеді. Адамдар жаман иістерге үйренгені соншалықты, оны ... ... тек ... ғана ... ... 1666 жылы ... чума
ауруынаң себебінен қала көшелері тазаланғанда, оған арнап поэмалар жазылып,
екі медаль шығарылған.
Қытай қалаларында керісіснше көшелер кең және ... тас ... ... ... каналдары болды. Қайтыс болған адамдарды қаланың сыртына
шығарып өртейтін. ... ... ... ... ақша ... біз Еуропа мен Азия арасындағы ... ... ... ... және сол ... ... келген саяхатшыларға да
Қытай бай, сауда кең дамыған ел болып көрінді. Деректерге сүйене отырып бұл
шындыққа ... айта ... ... ... ... ... да түсіндіруге
болады: аймағы кішігірім Венецияда өмір ... ... Поло ... ... көп ... ... тас ... көшелеріне және саудасына таң
қалды. Бұл ... ... ... ... ... ... салыстыруға
да тұрмайтын. Еуропада тацуар сапасы өте нашар болды, сондықтан қытайлық
сапалы ... ... ... ... алтын мен күміс жүрді. Осындай
жағдай ауыл шаруашылығынанда көрінді. Қытайда ауа райының ... ... ... ... рет ... ал бұл ... ... көп
артық еді. Осы себептерден, империяда болған ... ... ... қалдырып, қытай өркениетінің жетістіктеріне таң қалған ... ... ... МЕН ... ... ... елдері мен Үндістанның сауда қатынастары.
Ауылдық аймақпен жасаған тауар-нарықтық қатынасқа қарағанда үнділік
қалалардың өсіп ... ... ... ... ... рөлі басымырақ болған. /87.,149/. Күллі өркениетті әлем үнді
тауарларын сатып алатын. Үнді көпестерінің сауда-саттық мартшруты Египеттен
сирияға, ... ... ... ... ... Бірақ олар бұл
саудада монополистер болған жоқ: бұл маршрутпен ... ... ... өз ... мен ... ... ... Оңтүстік Үндістанмен, кейде тіпті Индонезиядан ... ... ... ... ... (дәм ... ... имбирь
(зімбір), кармадон (зынжабыл), сонымен қатар әр түрлі сападағы мақта
маталары, қант құрағы, ... және ... ... ... піл сүйегі,
асыл тастар, інжу және ... ... бар еді. Айта ... Араб ... ... ... ... барысында тек қана бағалы және
сәндеуіш заттар ғана емес, сонымен бірге күнделікті тауарлар: астық, ... ... ... ... ағаш және ... ... мақта маталары да бар
болатын /87., 131/.
Бұл тауарларды үнді көпестерімен шетел ... де ... ... келіп, алып ... ... ... ... б.з. ІХ ғ.) ... қаланың күнделікті базарының
айқын суреттемесі бар: «Қаптарға толтырылып салынған бұрыш және дақылдарды»
он алты түрлі-тазартылмаған ... ... ... ... ... ... ... тұратын; өлшеу қызметшілері өлшеу
құралдарымен адамдар саудалап жатқан ... пен ... ... өгіз ... ... белбеулер, тері сандалдар, найза мен шоқпарлар, пілдерге
арналған өкше темірлер және сауыттар; мыс пен ... ... ... ара мен кескіштер, сирек гүлдер мен хош иісті майлар сатылатын»
/87.,82/. Сонымен қатар көптеп мақта, жүн және ... ... ... ... мен ... ... арнайы көшелерде жүргізілетін.
Біздің қолымызда Рим имперниясына әкелінетін үнді тауарларының ... ... ие ... ... бар. Үнді ... үшін Рим
алтынмен немесе күміспен есептесетін, себебі ... ... ... ... ... ... ... Жыл сайын Үндістанға 50 млн. мен
100 млн. ... ... ... ... металдар кетіп отырды
/87.,151/.
Үндістанда, әсіресе ... ... ... мен ... ... ... ... жекелеген монеталар мен бүтіндей көмбелер көптеп
табылған.Үнді тіліне ... ... ... және ... ... ... Рим ... денарийлер мен драхмдардың кең айналымда ... ... ... ... едәуір бөлігі Иран аймақтарында арқылы
Месопотамия мен ... ... ... ... ... Бұл өз
кезегінде Үндістанның солтүістік-батыс бөлігіндегі қалалардың дамуына
әсерін тигізіп отырды.
Аталмыш ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... ... заманымыздың ІІІ – V ғасырларында бұл трансазиатттық кереуен
магистралінің құлдырауы байқалады. Сонымен қатар ... ... ... көлемі де азаяды. Сауда беделдігінің бәсендеуі негізінен ... ... ... Рим ... ... мен ... осы
кезеңнің соңына таман ғана аяқталған саяси ... ... ... мен ... қиыр ... ... шырт ... Коромандель жағалауында ІІІ ғасырда Паллавтар мемлекетінің
құрылуы бұл ... ... ... ... ... Біздің заманымыздың
алдында үнді саудагерлері төменгі Бирмада аяқ тепкен болатын. ... ... ... ... ... жартаралы және Суматра мен Ява аралдарында
үнділердің ... ... ... ... ... әсте ... есебінде болса, кейін бара-бара осында тек сауда емес, сонымен
қатар қолөнермен, әскери іспен, ... ... және т.б. ... ... олар ... отырды /90.,244/.
Үндістанның жоғары дамыған мәдениеті Оңтүстік – Шығыс Азия халықтарына
зор ықпал етті. Бірақ, «үнділену» ... ... ... ... ... болмаған. Шеттен келген үнді және жергілікті мәдениеттердің жемісті
қосылу синтезі ... ... Бұл өз ... ... таң
қалдырарөркениеттің туындауына алып келді.
Біздің заманымыздың ІІ – VІІ ... ... ... Азия
елдерінің гүлденуі болды. Бұл кезең барысында Үндістанмен байланыс қызу
жүрді ... бұл ... ... ... жүргендігінін көруге болады.
Үнді саудагерлерінің қызу жұмыстары Қытай, Солтүстік ... және ... ... еді.
Шығыстан жүргізілген саудаға Бенгал бұғазы жағалауындағы ... ... ... еді. ... ... сауда Цейлон және
Үндістанның Коморин мүйісіндегі Коркай, Куйлон Кулам ... ... ... ... ... ... ... ғасырларындағы Үндістанның сыртқы
саудасының кең дамуы мақта ... ... ... ... дәм ... индиго, шафран тауарлық өндірісіне өз
септігін тигізеді. ... ... ... ғасырларын да Малабар
шаруашылығының саудаға бет бұруы және осы аймақтың жағрафиялық және тарихи
оқшалануы ... бұл ... ... ... ... ... дүние елдері – Рим, Орта Азия, Иран, Қытаймен сауда
қытанастыра Гунктар ... ... аяқ ... ... ... ... екі-үш ғасыр уақыт аса маңызды ... Міне дәл осы ... ... ... ... ... теріс көзқарас басымдылық таныта
бастайды: «Брахманардия пурана теңіз саяхаттарын Кали ... ... ... ... ... көзқарастың формалары түрін ұзақ теңіз
саяхаты кезінде кеме ішінде діни салт жорасын толық ... ... ... де, ... діни ... ... болуы ерте орта ғасырлық
кезеңде Үндістанда ... ... ... ... ... мен ... ... деген жаңа көзқарас VІІІ ғ. ... ... Бұл ... Араб ... ... қатынасы үлкен маңызға
ие болады. Осы кездегі араб әдебиетінде Үндістан жайлы нақты түсініктер
қалыптасады. Абу ... ... ... ... Масуди, ал-Иакуби,
Абу-Дулафы сынды араб географтары мен тарихшылары ... ... ... ... сатылатын тауарлар, сауда ... ... ... ... ... ... ... нысанасы дәмдеуіш және сән-
салтанаттың заттары-муслин және тағы ... ... ... және жібек маталары
мен бұйымдары болса, енді бұл ... ... ... ... ... ... иленген тері мен теріден жасалған бұйымдар, және сонымен
қатар ... ... ... – құрақ қанты, шикі мақта, индиго шығарылатын
болды.
Шығыстың феодалдық әлеміндегі адамдар үшін ІХ ... ... ... ... ... ... өте ... кәсіп болып табылатын.
Үндістанның жағдайын ... ... ... ... ... мол ... ... саяхатының (яғни сауда) ... бас ... ... ... үшін ... ... ... жолмен алтын және күміс таппай жинай алмайсың деп сыр шертеді.
Теңіз саудасыныі қауып қатерге толы екенін, ... ... оның ... орта ғасырлақ Гуджаратта пайда болған нақыл былай дейді: «Кімде кім
Яваға сапар шексе, ашқашан қайтып ... ал ... ... ... болса, онда ол өзімен екі ... ... өмір ... ... Үнділік көпестер Еуропа елдерімен бұл кездерде ... ... ... ... ... ... саудамен айналысып
отырды. Жаңағы нақылдағы Ява деп отырғанымыз Малай архипелагы. Индонезиялық
ғалым Сануси Пане ... ... ... атты ... ... және Венеция
саудагерлері Еуропаға алып барған мускат жаңғағы мен ... ... ... ... ... . ... Поло өз ... аталмыш
ойды дәлелдей түсетіндей суреттеме келтіреді: «Чанбадан Чамбо оңтүстік және
оңтүстік –шығысқа қарай мың жарым мильде Ява аралы ... Мұны ... ... ал олар бұны ... Бұл жерді әлемдегі ең үлкен патша
билейді; мұнда лұтқа табынушылар тұрады және олар ... ... ... Арал аса ... ... мускат жаңғақтары, дәмдеуіштер, қалған, кубеба, қалампыр
және басқа да, ... ... ... өсіп шығады. Мұнда көптеген
пайдаға кеңеледі, мұнда байлық өте көп, оны ... ... ала ... ... жол ұзақ және бұл ... жүзу де ... Бұл жақтан Зайтон
(Цюаньчжоу) және Манга көпестері көп байлық ... және ... ... ... үшін ... ... ие болған мұсылман елдермен жүргізілген
сауда ... ... және ... ... ... ... ХІІІ ... монғол жаулап алу жорықтары Пенджаб және көршілес
аймақтарға, сонымен қатар осы жерлер арқылы өтетін ... жол ... ... ... Құрлық арқылы жүргізілетін сауда көлемінің азайыу теңіз
саудасының қарқынды дамуына ... ... ... Міне осы ... ... ... мен осы ... техникалық жабдықталуының артта
қалғандағы айқын байқалады деп көрсетеді Ашрафян К.З. өз ... ... Х ғ. ... ... ... ... кемелерінің болғандығы
туралы айқын деректер жоқ. Сенімге ие бола алатын деректер ХІ ... ... ... ХІІІ ... ... Поло Үндістанға келген кезінде, көптеген
жергілікті көпестер өз ... ... және ... қарай шығып
отыратын. Дегенімен, Марко Поло олардың кемелеріне сенімсіздік білдіреді:
«Кемелері нашар, және ... ... ... ... ... олар ... бекітілмей үнді жаңғағының қабығынан жасалған жіппен байланады.
Бұл қабықты жылқының қылындай жіңішкергенше ұрып, одан жіп ... ... ... ... бұл ... ... және тұзды теңіз суынан
құрымайды. Кемелерінде бір желкен, бір ... және бір ... бар; ... Шеге ... ... жоқ, ... ағаштан жасайды, кемелерді
жіппен ұстатады; мұндай кемелермен жүзу өте ... Үнді ... жиі ... олар көптен суға кетеді» /63.,61/.
Иракты монғолдардың жаулап алуынан кейін дәмдеуіштердің ... ... ... ... болатын. Шығыс Жерорта порттарына
Малабар, Гуджарат және Коромандель жағалауынан баратын ... ... ... азиялық (цейлон, суматра-ява-молуккалық, үнді-қытай және
қытайлық) тауарлардың жүріп өтетін негізгі ... ... ... ... үш: ... ... және ... бар еді.
Үнді – египет магистарлі теңіз жолынан тұратын. Үндістан порттарынан
үнділік және египеттік ... Оман және ... ... бет ... ... ... ... тауарларды қабылдап әрі қарай Қызыл теңіздің
батыс жағалауындағы Айдаб портына қарай жүретін. Мұнда тауарларды ... да , бұл ... ... ... ... және кейбір
«дөрекі дәмдеуіштер» ніл бойындағы Кус гаваніне жеткізіліп, ол ... ... ... мен ... ... ... Марино Сануто Египеттепн өтетін жол торабын былай суреттейді:
Аденнен ... мен ... ... ... ... ... ... күн ішінде Ніл бойында орналасқан куска жеткізіліп, сол жерден 15 күн
ішінде ... ... Бұл үшін ... айы ... ... осы уақытта
өзеннің суы мол болады./91.,49/.
Сонымен қатар Марино Сануто осы Египеттен өту барыссында тауарлар,
сұлтан ... ... ... салымды есебінен, үштен бірге
қымбаттайтынын айтады. Марино ... ... да, ... салымдар
туралы ал-Макризи де хабарлайды. Сұлтан Салахаддин тұсында Каирде жылына
дәмдеуіштерден 33364 ... ... ... /93.,259/. Соның үстінен
көпестер қосқан пайда көру үлесі де бар. ... мен ... ... ... 80 ... ... ... көретін Үндістан мен Индонезиядан
бұл ... ... ... ... ... ... ... Көріп отырғанымыздай Үндістан мен Индонезиядан әкелінген
дәмдеуіштер бағасы бастапқы жерден Еуропаға жеткенге ... ... есе ... жолы Гуджарат аймақтарына Орман бұғазы ... ... кіре ... ... Ормуз портына келіп бас тірейтін.
Марко Поло ормуз туралы: «Қиядан кейін жаңа жазық басталады, өте әдемі ... ... Екі күн ... кейін-Океан теңізі жағалауында Кормоз қаласы,
мұнда кемежай бар. Сіздерге айтайтын, мұнда өз кемелеріне отырып ... ... олар ... және асыл ... інжу, алтын және жібек
маталар, піл сүйегі және басқа да тауарлар әкеледі; оның ... олар ... ... ал олар оны ... ... ... ... хабар
береді. Байқағанымыздай, Ормуз қаласы сауда жоладрынан өте ... ... порт ... ... ... ... ... Киш
аралына бет алатын, ол жерден Тигр-Еафрат чсағасына келіп, Тигрмен Бағдадқа
көтерілетін. «Көне замандарда, батысқа жөнелтілетін дәмдеуіштермен ... ... ... осы ... ... ал одан кейін Антиохия мен
Ликия арқылы біздің теңізге ... және ол ... ... мен ... және ... да ... болатын» - деп жазады Марино Сануто-Марко
поло: «Бодак – үлкен қала», кей келе ... ... ... және ... ... халифінде, шындықтың өзі, алтын, күміс, асыл тастар ... ... ... көп»-деп бағдатты әсем суреттейді./63.,52/.
Бағдадтың құлдырауына екі себеб бар: бірінші қатты соққыны 1258 ... ... еді. ... ол ... бой ... қираған қала сыр
бермеді. Алайда монғол ... ... ... ... ... ... еді. Қала ... Африка мен Арабия түбегінің мұсылман
елдерінен оқшауланып қалды. Бағдатқа Бейбарыстың 1268 жылы ... ... кем ... ... ... Аман ... ... өткелі арқылы айясқа
баратын жол египет сұлтандары қолына өткен соң, бағдад ... ... ... ... ... Дегенмен 1272 жылы Бағдадта болған Марко
Поло: «Қала ортасында үлкен ... бар; ... Үнді ... ... болады;
көпестер тауарлармен арлы берлі жүріп отырады. Бодақтан Үнді теңізіне дейін
ое сегіз күндік жол. Үндістанға бара ... ... бұл ... Кисиге
дейін түсіп, мұнда Үнді теңізіне аяқ басады» - деп, бағдадтың әлі де болса
сауданың ірі ... бірі ... ... ... ... бас кезіндегі араб авторы Шамс ад-дин Бағдадты Йемен, Зендж,
Үндістан, тіптен ... ... ... ... деп суреттейді; оның
хабарлауы бойынша, бағдад бұл кезде Египет және Батыспен ... ... ... ... ... ... ескерсек, онда
Шамс ад-диннің мағлұматтары біршама күдік туғызады.
Сауда ... ... және үнді – ... жолдарындағы
қатынастар муссондар режиміне сәйкестендірілетін. Батысқа, Аден мен ... ... ... ... ... ... ... муссондар маусымының басында шығатын; ... ... ... ... ... ... Парсы бұғазы
мен Аравия теңізі ... кері ... ... Бұл кеме ... ... байқап, өз хатында атап өткен: «Аталмыш теңіз
жағалауында жүз және одан да көп мильге ... ... ... ... ... жүру ... Бұл ... жылдың белгілі бір уақытында ғана
жүреді, себебі көкек-айынан ... ... ... ... батыстан қатты
жерлер тұрады, сондықтан теңізбен батысқа қарай жүру ... ... ал ... ... ... ... бәрі ... болып тұрады»./83.,133/.
Үшінші, үнді –иран жолы өзінің шығыс бөлігінде үнді-бағдад ... ... және үнді ... ... Аравия және Орман
бұғаздары арқылы келетін.
Ормуздан тебризге құрлық жолы апаратын. Оның бір тармағын Фарс ... де Лар мен ... ... ... ... енді біреуі Ормузды
Кашанмен Керман және Йезд арқылы байланыстыратын. ... сава ... ... жол моңғолдық Иран астанасы-Тебризге ат басын тірейтін.
Моңғол шапқыншылығынан бағдад ... ... ... ... күн астынан орын алады. ХІІІ ғасырдың соңы мен ХІV ғасырдың бас
кезеңінде Тебриз Алдыңғы Азия ... ... ірі ... ... Қытайдан, Ауғаныстаннан, Хорезімнен, Грузия, Ирак, луристан және
Үндістаннан келетін керуен жолдар түйісетін.
«Моңғол –иран ... ... ... алтынордалық шапқыншылықтардан
сақтау үшін, бұрынғы Азербайджан, грузия және Армениядан ... ... ... ... ... деп ... ... Бұл әрекеттің нәтижесінде Ирандық Азербайджан және оның басты
қаласы Тебриз ұтады.
Марко Поло ... ... ... ... және ... ... деп ... Торис Ирак еліндегі үлкен қала; онда басқада ірі-
кішілі қалалар көп, бірақ Торис ... ... ең ... ... ... және ... ... мұнда аса бағалы алтындалған және
жібек маталары өндіріледі. Торис жақсы жерде орналасқан; мұнда Үндістаннан,
Бодақтан, Мосулдан, ... және ... ... ... ... ... ... тауарлар үшін латын көпестері де келеді
/63.,237/. ... асыл ... ... ... бұл ... көп. Бұл
жерге келетін көпестер көп пайда көреді /63.,53/.
Тебриз ильхандар мемлекетінің астанасы (1265-1313, 1340-1357) болған
ірі ... Бұл ... ... ең ірі қала, ХІІІ ғасырдың екінші жартысы мен
ХІV ғ. 40 жылдарына ... ... ... Таяу ... ... ... ірі торабы болатын. Аталмыш кезеңде ол бүкіл
Таяу Шығыстың саудадағы ірі үлестіруші орталығы еді. Газан және ... ... ... ... 24 ... 1500 ... орны бар сауда
кварталы салынған болатын /35.,227/. Кейіннен Эвлия Челеби 200 керуен-
сарайымен 7 мың ... орны ... ... ... сілтеп жазған еді
/95.,121/.
Венециялықтар Жерорта теңізінің сириялық жағалауы арқылы жалғасатын
магистраль арқылы Тебризде ХІІІ ғасырдың 60-шы ... қызу ... Оның ... ... қала ... әскерінің шабуылдарынан
кұйзеліске ұшыраса, ... ... ... зардап шегеді.
Сауданың өркендеуі 1259 ... ... ... ... ... екі ... жол жүретін. Эрзрумнан
жол Эрзинджан-Сивас-Кайсерге баратын. Кайсериде бұл магистраль ... Бір жол ... , ... ... мен Константинопольге, біреуі
Конья арқылы Смирнаға бағыт алатын. Үшінші жол оңтүстікке бет ... ... ... Тавр ... ... ... ... кейін жол Корикос
және айес кемежайларымен Киликиялык армения астанасы Сиске бет алатын.
Кіші Азияда басты керуен жолымен ... ... ... Қара ... жүретін қосалқы жолдар бөлініп шығатын.
Тебризден Мәрмәр, Эгей және қара ... ... ... ... ... жоладар Монғолдық Иранның басты жаулары-
алтынордалық хандар мен ... ... қолы ... ... ... қатар, иль-хандар шетелдік көпестерден баж ... ... ... ... кем алатын және кез келген
тауарды қалаған жағына апаруға тыйым ... Бұл ... ... ... ... ... ... кеткен еді /83.,51/.
Батыстың көпестері кішіазия-ирандық жолды ширақ пайдалана ... ... ... ... ... ... түскен болатын.
Егер олар Иран арқылы бұл көздерге ... ... ... ... болса,
онда үнді-египет саудасы түбірінен күйзеліп жоқ болып кетер еді.
Иранға, және оданда ары Шығысқа қарай ... ... ... бұл ... ХІІІ ғасырдың 70-ші жылдарында қызу жұмыс жүргізе
бастаған францискандық және доминикандық ... ашып ... ... италияндық коммерция миссионерлікке қолдау көрсетіп отыратын.
Үндістанға тікелей Батыс елдері ХІІІ ғасырдың соңғы ширегінде ... ... ... дәмдеуіштер» елдеріне миссионерлермен бірге венеция және
генуялық көпестер де қатар жетіп отырған.
1306 жылы ... ... ... ... ... 1320
жылы Тебризде венециялық фактория ұйымдастыру туралы келісім жасалынды. Бұл
венециядықтардың Тебризге ең қысқа жолдың бастапқы ... ... ... ... болды /96.,96/.
Венецияндықтар Тебризде өздерінің керуен-сарайын ұстады. ... ... бар ... ... және оның ... ... бар ... бойынша итальяндық азаматтарға сотты тек консул жүргізетін. Консул
салық жиналуды, қадағалап, қайтыс ... ... ... ... иелік етіп, заң бұзушыларды айыпқа тартатын. Оның қол ... және ... бар ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың 80-ші жылдарынан,
ал генуялық консул туралы ескерту 1304 жылдан ... ... ... ... ... ... оның ... иелері
белгіленген болатын. Тебризде ... ... ... ... сай ... ... және ... басқа Пиза, Пьянченца, Асти
көпестері де сауда істерін жүргізіп ... ... ... ... ... генуялық жолдардың бастауы,
жерорта теңізінде ірі сауда орталығы болған, «босфарлық Генуя» ... ... Пера ... ... ... базасы болатын. Бұл порт
арқылы Италиядағы Шығыстан әртүрлі дәмдеуіштер, аса ... ... ... бояуыш заттар және тағыда басқа тауарлар
әкелінетін.
Шығысқа қарай генуялық пионерлер Перадан шығып ... ... ... ... олар ... ... нотариялдық кеңсе және Перадағы
«Қаза ди Сан-Джорджио» банкінің бөлімшесімен байланысын үзбейтін.
Смирна өзінің маңыздылығы ... ... жол ... ... ... бұл ... аса көп емес еді, 1261 ... бастап бұл қалада пайда
болған генуялық тірек пунктісі стратегиялық маңызға ие болды деп ... 1275 жылы ... бай ... ... ... ... ... бұғазының жағалауындағы Фокеяны лендік иелікке алған еді.
Бұл фокеялық сеньория жерінен ашудастың ... мол ... ... ... ... ... Мануэль Заккарияға береді. Фокеяда ірі
генуялық база пайда болады. ХІІІ ... 80-ші ... ... ... Шығысқа кеі кіріунің қызу ... ... ... ... ... ... ... Фокеяның маңызы арта
түседі.
Бұл жоспарды іске асыру барысында Киликиялық Арменияның басты кемежайы
Айячтың орны ерекше еді, ... ол ... ... тура жол ... Арменияда генуялық көпестер 1201 жылдың өзінде-ақ белсенді жұмыс
жүргізетін. 1288 жылы Бенедетто Заккария Левон ІІІ патшамен, ... ... ... ІІ ... ... ... ... кемежайдан жер бөліп
алуға қол жеткізеді. Сонымен қатар Бенедетто Заккария Гуглаг асуы арқылы
баж салығынсыз ... ... ... қол жеткізеді. Сонымен, транзиттік
жолдың килиялық ... ... ... ... ... ... басты тораптардың біріне, Анадолыдан Ұлы Арменияға бара
жатқандағы Антитавр тау өткелінің кілті есептелетін Сивас жататын. Генялық
нотарилдық ... ... ... ... 1274 ... ... ... жылы бір мұсылмандық көпестің ұүйінде генуялықтардың үлкен бір тобы
қоныс тепсе, ХІІІ ғасырдың ... ... бұл ... ... ... ... колония бой көтереді.
Аталмыш қалалар Еуропалықтардың Үндістанмен сауда ұатынастарында
ерекше мәнге ие ... ... ... ... басты тораптары
болғандығымен, оларды, әрине,Алдыңғы Азиядағы күллі ірілі-кішілі транзиттік
жолдардың түйісетін басты торабы-Тебризбен салыстыруға болмайды.
Батыс елдері ... ... ... ... 1264 жылға келеді. Бұл
1264 жылдың 12 желтоксанымен белгіленген ... ... ... ... қолхаты. Вильони Тебризге Аккадан неміс және
италиялық маталар әкеліп, Иранда әртүрлі ... ... атап ... және ... ... ... алған болатын. Ол Тебризде батыс ... ... ... оны ... ... ... олардың басым көпшілігі итальяндық. ... ... ... ... тек ХІV ... 20-шы жылдарында ғана
олардың Ирандағы позициялары қайта нығая түседі.
Тебриздегі генуялық ірі колония туралы алғашқы деректер 1304 жылға ... Бұл ... ... ... Паллавичини басқаратын. Дегенмен,
көптеген генуялықтардың ХІІІ ғасырдың 70-ші және 80-ші жылдардың ... ... ... Олар ... ісін Абагу және Аргун елхандары
сарайындағы қызметпен қоса жүргізетін. ... ... ... ... ... елшілік құрамына кіретін. Кейде генуялықтар
елшілер қызметін атқарып, монғол билеушілері ... ... ... ... отыратын. Мұндай дипломат-іскерлер ішінде тебриздік
қайраткерлер Бускарелло – ди Гизольфо және Томазо Анфосси бар еді /97.,89/.
Бірақ ХІІІ ... 80-ші ... ... ... ... ... – бұл Тигр ... «құпия» флотилиясын жасақтау болатын.
Аргунның тікелей тапсыруымен, ... 1288 жылы ... ... ... мен ... келіп жетті. Олар мұнда мұхитта ұзақ жүзуге
арналған екі ... ... ... ... Адам ... императоры» және
генуялықтар Үнді теңізіне шығып Египеттің ... ... ... тастағысы келді деп ... ... ... ... ... ... де көксеген болуы
әбден мүмкін. Егерде бұл флотилия теңізге шықса, онда ол Египетті ... ... ... ... сөзсіз еді. Бірақ бұл олай болмады,
флотилия экипажы өзара ... ... ... көп ... ... 1301 жылы ... топтар татуласып, олардың жетекшілері Гермальди
және Дория сынды ... ... ... ... ... ... үшін өздеріне тиесілі мүліктерінің бір бөлігін сатады, бірақ
кемелер теңізге шықпай-ақ ... ... 80-ші ... ... ... ... ... болғаны анық. Марко поло оларды бұл жерде тек жуырда
ғана жүзе бастады деп ескертеді. ... ... ХІІІ ... 70-ші ... 80-ші ... генуялықтар Тебризден Ормузға дейінгі жолдарды
анық біліп алған болса керек. Сонымен қатар олар 1290 ... ... ... ... орындарының желісін ұйымдастырып, Үндістанмен қызу сауда жасап
отырған. Генуялықтардан олардың бәсекестері венецияндықтарға қалыса ... еді. ... атап ... , ... ... ... сауда
бажын тым көп салуына байланысты, итальяндық көпестер дәмдеуіш және тағыда
басқа үнді ... ... ... ... алып келу жолы ... теңіз магисралін кеңінен пайдалана бастады.
Шығыстан еуропа елдеріне Қара теңіздің Оңтүстік бөлігі ... ... ... ... ... ... ие ... Крест
жорықтары дәуірінде италиялықтар саудасы ... осы ... еді. ... ... ... түрлі татымдылықтар,
бояуыштар, лактар,хош иісті әтірлер мен жағар май,емдік ... бар ... ... дәмдеуіш ашудас, балауыз, бал, кейбір металл түрлері ... ... да ... ... оңтүстік кемежайлары арқылы дәмдеуіштерді сауда жасау
деректер негізінде ХІІІ ... ... ... ... ... ... ... Бұл мағлұмат алғаш рет 1253 жылы Вильгельм ... ... ... Қара ... ... ... алдында
дәмдеуіштер Тебризде жинақталатын. ХІV ғасырдың басында Марино Санудо-
үлкені, егер ол ұсынған ... ... ... ... ... Александрия арқылы әкелінген дәмдеуіштер көлемін Тебризден қара теңіз
және Киликия арқылы ... ... ... ... ... /98.,3/. ... тасымалданатын салмағы жеңіл бағасы қымбат
«нәзік» дәмдеуіштер тізіміне Санудо қалампыр, кубеба, ... ... ... ... ... және ... ауыр ... қатарына –бұрыш,
зімбір, дәм қабық, хош иісті шайыр және жатқызатын. Бұл ... ... ... теңіз жағалауы арқылы тасымалдау бағасы
жоғарылау болатын, бірақ бұл тауарлардың сапасы ... және ... ... ... ... жол ... ... ақталып отыратын. Әрине, Қара
теңіздік дәмдеуіш айналымы египеттік көлемнің орнын дерлік толықтыра алмас
еді, бірақ бұл ... бар ... ... ... ... етіп отырды.
Клавихонның мәліметтеріне қарағанда, Үндістаннан Сұлтанияға Сирия мен
Александрияға бармайтын сапасы өте ... ... ... ... ... ... ... Тебризден Трапезундқа әкелінетін тауарлар
ішінде нәзік ... ... ... ауыр ... ... ... ... Үндістаннан жеткізілетін
бояуштар: сол минералды бояу, индиго, Египеттен алынатынан қарағанда сапасы
жоғары ... майы ... ... ... ... «косметика» - әтірлер
және майлар Трапезундқа, ал одан Европаға жеткізілетін.
Дәмдеуіштерге байланысты ... ... ... ... ... аяғына таман кездеседі. 1284 жылы Леркари К. өзінің қарыз берушісі
Бокаччоға кепілдікке лак және ... ... ... еді. ... ди ... ... ... Каффамен Қара теңізді
Оңтүстік жағалауының дәмдеуішпен қызу жасағандығы туралы дерек ... ... ... ... ... ... ... жүріп отырды.
Бұл жайлы мынандай мағлұмат бар /96.,113/.
Әрине, кестеде көрсетілген ХІV ғасырдың ... ... ... біз ... ... кезеңге сәйкес келмейді. Дегенмен, ... ХІІІ ... ... ... де осы ... ... Тебриздегі
венецияндықтар бұл кездері тыйым салулар мен ... ... ... көпестерінен кез келген бағамен сатып алып отырған.
Сатып алу көлемдері де таң қаларлықтай болатын, кестедегі көрсетілген
мөлшерлер ... ... тек үзік ... ... 1289 жылы бір ... ... сатып алған болатын /92.,174/.
Транзиттік сауданың келесі бір нысаны асыл ... ... Інжу ... ... асыл тастар Тебризден Сұлтанияға Ормуздан ... ... ... ... ... ... кездеседі. Тебриз арқылы асыл
тастар баж салығысыз ... ... Інжу ... ... ... Поло ... кеткен болатын: Цейлоннан алыпс миль ... ... ... ... ол Ұлы Үндістан деп аталады. Бұл әлемдегі ең даңқты
және ең бай ел, ... ... бес ... бірі ... ... ... Оның патшалығында ірі және інжу-маржан бар; оны былай іздеп табады:
сол ... арал мен ... ... ... бар, ... ... ... не он екі қадамнан, ал кей жерлерінде екі қадамнан да аспайды. Міне осы
жерде інжу ұсталады, ол ... ... ... ... мамыр айының орта
тұсына дейін олар онда ірі және майда кемелермен жүзіп барады, ... ... ... ... ... ... ... мильден кейін кемені
тоқтатып, майда қайықтарға отырады; міне осы жерде інжу ұстала ... ... көп; олар ... ... ... ... ... дейінгі адамдар жалдап, інжу ұстатып, толық жалақы төлейді. Көпестер
мынадай салық төлейді: біріншіден патшаға оннан бір ... ... ... інжу ұстаушыларға зақым келтірмесін деп балықтарды ... ... да ақша ... ... ... бір бөлігін береді.
Абривамаиндар балықты ... ... ... дуа ... ... ... кішкентай қайықтарға отырады, қайықтан суға ... су ... ... ... бес, ал кейде тіпті он екі ... ... ... ... ... ... су астында болады; теңіз түбінде ... ... деп ... ... ... Бұл устрицалардың
ішінде ірі және ... ... бар; ... бұл ... ... Олар міне ... інжу ... ол мұнда өте көп екендігін ... ... Бұл ... інжуі бүкіл әлемге тарайды. Бұл жердің патшасы
одан үлкен салық алып ... ... ... Ал мамыр айынынң ортасынан
бастап үлкен інжу бар қабыршақтар таусылады; ол алысырақ, үш жүз миль ... онда оны ... ... ... ... ... дейін ұстайды
/63.,166/. Үнді теңізінде ... және ... ... асыл ... ... ... Поломен Үндістанда бір уақытта болған Журден де
Северакта айтып кетеді /83.,133/. Үндістанда інжу ... ... ... Северакта айтып кетеді: «Бұл Үндістанда аралдар көп, менің ... он ... ... ... өмір ... Бір кереметтерінің бірі-
бұл Силем аралы, онда әлемдегі ең керемет асыл тастар қыруар мол. Бұл арал
мен ... ... таң ... ... інжу ... ... Інжу ... теңізде үш ай бойы сегіз мың кеме және қайық болады.
Мұнда адам сенбейтін көлемде інжу ауланады, бірақ мен өзім ... соң ... ... ... ... дамуы.
Аталмыш Коромандель жағалауы тек інжумен ғана ... ... ... ... айтуына қарағанда жібек маталар мен хош иісті
заттармен де мәшһүр болатын ... ... ... ... ... ... сол себептен де ортағасырлық авторлардан тек
жағалау бойындағы ... ... ... ... Армян көпесі
құрастырған үнді және иран қалалары туралы жол көрсеткіш ... ... ... ... Пурч, Кампат, Лахор және т.б. «Өзіне не ... ... осы ... ... ... ... көпестер мұнда сатуға көп
тауарлар алып келеді, және осы жерден өзіне ... ... ... қала
жол бойында орналасқан» деп жазады жол ... ... ... ... қарай жағалауда орналасқан қалаларда теңіз
саудасы қызу жүріп ... ... қаңт және ... ... шығарылатын;
бұл қалалар көпестері өздерінің кемелерінде теңізді бір шетінен екінші
шетіне дейін кесіп өтетін» /100.,121/.
Теңіз ... ірі ... ... ... қалалар туралы
мағлұматтар Марко поло да көптеп кездеседі. Мәселен, Марко Полода CLXXIX
тарауында: ... ... және ... ... ол ... иелігінде. Бұл батыстан,
жылқы және тауар, Ормуз, Киша, Аден және ... ... ... ... ... ... жақсы, сондықтан көпестер көптеп келеді,
және бұл жерге басқа ... ... ... ... ... келеді. Бұл
жердің патшасы өте бай және өзінің үстінде асыл ... ... ... өзі әділ және елін ... ... ... ... келген
көпестерді ол ренжітпейді, олармен сыпайы араласады. Сол ... бұл ... ... ... ал олар бұл жерден көп ... ... - ... /63.,177/.
Коилон патшалығын суреттей келе: «Коилум патшалығы Маабардан оңтүстік
бастықа қарай бес жүз миль ... ... ... өз ... ... Леванттан көпестер келеді; олар бұл жерде өз елдерінен келген
тауарлар сатып, осы жердің ... өз ... алып ... - ... ... ... түйнектерін, корицаның морт сынғыш келетін
қауашықтарын Генуяда, Лондонда, Ұлы Новгородта ... ... ... ... бірақ Еуропада ешкім олардың табиғи өсуін, алғашқы түрін
білмейтін. Ал бұл туралы ... ... ... еңбегінде кездеседі:
«Мұнда бразилиялық ағаш көп өседі, бұрышта көп; оны мамыр, ... ... ... ... ... егеді, оларды суарады және олар үй
өсімдіктері» /63.,180/. Марко Поломен ... бір ... ... да ... ... ... ... дәмдеуіштер туралы
былай дейді: «Ал хош иісті дәмеуіштер бұл жерде көп және ... ... ... ... ... ... ал екіншісі арзан болып келеді. ... ... ... бар, біреулері бал, біреуі шырын береді осы үш затта
бұл жерде аса қымбат емес. Бұрыш беретін ағаштарда бар, ал ол ... ... көп ... ... және ... ... келеді, бірақ оған қарағанда
майдарақ және қондыруға икемді келеді.
Зімбір жаңғаққа ұқсас келеді, және оның ... ... ... ... ... алып ... ... қондыруға болады, діңгегі
жуандау, ал бұтақтары жіңішке және ... , ... ... ... ағаш ... биік және ... және ол дені ... ал
жапырақтары попоротниктікіндей. Ал үнді жаңғақтары ... ... ... және олар қияр ... жап-жасыл, жапырақтары мен бұтақтары
пальманікіндей.
Қоңыр ағаштар онша биік ... ... ... ... ... ... ... Олар Маабар маңындағы аралда көптеп ... ... ... ... ... жолы Үндістанды тек қана Батыс
Европа елдреімен ғана емес, сонымен қатар ... ... ... соның
ішінде Ресейменде байланыстырып отырды. Алғашқы ... ... ... ... Шығыспен сауда қатынастарының алғашқы
кезеңдерінен бастау алса ... ... ... Х ... ... ... ... Поволжье арқылы жүргізілгендігі
туралы айта кету керек. Мысалға ІХ-Х ... араб ... ... ірі орыс ... ... ... ... қатар орыстар мен
үнділердің жерлеу ғұрыптарының ұқсастығы туралы хабарлайды. Бұл әрине, екі
елдегі ғұрыптарды өз көзімен көргендіктен туындаған ... ... ... ... ... да орын ... болу керек. 921-922 жылдары сонда
болған Ибн-Фадлан, орыс көпестері туралы айта келе, бұлғар билеушісі қол
астында өмір ... ... ... ... ... мәлімет келтіреді
/99.,275/. ХІ-ХІІІ ғасырлардағы орыс-үнді қатынастары ... ... кең ... ... Иран және Орта Азияға апаратын Еділ-Каспий жолын
толық меңгерумен ... ... ... ... ... территориясында орыстар туралы алғашқы
мәліметтер 1121 ... ... ... ... ... Сад Салманның
«Диуанында» славян ... атау ... ... «сұлу» деген тері сипатына
байланысты африкалықтардың «қара» айтылады. ... бұл ... ... ... қатысты туындады деп айту қиын» -дейді Шохин В.К. ... ... ... бұл ... үнділер Орта Азиялық сатушы
саудагерлер арқылы, орыстармен көзбе көз ... ... ... Себебі,
«Туглак-нама» бойынша, орыстар, монғолдар және гректермен қатар, 1320
жылдары ... ... ... ... Гази Маликтің әскерінде ерекше маңызға
ие болатын. Ал құл ... ... ... кең өріс ... ... ... Үндістанда құл ретінде көруіне таң қалуға болмайтын сияқты.
Бізге жеткен ... ... ... ... ... ... ... дәуірімізге дейін әртүрлі үнділер тауралар Орта Азия
арқылы Каспий және Қара ... ... ... ... ол
жерден Ресейге және басқада еуропа елдеріне шығарылып отырды.
Каспий теңізі арқылы Ресейдің Орта Азия және Шығыстың басқада ... ... ... ... ... Петр І заманындағы
мемлекеттік қызметкер, тарихшы және ... ... Ф.И.: «Сол ... ал ... Х және ХІІ ... ... тауарлар Каспий
арқылы Астраханьға, ал ол жерден Азовқа, Кафаға, ... және ... ... о ... ... және Кана өзендерімен Москваға дейін
жеткізілетін» - деп ой түйіндейді ... маңы ... ... сауда қатынастары туралы араб
саяхатшысы Ибн Баттута хабарлайды. Оны қыпшақтарда жылқылардың «аса ... ... ... таң ... ед. «Бұл ... ... әр басын
50-60 динар сатып алатын. Сосын жылқыларды керуен жолдармен ... ... ... бір ... 6 мың бас ... ... оданда көп айдап
жеткізетін; әр көпеске шақса, 100-200 ... ... ... ... ... ... үндістан ең нашар жылқыларды 100 динардан,
ал жақсыларға баға 500 динарға кейде одан да көпке жететін. Міне ... ... мол ... ... ... жылқы апарып сататыны туралы Марко Полода хабар
береді. Ол кітабының бір жерінде: ... Кизи мен ... бұл екі ... Үнді ... ... ... ол жерде оны
көпестер сатып алады да Үндістанға апарады, ол жерде оны қымбат ... ... ... ... ... ... ... жағалауын
суреттей келе: «Бұл жерде жылқы болмайды және жылдық табыстың дерлігі
немесе оның ... ... ... сатып алуға жұмсалады, және ол былай
жасалады: Курмоз, Киш,Дуфар, Соер, Аден және ... ... көп ... ... сатып алып, оларды кемеге қойып осы жердің патшасына
және оның төрт ағысына әкеліп, ... Жыл ... ... екі мың ... көп жылқы сатып алады» - дейді /63.,167/.
Жалпы алғанда, көптеген мәліметтер Шығыспен қарым-қатынастардың сонау
Киевтік Русть кезінде етек алғандығы ... ... ... Археологиялық
қазба жұмыстары барысында VІІІ-ІХ ғасырлар қабатынан көптеген ... ... ... Палтава губерниясында ... ... ... ... ... ІХ-Х ғасырлардың екі үнділік күміс
теңгелері шыққан болатын /102.,275/. ... ... ... көмбеде ХІV ғасырға жататын Үндістандық алтын теңгелер табылса,
сол маңайлардан ХV ғасырларға ... ... ... ... ... ... ... жататын алтын теңгелер Сарайдан да табылған
болатын. Аталмыш ақшалардың көптеп табылуы, Ресейдің ... ... ... ... ... ... Шығыстан асыл
тастар, әр-түрлі таңғажайыптар, сұнқарлар, бал шығарылатын; бұл ... да ... орын ... Араб ... ... Үндістанға Русьтен
әкелінетін әйгілі темір қылыштар туралы тіл ... ... ... ... орыс ... ... еділ және мүсін кесіндері Батыс
Европадағыдай емес, ... ... ... / 104., 68/. Бұл ... шахматтардың Үндістаннан орыс жерлеріне көпестермен бірге келуінің
куәсі болса керек.
Әрине, орыс жерлері Үндістанмен тікелей ... ... ... жоқ. Бірақ, дегенмен,транзиттік сауда жолдары ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар Шығыс Еуропа
елдерімен да байланыстырып отырғаны ... Орыс ... ... ... ... ... мен Қара ... жағалаулары арқылы
жүргізілген болса керек, соның ішінде біріншісінің маңызы ... ... ... орыс ... ... ... ІХ-Х ғасырлардың
өзінде-ақ хабарлайды. Олар Еділ бойындағы ... ... ... ... орнығатын. Үнділіктер мен орыстардың кездесулері тек Итиль-Хазарында
ғана орын алмаған. 921-922 жылдар аралығында Еділ бойында саяхат ... Еділ ... ... ... өмір ... ... ... «синдиялық» туралы хабарлайды. Ибн Фадлан бұл жерге «русьтардың
– да» көптеп келетінін айтып кетеді ... ... ... Орта ... және ... ... Еділ-Каспий сауда жолы орныққан болатын. «Повесть временных
лет» жылнамалар ... ... мен ... және одан әрі ... ... жол бар ... ... /105.,12/. Соңғы сөз тіркесі
Үндістанның солтүстік бөлігін көрсетіп отыр. Бұхарада дүниеге келіп, Делиде
ұзақ уақат өмір сүрген, ХІІІ ғ. ... араб және ... ... ... Киев ... Владимирдің Хорезмге жіберген елшілігі туралы хабарлайды.
Әсте бұл ... тек ... ... ғана ... ... ... мәселелерін, соның ішінде оңтүстікте жатқан шығыс тауарларын
руське жеткізу туралы келіссөз жүргізген болуы әбден мүмкін. Русьтар ... ... ... Х-ХІ ғасырларға, кейде ода да кейінгі
уақытқа да жатады. Қызығы, арабтар тек тұрақты ... ... атап ... Олар ... қатар хазарларды үндістандықтармен
ассоцияциялайды /106.,162/, бұл әсте ... ... ... ... туындағаны болса керек.
Татар-моңғол шапқыншылығы әсте, бастапқыда, қалыптасқан халықаралық
сауда жолдары мен қатынастарды бұзып, құлдыратып ... ... ... ... ... өзі ... Үндістанды байланыстыратын транзиттік
торап қызметін атқарады. Үндістанның ауғандық ... орыс ... Жошы ... тығыз байланыстар ұстап отырды. Поволжьемен
Солтүстік Үндістанды Закавказье және Орта Азия арқылы өтетін ... ... Ибн ... сөзіне қарағанда, сауда қатынастарын дамытуға
Мухаммад Туглак көп көңіл бөлген ... ... атап ... Поволжьеден
ХІV ғасырға жататын үндістандық алтын теңгелердің табылуы осының айғағы
болса ... ... Орта ... орыс ... ... ... белгілі.
Руське Үндістанмен Ауғаныстан көпестері де келіп тұрғаны мәлім. Тверьдегі
Өзбек хан жіберген шенеуніктерге әйгілі көтеріліс ... ... ... ... бірге «хопылдық қонақтарда» өлтірілген болатын
/ 107.,114/. Бұл жерде ... деп ... дели ... ... ... ... айтап отыр. Әсте, «хопылдық-үндістандық қонақтар» орыс
жерлеріне келген саудагерлер болса керек.
Әл-Онаридің айтуына ... ... ... өрнектелген орыс
маталары патшалық сән-салтанаттық тауар деп есептелінетін ... ... ... ... ... ... ... атап өткендей, «Туглак-нама» бойынша олар Гази Малик әскерінің
негізгі бөлігін құраған. Әйгілі ақын Амир ... ... өз ... ... ... орыс сұлу ... суреттеп кеткен /45.,33/. Әсте бұл
орыстар монғол шапқыншылығы кезінде қолға ... ... ... ... қатарынан болса керек.
Әрине, біздің қолымызда тікелей ХІІІ ғасырдағы жүргізілген орыс – үнді
сауда-саттық ... ... ... көп емес, дегенмен, ХІV-ХV
ғасырлардағы жанама деректер бұл сауда қатынастардың бұрынғы кездерде, ... ... да етек ... ... ... Алтын ордаға, Үндістанға жасаған жойқын жорықтары сауда
қатынастарын үзе алмады. Ақсақ Темір сарайында болған Кастилия ... ... де ... ... орыс және ... ... сауда
жасайтын көпестерді көргендігі туралы жазады / 11.,103/. Бұл ... ... ... қызықтырып отырғанының себебі, біздің
пікірімізшеі Батыс Еуропа елдері ... ... тек ... ... көпестердің алып келетін сирек және бағалы тауарлары арқылы
біліп отыратын. ... ... ... Үндістанда шығарылатын өнімдер ... ... ету осы екі ... ... державаларының қолында
болғаны белгілі.
Айғақтардың куәләндіруіне қарағанда, осы кезеңдерде Самарқанда еділ
бойы татарларымен ... ... ... ... орыс ... де
сауда-саттық жасаған көрінеді. Самарқанд бұл кездері ... ... ... ... ... ... сауда жасау үшін керуен
жолдармен өз тауарларымен ... ... және ... ... ... ... ... көпестер, Жібек жолының солтүсітк тармағымен
Еуропа елдеріне жеткізілетін ... дән ... және ... ... келетін. Бұл туар түрлері орыс көпестерінің сауда нысанына ... ... ... ... көпестерді Ресеймен сауда жасауға
ынталандыруға көптеген әрекеттер жасайтын. Сонымен қатар олар Орта ... ... ... ... ... көптеген бөгеттер мен
шектеулер ... ... ... Оның да ... себебі бар болатын.
Жалпы, Еуропа елдеріне үндістандық тауарларды жеткізуде Италия
негізінен Генуя және ... ... ... ... ... ... ... көпестер Үндістаннан келетін тауарлардың транзиттік
жолдарында өз монополияларын ... ... ... ... Үнді-Иран, үнді-бағдад, Үнді-Египеттік сияқты ... ... роль ... Бұл үш ... жолдары Жерорта теңізі
мен қара теңіз жағалауларына атқаратын. Ал одан кейін сауда ... ... ... ... ... Олар ... шектелмей
Үндістанға тікелей шығу ... ... біз ... ... ... ... ... бәсекелестер жолын толығымен кесіп тастауға,
немесе олардан қалыспауға тырысатын. Біздің ... ... Поло ... осы ... ойды ... ... ... келтіріледі. Ол
Генуяны суреттей келе: «Ал жоғарыда мен атап ... тура тау ... ... ... ... деп аталады; ұзындығы жеті жүз миль.
Еврат және басқада үлкен өзендер мұнда келіп құяды. ... ... ... ... ғана жүзе ... ... осында алып келді» - деген
ма,лумат береді / 63.,51/. Юлдың ... ... ... жолдар туралы
мағлұматтар ақ сақталған, бірақ Марко Полоның хабары еш бір ... Оны 1375 ... ... ... ... маңы ... ... /63.,233/. Бұл атаулар каталондықтарға тек италиялық
көпестер арқылы жеткені сөзсіз, себебі Испания ... бұл ... ... көрген емес еді. Магидович И. Генуялықтар кемелерін Каспий
теңізіне орыстарға жақсы ... ... Қара және Азау ... ... Еділ ... ... дейді /63.,233/. Алайда, генуялықтар
кемелерін ... ... да ... ... ... дегенмен де,
генуялықтар сауда жолдарын игеріп, оған монополия орнату мақсатымен Каспий
сауда жолын игеруге де ... ... Бұл ... орыс ... Еуропа
нарығынан ығыстырып шығу мақсатымен істелген әрекеті ... ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар Солтүстік және еуропа елдерін
де Шығыс, соның ішінде Үндістаннан жеткізілетін тауарлармен қамтамасыз ... ... олар бұл ... монополияға ие болмады, бірақ ... ... ... отырғаны сөзсіз.
Италияндық көпестер Шығыс тауарларын Майоркаға, Барселонаға,
Валенсияға, Севилье, Лиссабон, саутгемтон, ... және ... ... ... ... ... ... елдері көпестеріне шығыс
тауарларын беретін. Бірақ, бөгде ел ... ... ... ... салып отырған. Мысалға, олар неміс сауда корпорациясын қадағалап,
оларды тек Фондако де Тедески сауда сарайына ғана ... осы ... ... ... ... ... ... Батыс Еуропа елдері шығыс
тауарларын алу үшін Венецияға ... ... олар ... ... ... олар ... баруға мәжбүр болатын /110.,106/.
Ал енді Шығыс және Солтүстік Еуропа көпестері болса үнді дәмдеуіштер
мен асыл ... ... орыс және ... ... ... ала ... ... алғышартыда бар болатын. Ерте орта ғасырларда қызмет ... ... ... жолы аталмыш кезеңде де өз ... еді. ... ... ... жолын Ұлы Жібек жолының
солтүстік тармағы деп атауға болады /111.,10/. Каспийге келіп тірелетін бұл
жол ... мен ... ... ... ... шығыс
тауарларына италияндықтарсыз қол жеткізу мүмкіндік беретін. Бұл жерден екі
тармақ байқалады: біреуі, Кавказ және ... ... ... ... арқылы орта Азияға апаратын керуен жолдары.
Бірақ, орыс көпестері, италиялық әріптестері сияқты бұл ... ... ... Ол түсінікті де, Шығыс тауарларын
негізінен делдалдаудан орыс ... мол ... ... ХІІІ ... еуропалықтардың бұл жол арқылы Шығысқа жету әрекеттері бізге
белгісіз, ... ... ... олар саудалауға кұштар болатын. Алайда
кейінгі деректер мұндай әрекеттердің бұрындары да ... ... ... Гоа, ... жаулап алған соң, басқа еуропалықтарды
шығыс тауарларынан кесіп тастап, өз ... ... ... ... өзге еуропалық елдердің көпестерін шығыс тауарларына шығыстан басқа
жолдарды ... ... ... Дәл ... ... ... ... монополиясы кезінде де болғаны әбден мүмкін. Мысалға,
португалдықтар Үндістанға жол ... ... де осы ... сауда жоладырн өз қолдарында ұстағандығы болатын. Ал ... ... бір ... Осман империясының орнауы екінші
жақтан, еуропалық көпестерді айналмалы жол ... ... ... Йовий Үндістаннан тауарларды ... ... ал ... ... ... құяды деп есептеген ол, осы өзенмен
Каспийге, одан кейін Еділмен Ресей арқылы ақ теңізге дейін жеткізіп, содан
Еуропаға ... ... ... болатын /113.,36/. Осындай ... да ... иван ІV ... ... ... ... өздерінің өкілі
Дженкинсонды осы мақсатпен жіберген еді. Швеция Ресей көпестеріне ... ... ... өтуге құқық беріп, Ресей арқылы Үндістанмен сауда
қатынастарын орнатпақшы болды /103.,42/.
Бірақ, еуропалық елдердің ... ... ... үшін пайдалану ойлары
іске аспады. Себебі, Ресей өкіметі мен көпестері азиялық саудадан түсетін
мол орасан ... ... ... ... ... ... ... саттықта ерекше маңызға ие ... көп еді. Екі ... ... тауарларына қызығушылық танытып
отырды. Аталмыш Елдер ... ... ... орта Азия ... ... ... билеушілердің Ресей патшасына жіберген сыйлыұтарының
ішінде жергілікті ... және ... ... ... Үндістаннан әкелінген
тауарлар ерекше орын алатын. Өз кезегінде орыс билеушілері қайтарым сыйлық
ретінде Үндістанда үлкен ... ие ... ... ... ... қорықтық тауралар қатарында морж азу тісі, бұлғын терісі, алтын,
күміс,темір,қалайы,шарап,құстар және ... бар еді ... ... 1585 жылы ... ... ... билеуші Абдулла-хан
елшісі Мухаммед Али Федор Иваночике хан грамотасымен., Абдулла-хан жіберген
сыйлықтар ішінде: «үнді жерінен келген шатыр, ... ... үшін ... ... 200 мелдер, 1500 қағаз кушактар, 40 пұт бояуыштар» - бар деп
хабарланған еді /115.,75/.
Орта ... ... ... ... ... ... ... жасалатын шатырлар,кушактар, алтынмен зерленген жібек кисеялар,
үндістандық фута,камка, киндяк,парча ... ... асыл ... және ... да дәмдеуіштер, тоты құстар және т.б. Бұл
тауарлар орыс тауарларына айырбас ... ... ... ие ... Өз
кезегінде орыс тауарлары,жоғарыда айтылғандай,Үндістанда да үлкен сұранысқа
ие ... ... ... орда ... орыс ... ... бет
алғандағы Еділ бойындағы соңғы тұрақтайтын орындары ... Бұл ... ... ... теңіздің өзімен де, Персиямен Орта Азияға баратын
жолдар бастау алатын.
Каспий теңізінің батыс ... ... ... ... бағыт алатын. Мысалға, Үндістанға барған саяхатшы көпес Афанасий
Никитин осы жолды таңдаған болатын. Ол Астраханнан ... ... ... және ... ... әрі қарай, «теңіздің ар жағына», парсылық
Мазандеран кемежайларының біріне аттаған еді ... ... бір ... ... бе алатын. Онда ол ... ... Бұл ... орыс
көпестері өздерінің тауарларын өткізіп, Шығыстың бүкіл елдерінен келетін
көпестерден қажетті тауарларды алып, кері қайтатын.
Шығыс ... ... ... ... ... әкелінетін
тауарлар ішінде дәмдеуіштердің рөлі ... ... ... ... дәм ... мускат жаңғағының маңызы зор еді. ХVІ
ғасырдың саяхатшысы Барборини, Ресйеде ... ... ... ... ... ... ... «Мәскеуде әр түрлі
дәмдеуіштер қажет етіледі, ... ... және ол көп ... онша ... ... ... аз» ... дәмдеуіштерді орыс және Ресейде ... ... ... негізінен Ормуз,Исфаган,тебриз, Казвин, Каффа және Орта Азия
қалаларынан алатын ... тек қана ... ғана ... ... ... емдік зат ретінде де пайдаланатын. Орыс емдік кітаптарында: «дәм
қабық пайдалансақ, онда жөтел мен тұмау кетеді, ... ... өт ... ауруларын емдейді», ал бұрышты бас сырқатына қарсы қолдану керектігі
көрсетілген /117.,106/.
Үндістаннан әкелінетін тауарлар ішінде асыл тастар ... орын ... ... ... ... – яхонт, лал, изумруд,бирюза,бегет,алмазды
өндіру негізінен Шығыс ... ... мен ... ... Асыл тастарды сататын ірі орталықтар Ормуз,Шираз,Тебриз,Бағдад,Каирда
шоғырланған болатын. ... ... ... ... ... Эвлия Челеби мәлімет келтіреді /118.,321/.
Үндістанмен басқа да Шығыс елдерінде өндірілетін асыл тастар ... ... ... ... ... ... келгендігін, Фехнер М.В.
пікірінше, олардың атаулары басқа еуропалық елдерге ... ... ... ... болғандығынан көруге болады ... ... ... ... мен Үндістан арасындағы сауда
байланыстары біздің заманымыздан бұрын бастаплып, дами келе, ... кең өріс ... ... ... үшін ... ұзақ ... ... «сән-салтанатты», «әлемнің бүкіл асылдары» жинаған ел болып
келді. Марко Полоға дейінгі ... ... ... ... ... ... ұштасып жататын. Марко Поло болса өз
еңбегінде бұрынғы деректерге сын ... ... ... ... ... ... ... суреттелген хабарын тұнғыш еуропалық болып
жеткізеді. Сол себепті де ... Поло ... ... Еуропада кең
танымалдыққа ие болды.
Марко Поло саудагерлер отбасында дүниеге келген адам еді. ... ... да ... ... ... ... ... қатарынан еді.
Олардың Шығыс елдеріне сапар шегу ... ... осы ... тауар-
өнімдерін, нарықтық коньектураны анықтап, қазіргі тілмен ... ... ... ... Поло өз ... ... ... елді
тілге тиек еткенде, ондағы танымал ... сол ... ... ... суреттеп отырады.
Венецияндық және генуялық көпестер Үндістанға тікелей шыға алмады, сол
себептен де олар осы ... ... шығу ... ... отырды. ХІІІ
ғасырдың 80-ші жылдарында генуялықтардың моңғолдық Иран билеушісі Аргунмен
келісіп, «құпия флот» ... ... бір ... ... ... ... іске аспай қалуы, оларды делдалдық сауда жасаған
араб-парсы көпестеріне тәуелді етіп ... ... ... ... ... ... үнді тауарларынан мол пайда көріп отырды. Бұл ... Орта Азия және орыс ... ... қалып қоймады. Егер
италияндық көпестер үнділік тауарларды Батыс Еуропа елдеріне жеткізудегі
делдалдық рольге ие болса, онад Орта Азия және орыс ... ... ... ... мен ... ... елдеріне жеткізуді өз
қолдарына алған болатын.
Сонымен, екінші тарауда Еуропа мен ... ... ... ... ... ... тауарларын біз қарастырып отырған
кезде ... ... төрт ... ... ... бар ... Үнді-Египет, Үнді-Бағдад, Үнді-Иран және Үнді –Орта-Азия-Русь
жоладыр. Бұл төрт жолда ХІІІ ... өз ... қызу ... ... ... бастапқыда керуен саудасына ... ... ... ... сауданың қалпына келтіруі ... ... ... ... ақ атсалысты. Себебі транзиттік саудадан
түсетін баж салығы ... мол ... ... ... ... ... Алтын Орда, Хулагидтік Иран, Орта Азия билеушілері ... ... ... ... халықаралық сауда жасауға мүмкіндік жасап
берді. Керуендер қайта шығып, ... ... ... сауда
байланыстары қайта жандана түсті. Оның әсіресе ХІІІ ғасыр аяғына таман
шарықтағынын Марко Поло ... анық ... О Р Ы Т Ы Н Д ... ... дипломатияның туған жері, көптеген зерттеушілердің
ойынша Италия болып ... ... ... ... ... ... дамуымен алғашқы капиталистік ... ... елде ... ... ... ... және Орта ... жан-жағындағы территорияларды басып алып, қала мемлекеттерге
айналды. Олар ... ... ... ... ... ие ... сауда қатынасында делдалдық қызмет атқарған; қала іштеріндегі
өнеркәсіптер дамыды, одан шыққан өнімдерді Орта және ... ... ... ... ... басты орталықтары болды; әрбір қаланың
ішінде саяси өмірі қайнап тұрды; ... ... ... көптеген
қақтығыстарға, үкіметтің және саяси тәртіптің жиі ауысуына әкелді. Итальян
қалаларының ... ... , ... ... ... ... ірі саяси
орталықтар алға өрлейді. Бірақ, бұлардың бірде біреуі Италияны біріктіруді
ойламады.
Жаңа нарықтарды жаулап алу, құрғақтағы және ... ... ... қалаларының одан әрі оқшаулануына себеп болды.
Жарты аралдың ортасын папалық мемлекет алды. Италияны біріктіруге
талпынысты папалар ... ... ... ... Бұл ... ең ... мемлекеті орнады; одан кейін Гогенштауфен ... оның ... ... ... ... ... етеді. Неаполь мен Сицилия Италиямен
емес, Испаниямен саяси байланыста болады.
Ортағасырлар бойы және одан ... ... да ... ... ... ... түсті. Олар бір-бірімен біресе соғысып, біресе
бір-бірімен одақ ... ... сол ... ... немесе
шетелдіктерге қарсы саяси тәсілдер құрған. ... ... ... бұл ... ... ... ... толықтыруларға айналды.
Италияда папа сарайының резиденциясы орналасқан болатын.
Италиян қалалары әртүрлі елдермен ... ... ... еді, ... ... елдерімен. Сондықтане да жат елдегі Италиян саудагерлерінің
мүддесін қорғау үшін ұйымдар құрылу керек болды. Италияның сауда ... ... пиза және т.б. ... өз ... ... ... ... арқылы қорғады. Бұл жағдайда негізгі ... ... мен ... ... мен Палестинадағы өз мемлекеттерін құру
атқарды. Кресшілер Венеция, Генуя, ... ... алып ... Осы
қалалардың күштерімен Шығыспен саудада ... рөл ... ... ... ... Осы үшін ... ... үлкен үлес берілді.
ХІІІ ғасырдың қырқыншы жылдарында батыс Еуропадан ... ... ... ... ... миссиялар жіберілді. Елшілер дипломатиялық және
діни қызметтермен бірге барлау жұмыстарын да атқару керек болды.
Жоғарыда бұл елшіліктердің ... ... ... мәліметтері
пайдаланып, келесі мәселелерді қарастырдық. ... ... яғни Юань ... ... ... құрылған ең алғашқы
біртұтас патшалық билік болып табылды. Юань ... ... ... бірі деп ... ... ... ... елі осы
монғолдың Юань патшалығьның арқасында бip тұтас мемлекетке айналды және ... ... ... ... ... ... бір айтатынымыз, Марко
Поло қалдырған құжат арқылы Азия мен ... ... ... ... дипломатиялық байланысын қарастырдық. ... ... ... де ... ... көріп отырмыз. Осыған орай Еуропа ... ... ... ... XY ... орнай бастады деген
ертеректеп Кеңес зерттеушілерінің ... ... ... ... ... XIII ... ... орнады деген тұжырымға келіп
отырмыз. Осылай XIII ғасырда езінің ... ... ... ... ... ... мен ерекше мөр ұстатып, ездерінің
ережелеріне сәйкес басқа елдердің елшілерін қабылдап, бетен елдерде ... ... ... ... және ... келісімдер жасап, осы
акциялардьщ бәрін сол кезеңнің халықаралық қатынастар нормаларына ... ... ... тәртібі, тәсілдері және дәстүрлі практикада
жүрді.
Юань патшалығы сауда ici қазынаға кеп пайда әкелетінін түсініп, бұл
салада ... Сун ... ... ... ... сақтайды. Бұрынғыдай
қазына табыспен монопольдық заңмен пайдалануды ұстанды және тез, темір,
асыл және күміс тастар, май, ... ... су ... карта сатудан үлкен
пайда тапты. Сауда салығы белгіленді, екімет ... ... ... ... ... ... ... күрес жүргізуге тырысты.
Өкіметтің ерекше қамқорлығына Орталық, Алдыңғы Азиядан, ... ... ие ... ... ... ... жане сол кездеп Еуропадан
келген саяхатшыларға да Қытай бай, сауда кең ... ел ... ... ... ... бұл ... ... айта аламыз. Мұны, сонымен
қатар былай да түсіндіруге болады: территориясы кіші-гірім Венецияда өмір
сүрген Марко Поло ... кең ... кеп ... ... тас ... және саудасына таң қалды. Бұл кезде Еуропа тауарларының ... ... да ... Еуропада тауар сапасы ... ... ... ... ... ... ... орнына
негізінен алтын мен күміс жүрді.
Осындай жағдай ауыл шаруашылығынан да көрінді. ... ауа ... ... ... жылына бірнеше рет жинады, ал бұл ... кеп ... еді. Осы ... ... болған еуропалыктардың
көпшілігі жазба деректер қалдырып, қытай ... ... ... болу ... ... мен ... ... сауда байланыстары біздің
заманымыздан бұрын басталып, дами келе, ортағасырлық ... кең ... ... ... үшін ұзақ ... бойы ... "сән-салтанатты,
әлемнің бүкіл асылдары жиналған ел болып келді. Марко ... ... ... ... ... туралы мәліметтер қиял-ғажайыппен
ұштасып жататын. Марко Поло болса өз еңбегінде бұрынғы ... ... ... Еуропа елдері үшін Yндістанның ... ... ... ... еуропалық болып жеткізеді. Сол себепті де Марко Поло ... ... кең ... ие ... Поло ... ... дуниеге келген адам едi. Оның ... ... да ... ... ... ... көпестер қатарынан шыққан.
Олардьщ Шыгыс елдеріне сапар шегу себептерің бастысы, осы ... ... ... ... қазіргі тілмен айтқанда,
маркетинг жургізу болатын. Марко Поло өз ... ... ... ... тиек еткенде, танымал ... сол ... ... ... ... отырады.
Венецияндық және генуялық көпестер Үндістанға тікелей шыға алмады, ... де олар осы ... ... шығу ... ... отырды. ХШ
ғасырдың 80-інші жылдарында генуялықтардың монголдық Иран билеушісі
Арғұнмен келісіп, ... ... ... ... бip ... ... жоспарының іске аспай қалуы, оларды делдалдық,
сауда жасаған ... ... ... erin ... ... ... ... италияндық көпестер үнді тауарларынан мол пайда көріп отырды. Бұл сауда
орбитасынан Орта Азия және орыс ... ... ... Егер италияндық
көпестер үнділік тауарларды Батыс Еуропа ... ... деп ... ие ... онда Орта Азия және орыс ... үнділік тауарларды Шыгыс
Еуропа мен Солтүстік Еуропа елдеріне жеткізуді өз қолдарына алған болатын.
Yндістан тауарларын біз ... ... ... ... ... ... сауда магистралі бар еді. Олар: Үнді -Египет, Yнді-Бағдад,
Yндi-Иран және Yнді-Орта-Азия-Русь ... Бр төрт ... XIII ... ез
қызметін қызу атқарып отырды. Монгол шапқыншылықтары бастапқыда ... ... ... ... олар ... ... келтіруі мен
оньң өркендеп есуіне өздері ақ атсалысты. Ceбeбi ... ... баж ... ... мол ... ... монғол билеушілері тез
түсінді. Алтын Орда, Хулагидтік Иран, Орта Азия ... ... ... ... ... ... сауда жасауға мүмкіндік жасап
берді. Керуендер карта шығып, Үндістанмен Еуропа ... ... ... жандана түсті. Оның әсіресе XIII ғасырдың аяғына таман
шарықтағанын Марко Поло ... анық ... ... бойы ... Таяу ... Орта ... ... және
Шыгыс Түркістанға, Қытайға, Қытайдан оның региондары арқылы теңіз жолымен,
Оңтүстік-Қытай ... Үнді ... ... ... ... ... Поло
езнің "Кітабында" көргені, естігені туралы жазғаннан бері біраз жылдар
өтті. Бірақ бұл ... ... ... жоқ. ... Поло ... ... ... саяхаттардың арасындағы, ең тамаша, жарқын оқиға.
Мұндай саяхаттар туған елдің және ... да ... ... ... ... бұл ... жазу ... мынандый қорытындыға
келдік. Біздің зерттеуіміз бұрын-сонды Шыгыс пен Батыс арасындагы теориялық-
практикалық турғыдан аз зерттелген мәселелерді ... Азия мен ... ... ... ... ... ... одан әpi
дамуына серпія болған.
Еуропалықтардың Азия елдеріне ұйымдастырған саяхаттары Батысқа
төтенше ... ... ... ... ... еуропалықтардың
жағрафиялық ой-өрісін де анағұрлым кеңейтті. Бұл саяхат хальпқтардың бейбіт
Қapым-катынасына жол ашады. Бейбіт ... ... Ұлы ... ескі ... басталған, осы бағытпен әлемнің ұлы саяхатшысы
Марко Поло да журді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. – ... ... 1999. – 296 ... ... Н.Ә. Тәуелсіздігіміздің бес жылы. – Алматы:Атамұра, 1996. –
640 б.
3. Бартольд В.В. ... ... – М.: ... 1998. -112 ... Д’ Осссон К. История монголов от Чингисхана до Тамерлана: Чингис-хан.
/Пер. и предисл.Кузьмина Н.- Алматы: Санат, 1996. – 256 с.
5. ... И.Г. Идеи к ... ... человечества / Пер. и прим.
Михайлова А.В. – М.: Наука, 1977.-703 с.
6. Языков Д.И. Собрание ... к ... и ... ... ... ХІІІ, ХІV, XV столетиях. – Спб., 1825. – 362 с.
7. Иоан де ... ... ... Монголов. Вильгельм де Рубрук.
Путешествие в восточные страны / ... ... и ... ... 1911. – 248 ... ... Я. Былые пути в Китай. Карпини, рубруквис, Марко Поло, ... М., 1931. – 256 ... ... В.В. История изучения Востока в европе и ... ... ... ... ... – 318 ... Харт Г. ... Марко Поло. – М.:Наука, 1999. -286 с.
11. Якубовский А.Ю. Развалины Ургенча // Известия ГАИМК. – Л.,1930.-Т.ІV.
– 11-44 ... ... С.П. ... ... – М., 1948. – 242 с.
13. Артомонов М.И. Белая Вежа // ... ... – М.: 1952. ... – 42-76 ... ... А.Н. Монголы и Русь: история татарской политики на руси. –М.:
- Л., 1940. – 198 ... ... С.В., ... И.А., Кызласов Л.Р. Древнемонгольские города. –
М.: Наука, 1965. – 371 с.
16. Вернадский Г.В. О составе великой Ясы ... хана / Пер. ...... 1939. – 198 ... Ковалевский М.М. Общинное землевлодение, причины, ход и ... ... – М.: ... 189-79. – ... № 1. – 312 ... Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах обитавших в средней Азии в
древние времена. – Алматы. Жалын баспасы. 1998. Т.ІІ. – 352 ... ... В.П. ... и ... ... ... Средней Азии от Х до
ХІІІ в. С приложением перевода китайских ... о ... и ... –татарских Тр.Вост.отд.Русск.археологического
общества. – Спб., 1857. Т.ІV. – 23 ... ... А.М. ... и ...... ... -698 ... Майский И.М. ... ... ... ... ... В.С. ... Цин и Русское государство в ХVІІ ... ... ... А.А. ... и страны южных морей в ХІV-ХVІ вв.-М.:Наука,1968.-
212 с.
24. Фишман О.Л. Китай и ... ... в. ... ... ... ... М.Ф. ... источники о первых контактах Китая ... в ... ... и ... в Китае.: 11-ая
научная конференция.-М.:Наука,1980.-68-70 с.
26. Малявин В.В. ... ... ... ... ... Д.В. Миссия незуитов в Китае.-М.:2001.-212 с.
28. Кычанов Е.И. Основы средневекового Китайского права.-М.:Наука,1986.
264 ... ... В.Л. ... ... в ... ... ... музея
антропологии и энтнографии при Российской Академии ... ... ... Н.Ц. ... ... о ... ... ханах.-
М.:Наука,1965.-224 с.
31. Кучеран Проблема приемственности Китайской культурной традиции ... ... ... Конрад Н.И. Запад и Восток. – М.:Главная редакция ... ... ... А.Ш. «Сэму» в юаньской империи. – Спб. – Алматы. 1993. – 210
с.
34. Ивановский А.О. Юаньнаньские инородцы в период династии ... и ... ... ... Татара-монголы в Азии и Европе / Сборник ... ... Итс ... Г.Я. ... истории Китая с древнейших времен до
середины ХVІІ в.-Л.,1961.-325 с.
37. Зинченко А.В. История ... вв. В ... и ... ... с.
38. Закиев М.З. Происхождение тюрков и татаров.-М.:ИНСАН,2003.-496 с.
39. Златкин И.Я. ... ... ... народов Азии.Современная
историаграфия стран зарубежного Востока: ... ... ... ... ... Н.П. ... ... отношения ХVІІ в.-
М.:Наука,1958.-251 с.
41. Магидович И.П. ... по ... ... ... ... ... В.Т. ... поход в глубь Европы.-М.:1977.-238 с.
43. Черепин Л.В. Вопросы ... и ... ... проблемы истории феодализма / Сборник статей.
Вступительная статья Пашуто В.Т.-М.:Наука,1981.-280 ... ... Л.Б. ... ... в северной Индии: Основные этапы эволюции.-
М.:Наука,1981.-240 с.
45. Антонова К.А. К ... о ... ... в ... (по данным
эпиграфики).-М.,1952.-Т.ІІІ.-215 с.
46. Медведев Е.М. Очерки истории Индии до ХІІІ века . –М.:Наука,1990.-330
с.
47. Ашрафян К.З. ... ... К ... ... ... ... ... ХІІІ-ХІV вв.-М.:Издательство Восточной
литературы.1960.-256 с.
48. Бертельс А.Е. Насир и Хосров и исмаилизм.-:Изд.Восточ.литературы,1959.-
289 с.
49. Заходер Б.И. ... ... ... (Халифат и Ближний
Восток).-М.:Наука,1974.-322 с.
50. Ирмуханов Б.Б. Исторические ... ... ХХ ... – Алматы.
Ғылым. 1999 . – 263 с.
51. Жумагулов К.Т. Проблемы исследования евразийском истории. Историческая
наука в ХХі ... ... ... ... чтений.
Алматы. 2001. -120 с.
52. Алдабек Н.Ә. Орта ... ... ... Оқу ...... ... 2004. 138 ... Марко Поло . Книга о разнообразии мира.-М.:1999.-248 с.
54. Харт Г. ... ... Поло / ... ... ... ... И.П. Путешествие Марко Поло /Под.ред.Бартольда В.В.-Спб.1902.-
252 с.
56. Бицилли П.М. Салимбене. ... ... ... ХІІІ в. ... ... ... Л. ... гражданская революционная война в ... ... ... А.Н. ... ... ... Поло в ХІІІ столетии
напечатанные в ... раз ... на ... по ... ... и ... поправками Неймана Н.Ф. – М.; 1863. – 251 с.
59. Путешествие в 1286 г. По ... и ... ... ... ... ... Поло ... миллионером.-Спб.,1877.-
250 с.
60. Григорьев В.В. Россия и Азия. – Спб.,1876.-253 с.
61. Минаев И.П.Старая Индия.Заметки на «Хожение за три моря ... ... ... Поло. Путешествие / Пер. со ... ... ... К.И. – ... 1940. – 316 с.
63. Книга Марко Поло /пер.старофранцузского текста Минаева ... ... ... ... ... П. ... ... Г.путешествие в восточные страны
/Пер.с лат.Малейна А.И.,ред.вступит.ст. и ... ... ... Свет Я.М. По следам путешественников и мореплавателей Востока.Очерки.-
М.:Географгиз,1955.-84 ... ... ... ... ... ... ... Л.А.,ред.и
прим.проф.Семенова А.А.-М.-Л.:Изд.АН.,1952.-Т.1.-316 с.
67. Монғолдардың құпия шежіресі. / Аударған Сұлтанияұлы М. - ... ... ... Бируни Абу Рейхан. Избранные произведения. Ташкент. Изд. Академии наук
УзССР. 1963. ТІІ. – 727 с.
69. Бабур – намэ. Записки бабура. /Пер. ... М. – ... 1958. – 252 ... ... ... Көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы. Атамұра.1996.
Т.І. – 544 б.
71. Жумагулов К.Т. Проблемы всемирной истории в констексте ... ... // ... рсепубликанской научно-теоретической
конференции. 27-29 ноября. Алматы. 2001 . 3-13 с.
72. Жумагулов К.Т. ... в ... ... ... ... //Материалы международных Бекмахановских чтений. 24-25
мая. Алматы. 2002. -5-10 с.
73. Кафаров П. Комментарий на путешествие Марко Поло по ... ... РГО. Спб. 1902. – ... ... 71-110 ... Книга Марко Поло. Серия. Путешествия. Открытия.Приключения. Алматы.
Наука. 1990. – 352 с.
75. Владимирцов Б.Я. ... ... ... ... окчевой
феодализм.-Л.1934.-365 с.
76. Гораций Ф.К. Собрание сочинений.-Спб.Студия Биографика,1993.-446 с.
77. Гай ... ... ... ... германцы:Сборник
документов /Сост.Граковым Б.Н.,Моравским и ... ... ... ... М.А. ... или ... о ... войне /Пер.Остроумова Л.Е.
–М.-Л.:Изд.Ан.СССР.,1951.-350 с.
79. Тацит.Германия //Древние германцы: Сборник документов /Сост.Граковым
Б.Н.,Моравским С.П. и Неусыхиным А.Н.-М.:Соцэкгиз,1937.-12-109 с.
80. Путешествие в ... ... ... ... и ... де ... путешествия.Открытия. Приключение.-Алматы.ғылым.1993.-248 с.
81. Милославский Г.В. Ибн Батутта.-М.:Мысль,1974.-78 с.
82. После Марко поло. ... ... ... в ... трех ... И примеч. Света Я.М. – М.: Наука, 1968. – 296 с.
83. Стужина Э.П.Китайский город ХІ-ХІІІ вв.-М.:Наука,1979.-408 с.
84. История ... с ... ... до ... дней.-М.:Наука,1974.-534 с.
85. История востока.-М.:Издательская фирма «Восточная литература» РАН,
2000.-Т.ІІ.-716 с.
86. Бродель Ф.Материальная цивилизация,экономика и ... ... ... ... ... Е. ... истории Индии до ХІІІ века. – М.: Наука. 1990. – 330
с.
88. Сарманиди В.И. О великом лазуритовом пути на ... ... ... о докладах и полевых исследованиях ... ... ... ... ... ... путь //Восточный Туркестан ... и ... ... ... Н.К., Банреджи А.Ч. История Индии .-М.:Издательство иностранной
литературы.1954.-440 с.
91. Ашрафян К.З. Средневековый ... ... ХІІІ ... ... ... Бадян В.В.,Чиперис А.М. Торговля Каффы в ... вв. ... ... ... О.Г. Средневековый город Ближнего ... ... ... ... ... Петрушевский И.П.Хожение за три моря Никитина А.-М.:Наука,1986.-298 с.
95. ... ... /Пер. И ... ... ... Карпов С.П. Итальянские морские республики. –М.:Изд.МГУ,1990.-335 с.
97. Ауган М.А. Этические воззрения Иогана Агрикулы. //Вестник университета
Кайнар. 2001. - № 4. 104-108 ... ... С.А. ... ... ... ... ... в ХІІ-ХІV вв.//Ученые записки ЯГПИ.-М.,1970.-
Вып.76.-82 с.
99. Рашид ад-Дин.Сборник летописей. –М.-Л.,1946.-Т.ІІІ.-340 с.
100. Ашрафян К.З. Делийский султанат. К ... ... ... ... отношении ХІІІ- ХІV вв. –М.:Издательство Восточной
литературы,1960.-256 с.
101. Соймонов Ф.И. О торгах за ... ... с ... ... ... времен.-М.:Наука,1965.-359 с.
102. Вигасин А.А. Представление об Индии в Древней Руси ... ... ...... ... ... и Индия. –М.:Наука,1986.-354 с.
104. Линдер И.И. Шахматы на руси.-М.:Наука,1975.-207 с.
105. Повесть временных лет. /Пер.Лехочева ... ... ... Б.Н. ... свод ... о ... ... с.
107. Тихомиров М.Н. Средневековая ... на ... ... ... ... И. ... очерк русской торговли в средней Азии
//Изд.московских университетских ... 5.-92-96 ... ... ... и ... ... в ... государстве.
–Л.,1925.-395 с.
110. Кристиан Бе. История венеции.-М.:Наука,2002.-268 с.
111. Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на великом ...... ... 1998. – 212 ... ... Е.И. васко да Гама.Первооткрыватель морского пути в ... ... ... Н.И. ... ... Московского государства в ХVI-XVII вв.
– Спб.,1862.-242 с.
114. Хлебников П.Х. Астрахань в старые годы.-Спб.,1907.-310 ... ... М.Ю. К ... ... и ... ... средней Азии с
Россией в ХVI-XVII вв. ... ... ... М.Н. Древняя Москва ХІІ-ХV вв. ... ... ... ... ... ... Фехнер М.В. Торговля русского государства со странами Востока в ХVI в.-
М.:Госкультурпросветиздат,1956.-122 с.
118. Гарбузова В.С. ... ... о ... ... XVII вв. –//Труды
отдела истории культуры и искуство Востока ... ... с.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 106 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңізі туралы10 бет
Орта ғасырдағы Қазақстан V—XII ғасырлар13 бет
Физика-географиялық аудандастыру7 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Адамзаттың экологиялық байланыстарының тарихы4 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Батыс Европа елдеріндегі аудиттің пайда болуы мен дамуы38 бет
Биполярлы жүйенің аяқталуы және Европадағы интеграциялық және дезинтеграциялық үрдістердің күшеюі128 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь