Экология және табиғи ресурстардың қоғамда пайдалануы

К І Р І С П Е

Еліміздің экологиялық жағдайын қалыпты ұстап, табиғат байлығын сақтау және оны молайту тек бүгінгі күннің қажеттілігінен туындамайды, ол ертеңгі күннің проблемаларынада жауап береді. Сондықтан бұл мәселе Қазақстанның 2030 жылға дейінгі ұзақ мерзімді дамуына арналған бағдарламада басым міндеттердің бірі ретінде көрсетілген.
Қоршаған ортаның қазіргідей ауыр жағдайында еліміздің келешек иелерінің экологиялық сауатын көтеру бүгінгі күннің кезек күттірмейтін мәселелерінің бірі болып отыр.
Республика қалаларында атмосфераның ластануының көбейе түсуі туған табиғат тепе-теңдігінің бұзылуына әкеліп соғуы, адам денсаулығына айтарлықтай зиянын тигізуде, және қоршаған ортаның ластануына байланысты әр түрлі аурулардың пайда болуы, т.б. жағдайлардың айта берсек соның ішінде республика халқының өміріне кез-келген сыртқы қатермен бірге экологиялық қауіп-қатердің тигізер әсері өзекті мәселеге айналып отыр. Қоғамның тұрақты дамуына деген беталыс экологиялық проблемаларды шешуден бастау алады. Еліміздегі осындай ірі экологиялық ластанудың ошақтарын есепке алып, оны жою бойынша тиісті бағдарламалар жүргізілсе, орындалатын негізгі міндеттердің бірі болып саналады.
Мұнда қарастырылатын мәселелер ішінде экология және табиғи ресурстардың қоғамда қалай пайдаланылып жатқандығы сөз болады, табиғат пен адам арасындағы кейбір елеулі қайшылықтар салыстырмалы түрде көрсетіледі. Сонымен қатар, еліміздегі экологиялық дағдарыстың орын алуы.
Бүгінде экология ең бір өзекті мәселелрдің қатарына шығып отыр. Оның «Экология және табиғат ресурстары» айдарымен «Қазақстан – 2030» стратегиясында сөз болуы, елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен қауіпсіздік кеңесінде арнайы әңгіме тақырыбына айналуы бұл сөзімізді дәлелдей түседі.
Өмір сүрудің экологиялық қолайлы және қауіпсіз ортасын қалыптастыру, табиғат ресурстарын орнымен пайдалану, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің әртүрлілігін сақтау, сонымен бірге экологиялық сауаттандыру мәселелері ең маңызды мәселелер болып табылады.
Ел президентінің «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасында
        
        К І Р І С П Е
Еліміздің экологиялық жағдайын қалыпты ұстап, табиғат байлығын сақтау
және оны молайту тек ... ... ... ... ол ... ... ... береді. Сондықтан бұл мәселе ... ... ... ұзақ ... ... ... бағдарламада басым
міндеттердің бірі ретінде көрсетілген.
Қоршаған ортаның қазіргідей ауыр жағдайында еліміздің келешек иелерінің
экологиялық сауатын көтеру бүгінгі күннің кезек ... ... ... ... ... атмосфераның ластануының көбейе түсуі туған
табиғат тепе-теңдігінің бұзылуына әкеліп ... адам ... ... ... және ... ... ластануына байланысты әр
түрлі аурулардың пайда болуы, т.б. жағдайлардың айта берсек соның ... ... ... ... ... ... ... экологиялық
қауіп-қатердің тигізер әсері өзекті мәселеге айналып отыр. Қоғамның тұрақты
дамуына деген беталыс экологиялық проблемаларды ... ... ... осындай ірі экологиялық ластанудың ошақтарын есепке ... ... ... ... ... ... орындалатын негізгі
міндеттердің бірі болып саналады.
Мұнда қарастырылатын мәселелер ішінде ... және ... ... қалай пайдаланылып жатқандығы сөз ... ... пен ... кейбір елеулі қайшылықтар салыстырмалы ... ... ... ... ... дағдарыстың орын алуы.
Бүгінде экология ең бір өзекті мәселелрдің қатарына шығып отыр. Оның
«Экология және ... ... ... ...... сөз ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен
қауіпсіздік кеңесінде арнайы әңгіме ... ... бұл ... түседі.
Өмір сүрудің экологиялық қолайлы және қауіпсіз ... ... ... орнымен пайдалану, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің
әртүрлілігін сақтау, сонымен бірге экологиялық сауаттандыру ... ... ... ... ... президентінің «Қазақстан – 2030» стратегиялық бағдарламасында барлық
қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы,
елдің денсаулығын жаққсартумен бірге жас ... ... беру мен ... ... де баса атап ... ... орай қазіргі күні табиғатты
қорғауды дұрыс ... ... ... ... ... ... ... беру ісіне айрықша көңіл бөлініп отыр. Өйткені республика
қалаларында атмосфераның ластануының ... ... ... ... ... ... әкеліп соқтыруда. Бұл адам денсаулығына айтарлықтай
зиянды. Қоршаған ортаның ластануына байланысты ... ... ... ... бала тууы ... ... Жыл сайын адам өлімі де өсті.
Республика халқынгың өліміне кез-келген ... ... ... ... ... ... әсері ерекше болып, өзекті мәселеге айналды.
Кейінгі 30-40 жыл ... ... ... ... ... заттарын жоғалтқандықтан өндірілетін өнімнің құнарлылығы күрт
төмендеп кетті. 14 млн ... ... жер ... ... ... ауыл ... өндірісінде қоршаған ортаны
сауықтандыру мақсатында «Табиғат-қоғам» жүйелеріне ықпал ететін шаруашылық
механизмін құру принциптерін ... ... ... ... ... ... ... маңызды ерекше.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Экология және табиғи ресурстардың қоғамда пайдалануы.
Экология организмге әсер ететін сыртқы ортаның ... ... т.б. ... ... Ал ... ... болса адамның
сыртқы ортаға әсерін қарастырады. Басқа ғылым саласы сияқты экологияның екі
аспектісі бар. Оның бірі – ... ... ... Бұл ... ... ... дамуының заңдылықтарын ашу және оларды түсіндіру қойылады.
Екіншісі – ... ... ... ... қатысты проблемаларды
шешу үшін қолайлы.
Экологияның маңызының барған сайын артуын практикалық маңызы бар ірі
мәселе табиғаттың ... және ... ... арасындағы қарым-қатынасты
ескермей шешілмейтіндігімен түсіндіруге болады. Тек ... ғана ... ... ... ... ... алады. Табиғат пен адам
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде туындайды. Өзіндік табиғи процестердің
негізінде жатқан заңдылықтарды жақсы білуіміз керек.
Ауыл шаруашылық мамандарына жалпы экологиялық білім беру ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашу, даму
ерекшеліктерін көрсету.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... мәселелер талқыланады. Адамның іс-әрекетін,
қызметін экологиялық фактор ретінде қарастыру. Ал төртінші: практикалық
кезеңде: теориялық білімдерін өндірістік, ... ... ... ... ... ... мен себептерге байланысты бүлінген,
тозғындаған жерлер көптеп кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... ортаны қорғау министрлігі мен
бүкіләлемдік банктің «қуаң жерлерді басқару» жобасы жүзеге ... ... ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев
ұсынған еліміздің экономикасын тұрақты дамыту стратегиясынан туындайды және
олар еліміздегі қуаңшылығы басым аймақтарда ... ... ... ... ... ... ... және оларды ... ... Бұл жоба ... ... ... жыл бойында
түсетін жауын-шашынның мөлшері өз, еліміздің шығысынан батысына ... алып ... ... «Арқа» деп аталатын кең байтақ даласын қайта
қалпына келтірудің алғашқы ... ... ... ... мен ... айналуы қазіргі кездегі жаһандық экологиялық
проблемалардың бірі болып саналады. Халықаралық сарапшылардың мәлімдеуінше
әлемде жыл сайын ... ... ... 24 млн ... ... ... 5-7 млн гектар құнарлығы жер айналымнан шығады екен. Бұған басты
себеп ... ... ... экономикалық, әлеуметтік жағдайларды
есепке алмай, жер пайдаланудың жүйелерін күштеп өндіру болып ... ... тың ... ... ... ... саналуан табиғи
өсімдіктер мен жануарларға бай біртұтас дала экологиялық ... ... еді. Тың және ... ... ... ... ғасырлар бойы
қалыптасқан экологиялық жүйенің бұзылуына және топырақтың су және ... ... ... соқты. Жерді жүйесіз пайдалану ... ... ... ... ыдырау процестері күшейіп,
қарашіріктің ... ... ... 30%-ға ... Сол ... ... еткен
жабайы жануарлар саны күрт азайды, ал ... ... кету ... ... ... ... ... жүрекке түскен жарадай болды» -
деген сөзде осы ... ... ... осы ... ... ... туындаған болуы керек.
Бізде материалдық өндіріске баға берудің екі өлшемі (әлеуметтік,
экономикалық) ... Ал, ... өмір осы ... ... қосуды
қажет етіп отыр. Әрбір салынатын өндіріс орнын әлеуметтік, экономикалық
жағынан дәлелдеумен қатар, оның ... ... қоса ... бұл ... ... орын алып отырған қателікке жол бермес ... ... ... ... ... ... ауыр өлкенің
біріне айналып отыр.
Қазақстанның жері қаншалықты ұланғайыр болса, ... ... ... мол, әрі ... ... Бір ... ... болған.
Қазақстанның кең байтақ жері бұл күнде экономикалық қуатымызды артырып
отырған өндіргіш ... ... ... ... орта ... аз ... ішінде экологиялық дағдарыстар аймағына айналды.
Қазақстанның 182 млн гектар жайылымының 110 млн ... яғни 60%-ы ... ... зиян ... 7 млн ... ... жойылып кетті. Оларға зиян
шеккен жануарларымыз бен ... аса ... ... ... ... ... орны ... көреміз. Адамның қолымен
жасалған зиянды іс табиғаттағы зат алмасу мен ... ... да әсер ... ... ... орман ағаштарының кесілуі
топырақтағы ылғал мөлшерін азайтады, содан топырақ құнарлығы өзгереді,
соның салдарынан ... ... зиян ... ... азайған жерде
жануарларда тұрақтамайды. Еліміздегі экологиялық дағдарысқа химия, мұнай,
металлургия, отын өнеркәсібінің жедел және көп ... ... да ... ... Жыл ... Қазақстандағы су қоймаларына химиялық қоспалармен
ластанған 6 млрд ... метр ағын су ... 3 млн ... ... ... ... сіңеді, 200 млн тонна қатты қалдықтар қоқысқа тасталады. Басқа ... ... ... ... ластаумен қатар жүргізіледі.
Ірі өнеркәсіп орындары шоғырланған, ірі транспорттық торабы бар. Облыс
орталықтарының көбінде-ақ экологиялық жағдай нашар.
2000 жылы республиканың 19 қаласында ... ... ... ... ... лас қалалардың қатарына Өскемен
(атмосфераның ... ... – 17,8), ... ... ... ... (9,9) ... атады. Ауадағы адам организміне аса қауіпті улы
газдардың мөлшері 1328,2 тонна ... 7732,7 ... ... ... ... 335,6 ... күкірт қышқылынан құралады.
Ауаның тазалығын бүлдіруде автокөліктерден бөлінетін зиянды заттардың
үлес салмағы да артуда. ... ... ... тым ... ... ушықтыра түсті. Әсіресе, Алматы қаласының автокөліктерінен
бөлінетін ... ... ... барлық ластанудың 60-70%-ін құрайды.
Алматыдағы 800-ден астам жанармай ... қала ... ... Олар ... ... қаланың көрікті жерлерінен орын ... ... ... ... ... қалдықтары, зиянды газдар
адам денсаулығына үлкен зиян әкеледі. ... ... ... ... ... ... кетті.
Адам әркетінің зиянды әсері атмосфера қабаттарының бірі – ... тиіп ... ... бұл ... жердегі бар тіршілікті
радиациялық ультракүлгін және инфрақызыл сәулелерден қорғайтын озон қабаты
орналасқан. Соңғы кезде осы озон ... ... ... ... ... жүр. Оның ... ... мен стратосфера шекарасында ұшатын
түрлі ұшақтар санының көбеюі себепкер ... ... ... ... ... ... бұзылуына әсер еттеді. Сол маңайдағы өсімдіктер дүниесінің
құрамындағы өзгерістер, оны ... ... ақ ... ... элементтердің шамадан тыс өсуі осыны дәлелдейді.
Қазақстан климатын бақылау оның жылдан ... ... ... ... ... жерлерінде жер бетіндегі ауа қабатының орташа
айлық температурасының өсуі ... ... 100 ... ... ... өсуі ... 10 жыл ... 0,1˚С-ға артып отырған.
Зерттеулердің болжамдары бойынша республиканың 30%-ға жуық жерінде су
ресурстарының кемуі мүмкін.
Климаттың ғаламдық жылынуының салдарынан ... ... ... ... ... әсерін тигізбеседе, бұл мәселе ойлануды қажет етеді.
Қазақстан Республикасының экология және ... ... ... ... бюллетенінің мәліметтеріне сүйене
отырып, 1997 жылдағы Қазақстандағы демографиялық жағдайға тоқталайық.
Статистикалық комитетпен ... ... ... ... ... 1998 ... 1 қаңтарында Қазақстан ... ... мың ... құрады.
Қазақстанда халық санының тұрақты кемуі сақталып отыр. ... ... тек 3 ... ... (64%) , ... (1%) , және Оңтүстік
Қазақстанда (0,4%) ... 1992 жылы ... ... ... ... ұлттар ұйымының халқаралық ромалық конвенциясы дүние жүзі
мемлекеттерінің алдына климаттың жылынуы мен оның ... ... ... ... ... конвенция адамзат назарын төтенше бұзылуларға
аударып отыр. Олар ең алдымен планетаның атмосферасымен ... ... ... ... күн ... ... өзгертеді. Осының
нәтижесінде ғаламдық климаттың өзгеру қаупі туып отыр. Бұдан ... ... – жер ... ... ... ... және
ауарайының кең ауқымды аймақтарда өзгеру т.б. ... ... ... климаттық жағдайлары үшін Біріккен Ұлттар ұйымының рамалық
конвенциясында көтерілген климаттың өзгеруі ... ... ғана ... ... шөлдену процесі мен биоалуантүрлілікті сақтау туралы конвенциясында
көтерілген ... ... ... ... ... орналасуы оның ... ... және ... болуының басты себебі болып табылады. ... 50% ... ... шөл және шөлейіт ландшавт зоналары алып
жатыр. ... ... ... ету ... республикамыздың
эканомикасының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Адам әрекеті айрықша әсер ... ... ... ... ... Еліміздегі ірі су көздерінің бүгінгі жайы алаңдаушылық туғызады.
ХХ ғасырдың орта тұсында Қара бұғаз Гол ... ... ... бөгет
арқылы бөлініп тасталды. Әлдекімдер Каспий теңізінің суын осы шығанақ
жұтып жатыр деп жорамалдап, сол ... ... ... ... тоқтатпақ
болды. Алайда, ... ... ... ... ... халық
шаруашылығына теңіз суының уақытша азаюынан гөрі зияны ... ... ... ... 25-30 ... соң Каспийдің төмендеуі шығанақ пен
байланысты емес екендігі, оның жердің эвалюциялық даму ... ... ... ... ... шығанақ түбінен атмосфереға жыл сайын
120-140 млн ... ... ... ... ... тек Түркіменстанмен
Қазақстанға ғана емес, сондай-ақ Ресейдің, Орта Азияның, Қытайдың, ... ... және ... ... жеріне жайылды, оны жел көтеріп
мыңдаған ... ... ... ... Арал ... ... да ... отырмыз. Мақта
өндіруді көбейту мақсатымен одан да көптеген су ... ... ... Оларды толтыру Аралға құйатын өзендер суының азаюына алып келеді.
Теңіз суала бастады. Соңғы ширек ғасырдың ішінде, бір ұрпақтың көз ... ... ... 6 млн ... ... тереңдігі 69 метрлік теңіз
жоғалып кетті. Теңіздің ... ... суы 13 ... ... ... 66 мың ... ... 40 мың шаршы километрге азйды. Сырдария мен
Амудария өзендерінің суын тиімді пайдалану арқылы ... ... ... сол ... ... ... көтеру мәселесі әлі де шешімін тапқан
жоқ. Қазір Арал апаты жаһандық мән алып ... ... ... қаламыз деп
әлемінің көп елдері мүдделілік ... Елде ... ... ... ... ... ... ең алдымен ұстаған экалогияның
саясаты байланысты.
Ол үшін жердің құнарсыздануы мен жер ... ... ... ... Арал, Балқаш көлдерінің суалуы, Семей ядролық
полигоны мен ... да ... ... ... жағалауының
проблемалары, елді мекенді пункттерді ауаның, топырақ пен судың ластануы
жағдайлры сияқты ... ... шешу ... ... қаралуы
керек. Қазақстан жерінің табиғи байлықтарының азаюы эканомикаға қатты әсер
ететін әлуметтік шараларды іске ... қол ... ... ... бүгінгі экологиялық дағдарысқа ғылыми техникалық өрмеу кінәлі
деген, қазіргі даму жағдайларында ол болмай ... ... ... ... ... жетістіктері табиғатқа зиян келтіруге арналмаған ... ... ол ... ортаны қорғаудың да, қалпына келтірудің де
тәсілдерін ... ... ... үнемдеуге мүмкіндік беретін немесе
қалдықсыз технологияны өндіріске енгізу, ... ... ... ... және ... ... ... жылу мен энергияның дәстүрлі
көздерін табиғи көздермен алиастыру, топырақты табиғи тыңайту мен ... ... ... ... ... ... ... орман алқаптарын сақтау және қалпына келтіру
міне, экологиялық ... ... ... ғылымның берер ақыл кеңесі
осылар. Ғылыми текникалық өрлеудің ... ... ... ... ... ... ... жобалардың шағын кейпін алдын-ала
түсінуге мүмкіндік береді. ... іс ... ... ... ... ... ... оны болдырмаудың жолдарын іздестіру қажет.
Үздіксіз экологиялық білім берудің тиімділігі.
Табиғат компоненттері өзара үйлесіммен құралған, оның даму ... ... бар. ... экологиялық дағдырыстың түпкі себебі ... ... ... оған ... араласуда жатыр.Осыдан
табиғаттың зат және энергия алмасу жүйесі ... ... ... ... ... ... ... аздап болса да таныс болуы керек.
Экологиялық сауатсыздықты жою – үкіметіміздің ... ... ... бір ... айналуы тиіс.Бүгінгі таңда халыққа экологиялық білім
мен тәрбие беру мәселесін мемлекеттік ... кең ... ... туындап отыр.
Экологиялық білім беру дегеніміз адамзат қауымының, қоғамның табиғаттың
және қоршаған ортаныңүйлесімділігін және оны тиімді пайдаланудың жолдарын
халыққа түсіндіру. Сол ... ... ... ... ... ... ... шешуге көмектесеміз. Экологиялық және
табиғатты қорғау заңдарын жетілдру және ... ... ... табиғи
ресурстарды тиімді пайдалануда жауапкершілікті күшейту, қоршаған ортаның
табиғаты мен адам ... ... ... үздіксіз
экологиялық білім беруді ... ... ... экологиялық
жағдайлар жайлы мәліметтердің
халыққа жетуін қамтамасыз ету, т.б. осы саладағы негізгі міндеттер қатарына
жатады.
Үздіксіз экологиялық білім берудің ... ... ... халқының
табиғат пен қарым- қатынас үстінде туған тарихи көзқарасы мен ... ... ... Көшпелі тұрмыс кешкен қазақтар өзінің бүкіл тыныс-
тіршілігін табиғат пен байланыстырған. Оны аялап, аң ... ... ... өзен,су бойын таза күтіп ұстаған.
Білім жүйесін оптилиезациялау жағдайында экологиялық білім берудің ең
ұтымды және экономикалық жағынан тиімді жолдарын ... ... ... ... ... ... ... экологияландыру жаңа буын
оқулықтарына мақсат болып ... ... ... экологиялық сауат
ашу үйірмелерін ұйымдастырып, табиғат қорғау жайлы заңдармен, қоршаған
ортаны аялаудың ... ... ... ... ... жанынан бұл
саланы бақылауға алатын экологиялық инспекция бөлімін құрудың маңызы зор.
Осы ... ... жас ... ... ... білім беруді
ұйымдастырудың бүгін күн тәртібінде қойылуы- орынды ... Оның ... және ... ... бар:
- туған өлкеміздің табиғаты мен табиғи ресурстарының ұзақ жылдар бойы
орынсыз пайдалану нәтижесінде азаюы, ластануы және ... ... ... көптеген аймақтарында экологиялық апатты жерлердің
көбейе түсуі,
- Өндіріс пен өнеркәсіп кешендерінің зиянды қалдықтары, ғарыш айлағының
сақталынуы, ... ... ... ... ... ... экологиялық білім, тәрбие және мәдениеттің қалыптасуы мен «тұрмыстық»
қажеттілік мақсатындағы «табиғатты пайдалану» ... ... ... ... шешу үшін ... ... алу ауадай қажет.
Мектеп, гимназия және басқа оқу ... ... ... ... көзі және ... ордасы болуы тиіс.
Экологиялық білім берудің міндеттері:
- Экологиялық білім берудің жүйесінің қалыптастыру;
- Қоршаған ортаны қорғауға ... ... ... ... ... Экология саласындағы ғылым жетістіктерінен хабардар болу;
- Нормативтік- құқықтық құжаттарды білу.
Экологиялық білім берудің ... ... ... ... ... ... интеграциялау, көрнекілік,
қабылдаушылық және өлкелілік, т.б.
Халықтың экологиялық сауатын көтермей, табиғатты сауықтыру мүмкін емес.
Бүгінгі таңда шешілуін күткен ... ... ... ең ... бірі осы ... пікір айтылуда.
Қазақстанда қалыптасқан экологиялық ахуалдар.
Қазақстанның мұнай- газ өнеркәсібінде үлкен маңыз атқаратын кен
Орнының бірі- Теңіз кеніші мұны бұдан 15 ... ... ... ... оны игеруді де өз кәсіпоындарымыз қолға алған болатын. Алайда ... ... ... ... жоқ бұл ... ... инвестициясын
тартпай игеру мүмкін болмапты. Бірақ табиғи байлықты игеру барда, қоршаған
ортаға келер зардаптың алдын ашу, бола ... ... оның ... бар ... бұл кен ... ... ... дұрыс
пайдалана білмеу, оны кешенді әрі қалдықсыз өндіруді ... ... ... басты мәселе - Теңіз кен орнынан үздіксіз ауаға тарайтын 39 түрлі
зиянды заттың бәрі ... ... ... үшеуі ғана, яғни
күкіртті су тегі, күкірт пен азоттық қос топтығы анықталып ... ... ... ... – бір ...... ... үздіксіз
жануынан, күкірттің ашық аспан астында жиналып қалуынан болып отыр. ... ... өнім ... ... ... ... тасталатын зиянды
қалдық көбейе бермек, сондықтан жылдық өнім ... ең ... ... ... ... ... ... жұмысына жергілікті экологтардың
бақылауынан күшейтіп бірлескен кәсіпорындардың Қазақстан заңдарына ... ... ... жөн деп ... бір ... – тау ... болып үйілген күкүртті кәдеге асыру,
жалпы қоршаған ортаға тигізіпотырған ... ... ... көп ... ... ... ... өнім көбейгген сайгын күкіртте
көбейе бермек. Табиғаты, оның байлығын ақылмен, біліммен, ... бір ... ... екінші жағынан келесі ұрпақтарға сақтап, үшінші
жағынан ... ... ... ... ... шешу үшін ... универсалды тәрбие керек.
Айтылып отырған тәрбие неше түрлі жиын-кеңестермен, конференциялармен
шешіле ... аян. ... мұны ... демей барлық уақыттарда да,
барлық жерде: көшеде де, ауылда да, көлікте де, ... ... ... кезінде де қолдан келгенінше жүргізілуі тиіс. Айналып келгенде,
жалпы көпшілікке тән, жан саулығы, сыртқы ... ... сұлу ... ... ... тоғайдан, экологиялық таза тамақ астан екенін білуіміз шарт.
Өкінішке орай мұның бәрін біле бермейміз. Ірі мұнай өндіруші ... ... ... ... ... ... ... қалыпты. Мұнай өндіру де, мұнай алу да, ... ... ... ... ... екен.
Әлемдік сарапшылардың айтуына қарағанда, Каспий экологиясы құрып бара
жатыр. Бір ... ... Жмур ... Каспийдың Қазақстандық бөлігінде
күкірттің көп екенінде ... ... ... жоқ ... ... аз ғана»
көрінеді.
Ал, Каспий: болашақ үшін әріптестік халық ... ... ... ... бойынша сарапшы қызметін атқарған ... ... ... қиын ... тұр деген пікірде.
Каспий маңындағы мемлекеттердің барлығы дерлік мұнай алу көлемін ... ... ... отыр. Мұнай – қай мемлекет үшінде негізгі ... ... ... ... ал ... қалпына
келтірудің жүздеген, мыңдаған жылдарды ... ... ... жөн. ... ... – тек ... қоры ғана ... онда
теңіз жануарлары бар, әлемдік рынокта аса жоғары бағаланатын бекіре
тұқымдас ... бар, ... орта бар. ...... ең ... Ол бір ... емес, күнделікті көңіл бөлуді қажет етеді.
Маңғыстау өңірі Семей мен Аралдан кейінгі экологиялық жағынан үшінші
орындағы апатты аймақ. Өзге ... ... ... ... ... ... ... бөлетін 26 кәсіпорын отыз жылға жуық ... ... Оған ашық ... мен ... жеткізіп жатқан уран кенін
қосыңыз ... ... улы ... ... ... ... қиын ... күні экологиялық проблемалардың бірі - қышқыл жаңбырлар.
Жаңбыр суы ең таза сулардың бірі болу ... ... олай ... Атмосфера
құрамына еңген өндіріс қалдықтары - күкірт диоксиді және азот ... ... ... ... ... мен қар ... ... деген түсінік, осыдан 120 жыл бұрын қолданыла бастаған,
бұл ... ... рет ... ... ... Смит 1872 жылы ... орай ... республикамызда жаңбыр құрамын зерттеуге
бағытталған ғылыми жұмыстар жоқтың ... ... ... ... өсіп – жетілуіне қорек болатын қажетті заттармен бірге улы
ауыр және ... ... ... ... ... ... ... улы заттар өсімдіктердің және ... ... ... ... негативті жағдаларға алып келеді.
Қышқылды жаңбырдың әсерінен ормандардың құрғақшылыққа және ... ... ... ... ... ... да ... ландшафтқа көрік беріп, жердің сәнін келтіретін, оны эрозиядан
қорғайтын, топырақтық құрлымын жақсартатын, жан- ... ... ... орта ... ... ... ... пайдаланудың артуына, өнеркәсіп пен
ауыл шаруашылығының қарқындап ... орай ... ... ... ... ... ... бұл әрекет сайып келгенде тіршілік ортасының
белгілі дәрежеде өзгеріп, бұзылуына әкеп ... Сол ... ... ... ... ... ... шешуге барған сайын
қайшы келіп, асқынып отыр. Мысалы, адам ... ... ... ... ... ... ... - су көздері. Өнеркәсіпте, ауыл
шаруашылығында су жылдан – ... ... ... ... ... Арал тәрізді ірі су бассейдерінің тартылуына, ... ... ... ... ... ... ғасыр ішінде бір ұрпақтың көз алдында жер бетінен ... 6 ... ... 68 ... жететін теңіз жоғалып кетуге ... ... Арал ... ұзақ ... бері ... апат ... Әсіресе теңіз маңындағы аудандарда республика бойынша балалар
өлімінің жоғары, ал орташа өмір ... ең ... ... ... ... 53-55 ... ... өте көп. Қазір Арал ... ... ... жерлер сорға айналып жатыр. Тіпті қазірдің
өзінде Аралдың құм, тұз ... сол ... ... елді ... басып
тастады. Сондықтан облыс ... ... ... елді ... ... құм, тұз шаңдардан сақтандыру үшін жыңғыл мен сексеуіл
өсімдіктердің егілуін қолға алу ... ... енді 5-6 ... Арал
өңірінің шалғайдағы елді мекендері көшпелі құм ... ... қоюы ... өміріне, оның ішінде қоршаған ортаның ауа тазалығын сақтауда жасыл
желектердің тигізетін пайдасы зор. ... ... бір ... ... өсімдіктер бір сағат ішінде 8 кг лас газды ... ... Бір ... ... ... жыл ... 400 тонна шаңды жұтып, 18 млн текше метр
ауаны тазартады.
Қоршаған орта тазалығы – денсаулық кепілі.
Арал апат ... мен ... ... ... ... ... ... экологиялық зардаптармен күресудің маңызы ерекше. Осы бағытта бұдан
былай осынау апаттан не ... ... ... ... тек ... әрекет
қана арашашы болуы мүмкін деген ... ... ... ауру батпандап
кіріп, мысқылдап шығады. Сол әрекеттерді бірі ... ... ... ... бөлеу керек. Жалпы жер ... ... ... ... ... ... үшін тым ... табиғи ресурстар көзі болып
есептеледі. Онымен қоса олар планетамыздың көркі.
Балқаш көлінің экологиялық жағдайы бұл жұрт жүрегін ... ... ... ... Осы ... ... жайды шешу шаралары бағытында былай
қарағанда қолға алынған ... ... ... ... әзірге нәтижесі
байқала қоймай отыр.
Соның бірі ретінде ауаға, қоршаған ортаға орасан зор ... ... кен ... комбинаты қарайтын «Қазақмыс» корпорациясы аспанға
ұшып- жайылып, ... ... ... ... ... үшін ... ... 2003 жылы бітіруге тиісті еді.
Балқаш көліне, Балқаш қаласына экологиялық зардап ... ... ... ... шектен тыс ластаушылар – мыс балқыту зауыты мен кен байыту
фабрикасы.
Атмосфера бүкіл әлемнің тіршілік тынысы. Ол жер шары ... ... ... ... Оның ... тазалығы, адамзат үшін ешнәрсе
теңгерілмейтіе ... ... ... ... ... ... тазалық сапасы біртіндеп нашарлай бастауда.
Оның негізгі себептері ... ... ... ... әр ... ... ... метеорит әсерлерінен және келетін түрлі
сәулелерден қорғайды. Атмосфералық ауасының ... ... ... ... ... ... ... Ластағыш заттардың негізгі көздері-
өнеркәсіп, автокөліктер, соғыс қаруларын сынау, космос корабльдері ... ... ... оттегі мен көмір қышқыл ... ... ... ауа ... ... әсер ... жетіспеген
жағдайда жануарлар мен адамдар тұншыға бастайды.
Ал көмір қышқыл газының ... ... ... ... ... ... ... алуы нашарлайды. Біздің республикамызда атмосфераға
шығарылатын зиянды ... мен ... Каз ... ... зерттеу
институтының үнемі бақылауында болады. Атмосфераның ластану ... ... ... ... ... ауасы ең көп ластанатын
қалаларға Лениногор, Өскемен, ... ... ... Екібастұз,
Теміртау, Алматы қалалары жатқызылды.
Бұл көрсеткіштер үнемі өзгеріп отырады.Республика ... ... ... ... ... ... нашар
болуы өз себептігін ... Яғни ... ... ... ... және ... ... бар газ тәрізді заттар көп мөлшерде
бөлінді және бұл химиялық қосылыстар адам денсаулығына ... ... ... ... ауа ... ... зиянды заттармен ластануда. Соңғы 2000 ... ... ... ... ... ... ... және феноя, азот диоксиді
қалыпты деңгейден бірнеше есеге бассейндерінің ластануы қатаң кониненталды
ауа ... да ... ... шашын мөлшері аз болғандықтан ауаның
табиғи тазаруы нашар.
Қазақстан ауа бассейндерінің ... ... ... ... ... ... ... көбейе түседі. Сондықтан ауаға зиянды
заттардың шығарылуын реттеу, техниканы өңдеу, аз ... ... ... ... ... ... ... күннің қатаң талабы болып
отыр.
Су айдындарының ластануын ... ... ... ... ... Бұл суды ... ... микроорганизмдер тағы
да басқа заттардың ластауы.
2. Химиялық ластану. Бұл су ортасының табиғи құрамын химиялық ... ... ... ластану. Бұл су ортасының қатты қалдықтармен ластануы.
Су бассейндерінің ластануының негізгі себептері тазартылған ... өзен ... ... Бұған жол беретіндер тұрғын үй коммуналдық
шаруашылықтар, өнеркәсіп ... ауыл ... ... халық
шаруашылығының басқа да салалары.
Лас сулардың ішінде тұрмыстық сарқынды суларға органикалық заттар 58 %,
минералдық ... 42% ... ... сулардан синтетикалық жуатын сулардан
ластануы өте ... ... ... Бұл заттар химиялық ластану ... ... ... ашық ... көл ... бірге жер асты суларыда
сарқынды сулармен, еріген заттармен ластануда.
Негізгі ластаушы көздері мыналар: ... ... ... тыңайтқыш. Тұрмыстық қалдықтар, ірі құрылыс учаскілері, жер асты
суымен жүретін құбырлар.
Қазақстан ... ... ... өнеркәсіп аймақтарында,
полигон, мұнай-газ өндіретін жерлерде жаппай етек алған.
Өзендердің ішінде Ертіс су ... ... ... ... ... қорғасын зауыты, зырян ... ... ... ... Соңғы жылдыры каспий теңізінде мұнай өндіруге ... ... ... ... ... ... ... төмендетіп отыр.
Жүздеген мұнай бұрғылау скваниналарын, мұнай ... ... ... ... ... теңізге көптеген лас заттар, мұнай
өнімдері, ауыр металдар суға араласты.
Ақтөбе облысындағы су айдындарының да ... халі ... ... ... өнеркәсібі есебінен және бормен ластануда. Оңтүстік Қазақстан
облысында ең көп көп ластастану Бадаш, Сайрам кен ... ... ... ... ... қорғасын, фосфор химия өнеркәсібінен
бөлінетін қорғасын, мырыш сынап ... ... 50 ... ... асып кеткен.
Қазақстанның су ресурстарының сапасын жақсарту және ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жасалуда.
Қазақстан жер қорының көлемі үлкен болғанымен оның ... жыл ... ... ... ... ... ... деградацияға
ұшырап, құнарсыздану, шөлге айналу процестері күшейе түсуде. Республика
жерінің 180 млн ... ... 60% – ы ... ... ... тың ... науқасына байланысты және бидай дақылын
егу топырақ қарашірігінің 25-30% ... ... ... ... мұнай-
газ өнеркәсібінің қарқындап дамуы 1000 гектар жерді қамтыса, ... ... 2,5 млн ... ... ... ... ... жердің техногенді бүлінуі өнеркәсіптік
қалдықтармен ластану, ауыр ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы егістікке
пайдаланатын жерлердіңде экологиялық жағдайы нашар. Соңғы ... ... ... ... ... ... әсерін тигізіп, сапасын
төмендетіп жіберді.
Бұл жерлерде топырақтың бүлінуі, шөлге ... ... ... Топырақтың ауыр металдармен радионулейдтермен ... ... ... Республика аймағында ірі ракеталық полигондар-
Тайсойған, Балхаш көлі маңында, Байқоңыр ... ... ... ... ... ... қабаты өте қауіпті улы гептилл жанармайымен,
ракета ... ... ... құрғақ климаты жағдайында
радионуклейтер топырақта баяу ... ұзақ ... ... Осы ... ... ... ... қасиетті
топырағын, ауасы мен су ресурстарын бүлдіріп қана ... ... ... ... әкеледі.
Қазіргі кезеңде адам мен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынастың
күрделене түскені баршаға мәлім. Жер шары халқы ... ... өсуі ... ... күрт ... адамның табиғатқа жүргізетін ... хх ... 2 ... ... адам мен табиғат арасында
жаңа жағдай қалыптасты.
Адамзат ... ... ... ... ... ... көлемін
арттырды. Жер қойнауы мен мұхит ... ... ... бетіндегі
экологиялық жағдайдың өзгеруі ... ... ... тікелей
байланысты. Өнеркәсіптің дамуы жер қойнауындағы қазбаларды ... Бұл өз ... ... ... ... ... материалдық
өндіріске баға берудің екі өлшемесі ... және ... ... ... осы ... ... да қосу қажет болып отыр.
Әрбір салынатын өндіріс орнын әлеуметтік экономикалық жағынан ... оның ... ... ... ... Қазақстанның жері қаншалықты
үлкен болса, оның қойнауындағы байлықта соншалықты мол. ... ... ...... жазық дала Орталық ... ... адыр ... ... ... шығысына қарай
Алтай, Саур-Тарбағатай, Жоңғар Алатауы ... ... ... ... солақай саясат Қазақстанның эколгиясына әсер етіп,
экологиялық проблмаларды көбейтіп ... Осы ... ... ... ... деген тұтынушылық көз- қарас қалыптасты. Жедел ... ... ... өрлеу адамның тұрмыс жағдайын жақсартуға
көмектесетін қоғам мен ... ... қоса ... 182 млн гектар жайылымның 110 млн ... әр ... зиян ... 7 млн ... ... жойылып кетті. ... ... ... шаруашылық көзінің қалыптасқан
жүйесінің бұзылуы болып ... ... ... ... ... ... отын
өнеркәсібінің жедел және көп мөлшерде дамуы өз әсерін ... ... ... су ... ... ... ... 6
млрд м³ ағын су құйылады.
3 млн тонна зиянды заттар ауа қабатына сіңеді. 200 млн ... ... ... ... ... шикізат көздерін игелу ауаны
ластаумен ... ... ... мыс, ... ... ... фосфорит,
барит, тас көмір, мұнай кен орындарынан шығатын зиянды заттардың араласуы
да жиі ... 2000 ... 19 ... ... ... ... ... мониторинг қорытындысы бойынша Өскемен, Риддер, Шымкент, Алматы
қалаларының ауасы өте лос ... ... ... ең көп ... Шымкентте, Ақтауда.
Батыс Қазақстандағы мұнай өңдеуге ... ... ... ... облыстың ауа тазалығына айтарлықтай нұқсан келтірді.
Адам әркеті айрықша әсер еткен компоненттердің бірі –су ... суды ... ... ... жүзі ... жыл сайын артып келеді.
Өндірісте, ауыл шаруашылығында су көздерін көп ... ... ... алып ... қалыптасқан экологиялық мәселенің
шешілу жолдары.
Бүгінгі таңда халыққа экологиялық білім мен ... ... ... ... кең ... қажеттігі туындап отыр. Экологиялық
білім беру ... ... ... қоғамның, табиғаттың және қ
қоршаған ортаның қажеттігін, үйлесімділігін және оны ... ... ... ... Үздіксіз экологиялық білім берудің ғылыми
негіздері қазақ халқының табиғат пен қарым- қатынас ... ... ... ... ... ... алады.
Экологиялық білім берудің қазіргі заманғы ғылыми негіздері оның
жүзеге ... ... ... ... ... ұйымы мен ЮНЕСКО
мәжілісінде қарастырылды. Бұлардан соң Стокгольм, Тбилиси мәжілістерінде
халықаралық ... ... ... ... ... беру ... реттеуші құжаттары « Қоршаған
ортаны сақтау концепиясында» (1997ж), ... ... ... мен ... ... ұлттық стратегиясында (1998), экологиялық білім
бағдарламасында (1999) қарастырылған.
Жалпы және арнайы білім беретін орта ... оқу ... ... мен ... ... ... ... дамиды.
Экологиялық білім жүйесін құру оқушыларды қоршаған ортаны қорғау
Сезімімен жетістікке үйрету, экологиялық білім жетістерінен ... ... ... ... білу негізінде мектеп қабырғасында
жүзеге асады. ... ... ... ... ... оқу ... мектепте экологиялық білім берудің өз жүйесі қалыптасқан.
Қ О Р Ы Т Ы Н Д ... ... ең ... ... экология пәнінің мұғалімдерімен
табиғатты ... ... ... ... орта мен табиғатты тиімді
пайдалана отырып, оны сақтау үшін, келеңсіз ... ... ... ең ... ... ... ... Экологиялық жағдайдың нашарлауына жаңа
жобалар мен бағдарламаларды экологиялық сараптау мен модельдердің сапасының
төмен болуы үлкен әсерін ... ... ... ... ... мамандардың аз болуы өз зардабын тигізуде.
Қорыта келгенде қазіргі эколгиялың ... ... ... ... баласының табиғаттың қарым- қатынасының дамуын, зат және ... ... оның ... ... білмеуі.
Сондықтан елбасының Қазақстан республикасының дамуының сара ... 2030 ... ... ... ... білім мен
тәрбие беру еліміздегі қалыптасқан сауатсыздықты жою болашағы жарқын елдің
экологиялық санасымен, ойлау ... ... ... ... ... ... ... айғағы болып табылады.
Бүгінгі күннің ... ... ... ... ... ... бірі сара жолы- қоғам ... ... ... ... ... ... беру жүйесіне үлкен жауапкершілік жүктеуде. Болашақ
бүгіннен басталуы десек, дәл ... ... ... қара тасын құрметтйтін,
оны қорғай білетін, табиғатпен қары қатынастың тиімді ... ... ... ... ... үлкен парыз.
Сондай-ақ, Елбасының 1996 жылғы 30- көкектегі «Қазақстанның экологиялық
қауіпсіздігінің ... атты ... іс ... ... алсақ, нұр
үстіне нұр болар еді!
Қорыта келе, қоршаған ортаны, туған табиғат ... ... әр бір ... ... ... келеді.
.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер-табиғи ресурс және өндіріс құралы ретіндегі ілім9 бет
Ғаламдық (глобалдық) биогеохимиялық циклдар. В.И.Вернадскийдің негізгі биогеохимиялық заңдары. Өндірістің өсуі және қоршаған ортаға түсетін салмақтың артуы. табиғи ресурстардың классификациясы. Адамзат қоғамының табиғи ресурстармен қамтамасыз етілу проблемасы. Табиғатты ұтымды пайдалану негіздері11 бет
Қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану қоғамның экономикалық даму барысын жетілдірудің міндетті шарты78 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет
Биолгиялық қару5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь