Қазақ этнонимінің мәніне тарихи талдау

Кіріспе. . . . . . . . . .. . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.10


1.тарау. «Қазақ» сөзінің мәнін түсіндірудегі әр түрлі пікірлерге талдау

1.1. Діни және тарихи аңыздарға негізделген пікірлерді
талдау. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.17

1.2. Лингвистикалық тұрғыда жасалған пікірлерге талдау..18.29

1.3. Тайпа атауларына байланысты туындаған пікірлерді
талдау. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30.41



2.тарау. «Қазақ» этнонимінің мәніне талдау.

2.1. Әлеуметтік мәнге талдау (8.13 ғ.ғ). . . . . . . . . . . . . . . . . . 42.49

2.2. Әлеуметтік.саяси мәнін талдау (13.15 ғ.орт). . . . . . . . . . .50.60

2.3. Саяси.этникалық мәні (15 ғ.орт). . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60.67

2.4. Этникалық мәні (15 ғ.орт..16ғ). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68.78


Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . 79.83


Пайдаланған әдебиеттер тізімі. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84.86
Бүгінгі таңда еліміз Егемендік алып, тәуелсіздік тұғырына қол жеткізгелі бері қоғамымызда біршама сапалы түбегейлі өзгерістер болды. Идеологиялық үстемдіктен арылған тарих ғылымы Отан тарихының барлық мәселелерін зерттеуге еркіндік алды және тарихтағы күрделі өзгерістер әрбір қазақ азаматы алдына зор міндеттер қойып отыр. Солардың ең бастыларының бірі төл тарихымызды ақиқат деректер негізінде қайта жазу және қазақ атауының мәнін ғылыми тұрғыдан дәл түсіндіру болып табылады. Мемлекетіміздің кешегісі мен бүгінгісі арасындағы тарихи байланыстылық мәселелері тек тарихшы зерттеушілердің ғана емес, сонымен қатар жалпы оқырман қауымның, тіпті шетелдік ғалымдар мен азаматтардың да қызыға ынта қоюын туғызып отырғаны анық. Біздің негізгі көтерген тақырыбымыз «қазақ» сөзінің мәніне байланысты болғандықтан осы тақырыптың өзектілігін мынадан көреміз.Соңғы уақытта жалпы қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне, атап айтқанда, қазақ сөзінің мәніне ден қою едәуір арта түсті. Бұл мәселе әлі күнге дейін Отандық тарих ғылымында әлі өз шешімін толық таппаған, қарама-қайшылықты тұжырымдарға толы, бірақ та міндетті түрде зерттеуді қажет ететін тақырыптардың біріне жатады.
Мәселе бір кезде Еуразия кеңістігінде қалыптасқан ұлан асыр дербес мемлекеттің пайда болуы, одан бергі жердегі отаршылдық заманында оның бұрмалануы туралы сөз етуде емес, сонымен қатар қазіргі әлем жұртшылығының назарын өзіне аударып отырған тәуелсіз қазақ мемлекетінің шығу тегін нақты деректермен дәлелдеуде жатыр.
Халық, ұлт аты саналатын «қазақ» сөзінің шығуы, пайда болуы, мән-мағынасы тұманды, қай-қашанда тарихнамада сан алуан жорамалдарды жарыққа шығаратын және бірауызды шешімге келе қоюы қиын күрделі мәселе. Тарихшы, әдебиетші, тілші және басқа да мамандық иелері тарапынан әркез айтылған пікір-болжамдар саны қыруар көп-ақ. Көпшілік тарапынан мәселеге мұндай жіті назар аударылуы -өркениеттіліктің талабы. Немесе бір ұлттың атауы болған «қазақ» сөзінің шығу тегін һәм пайда болуын анықтау, сол ұлттың арғы тегі мен алғашқы кездегі тарихын, халықтың қалыптасу процесін білуге, түсінуге тигізер септігі мол. Бұның өзі халықтың құрылуы мен оның атауы (этнонимі) арасындағы уақыт алшақтығы я ілгерінді-кейінді болуы, немесе бір кезеңде орын алды ма деген сауалға жауап берері сөзсіз. Сондықтан зерттеу жұмысымның барысында «қазақ» сөзі қашан пайда болды, алғашқы күндерден этникалық мәнге айналды ма деген мәселелерге, Кеңес дәуірі тұсында қалам тартқан зерттеушілердің
1. М.Х.Дулати. «Тарих-и-Рашиди» ( «Хақ жолындағылар тарихы») А.,1999, 107-108
2. Мұхаммед ибн Уали «Бахр әл-асрар фи манакиб әл-ахйар» // МИКХ 353-363б
3. Ш.Құдайбердиев. Түрік, Қырғыз-Қазақ һәм хандар шежіресі. А., «Қазақстан» және «Сана», 1991, 21-23 бет.
4. Қ.Халид. «Тауарих Хамса» («Бес тарих»). А.,1992, 70-75бет
5. К. Порфирородный. Об управлении государствам // Известия Государственной Академии материальной культуры. М-Я, 1934, вып.91, с.20-21.
6. Қ.Т.Жұмағұлов Ғұндардың Галлия жеріндегі шайқасы // ҚазМУ хабаршысы №1 Тарих сериясы. А.,2001, 85бет.
7. П.Бутков. О имени казах // «Вестник Европы» 1822 №3 декабрь.
8. В.В.Вельяминов-Зернов. Исследование о Касимовских царях и царевичах ч.2-ая, СПб., 1864,с.145.
9. К.Ибрагимов. Еще раз о термине «казах» // новые материалы по древней и средневековой истории Казахстана. А.,1960, с.69.
10. Н.М.Карамзин. История государства Россииского Т.ІҮ-ҮІ. Тула.,1990 с.377-378.
11. С.К.Кляшторный. Летопись трех тысячелетий. А.,1992, с.250-253.
12. А.И.Левшин. Описание киргиз казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. А.,1996, с.140-141
13. Самойлович А.Н. О слове «казах» Ст. «казахи». Антропологические очерки. Л.,1927, с.13-16
14.А.Н.Чулошников. Очерки по истории казах-киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. Оренбург.,1924 56-68
15. Ш.Уалиханов. Собр. Сочинении 5-ти томах. А.,1961, с.207-208.
16. М..Ақынжанов. Қазақтың тегі туралы. А.,1957, 8-15б.
17.. Ә.Марғұлан. «Тамғалы тас жазуы» // Жұлдыз. 1984 №7 142-143 бет.
18. М.Тынышпаев. История казахского народа. А.,1993, с.111-113.
19. Н.Мыңжан. Қазақтың көне тарихы. А.,1993, 19-21 бет.
20. Б.И.Көмеков Қазақ халқының қалыптасуы // Қазақ әдебиеті. 1993 16-шілде.
21. А.А.Семенов. К вопросу происхождении и составе Узбеков Шайбанихана. МИТУСА, вып.1 ТИИАӘ АН Тадж.ССР. Т.12, 1954.
22. И.Г.Рамстедт. Ұйғыр мемлекетінің қысқаша тарихы. УБ.,1922, 69-70б.
23. А.Н.Бернштам. Проблемы древней истории этногенеза южного Казахстана // Изв.АН.КазССР. Серия арх.. вып.2 1950, 60-67б.
24. Қазақстан тарихы 2-том А.,1998, 307-308б
25. Е.О. Бұланов. «Қазақ» сөзінің пайда болған мезгілі туралы // КазҰУ хабаршысы. №4 2003 37-38б.
26. Ә.Дибаев. Казах-киргизы Туркестана-Туркестанскии настольный календарь. 1919, с.125-127.
27. Су Бей Хай. Қазақ ұлтының шығу тегі және «қазақ» сөзінің түп-төркіні. // Қазақ тарихы. 1998 №2 9-10б.
28. Л.Р.Кызласов. Ташлыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинкой Котловины. М.,1960 с.65-66.
29. Т.Жанұзақов. Қазақ деген сөз қайдан шыққан // Жұлдыз 1983 №3 196-197б.
30. С.Тортаев. «Алаш», «Алшын» этнонимдері туралы аңыздар.// Алаш 2005 №1 103-112б.
31. Тауасарұлы Қазыбек бек Түп-тұқианнан өзіме шейін. А.,1993 34-35б.
32. Абай шығармалары. 2-том А.,1995 222б.
33. Р.Тоқтаров. Қазақтың арғы тегі мен «қазақ» сөзінің қайдан шыққандығы жөнінде. Ақиқат. 1995 №1
34. А.Хайдаров, Е.Койшыбаев. К лингвистическому объснению «казах» // Вестник АН.КазССР №2 1971 с.47-51.
35. М.Қашқари. Түбі бір түркі тілі. А.,1993 5-15б.
36. С.Малов. Енисей жазулары. А.,1952 16-20.
37. В.П.Юдин. К итимологии этнонима казах // Центральная Азия в 15-18 веках глазами востоковеда. А., «Дайк-Пресс» 2001, 137-166.
38. О.Сулейменов. Таңбалар тарихынан. // Қазақ әдебиеті. 1966 25 қараша. №49.
39. А.Әбдірахманов. «Қазақ» сөзінің шығу төркіні // Қазақ әдебиеті. 1968, 3-ақпан.
40. М.Сейдов. «Қазақ» сөзінің түп тамыры жайында. // Білім және еңбек. 1985 №2,3 28-31б.
41. Н.А.Аристов Заметки об этнтческом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численностей журнал «Живая старина» 1896 вып. 3-4 с.308-309.
42. Н.Харузин. К вопросу о происхождении киргизского народа. Этнографическое обозрение 1895, вып3 с.49-92.
43. В.В.Григорьев. О скифском народе саках СПб., 1871, с.4-5.
44. Н.Я.Марр. Кавказскии культурный мир в Армении. Мин. Народн. Просвещ. 1915,с.3-9.
45. В.В.Бартольд. История изучения Востока в Европе и в России. СПб.,1911 190-191.
46. В.В.Бартольд. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. СПб., 1900,ч.2, с.36-37.
47. Қ.Тоқмырзаұлы. «Қазақ» сөзі туралы. // Ақтөбе 1999,25.02.
48. Г.Ф.Благова. Исторические взаимоотношения слов казак и казах. М.,1970, 147-148.
49. Ж.Мақсат. «Қазақ» сөзі және этнонимі қайдан шыққан // Қазақ тарихы. 1998 №2 58-59б.
50. Георги. Описание всех обитающих в Россииском государстве народов ч.4 СПб.,1799, с.201.
51. Иллич-Свитыч.В.М. Опыт сравнения но статических языков; сравнительный словарь. М.,1971, 315-317.
52. З.У.Тоған. Жалпы Түрік тарихына кіріспе. 1-том, Стамбул., 1981, 69б.
53. В.Шахматов. К вопросу об этногенезе Казахского народа // Изв.АН.КазССР. серия.ист. вып.6, с.97-98.
54. В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречие. Т.1 СПб.,1899, с.228-229.
55. Г.Вамбери. Очерки жизнь и нравовь СПб., 1877, с.140-145.
56. О.Смағұлов. Ата-баба (тек) // Қазақ А.,1994, 20-25б.
57. Ә.Хасенов. Қазақ тарихының бес мың жылдық баяны. А.,1996, 135-143б.
58. С.Жолдасбаев. Қазақ қалай халық болды? // Ақиқат 1993 №6 19б.
59. М.Қ.Қозыбаев. Халық рухының қайнары. // Қазақ әдебиеті 1998 24.07.
60. К.А.Пищулина. Юго-Восточный Казахстан в середине 14-начале 15 веков. А.,1977, 250-251.
61. М.Х.Абусейтова, Ж.Б.Абылхожин, С.Г.Кляшторный, Н.Масанов, Т.И.Султанов, А.М.Хазанов.История Казахстана и Центральной Азии. А.,2001, 211-212.
62. Қ.Салғараұлы. Қазақтар // Халық кеңесі 1992 04.
63. В.В.Трепавлов. История Ногайской Орды. М.,2001, 51.
64. З.Қинаятұлы. Қазақ мемлекеті және Жошы хан. Астана.,2004, 214-226.
65. Б.Б.Кәрібаев. Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы. // КазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. 2002, №2.
        
        Мазмұны
Кіріспе- - - - - - - - - -- - -- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - ... ... ... мәнін түсіндірудегі әр түрлі пікірлерге талдау
1.1. Діни және ... ... ... ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - ... ... ... ... ... ... ... атауларына байланысты туындаған пікірлерді
талдау- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - ... ... ... ... ... ... ... талдау (8-13 ғ.ғ)- - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... ... талдау (13-15 ғ.орт)- - - - - - - - - - -50-60
2.3. ... мәні (15 ... - - - - - - - - - - - - - - - - - ... ... мәні (15 ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - - - -
- - - - - ... ... ... - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ... таңда еліміз Егемендік алып, ... ... ... бері ... біршама сапалы түбегейлі өзгерістер болды.
Идеологиялық үстемдіктен арылған ... ... Отан ... ... зерттеуге еркіндік алды және тарихтағы күрделі өзгерістер әрбір
қазақ азаматы алдына зор міндеттер ... ... ... ең ... төл ... ... ... негізінде қайта жазу және қазақ
атауының мәнін ғылыми ... дәл ... ... ... ... мен бүгінгісі арасындағы тарихи байланыстылық
мәселелері тек тарихшы ... ғана ... ... ... жалпы
оқырман қауымның, тіпті шетелдік ғалымдар мен азаматтардың да ... ... ... ... ... ... негізгі көтерген тақырыбымыз «қазақ»
сөзінің мәніне байланысты болғандықтан осы тақырыптың өзектілігін мынадан
көреміз.Соңғы уақытта жалпы ... ... ... мен ... ... қазақ сөзінің мәніне ден қою едәуір арта түсті. Бұл ... ... ... ... ... ... әлі өз шешімін толық таппаған, ... ... ... ... та ... ... зерттеуді қажет
ететін тақырыптардың біріне жатады.
Мәселе бір кезде Еуразия кеңістігінде қалыптасқан ұлан асыр дербес
мемлекеттің пайда ... одан ... ... ... ... ... ... сөз етуде емес, сонымен қатар қазіргі әлем жұртшылығының
назарын өзіне аударып отырған тәуелсіз қазақ мемлекетінің шығу ... ... ... ... ұлт аты ... ... ... шығуы, пайда болуы, мән-
мағынасы тұманды, қай-қашанда ... сан ... ... ... және ... шешімге келе қоюы қиын күрделі ... ... ... және ... да мамандық иелері тарапынан әркез айтылған
пікір-болжамдар саны ... ... ... ... мәселеге мұндай жіті
назар аударылуы -өркениеттіліктің талабы. Немесе бір ... ... ... ... шығу тегін һәм пайда болуын анықтау, сол ұлттың арғы тегі
мен алғашқы кездегі тарихын, халықтың қалыптасу процесін ... ... ... мол. ... өзі ... ... мен оның ... (этнонимі)
арасындағы уақыт алшақтығы я ілгерінді-кейінді болуы, немесе бір кезеңде
орын алды ма ... ... ... ... ... ... ... барысында «қазақ» сөзі қашан пайда болды, алғашқы күндерден
этникалық мәнге айналды ма ... ... ... ... тұсында қалам
тартқан зерттеушілердің еңбектеріне тарихнамалық талдау жасауға, ... ... ... ортақ «қазақ» этнонимінің мәселесіне сүйене отырып, ... ... ... ерекшелігімізге сай және өзімізден басқа
ұлт өкілдерін, олардың төл тума ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... да өз ... ... ... ... осы құбылыстың сырына үңілген ... ... ... бүгінгі ғылыми білім деңгейіне сай ... ... ең ... жұмысының деректік көзі.
«Қазақ» сөзіне байланысты біршама жазбаша деректер бар. Бірақ олардың
бәрін бірдей осы сөздің дәл өзі деу ... ... де ... ... ... ... деп отырғандықтан, ең алдымен, ... ... ... өз ... ... ... («Хақ жолындағылар
тарихы» ) еңбегінің авторы- М.Х.Дулати болды [1; ... Ол ... ... «Ол ... ... хан дүйім Дешті Қыпшақты билеп тұрған еді. ... ... ... ... бермегендіктен Жәнібек хан және Керей
хан одан бөлініп, Моғолстанға барады. Есенбұға хан ... жылы ... ... Шу ... Қозыбасын береді. Олар мұнда жайбарақат тұрғанда
Әбілхайыр хан өліп, ел арасынан ... жік ... ... ... ... ... қарай бет бұрады. Жәнібек пен Керей ... саны екі ... ... олар осы ... ... ... ... бастады»,- дейді.
Бұл тұжырымды орыс және кейбір қазақ тарихшылары сол ... ... ... атауы «қашақ», «қазақлықтан» шықты делінетін формула пайда
болды.
Мен тарихшы ретінде М.Х.Дулати еңбегінің тарихи деректемелік ... ... ... ... ... ... «Рашидтер тарихын»
қазақ тарихының жалғыз арман мұраты деп тануға негіз жоқ. ... ... ... ... Моғолстанды сақтап қалу үшін күрескен ... ... ... Ал қазақ хандығының құрылуы, оның нығаюы
моғолстандықтар және шайбаниліктер ... ... ... кетуіне елеулі
ықпал еткен күш. Екіншіден, М.Х.Дулати аталмыш еңбегін қазақ ... ... ... жүз ... жуық ... ... соң ... Үшіншіден,
М.Х.Дулати еңбегі қазақ тарихын жүйелі түрде ... ... Ол ... ... эпизодтарын тек сөз арасында берген.
«Қазақ» сөзіне тағы да өз ... ... ... бин ... Ол өзінің
парсы тілінде жазған «Бахр әл-асрар фи ... әл- ... [2; ... еңбегінде «қазақтар уақытын қалмақ пен қырғыздарға шабуылдаумен,
оларды тонаумен ... ... ... осы ... ие ... ... автор оларды тура «тонаушы», «қарақшы» дей алмағанмен соған
жуықтатады. ... ... ... ... ... ... ... Оның дәстүрі бойынша соғыс кезінде емес, тіпті ... ... ... өз халқынан басқа халықты барымталау, әсіресе ... ... ... ... ... ... ептілік, мақтанарлық іс болған.
Өйткені әкелінген олжа жарлы- жақыбайларға бөлініп берілген. ... ... да ... олар тіпті мұны «богоугодное» деп, яғни «құдайға да
ұнамды іс» санаған. Сондықтан халық ... жауы ... ... ... жеккөрініш эмоциясын туғызбаған және ондай ат тағылса да, ұзаққа
бармайтын, өйткені ол «қазақ» ... ... ... жеке ... ... оның ... ғана қалған.
Ш.Құдайбердиев: «Сол кезде әбілхайыр деген хан қазан ханына да,
Қырымдағы ханға да қарамай өз ... Жошы ... ... жағын 1552
жылдан 1555 жылға дейін билеп тұрды. Сол кезде әр ... ... ... ... ел бар еді. ... «өз ... өз алдына ел болып, еркін
жүрген халық деген сөз»,-деп түсіндіреді. 1552 ... ... ... елін ... Өзтемір Тайшы шауып кетеді. Әбілхайырдың бұл
бақытсыздығының үстіне қол ... ... ... және тағы ... да
бірталай елін алып, Әбілхайырға өкпелеп Жәнібек пен Керей ... ... ... барады» [3; 21-23],-деген пікірін айтады. Ал Қ.Халид
«Тауарих Хамса» («Бес ... деп ... ... ... ... алты түрлі нұсқаны ұсынады [4; 40-45].
Византияның императоры Константин Порфирородный өз ... ... ... ... елді ... деп аталғандығын жазады
[5; 20-21]. Ол кезде (Х ғасырда) Кубанның ... ... ... ... ең зор, саны мол ... бірі ... елі тұрғандығы
тарихқа әйгілі. Егер қыпшақтар өздерін «қазақ» деп атамаған ... ... оны ... ... ... Ал ол ... орыс ... казачествосының аты да, заты да жоқ еді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
«Қазақ» атауын зерттеу күрделі, сан қырлы құбылыс болғандықтан, қоғам
өмірінің бар ... ... ол ... ... ... ... зерттеуінің негізгі
нысаны. Мәселені қарастыруда бір ... ... үшін ... өзара
байланыста қарағанымыз абзал. Қ.Т.Жұмағұлов айтқандай: «мәліметтерді сыни
електен өткізбей, ... ... ... өзге деректермен
салыстыруға болмайды. Деректердің бірін-бірі толықтырып ... ... ... тәсілімен бірге пән аралық бағыттарда кеңінен
пайдалануы керек» [6; 80-85] .
Бұл тақырып түрлі тарихи кезеңде де өз мәнін ... Ол ... ... дәл ... ... дейін қоғамдық әлеуметтік ғылымдар
саласының күн тәртібінен түспей келеді. Сондықтан мәселені ... ... ... ... әр ... дәуір өкілдерінің өз
кезеңіне сай ерекшелігін ескергеніміз абзал.
Қандай да бір этнос, ұлт ... сөз ... оның ... өту мүмкін емес. «Қазақ» ... ... ... халқымыздың
тарихын зерттеудің аса қажетті де күрделі мәселелерінің бірі ... Оның ... ... ... ... мен келешегіне тікелей
байланысты болса, күрделілігі аталмыш мәселе төңірегінде көп ... ... ... ... ... бұл ... байланысты жарыққа шығып жүрген қоғамдық
ғылым өкілдері, зерттеушілердің біршама еңбектері бар екенін ... ... ... ... ... өкілдерінің арасында бұл тақырыпқа байланысты
жарыққа шығып жүрген қоғамдық ғылым өкілдерінің, ... ... бар ... ... ... ... Бірақ зиялы қауым өкілдерінің
арасында бұл тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... дұрыс көзқарастағы мағынаны айтса,
енді біреулері әлі де ... ... ... дәуірдегі қағйданың тар
аясынан шыға алмайды. Әлемдік тарихта өз орны бар ойшылдардың ... ... ... ... ... оны өз ... арқау ету
дұрыс та, бірақ оны пайдаланар алдында оның да бір ұлт ... ... ... өз ұлттық ерекшелігіне, өз ұлттық ойлау жүйесіне сай ... ... ... хат ... ... бері дегенде сегіз ғасыр, оның
этноним (халық аты) болғанына бес-алты ... ал ... мен ... бастағанына екі ғасыр болды. Осы мәселені ... ... ... ... да, ... дәл ... әлі табылған жоқ. Оған басты себеп-
этнонимнің шығу тегін халқымыздың бір этносқа бірігу ... ... ... мен газет-журналдардың беттерінде «қазақ» ... бір ... бар ... ... болды. Бірен-сарандарында ғана
болмаса, оларда баяндалған пікірлер өткен кездерде айтылған ... екі жүз ... жуық ... ... ... ... және оның ... ашуға әрекет жасап келеді. Айтылған
көзқарастар ауқымы өте кең, ... ... ... ... ... шығарылған этимологияларға дейін бар. Алайда ... ... ... пікірді тегінде әзірше ешкім айта алған жоқ.
Тарихшыларымыздың, ғалымдарымыздың «қазақ» сөзінің әу ... ... ... ... ... ұзақ ... сарыла іздеуінің сыры, міне,
осында.
«Қазақ» сөзі туралы тікелей және ... ... ... ... тек ... ... ... іліккендердің өзі
біршама. Олардың қатарында П.Бутков [7; 13.12], В.В.Вельяминов-Зернов [8;
144-145], К.Ибрагимов [9; 68-69], ... [10; ... [11; ... А.Левшин [12; 140-141], А.Н.Самойлович [13;
13-16], А.Н. Чулошников [14; 56-58] тағы басқа да ... ... ... ... өкілдері ішінен Ш.Уалиханов [15; 207-208], М.Ақынжанов
[16; 8-12], Ә.Марғұлан [17; 142-143], М.Тынышбаев [18; ... ... 19-20], ... [20; 16.7] тағы ... да атауға болады.
Сонымен сөз болып отырған мәселе төңірегінде ұшан-теңіз еңбек ... ... ... ... ... әлі де ... ... жоқ. Әрине мен
де бұл жолы шытырманды айырып беремін деп ... айта ... ... ... ... монғол деректеріндегі жаңа мүмкіндіктерге сүйене ... ... ... ... және ... ... ... бір сүрлеумен іздеу салып көрмекпін.
«Қазақ» сөзінің шығу тегі ... ... ... ... ... ... тайпа атауына терминологиялық сәйкестікті
іздестіру жолына түсті. Алдын ала атап өткен жөн бұл ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі туралы неғұрлым айқын тұжырымдар жасау үшін әлі де болса
көп жеткіліксіз. «Қазақ» ... ... ... ... ... ... алыс жерлерден тапқаны аз кездеспейді. Бұл орайда олардың
этникалық байланыстарының тереңдігін көрсете алатын ... ... ... ... қажетінен айналып өтілді.
1822 жылы академик П.Бутков түрліше өзара ... ... айта ... ... «кедей», «шекара сақшысы» [7; 13.12]
дегендерге тоқталады. Бұл ешқандай ... ... жоқ ... ... ... ... ... қызметінің көрінісі ғана.
1832 жылы А.Левшиннің бұл мәселеге қосқан үлесі оның дұрыс тұлғасы
қазақ болуы керек деуі [12; ... Ал оның ... сөзі 10 ... ... деуі дәлелденбеді.
Сондай-ақ «қазақ» сөзінің ерте кездерден термин ретінде жұмсалғанын
Ш.Уалиханов пен ... ... ... ... ... ... Жошы ұлысы құлаған соң ғана 14 ғасырда ... ... ... Бұл ... 15 ... ... бойындағы түркі халықтарында
және Россияда орыс тарихи деректерінде кеңінен қолданылғанын В.В.Вельяминов-
Зернов былай деп көрсетеді: «Данияр ... ... ... в походе со
своими царевичами, князьями и казахами» [8; 145]. Сол кездегі қыпшақтар ... ... ... ... де ... аталғанын осы
еңбектен анық оқи аламыз. Бұл екі ғалымда ол кездерде «қазақ» әскери термин
ретінде қолданылып, «ер ... ... ... ... ... баяндаған.
Сонда 14-15 ғасырларда «қазақ» сөзінің тек ... ... ... ... ... ие ... ... сөздің тарихи мәнін жарқын ашқан А.А.Семенов [21; 15] пен
Г.И.Рамстедт [22; 69-70] ... ... ... бойынша ескі
дәуірлерде ғұн мен қыпшақтар қолданған күймелі арбаны қазақтар да ерекше
пайдаланған, бірақ бері ... ... ... Ол ... арба ... ... Г.И.Рамстедт: «Қазақ» сөзінің түбірі «қаз», «қас» негізінен
шығуы анық. Монғол тілінде сақталған «қасағ-терген»- «алыптардың ... бір ... ... ... мәні ... ... ... кезде А.Н.Бернштам
«қазақ» сөзі жайындағы зерттеушілердің пайымдауларын талдай келіп, «қазақ»
сөзінің мән-мағынасын екі ... ... ... Яғни ... ... сөз
ежелгі замандағы каспи және сақ ... ... ... ... ... ... ... (еркін адамдар тағы басқалар) кейін шыққан
ұғым» [23; 60-67],- деп тұжырымдайды.
Белгілі ... ... ... ... ... ... болған күйде де түріктер арасында 11 ғасырдан ерте пайда ... Ол жаңа ... ... ... ме ... гөрі жағымдылау
түсінік берді. Ол: «өз халқынан, немесе әлеуметтік ортасынан бөлініп, ... не ... ... ... кезген ғажайып құмар адамдар» [13; ... Бұл ... ... ... ... саяды.
А.Н.Чулошников [14; 56-58] «15 ғасырдан бұрын өзіндік ... ... деп жар ... еш ... ... Егер ... 10-11
ғасырлардан бері қазақ халқын құрап келе жатқаны рас ... ол ... деп ... ... салынды. Мұндай кесім-пішім қазақ
сөзін тарихты басқаша қырынан қарастыруға ұмтылғандардың жолын кес-кестеп
тығырыққа ... ... ... ... ... жан-жақты ғылыми
ізденістерге барған атақты М.Тынышпаев [18; 111-113] ағамыздың өзі ақыры
«қазақ» ... ... ... ... ... араб, француз, ағылшын
этнонимінің тегін тектейміз деп ... ... ... бос ... ... тауы ... тұстары бар.
С.К.Ибрагимовтың осы мәселеге байланысты «Еще раз о ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақта, Орта Азияда немесе
түркі тайпалары жойылған аумақтың барлығында пайда болғандығын айта ... ... ... ... ... ... «13-15 ғасырларда
әлеуметтік, 15 ғасырдың аяғынан «өзбек» терминіне қарсы саяси ... ... ... 16 ... ... ... ... ... [9; 69],-деп
қорытындылайды. Әлбетте, зерттеушінің ойынан «қазақ» сөзі 13 ғасырда тарих
сахнасына шыққанын және одан ... ... ... ... ... ... «қазақ» сөзіне қатысты айтқан
тұжырымы зерттеушілер тарапынан да зор ... ... ... бес томдық тарихының екінші томының авторлары
жоғарыдағы тарихнамалық материалдарды талдай келіп, «9-10 ғасырларда Шығыс
Дешті ... ... ... атауымен әлеуметтік, ал 11-12 ғасырларда
этнткалық-әлеуметтік топтардың болғаны жайлы тұжырым жасауға ... ... ... ... ... Бұл ... таным тұрғысынан ақиқатқа
бірден-бір жақын ... ... ... «қазақ» этнонимін талдауға
келгенде бұрынғы ... ... шыға ... «Қазақ» сөзі,- дейді олар
тұтас алғанда алуан ... ... айту үшін ... ... ... ... ... жолындағы ең оңай және төте шешім. Авторлар
бұл жолы «қазақ» атауын «еріктілер» деп сәл ... ... ... түп ... ... «кезбелік», «қазақылықтан» / «казачество»/
сабақтап шығарып отыр [24; ... ... ... ... мәні мен ... шығу ... түп деректер мен зерттеулер
негізінде ғылыми тұрғыдан талдау.
Міндеті: Зерттеу жұмысының мақсаты төмендегідей зерттеу ... ... ... байланысты әр түрлі пікірлерге шолу жасау;
- лингвистикалық ... ... ... ... діни және ... ... ... пікірлерді талдау;
- тайпа атауына байланысты туындаған көзқарастарға ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-саяси мәнін талдау; (ХІІІ-ХҮ ғасыр).
- саяси этникалық ... ... (ХҮ ... ... этникалық мәнін талдау ( ХҮ ғасырдың орт.-ХҮІ ғасыр).
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері.
Түркі-монғол дәуірінен 15 ғасырдың ортасы мен 16 ... ... ... ... ... мен ... сөзінің көп ғасырлық тарихын зерттеуде тарихилық ұстанымдар
тұрғысынан қарастырдым. ... ... ... ... ... ... әдістерін қолдандым. Аталған жұмысымды жазу
барысында Отандық тарих ғылымындағы соңғы жылдарда ... ... ... ... ала ... олардың теориялық
методологиялық әдістерін негізге алдық.
Зерттеу жұмысының нысаны. «Қазақ» этнонимінің ... ... ... ... пәні. «Қазақ» этнонимінің мәнінің әлеуметтік,
әлеуметтік-саяси, этникалық, саяси-этникалық мәндері зерттелді.
Зерттеу жұмысының қолданбалық ... ... ... оқу ... ... оқу орындарындағы
студенттер үшін дәрістік және ... ... ... кездерінде
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы Диссертацияның ғылыми жаңалығы-
мәселенің ... ... ... ... тек ... ғана ... әлі де болса сыры ашылмай, тереңде жатқан ... ... ... оны терең қарастыру.
- тайпа атауындағы деректерге талдау жасап, өз тұжырымын ұсынған;
- ... ... ... ... берген;
- аңыз және діни тұрғысындағы деректерге терең ... ... ... сөзінің әлеуметтік саяси - әлеуметтік мағыналарын талдай
келіп, оларға өз көзқарасын білдірген;
- этникалық ... жаңа тың ... ... өз ... ... ... сыннан өтуі. Диссертация жұмысының негізгі
тұжырымдамалары жылда ... ... ... ... баяндалды.
Зерттеу жұмысының мазмұнына сәйкес бір ғылыми мақала ҚазҰУ ... ... ... 2006 ж. №1 ... жарық көріп сыннан өтті.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Магистрлік зерттеу жұмысы кіріспеден, екі ... жеті ... және ... ... ... Діни және тарихи аңыздарға негізделген пікірлерді талдау.
Халық, ұлт аты саналатын ... ... ... ... ... мән-
мағынасы тұманды, қай-қашанда тарихнамада сан-алуан жорамалдарды жарыққа
шығаратын және ... ... келе қоюы қиын ... ... ... ... ... кеңінен таралған аңыздар және тарихшы,
әдебиетші, тілші және басқа да мамандық иелері тарапынан ... ... ... саны қыруар көп-ақ. Көпшілік тарапынан мәселеге мұндай жіті
назар аударылуы- өркениеттіліктің талабы немесе бір ... ... ... ... шығу тегін және пайда болуын анықтау, сол ұлттың арғы ... ... ... тарихын, халықтың қалыптасу процесін білуге, түсінуге
тигізер септігі мол [25; ... ... ... ... ... бұларды татар-
монғолдан, хандары Шыңғыс тұқымынан ... ... ... ... ... хан, ... ... ғасырда Ғазан ханда иман келтіріп, дінге кірген.
Содан осы екеуінен әр уалаяттарда еді. ... ... ... да ... ... ... ... өлген соң ұлы Жәнібек хан ... ... үшке ... Ұлы ... ... датқа қойып, Жалайыр атты
кісіні оған орынбасар етті. Орта жүзге Арғынды бек ... ... ... ... Кіші ... ... би ... Жаппасты оған көмекшілікке
тағайындады. Билікті өздеріне тапсырып, тек ... екі рет хан ... ... ... ... Олар әмірді қабыл алып, Еділ, Жайық, Нұра, ... ... ... жүріп хан жарлығына сәйкес бітірген істері,
ахуалдарын айтып есебін ... ... ... ... муфтидің керегі
жоқ, өздері қази-ақ екен деп, сонан «қазақ» келіп шыққан дейді.
«Ақ» сөзін қосу – қазақ әдетінде бар. Мысалы ... ... ... ... тағы ... ... Бұл хабарға қарағанда қазақ үш ... ... ... ... ... Ал ... ... 1680 жылдары деп автор тексермей, анығына ... ... ... ... жүз, екі жүз ... ... ... отырмайды.
Уақиға мың жылдан бері болса да ... ... біле ... ... ... ... ары, ... қазақ атауынан да көне екеніне ишарат етсе
керек. Егер хан сөзімен айтып, аты қойылған болса қазақтың «қ» әрпі ... ... ... ... ... Осы ... ең тарихи шындыққа келетін
дерек деп есептеледі. Бір сыйды адамның бір ауыз ... бір ... ... кетуі тарихи үрдіс. Мысалы арабтар барбарларға «Маһазиһил-барабира,
бұл не деген көне сөз» деп, содан түгел ... ... ... ... Халық
сыйлап, «Әз-Жәнібек» деп дәріптеген ханның аузынан шыққан сөз әрине
басқаларға ... ... да, ... арттырады [4; 45].
Ислам дінін уағыздаушы кейбір молдалар қазақтың арғы тегін арабқа
жақындатқысы ... ... сөзі араб ... ... ... ... ... сөз Анес деген сахабаның атынан шығыпты –мыс дейтін
ғылымға жараспайтын ... ... осы ... молдалардың арабтың «қазы-ақ» деген сөзінен
шыққан деген пікірлеріне және халық арасында кеңінен ... ... ... арабтың «құдайдың құлы» дегендеріне де қосылмайтынын айтып, оларды
теріске шығарған.
Ә.Диваев өзінше қорытынды жасай келе ... ... ... «кең далада
еркін жүрген адам» деген ұғымнан алынса керек, оны халық аңыздарынан толық
байқауға болады деп тұжырымдады [26; ... ... ... ... осы ... байланысты қисынсыз
аңыздарды сынайды. Осындай аңыздың бірі, ... еш ... ... ... ... де ұнайтын, халықтың мұсылман дініне байланысты осындай
атауды иеленуі туралы болып ... Діни ... үшін ... ... ... қысқартып айтқанда «газах» немесе «казак»
болып айтылатындығы туралы сюжетке негізделген бұл ... ... арғы ... екендігі, оны ... ... ... ... 111-113]
Қорыта айтқанда ғалым аталған деректің жазба тарихи ... ... ... қатар М.Тынышпаев осы сөздің дұрыс
құрылмағандығына, яғни «ғази» - зат есім, «хак» - сын есім ... ... ... ... ... «какказ» аталуы тиістілігіне назар ... ... ... ... дін үшін күреспегендігін, діншіл
болмағандығын тағы ескертеді.
Қазақ руханиятының ең бай қазынасы – ауыз ... ... ... ... ... ... бірсыпырасы қазақ халқының
арасында сақталған аңыздары мен шежірелері деректерді ... ... бір тобы өз ... аңыз ... ... ... ... келген [27; 8-10]. Тек қазақ зиялылары ғана ... ... та ... ат-атауының түп-төркінін халықтың
ауыз әдебиетінің желісінен ... ... ... мен ... ... ... «жүз» деген атауларды
бір-бірімен байланыстыра баяндайды. ... өте көп, ... ... ... ... ... Ал ... бір саяси немесе діни мақсаттар үшін боямалап ... бос ... ... Біз ел ішіне біршама кең тараған мына бір аңыз әпсананы тілге
тиек ... [27; ... жоқ ерте ... ... ... қол ... бір ... Күншығыс диярына шерулеп бара жатып қазақ даласынан өтеді. Бұл кез
ми қайнаған жаз айлары болса ... ... ... жоқ ... олар ... ... де ... шаршап-шалдыққандарына қарамай бір ниет, бір тілекте
болып ақыры аман-есен ұлы даланың бір шетіне шығады. ... ... ... ... бір жас қолбасшы болады. Ол талай жорықтар мен ... ... ... Бір ... ... ... ауыр жараланған
Қалша Қадыр әбден қалжырап, аттап басуы мұң болады. Ол ержүрек, ... және ... еді, ... оны ... өздерімен жүріп
отыруға жігерлендіреді. Бірақ ол жүре алмайды. Серіктері ақыры оны ... ... ... ... ... ... ... иен шөлде аштық пен
шөлден қақырығы түтеп, өлуге айналады. Ол соңғы рет ... ... ... отырып: «Хан тәңірім, мені бүйтіп азаптағанша тезірек алсаң нетті»
деп ... ... ... көк ... адал өлім ... ... оқиғаға тап болады. Сол мезетте көк аспан қарс ... бір ... ұшып ... ... ... Ол ... Қадырды шарбат тілдерімен жұбатып,
алыстан барып су тауып әкеледі. Қалша Қадыр таңдайына су ... ... ... ... ... Сол сәтте аққу құс көзден ғайып
болады да құдайдың құдіретімен бір пері қызға айналып оның ... ... ... ... ол ақ қаз ... перінің қызы екен-мыс. Қалша Қадырдың
жаны аман қалып, сол перінің қызымен бір ... ... ... түтетеді,
үрім бұтақты болады. Екеуінен бір ұл бала қалады. Сосын өздерін ... ... ... есте ... үшін бұл ... атын ... деп
қояды. Қазақ тілінде «қаз» кәдімгі «қазды», «аққуды» білдірсе, ... ... ... ақ ... ... Сонда «қазақ» деген сөздің ... ... ... ... ... ... ... әулеттері өз ата-бабаларын
жадында сақтау үшін ... ... деп атап ... ... ... үш ұл туады, үлкені Бекарыс, бұның ұрпақтары кейін «Ұлы ... ... ... оның ... ... қазақтың «Орта жүзіне»
алады. Ал кішісі Жанарыс, одан тараған ел қазақтың «Кіші жүзі» делінеді. Үш
жүз ... ... ... ... ел ... ... ... деп атаған [27; 11-12].
Қазақтардың ұлт атауы жөніндегі аңыз ... ... ... бір ер, бір ... ... әлі де қалыптаса қоймағандығының белгісі
еді. Сонымен қабат, бұл аңыз ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланғанындай түсіндіреді. Бұл аңызда
қазақ халқының негізін салған қыз бейнесі ерекше сипатталады. Бұл ... ... ... аққу ... сыйынып, оны тотемдік нышан етіп табынған
аналық рудың ... ... ... ... ... ... ... деген ру бар. Ерте кезде Балқаш көлі «қаз суы» деп аталған
екен. Сол маңда «Қаз қаласы» дейтін қала болған.
Аққу қаздың ... ... ... ұшып ... ... ... шомылған
перизат аруларға ғашық болып үйрену қазақ ертегілерінде ... ... ... Қазақтар ақ қазды, аққуды киелі құс ... оны ... ... ... ел ... бақсы дуалары аққудың терісін басына киіп,
оған сыйынатын ... ... ... аққу қазды керегеге іліп ... ... ... ... Бұлардың бәрі аққу мен қазға
сыйынатын ертедегі төтемдік ұғымның сарқыншықтары [19; 24-25].
Аңдар мен құстарды кие тұтып, ... ... ... ... ... көптеген халықтар дәстүрінде ертеден бар, замандар бойы жалғасып келе
жатқан тарихи құбылым ... рас. ... ... ... ... ... хантылар тұрмыстарында кездестіреміз. Р.Л.Кызласов «ташлық дәуірі»
атты еңбегінде хакас және Алтай мамандары ... ... ... ... ... ... қаз мүсіні сақталғанын мәлімдейді
[28; 65-66].
Жоғарыда айтылған деректерге қарағанда қаз сөзі кішігірім ру ... ... ... ... отырғаны байқалады. Бұрын ірі халық немесе ұлт
аты ретінде ғана кездеспеген. Біздің ... ... ... ... ... ... кас, каз сөздерінің құс атауы қазбен
ешқандай байланысы жоқ сияқты. Ол сөздердің түпкі төркіні де, ... ... ... ... ... ... каз сөзі ... Алтай, Кавказ тілдер
тобында «еркек, ер кісі, жігіт» деген мағынаны білдіретінін көреміз. ... ... ... кас ... ... жігіт», энец тілінде kasa
«еркек», камасын тілінде киза, конбал тілінде kuzi «еркек», венгер ... ... ... хакас, хазар, қазақ, шеркес, черкас, таукач
тәрізді этнонимдер құрамындағы кас, қаз, кес, кач ... де сол ... ... ... ... деп ойлаймыз. Бұл сөздердегі де түркі
тілдеріндегі мағыналары да «ер», «батыл», «жігіт», «кісі».
Сонда Таукач – «тау елі; ... ... ... ер ел, ер ... ... білдірсе керек. Демек, чершер-шерік жауынгер, кас-кач-каз ер батыл
кісі (халық), батыр адам (ел) [29; ... ... ... ... аңызы мазмұндас мәліметтер жұңғаның
жазба деректерінде де кездеседі. Түріктердің арғы тегі Шу ... ... ... ... ... ... тайпа бастығының аты Апан
еді, ол ағайынды он жеті ұл болған. Осылардың бірі ... күн ... адам ... Ол екі әйел ... ... бірі жаз ... енді бірі ... екен. Осы әйелдерінің бірі төрт балалы болыпты, бұл баласының бірі
ақ қазға ... ... ... енді бір ... Абақан өзені мен Кен
өзенінің арасын мекендеп, кигу ... ... ... бұрынғы 2
ғасырдағы үйсіндер туралы деректемеде: Үйсін елін жау шауып , Үйсей, Күнбей
нәндә биді ... жаңа ... ... ... биді ен ... ... кетеді,
бұл баланы көк бөрі емізіп, құстар жем тасып беріп, қанатының астына алып
асырайды.
Бұл ... ... де өз ... ел ... ... ... екені даусыз. Бұл аңыздардың шыққан заманы да тым ерте,
осыдан екі мың жыл бұрын ... ... ... «Хан ... ... ... ... енген.
Қазақ турасында сөз қозғап, ол жайында қалам тартқан адамдардың
барлығы дерлік Алаш, Үш жүз ... ... өте ... тағы ... біз қазақ пен Алаш атауын бір-бірінің синонимі дейміз. Сөйте тұра,
өзіміз бұл екі ... ... мен шығу ... ... бере
алмаймыз. Соның салдарынан тамыры терең тарихымызды шарт кесіп ХҮ ғасырды
Әбілхайыр хан ұлысынан бөлініп, ... ... ... пен Керей
ханның қол астына жиналған топ өздерін «қашақтармыз» деп атап содан қазақ
атандық деген сияқты шала, бір ... ... ... ... ... жүрміз.
Қазақ халқы арасына кең жайылған тағы бір ... ... ... және «үш жүз» ... сөздердің шығу төркіні туралы былай баяндалады.
Есте жоқ ерте заманда Сыр бойында отыз екі рулы елді ... ... ... хан ... Бұл ... жасақтары мен төлеңгіттерінен бастап соғыс
жорықтарына аттанып ырғын олжа, көп тұтқын ... ... ... ... сұлу қыз ... ... Хан бұл қызды алады. Ол қыз жүкті болып ала
ұл туады. Ханның бәйбішесі ала баланы Сырдарияның суына ... ... ... ... ... баланы суға тастап жібереді. ... ... ... ... ... көріп суға түсіп, баланы құтқарады. Кедей
шалдың қолында өскен бала ... ... ... ... ... ... аты жұртқа
жайылады. Мұны естіген хан оны ордасына ... ... ... ... ... би ... ордаға әкелмей қасына жүз жігіт қосып беріп, өз еркіне қоя
беру керек деген ... ... ... ... жүз ... ... ... Болат бастаған жүз жігітке Сырдарияның орта өңіріндегі
жерлер, алшын бастаған жүз ... ... ... ... ... Қазақ қауымы өз еркімен Алашқа барып бас қосқан осы үш жүз
жігіттен таралыпты. ... ... ... ... ... үш ... дейтіні осы екен деседі.
«Алаш» аты ертеде жалпы қазақ қауымының ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылды. «Алаш, алаш мыңы –ежелгі қазақ
тайпаларының алғашқы қауым ... ... ... ... ... ... жалпы аты» [19; 25-27].
«Атамыз Алаш, керегіміз –ағаш» деген қазақ халқы ұлттық тәуелсіздік
жолындағы күресінде ежелгі ... ... ... ... оны ... пен
бірліктің ұраны етіп алды. Соның дәлелі ... ... ... ... ... атауға болады. [30; 103-112]
Алаш ұғымы туралы пікірді Қазыбек бек Тауасарұлы да ... ... бір тобы ... ... ... ... «қазақ»
сөзінің түп-төркінін аң-құстарға байланыстырыпайтады. Біра қазақты
«аққазға» айналдыруға ешкімнің де ... жоқ. ... осы ... иелері
арасында А.Чулошников, И.Крафт сияқты ... да ұлт ... ... ... ... ... О.Сүлейменов, жазушы Р.Тоқтаров сынды сыйлы
азаматтарымыздың жүруі қатты қынжылтады. Ойлаңыздаршы, қазы-ақ немесе қаз-қ
қалайша аққазға айнала алады, тіпті еш ... емес қой. ... ... ... да бар. ... ұлы ақынға кешірімді, өйткені ол кесіп
айтпайды, естіген оқығандарына ... ... ... және ұлы Абай ... ... ... Ол өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны
туралы» деген қарасөзінде: Арабтар Орта ... ... ... ... ... көшпелі халықтарды «хибай» деп, «хұзағи» дегені өз жұртында Хұзағи
деген көшпелі халқы бар ... ... ... ... ... ... келе
жатқанда бұлардың тіркеулі түйесін көріп: «Міне мыналар шынымен «қаз-ақ»,-
депті, әдейі ... ... ... екен деп. ... ... ... ... жұрттар да «қазақ» атап кетіпті, бұрын өздерін «ұлыс» дейді екен де
жүре береді екен [32: 222 ... бұл да ... ... ... ... жауап емес. Өйткені
мұнда жоғарыдағы аңыз ертегілерге ұқсас фантастикалық әдеби сарын бар.
Қазақтың ХІХ ... ... ... ... ... ... екі ... тұрады: қаз(құс) және зақ(ұзақ) яғни, дала құсы деп
болжайды. Осы пікірге сай Р.Тоқтаров ... ... қаз және «ақ қаз» ... айтады [33; 83-84]. Ә.Дибаев өзінше қорытынды ... келе ... ... кең далада еркін жүрген адам деген ұғымнан алынса керек деп
тұжырымдайды [26; 125-127].
«Қазақ» қыз бен ақ сөздерінің қосындысынан ... ... ... ... бар. Мұны ... бір патшаның қызы түсінде ермен қосылып, содан
жүкті болып, әкесінен қорыққанынан бұл сырын даяшысы мен ... ... ... ... пәк ... біздің дауымыз жоқ болса да
басқалардынандыру қиын. Ендігі шара сені бір ... алып ... ... ... ... де ... ... көтергендерінше алтын, күміс,
азық алып, бір тауға кетеді. Тауда бір жерде бір аңшы ... үш ... ... анасы лақтарын қимай, аңшыны айналып жүріп алған. Келе жатқан
қыздар ... тап ... ... ... танысып, түсініскеннен соң
аңшы қызға үйленеді. Мәһрге (қызға үйленгенде берілетін ақы, ... ... осы ... үш ... қыз ... ... да, ... енесімен қосып
жібереді. Осыдан кейін киік бұларды үш рет айналып, секіріп лақтарын ... ... ... ... екен-десіп, бұл сөз келе-келе қыздың
балаларына лақап болып кеткен. Қазақта анасының ... ... ... әр ... баршылық [4; 40-45].
Қорыта айтар болсақ зерттеушілердің көбі негізінен ... миф) ... өз ... ... Біз ... ... келіспеуімізге де болады, бірақ халықтарда ... ... ... ол көне ... ... ... халқы арасында таралған тарихи аңыздың
жүйесімен «қазақ» деген сөздің төркіні кәдімгі жыл құсы қаз ... ... ... ... яки ... ... ... қазға теңеу арқылы пайда
болған деп есептейді. Дегенмен де қазақты «аққазға» айналдыруға ешкімнің де
құқығы жоқ ... де ... жөн ... деп ... ... тұрғыдан түсіндіру.
Қазақстан территориясын мекендеген түркі тілдес ... ең ... ...... ... ... жөнінде алуан түрлі,
тіпті, кейде қарама-қайшы ғылыми болжамдардың айтылып жүргеніне жүз жылдан
астам уақыт болды. Міне, сол ... ... ... ... мен ... ... байланысы бар «қазақ» сөзінің тілдік табиғатын анықтау бүкіл
ғылыми қауымның зейінін өзіне аударып, түрлі ... ... ... объектісіне айналса, осы орайда негізгі салмақ
біздің ... ... ... тиіп ... есептеуімізше этноним табиғатының этимологиялық түсіндірмесі
тарихи деректер мен ... ... ... ... ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда, белгілі бір
этнонимнің ... ... ... ... ізденістер
міндетті түрде осы этнонимдік атаудың тасымалдаушыларының ... ... және ... ... ... сөйлемдер
қарастырылатын этноним қай тілге жатады, сол тілдің немесе ... ... ... ... атап ... ... ... тілдік
тобында ерте кезден бастап белгілі бір территорияда ... ... ... жақын тайпалардың бірлескен атаулары кең таралған.
Мұндағы тіл заңдылығы бойынша құрылған жүздеген, мыңдаған әртүрлі
типтегі этнонимдер мен ... жұп ... ... ... жиыстыру,
жинақтау, көбейту мақсатында туғандығын ескертіп жүр.
Бұл ерекшелік барлық түркі ... ... ... және ... ... ... ... жағдайларда жұп этнонимдік атау тілдік дәстүр ... ... ... ... ... қолданушы ұрпаққа этимологиялық түсініксіз
элемент болып қалуы ықтимал. Оны балқар, хазар, ... ... ... ... ... т.б. ... байқай аламыз. Ал басқа бір
кейінгі кездерде құрылған тіркестердің құрылымдық компоненттері түсінікті,
нақты ... Оған ... ... кездесетін жұп ... ... ... ... ... ... албан-суан,
әлім-жаныс, үйсін-қоңырат және т.б. сонымен қатар Ұлы жүздің этникалық
түсінігі ретінде белгілі бір ... ... ... деп ... ... Бұл жағдайда біз екі тарихи белгілі ... ... ... жай ғана ... ғана көрмейміз, мұндағы Абақ-Тарақ абақ
және тарақ сияқты ірі, ықпалды тайпалары бар ... бір ... ... ... ... тұр. ... ... тіл заңдылықтары бізді қазақ
этнонимі аз және сақ деген экономикалық және саяси ... ... ... ... этнонимдер құрылған болуы мүмкін деген
ойларға жетелейді.
Қазақ сөзі аз және сақ деген атаулардан қалай ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті» газетінің беттерінде жарияланған «қазақ» сөзінің
тарихи төркіні жайлы ... ... ... пен М.Ақынжанов
бұрын-соңды қалыптасқан ой-пікірлерге шолу жасай келіп, халқымыздың аты
«қас» (сын есім) және ... (зат ... ... ... ... ... ... тарихын анықтағанда, тілге тиек ... ... ... обьект болуға тиіс. Онсыз тіл фактісі өзінің дұрыс шешімін
таппақ емес. Сондықтан да ... ... ... бой ... Көне ... ... де ... заңдылықтар бар, әдетте,
мәндес сөздер ғана бірігеді. Мәселен, көне ... ... ... сөзі
парсының осыған мағыналас «сардар» сөзімен бірігіп, «сардарбек» (әскербасы)
деген сөз ... Сол ... ... тіліндегі «көк» сөзінің моңғолдың осы
мәндес «сеңгір» сөзімен ... ... ... сөзі пайда
болған. Бұл құбылыс қос ... де тән: ... ... ... тағы да ... ... сөзі де мағыналас, дәрежелес екі бөлектен, өзара туыстас
екі тайпалық одақ атының ... ... ... ... мүмкін. Дәлірек
айтқанда, «қаз»-ертедегі «ғұз» деген сөзден шығып, мәндес «сақ» сөзімен
біріккен («ғұз-сақ»). ... ... ... ... ... да ... атаулар ерте кезде «түркі» сөзімен синонимдес жұмсалған.
Қазіргі түркі халықтарының көбі-ақ ежелгі заманда «ғұз» этнотоп ... көне ... де ... ... ... «сақ-
түрік», т.б. дегендер тарихи кезеңдеріне қарай түрлі-түрлі ... ... ... ... ортақ аттары екені аян. Басқа халықтар
тарихынан да шындықты көреміз. ... ... ... жыры ... ... ... «құман» (қыпшақ)- бір халық, олар Манастың
тайпасымен туыс деп көрсетілген. Бұл жөнінде М.Әуезовтің мына бір ... ... ... ... ... бірі ... ... «Көзкемендер» дқыпшақтарды (половцыларды) атаған.
Олар Еуропаның оңтүстік-шығысына ХІ ғасырда көшіп ... ... ... тайпаларымен бірге өмір сүргендігінің айтылуы-эпос шыққан кезде
қыпшақтар-көмендер Орта Азияда қырғыздармен көрші тұрғандығын ... ... ... деректерде де «ғұз» осындай мәнде жұмсалады.
Бұл пікірді тіл фактілері тұрғысынан да дәлелдеуге болады. ... ... ұяң «ғ» ... ... ... ... жаңа ... тілдеріне бірдей
тән. Мысалы, оғұз тобына жататын әзірбайжан, түрікмен тілдерінде қатаң
дыбыстар ұяңдап кетеді: ... ... тағы ... ... бен
«ғұз» бір-ақ атау дегенде, -а, -у (-ұ-о) ... ... ... ... ... тіл дамуының негізінде ... ... ... ... ... ... ... татарша-әни...
Сонымен, «ғұз-сақ» сөзінен туындаған «қазсақ» атауы дыбыстық ықпал
заңына сәйкес келе-келе «қазаққа» айналып кеткен деп ... ... ... мұндай ой қазақ ... ... ... ... ... құмар авторлардың мысалдарына
қарағанда, қатаң тілдік ереже ... ... ... ... сөзі ... ... қарапайым жұп сөз тіркесінен,
құрамды бөлік ретінде арақатынастығын белгілейтін екі маңызды компоненттен
тұрады.
Қазақ ... ... ... деп – ... ... аз және ... ... байланысты мынадай заңды сұрақ туындауы мүмкін: неге қазақ
деген жұп сөз тіркесінде аз, қаз ... ... ... ... ... қаз ... ... өз этнонимін мысалға аламыз? Мәселенің
мәні мынада – қарастырып отырған этнонимді аз немесе һаз формасында қолдану
түркі-монғол тілдерінде «һ» ... ... ... және оның ... ... ... ... ерекшелігімен байланысты [34; 47-51].
Алтай семьясындағы тілдердің ... ... ... ... ... фонема кейін пайда болған құбылыс ретінде
қарастырылады. Өйткені біз оны руникалық және ... ... ... Бұл ... ... алғашқы мәліметті Махмұд Қашқари [35; 5-
12] өзінің еңбегінде береді: онда ол сөз басында ... һ ... ... ... сөйлейтінін көрсетеді.
Монғол тілдеріндегі фарикальдық һ дыбысының пайда ... ХІІІ – ... ... Мысалы, «Муккадимат аладаб» деген монғол сөздігінде ... ... ... Бұл құбылыс квадратты жазу мен ... ... ... тіл мен ... ... де тән ... Одан әрі ... ХІІІ – ХІҮ ғасырларда монғол ескерткіштерінде кең таралды. ... одан әрі ... ... ... шыға бастады. Қазіргі
кезде ол тек қалдық құбылыс ретінде, ол көрсетілген ... ... бір ... диалектілерінде ғана сақталған.
Түркі тілдеріне орала отырып, ХІ ғасырда жазба деректерде қолданылған
һ фонемасы түркі тілді халықтар арасында бірдей тарамады. Бұл оның ... ... ... ... тән ... ... ... сырттан енген
элемент болып табылады. Осы себептен ол бір ... ... кең ... ... ... ... қалдырса, басқаларында кең тарай алмады,
керісінше мүлде қабылданбады. Нақ осы ... һ ... ... ... ... алғашқы буындарындағы ашық дауыстылардың
алдындағы тұрақсыз сипатын түсіндіру қажет.
Айта кететін ... бұл ... ... мен оның ... оны ... ... фонетикасының әртүрлі қабылдауы көптеген ғалым-
тілшілерді қызықтырды және бұдан әрі де ... һ ... деп ... ... ... ... сәйкес бір тілдік коллективте
пайда болса, басқа бірінде ... ... ... басқа артикуляциялық
қатынас вариантына жақын түрде айтылады. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде ара,
арба, жол айдаушы және басқа сөздер, ... ... һ ... ... ... ... дыбыстан һ басталып айтылады.
Һ: һәрә, һәрву, һарақ, һесип, һайдақчи. Дәл ... ... ... ... ... де һ ... ... һ: һор (ор), һүр (үр), ... ... ... және тағы басқа да қазақ тіліндегі нұсқасында
фарингальды дыбыссыз айтылатынын көреміз.
Мұндай ... ... ... тілдерінің диалектілерінен көптеп
келтіруге болады.
Басқа жағынан алғанда, түркі тілдерінің мәліметтері көрсеткеніндей,
бастапқы һ ... ... ... және ... ... фонетикалық
ерекшелігіне байланысты жақын тіл арты қатаң х немесе қ ... ... тіл ... ... к ... ... ... Қазақ тіліне байланысты һ
дыбысы қазір ең басты араб-иран тілдерінен енген сөздерде кездеседі де, көп
ретте тіл арты қ ... х ... ... Мысалы; қажет, қажы, қайла
және басқа. Осы сөздердің бәрі де араб тілдерінде һ ... ... ... ... ... ... ... бірнеше қатар
фонетикалық варианттары болды (сх // қ // к) немесе олар жәй түсіп ... (орф. ............ ... – Қасен – Қайсен ... ... (орф. ......... ... ... – қайуан – айуан;
Сондықтан жоғарыда көрсетілген тілдік ... ... ... бірінші компонентінің этимологиялық түсінігінің табиғатына, аз
> һаз > хаз > қаз ... ... ... ... ... ... түседі.
Х – ХІ ғасырларда әрбір жекелеген түркі тайпаларының фарингальды ... сөз ... ... ... ... бұл ... ... формада
аз сөзін оның қатаң ас вариантында ... Аз // ас ... ... азер ... ... ... ... түркі тілдерінде фрингальды һ дыбысының ашық дауыстылар
алдында пайда ... және оның ... ... массивінің арасында сол
тайпалардың атауының протетикалық ... ... һаз // һас ... ... ... ... түркі диалектісінің фонетикалық қабылдауы һ
дыбысын өзіндік пайдалануы нәтижесінде аталмыш этноним бір жағдайда ... // хаш ... ... ... қаз, қас // қаш, қыс // қыс ... т.б. ... ... ... құрамынан біз хронологиялық жағынан ежелгі қаз
деген вариантты білеміз. Соған ... тіл арты ... х және қ ... ... аз ... һ ... орнында келеді. «Қазақ» сөзі тайпа
немесе тайпа аймағы ретінде түркі ... ... тек ХІ ... ... ... – азов пен ... ... нәтижесінде белгілі бола
бастады.
Сонымен, ... ... ... компонентінде сақ ... қаз ... ... ... ... ... ... өзі, көріп отырғанымыздай, түркі тілдерінің фонетикалық
заңдылығына қарай еш күмән тудырмайды.
Біріншіден, сақ сөзінде ... ... а ашық ... ... ... тіл арты қ ... аяқталуы керек. Екіншіден, ... ... ... ұяң ... з ... (қаз+ зақ) ұяңданып, дәл осындай
дауыссыз аяқталған сөзбен біріккенде ... ... ... ... ... отырып, қазақ этнонимінің
құрылымын мынадай түрде ... ... – һаз – хаз – қаз + ... + сақ – қаз (з) – ақ – ... ... екінші құрамды бөлігі сақ ... ... ... күмәнданбайды [23; 60-67]. Керісінше , қазақ тілінде кездесетін
көптеген фактілер, тарихи ... ... ... ... оның жеке
тайпалары мен руларының ежелгі сақтармен байланысын еске ... ... ... ... ... ... бір ... мезгілде «әлімсақтан бері» деген сөз жиі ... ... ... өзі ... ... тайпалық одақ құрған тарихи
кезеңін білдіріп тұр.
Мұндағы әлім руы кіші жүз ... ... ... ... ... құрайды [34; 47-51].
Көне түркі тілінде жазылған мәңгі тастарда осы ... ... ... ... ... ... ... мынадай
сөздер бар: «Ілтеріс қаған ерлікпен күреспесе, мен өзім ... ... ел де, ... та жоқ ... ... еді. Ерлікпен күрескеніміз
үшін, өзім ұдайы ерлікпен күрескенім үшін, ел және ел болды, халық ... ... ... ... ... Күлтегін ескеркішінде: «Інім
Күлтегінмен бірге, екі шадпен бірге өле-тіріле тіресіп күрес ... ... ... ... ... халықты өрт пен селге
ұшыратпадым...» дейді. Абақан өзенінің бойындағы ачурадан табылған ... ... ... Орхон жазуымен жазылған құлыптаста да осы
«қазғану» сөзі барлығы мәлім. Онда: ... үшін ... ... тиіскен
әскерін жеті мың ұлан еді» дейді. Жоғарыдағы үш ескерткіштегі «қазғану»,
«қазғандұқ», «қазғандұқын», ... ... ... ... қайрат
жұмсау», «күресу, талпыну», «еркіндікке ұмтылу», «ерлік істеу», «табысқа
қол ... ... ... Бұл ... ХІ ғасырдағы Махмұд
Қашғаридың «Диуан лұғат ат- түрік» ... ... ... кездеседі
[35; 5-15]. Осы заманғы ұйғыр тілінде ... ... ... Бұл
сөздердің түбірі «қаз» екені даусыз. Осы «қаз» түбіріне ... ... ... сөзі жасалып, «еркін адамдар», «ержүрек еріктілер» деген
мағынаны білдіретін терминге айналған (қазақ тілінде «ғақ» жұрнағы жалғанып
жасалған айғақ, ... ... ... тағы ... да ... бар), көне ... ... сөз арасындағы, әсіресе, сөз соңындағы «ғ» дыбысы қазіргі
қазақ тілінде «ұ», «и» ... ... ... ... ... бағла-
байла, оғұл-ұл, орғақ-орақ тағы басқа. Осы заңдылыққа сай «қазғақ» сөзінің
арасындағы «ғ» түсіп ... ... ... Оның ... ... түрі ҮІІІ
ғасырдағы Енисей ескерткішінде орхон әрпімен тасқа ойылған. Енисей өзенінің
бір тарауы Ұйық Тұран бойындағы тасқа ... ... ... [36; 97-98] ... ... талай ғасыр талас болып келген «қазақ»сөзінің ... ... ... ... ... Сібір халықтарының ескі тілінде «қазақ»
деген сөз «мықты», «берік», «жойқын», «алып» деген мағынада ... ... ... ... ... ... ұлым», «батыр балам» деген ... Бұл ... ... көп ... келе ... «ержүрек еріктілер»,
«батыл адамдар» деген мағынасына сай келеді.
Жоғарыдағы айтылған тұжырымдамамызға талдау жасайтын ... ... ... ... ... осы ... тарихи-эпикалық жырлардағы «қазғақ» және ... ... ... ... ... қана қоймай, сыртқы ұқсастықтарына
да байланысты. Оған В.П.Юдин тарапынан көңіл аударылып, бұл ... ... ... [37; ... Автор ежелгі түрік руникалық
ескерткіштерінің біріне саналатын, жазылған уақыты ҮІІ ... ... ... ... ... ескерткіште «қазақ» сөзі
фонетикалық түрде бүркемеленіп тұр ... ... ... В.В.Радлов
аударған «қазғақым оғлым» және С.Е.Маловтың «моих дочерей, собственных
сыновей» ... ... ... [36; ... басты назар аударғаны С.Е.Малов транскрипциясындағы
«қызғақ» пен В.В.Радловтағы «қазғақ» сөздері. Ол алғашқы ... ... ... деп ... ... ... ... алынған», «асырап
алынған» деген мағынада қолданылып тұрғандығын ... Ал ... ... ... ... ... деп аудара отырып, В.П.Юдин
одан «қазған» («қазу» ... ... ... ... Сөйтіп «қазан-
қазған» сөзінің семантикалық зардабын тартқан бірақ мағынасы бір сөз.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... алғашқы мағынасы «қазып жету», «дегеніне жету», «жету». ... ... ... ... ... заңдылыққа сүйеніп
«қазғақ» сөзі «қазақ» сөзінің алғашқы түрі болды, яғни, ақыр аяғында ... ... ... ... дей келе ... ... алынған»
және қазақ «қашқын семантикаларына қатысты айтар болсақ ... ... ... ... деген тұжырымға келеді. Асырап алынған ұл ру
немесе тайпа көсемі белгілеген кейбір ... бас ... ... тастап шығып, өз адамдарымен бөлек кету тұғын.
Сонымен «қазғақ» және «қазақ» әр кезеңдегі бір сөз деп ... ҮІІІ ... бұл ... ( ... сөзі ... емес, тек
саяси мағынаны білдіретіндігін және түрік тілінен шыққан және ХҮ ... ... ... ие ... деп ... ... «қазақ» сөзінің
тарихын фонетикалық және семантикалық негізде талдау жасаған В.П.Юдиннің
көзқарасы кейінгі мамандар ... ... ... Ол ... да ... ... ... принципті түрік тілдері фонетикасының тарихи
заңдылықтарымен қабыспайды.
Қоғам қайраткері жазушы О.Сүлейменовтың «Таңбалар тарихынан» деген
мақаласында біздің ... ... 6 ... ... ... құрған
парсы патшасы Дарии І тұсында жасалған Бехистун ... ... мен ... ... ... ... «Мұндағы суретте Дарии
патшаның алдында жаулап алынған өлкелердің тоғыз көсемі тұр. ... ... жұрт тың киіз ... ... ... Оның ... ... «Скунхасак»
деген жазу бар» [38; 48-49] деп, «Скунхасак» сөзіне семантикалық ... ... Яғни ... ... ... ... құпия оқу тәсілінде деп
санап, солдан оңға қарай оқу жүйесі соңғы кездерде пайда ... ... ... ... деп ... мақұлдамайды.
Сөйтіп, О.Сүлейменов «Скунхасак» сөзі оңнан солға қарай ... Оны ... ... ... ... көрсетті: ка-сах-ну-кс.
Алдыңғы екі буын касахты сол ... ... ... нукс ... ... ... ... яғни «тоғызыншы адам» деген сөз деп аударып,-сонда
Дариидың алдында тұрғандардың ... ... ... деген қорытындыға
келеді. Зерттеуші қазақ терминінің шығуы, пайда ... ... ... ҮІ-Ү ... ... сақ ... ... шешуде қолданған осы методологиялық ... әлі ... ... ... О.Сүлейменовтың мұндай пікірі
зерттеушілер тарапынан ... ... ... ... оны ... тыс ... деп бағалады.
«Қазақ» сөзінің хатқа түсуі тым әріде, ал пайда болуы одан да ерте
кезеңде жатыр деген пікірді ... ... ... ... Н.Мыңжан
ұстанды.Ол қытай жазба деректерін пайдалана отырып, ханзу (қытай) тілінің
дыбыстық жүйесінің дамуы мен өзгеруіне байланысты ханзу ... әр ... ... ... ... ... ... тартады. [19; 22-25].
«Қазақ» атауы «Таң патшалығы тарихында» (ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда) ... ... ... ... ... өте дәлелді. Батыс елдерінің ежелгі
деректерінде бұл ұлыс қазақ деп аталған. Каса яки хаса деген атау осы ... ... ... дейді. Ханзу тілінің дыбыстық жүйесінің дамуы
мен өзгеруіне байланысты ханзу әріпі әр ... әр ... ... ... ... ... ... ұқсас бір ұлттың атын түрлі
дәуірде түрліші әріптермен таңбалап отырған. Бұл әріптер өз дәуірінде ... атын ... ... ... Бұл әріптердің ерте замандағы
оқылуы мен қазіргі оқылуының арасында айтарлықтай айырма бар. Демек, ... ... көне жазу ... жазылған тарихтағы «каса», «хаса», «аса»,
«кіса», «хса», «касо» деген халық аттары «қазақ» атауының сол ... ... ... ... ... ... ... Жоғарыда баяндалған
батыс пен шығыстың тарихшыларының деректемелерінде оныншы ғасырдан ... ... ... ... осы ... дұрыстығын дәлелдейді.
Тарихи деректердің қисынына қарағанда , осы «Таң патшалығы тарихында»
кездесетін «қаса», «хаса», «аса» ... «Таң ... ... ... аты ... «янса») мен байланыстыра зерттеуге болады.
«Кейінгі хан патшалығы тарихы , батыс өңір ... « ... аты аса ... «Уи ... ... ... «Аса елінің
тағы бір аты-Алан» деп жазылған . «Кейінгі хан ... ... ... ... «Аса мемлекеті өзінің атын Алан бірлестігі деп өзгертті,
олардың ... ... ... ... ... ... дерек
беріледі.Бұған қарағанда «аса» мен «алан» бірге жасаған тұстас екі тайпаның
аты болған, асалар ... ... ... бұл екі ... аса деп ... ... келк ... үстем болғанда «алан бірлестігі» деп ... ... ... осы алан ұлысы кіші жүз алшын тайпасының
арғы тегі. Оның үстіне кіші жүзіндегі алшын, ... алаш ... ... тіл ... ... алан ... түбірлес [16; 16-20].
Осы деректерге қарағанда аландардың қосарлы аты ... аса ... ... хан ... ... дыбыстық баламасы болып шығады. Демек
«қазақ» атауы жазу тіліндегі деректерде, ... ... , ... ... ... ... Ежелгі замандағы «хан патшалығы тарихы» қатарлы
деректерде «алан» мен ... ... ... қосарлана қолданылуы қазақтың
шежірелері мен тарихы аңыздарында «қазақ» пен «алаш» ... ... еске ... грек авторларының жазуына қарағанда, сақтардың бір ... ... деп ... ... ... «су» деген сөз.
Ендеше, апасиактарды ертедегі түркі тайпалары «сусақ» деп атаған ... осы ... ... ... ... ... қиын, бірақ
«апасиак» сөзі мен «сусақ» сөздерінің мағыналас келуі екеуінің шығу ... ... ... пен ... ... шежіресінде: «қазақ» пен созақ
ағайынды, созақтан қарақалпақ тарайды»,-деп келеді. Осы ... бәрі ... ... ... сөзі ... пен «созақ» сөздерінің құрамына ... ... ... ... ... бірінші компоненті «қас» Қазақстандағы
Қазығұрт, Каспии, Қастек сияқты топонимдердің құрамында кездеседі. «Қазақ»
сөзінің ... ... ... ... ... осындай деректер бар. Бірақ
бұл ... ... ... ... шығуы біздіңше толық дәлелдене алмайды.
Оның себебі, біріншіден, «қас-сақ» этноним ретінде ... ... ... ертедегі бірде –бір ... ... ... Екіншіден,
сақтарды «қазақ» сөзіне қанша жақындатқаныңызбен олардың тілі түркіше ... ... ... әлі ... жоқ, ... ... тілі ... еді
деген пікір ғылымда басым. Оны теріске шығару үшін тіл жағынан мықты ... Осы ... ... ... ... варианты әзірге болжам,
жорамал ретінде қалады.
А.Әбдірахманов пікірі бойынша: «қазақ сөзінің төркіні «қаз» және «оғ»
(ақ) деген екі ... ... ... «оқ» сөзі көне ... ру, ... ... ... қолданылған. Алғашқы шығуы жағынан
«қазақ» этнонимі «қаз-оғ (ақ), яғни «қас ... ... ... ... [39; 3] -деп ... жасайды.
Осы кезге дейінгі «қазақ» сөзінің тегі жайындағы зерттеулерді байқап,
зер салып қарасақ, зерттеушілердің негізінен екі ... ... ... ... «қаз» және «ақ» деп бөлушілер де,
екіншісі –«қа» және «зақ» деп бөлушілер. Бірінші ... ... ... ... ... «ақ» ... ... немесе сөз деп алады. Осыған
байланысты зерттеушілер «қаз» сөзінің сан ... ... ... өз ... ... негі етіп көрсетеді. «Білім және ... 1985 ... ... ... топқа жататын
зерттеушілердің бірі-әзірбайжан ғалымы Мерәлі Сейдов те ... ... мәні ... өз ... ... Оның айтуынша «қаз» сөзінің бір
мағынасы-«биіктік». Яғни ... ... ... ... ... Өзіне дейінгі
ғалымдардың пікірлерін саралай келе, ол ... ... ... ... ... ... ... болған мағыналар екенін дұрыс көрсетеді. Алайда
өзінің пікірі де шектеулі екенін, яғни ... ... ... ... ... ... тауда емес, далада ғұмыр кешіп ... ... ... ... ... зерттеу-мақаласының
құндылығын айтуымыз керек. Оның құндылығы қазақ этнонимінің, сонымен бірге
қазақ тайпаларының ерте дәуірден бар ... ол ... ... ... ... Георги, Рознер, Заседателева, Благова
сияқты ғалымдардың пікірлерін келтіре отырып дәлелдеуінде. ... ... ... ... ... де бар. Биік ... ... ретінде «құз»
сөзі қолданылады. М.Сейдовтың бұл зерттеуін «қазақ» ... ... ... бір саты да болса, ілгерілеу деп қорытамыз [40; 28-31].
Екінші топқа жататын зерттеушілердің бірі П.Бутков [7; 13] ... ... ... ... ... тілдеріндегі «сакчи» сөзімен
байланыстырады. Одан соң басқа ... ... ... және ... ... ... «болат киім» және «зах»-«шекара» деген
сөздерден құралған ... Бұл ... ... ... ... ... сөзінен басқа бір халықтың аты шығуы мүмкін емес»,-деп қарсы
шығады [40; 28-32]. ... ... ... ... тас ... ... сөзін «қаз»
түбірінен таратады. Алайда түсіндіруі мүлде басқаша: «қазақ» сөзінің түбірі
«қаз»- тұру , тік ... ... ... ... [17; ... ... ... мен әдеби тілінде сәби баланың ешқандай сүйемелдеусіз және демеусіз өз
еркімен аяғын басып тік тұруын «қаз тұру» ... Өз ... аяқ ... ... «қаз ... «қаз-қаз басу» дейді. «Қаз» сөзінің мағынасы өздігінен
еркін жүріп ... ... ... ... Бұл ... ... ... алғашқы
қимылы. Ғалымның бұл пікірімен келісе қою қиын.
Келесі бір топ ғалымдар «қазақ» сөзі қос сөз ... ... ... ... қос ... айналамыздағы заттарды, ... ... ... кең ... ... ... Қос сөздің ел-
жұрт атауларын жалпылауда да ерте кезден ... келе ... ... ... ... пен ... та ... [34; 47-
51]. Біз бұл пікірді қуаттай отырып ... ... шығу ... осы
ғалымдар айтқандай «аз-саққа» емес, «құз-саққа», анықтап айтсақ, екі тайпа
бірлестіктерінің аты болған оғыз бен сақ ... ... ... ... қос сөз ... ... ... қарастырамыз.
Көптеген еңбектерде зерттеу объектісі болған атаудың бірі-тайпалар
бірлестігінің атауы «оғыз». Бұл сөз ертедегі түркі ... ... ... «ғз» ... екі-ақ дауыссызбен жазылады. Мұндай ... ... ... ... Осыған байланысты «қз» сөзін құз,
қаз, қыз ... әр ... етіп ... ... ... алдына
дауыстыларды қосып айту тілімізде бар құбылыс, сондықтан бұл сөздің «оқыз»
болып ... ... Ал ... ықпал нәтижесінде «оқыздың» «оғыз» болып
өзгеруі тілші қауымға ... ... да ... ... ... ... көрдік.
«Құз» сөзі өзінің варианттарымен бірге өзбек терминіндегі өз, қырғыз
этнониміндегі ғыз, ... ... аз және ... ... ... ... атауындағы хаз-бен, хакас ұлт есіміндегі қас-пен түбірлес. Бірте-
бірте тіл заңдылығының әсерімен ғұз-өз-ге және ... ... ... ... ... келсек, мұндай көп вариантты сөздерді ... ... ... ... ... ... түйіндей келе, «қазақ» этнонимі «қаз»
(оғыз сөзінің варианты) тайпалар ... ... мен ... ... ... қос сөз ... жалпылық ұғымды білдіруі себебінен
шыққан дейміз. Біздің қазіргі мақсатымыз этимология ... ... ... ... болды. Бұл тақырыптың терең, жүйелі
зерттеуді қажет ететін ... ... ... екі жүз жыл бойы ... келе ... ... ... Ғылым шешпейтін құпия жоқ. Әр
уақытта шындықтың жүзі ... ... ... ... этнонимінің де
алдағы күндерде шешуін табатыны сөзсіз.
1.3 Тайпа атауына байланысты мәліметтер.
Жалпы халықтық «қазақ» атауының ... ... ... ... ... ... ... тарихымен байланысты.Бұл ... ... ... гөрі ... ауданы байланыстырушы өткелек
территория болды. Міне, сондықтан да қазақтар ... үшін ... ... ... ... ... мәні бар. Бұлардың
ішінде ежелгі Сырдарияның –Яксарттың тайпалары, ... ... ... ... ие. Ал Сырдария тайпаларының тарихын баяндайтын заттық мәдени
ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... археологиялық барлауларымыздың маңызы барынша зор болмақ.
Бұл мәселеге арналған соңғы бір мақалада [13; 13-15] тіл мамандарының
«қазақ» термині туралы ... ... шолу ... ... ... қорытындыға келген: «...ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы моңғол-татар ордасы
дәуірінде, яғни рулық құрылыс негізінде ... жаңа ... ... әрі жаңа ... ... халық- қазақтардың шығуымен ... бар осы ... ... ... ... әлеуметтік термин ретінде
«қазақ» сөзі қызмет етті. Бұл термин «өзінің руынан немесе ... ... өз ... қилы ... ... ... ... адам»
деген мағына берді. Каспилер солтүстік Каспи ( каспи ... ... ... ... ... жағалауында тіршілік еткен. Демек, Х-ХІ
ғасырларда «хазар» тайпасы құрамында өзінің этнонимін ... ... ... ... ... ... жыл санауымызға дейінгі Ү ғасырда қазіргі
Қазақстан территориясына жақын жерде немесе оның біраз ... ... ... ... оған ... ... терең талдау жасамаған жағдайда) тек терминнің
шығуын түсіндіргенмен, қазақ халқының шығу тегі ... ... ... ... Бұл ... ... жауап беру үшін қазақтың ежелгі тарихын біраз
зерттеу керек болады., яғни қазақтың ... ... ... ... ... тайпалар болғанын дәлелдеу керек, әрі олардың ұрпақтары қайсы түркі
тілді тайпалар болды дегенді шешу керек.
Н.Аристов қазақтардың этникалық ... ... ... ... ... енген көптеген тайпалардың, мысалы, қаңлы, дулат, тағы басқа да
тайпалардың біздің жыл санауымызға ... ... ... ... ... ... ерте уақытта шығуы туралы тұжырымға мүмкіндік жасайды [41;
308-309]. Н.Харузин бұл ... ... ... ... ... ... қазақ халқы «түркі-моңғол, моңғол-түркі және басқа да тайпалардың ... ... ... ... көрсетеді», дейді де, өз мақаласын: «Біз
киргизияға бұл сөздің қазіргі ... ХҮ ... арғы ... ... таңуға ешқандай негізіміз жоқ» [42; 49-92] деген ... ... ... халқы өзінің тайпалық құрамында көптеген ежелгі
тайпалар мен халықтардың ықпал ізін сақтап ... Осы ... ... ... ... ... ... тіпті, «кавказ» (нәсілдік мәнде)
тайпаларының араласу нәтижесі»,- деген пікірімен белгілі дәрежеде санасу ... ... ... ... ... көне ... ... көрінген
жекелеген тайпалардың мұрагерлігі дегенді мойындай отырса да, ... ... ... ... ... ... бұл ... ретінде соңғы моңғолдық элементті құптауға бейім.
Бұл сияқты пікірлер қазақтардың негізгі көпшілік бөлегі ... ... ... ... жоқ ... дегенге сол сияқты моңғол,
түркі нәсілдері барынша бергі дәуірдегі келушілер, қосылушылар ... ... ... ... алғашқы негізі болды дегенге тіпті де
дәлел бола алмайды.
Сөйтіп ... ... егер ... ... ... мұны ... ұғымда емес, географиялық ұғымда мойындайды. Олай
болса, біздің міндетіміз «қазақ» терминінің ... ... ... іздестіру болмақ.
Н.Я.Маррдың еңбектерінде «қазақ» сөзінің ... ... ... скиф ... замандас «касп» этнонимінен шығу мүмкіндігі жайлы
бірнеше рет айтылған болатын.
Бұл тайпа біржола ... ... ме, ... ... этникалық қайта
құрылуда сақталды ма? Біздіңше олар басқа , барынша әйгілі сақ тайпа ... ... ... ... «сақтар» «каспилермен» қатар ... ... ... ... «сақтар» Азияның көшпелі
халықтарының негізгі бір тобы болғанын дәлелдеген [43; 4-5].
Сақтардың тайпалық федерациясында «қас» тайпа ... ... ... атау «сақпен» алмастырылған.
Сақтар көшпелілердің «скифтік» жұртының ... ... ... ... ... ... тұрғысынан келгенде де әрі ... ... мен ... материалдарға сүйенгенде де,-
ыдырау сатысындағы ... ... ... ... ... Бұл ... түркі тілді тайпалардың пайда болуының басы деп қарауға болады.
Скифтік жағдай сатысында біз тайпалық ... ... ... , яғни ... ... жекелеп алғанда, мысалы,
түріктердебарынша кейінгі сатыға тән тайпалық ... ... ... ... немесе касп сақтардың көшпелі бірлестігіне кірді, ал
сақ одағы құрылғаннан кейін олар кейінгі жаңа ... ... ... ... ... ... атауы жойылып кеткен жоқ, жаңа этнонимнің құрамды
бөлігі ретінде сақталып қалды. Дәл осы бағы ... ... екі ... ... ... Біз ... ... қалыптасқан «қазақ» түркі
айыруды керек ететін «қазақ» тайпа атауы көне екі ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Гун мемлекетінің құлауы оның құрамындағы халықтарда
тайпа одақтарының ежелгі бірігу ізін және жаңа ... ... ... ... анық ... Осы ... ... атаулар екі мүшелі
этнонимдерінің тұтас жұптары ... ... үшін ... ... ... «авар-хун», тағы басқа да атауларды келтіруге болады.
«Қазақ» тайпа терминінің бірінші сыңарынан біз бұл ... ... ... ... ең алғашқы «қас» тайпа атауының ізін ... ал ... ... ... ... Орта ... көшпелілердің бір кезде ең
ірі бірлестігін жасаған «сақ» атауын ... ( ... ... ... с-тің
үндестік әсерімен з-ға айналуы заңды құбылыс). Гун дәуіріндегі бұл қосар
тайпа атау ... ... екі сс ... ... ... ... ... қазіргі «қазақ» этнонимі шыққан. Бұл этноним әртүрлі тілдік
ортада әртүрлі айтылды.
«Қазақ» сөзінің ... ... ... ... барынша кейінгі
дәуірдің жемісі: ол Орта Азия ... яғни ... ... тап ... ... ... мен орта жағдайына байланысты шықты.
Міне осы себепті де этноним атау ... ... ... ... ... өте ... белгілі болған «қазақ» сөзінен сөзсіз айыра қарау керек
болады.
Каспилер, касхтар немесе косогтарды Н.Я.Марр Кавказда ... ... ... Ол ... ... ... ... тариқтың барынша
байырғы , ежелгі дәуіріндегі халықтардың қалдығы болуы мүмкін деп жазады.
Мұндай халықтарға Кавказда ... ... ... етуші туыстас атауға
ие касхтар, косогтар жатады; осылардың ішінде әрі ... да ... ... ... кейбір таулық тайпалар «касыг» терминімен тіпті орыстарды да
атайтынын ескертеді.
Хазар дәуіріне ... ... ... ... ... мен ... құрылыстың қалыптаса бастауын көрсетеді.
Каспилер мен сақтар рулық құрылыста өмір ... ... ... ... ... ... патриархалдық-құлдық қатынастың негізі қалана
бастаған варварлық сатыда болды. Бұл дәуірге ... ... гун ... ... ... ... ... бұл уақыт әдетте соңғы сарматтық дәуір
деп аталады. Бұл ... ... ... ... қатынастың құрылуын,
таптың шығу негізі –мүліктік теңсіздіктің қалыптасуын анық көрсетеді. Әрі
бұл дәуір жаңа этникалық ... ... де ... ... біз ... ... ... құрылу уақытын белгілейміз. Бұл
процесс Қазақстанда да ... әрі ... ... ... ... ... ... ,усун (үйсін) , қыпшақ тайпалары да бірінші ... ... ... ... деп білу ... усун ... ... алғашқы қоғамның ыдырау дәуіріне тән
археологиялық материалдардан байқаймыз. Әрі бізге ... Орта ... ролі де ... Біз ... ... ... дейінгі ІІІ
ғасырдың аяғындағы) туралы бірінші деректі қытай шежірелерінен аламыз.
Бұл дәуірдегі ... ... тобы ... әлі белгілі бола
қойған жоқ.
Хазар және ҮІ-ҮІІІ ғасырлардағы Түркі ... ... ... ... ... ... болды. Хазар патшалығының , Батыс түркі
қағанатының болуының өзі- көшпелілердің ... ... ... иеленушілік қоғам құндағында феодалдық қатынастың
дамуының бірден-бір айғағы. Бірақ та көшпелілік ... ... ... печенектер, түріктер, берендейлер, кейінірек командар болды. Бұл
Хазар патшалығы, Киев Русі иен Венгрия типтес ... ... ... ... ... Олар ... даму дәрежесі
жағынан Киев Русі мен Византиядан төмен, патриархалдық қатынас қалдықтарын
сақтаған феодалдық құрылымға дейінгі кезеңде ... ... бұл ... ... және феодалдық құрылыстан белгілі дәрежеде
орын алғандықтан, бұл ... ... ... ... тайпалар негізінде
бірінші түрік халқының жасалуы басталды деп ... ... ... да ... тілді қаңлы тайпасынан осылай келіп шықты. Мұнымен ... атау ... ... ... ... ... ... бастады.
Ежелгі яфеттік «касп», «сак», «хазар» формалары жойылып, ... ... ... ... ... ... , аз да болса, басқа да деректер
бар. Х ғасыр үшін ... ... ... ... ... ... материал: «Зихиядан жоғары Папагия аталатын өлке жатыр,
ал бұл жерден ... ... ... жер ... Касахиядан жоғары Кавказ
тауы бар, ал бұл ... арғы жер ... [5; 20-21] ... Касахиясы мен қазіргі Қазақстанды бір деу өте қиын. Ең
тәуірі, оны ... ... ... яғни ... ... оңтүстік
облыстарымен ұштастыруға болар. Бұл айтылғандар тек қана ұқсас этнонимдерге
ғана қатысты, болмаса мұнда ... ... ... туралы еш нрсе
айтылмаған. К.Порфирородныйдан әдебиеттерде бұл күнге дейін пайдаланылмаған
бір жайға оралуға тура келеді. Ол өз ... ... ... ... ... ... Оның ... «қаңқар», сегізіншісі-«касп».
Ежелгі «каспи», этнонимімен әрі өз тұсындағы «хазар» атауларымен сәйкес
келетін, ... ... ... ... ... «каспи» этнониміне
назар аударыңыздаршы. Н.Я.Маррдың ізімен «каспи мен хазар» сөздеріндегі
«пи» және «ар» ... әрі ... ... ... ... ... еске алған жөн [44; 3-9].
Сөйтіп біз хазар дәуірінде тарихи әрі ... ... ... ... байланысты үш этнонимді көрдік. Бұлар-«Казахия» жұрты,
«касп» руы әрі «хазар» ... ... ... ... ... ... ... «қазақ» термині жалқы есім емес, этноним ретінде
түсініледі [12; 41-42].
ХІІІ ғасырдағы түркі ... ... ... ... ... ... деген мағынаны білдіргенін еске алу керек-ақ. Бұл арада
біз Египетте 1245 жылы жазылды ... ... ... сөздігін айтып
отырмыз Мұнда «қазақ» сөзінің ... ... Бұл ... ХҮ ғасырда сөз
жоқ болды. Бірақ-та біз «қазақ» терминінің ХІІІ ғасырда, тіпті, 1245 жылдан
бұрын-ақ тайпаның ... ... ... да ... Бұл ... Әл-Ауфидың 1228 жылы Индияда жасалған «Анекдоттар мен ғажайып
әңгімелер жинағын» ... ... ... ... ... ... жас жағында көп жерді аралаған, Бұхара мен Хорезмде
болған» [45; 37-38]. Жинақтың географиялық ... ... ... ... ... ... Алтайды мекендеуші қарлұқтар тоғыз
оғыздың құлдары болды, олар тоғыз бөлектен тұрады, бұл тоғыздың ... ... ... үш ... ... тағы ... ... хасаг туралы дерегі барынша көңіл аударарлық. Өйткені бұлар
автордың Бұхар мен Хорезмге, яғни қазіргі Қазақстан ... ... ... ... ... ... Хасаг немесе қазақтарды чигилмен
қатар еске алу бізге «қазақтардың» болған жерін , яғни олардың Қазақстанның
оңтүстік-шығысында болғандығын ... ... ... ... ... чигилдер Х ғасырда Ыстықкөл ауданын
жайлаған. Олай болса, қазақтардың үш бөлігі де ... ( ... ... ... жайлаған. Демек, олар Оңтүстік Қазақстанға таяу аудандарды мекен
еткен. Ал Ауфи осы аудандарға таяу жерлермен жүріп ... оған бұл ... ... ... деген де де, олардан жақсы хабардар болған. Ал
Ауфидың саяхат ... ... ... сөз жоқ, ХІІ ... ... ... болса, біз қазақтар бұл территорияларда ХІІ ... ... ... деп айта аламыз. Яғни олпр сол кездің өзінде-ақ кейін қазақ
халықтығы құрылып, қазақ ... ... ... ... ... шапқыншылығына дейін-ақ «қазақ» этнонимі Қазақстанда
мекендеген түркі тілді бірқатар ... үшін ... ... термин ретінде
кездейсоқ жүзеге шыққан. Ежелгі Қазақстанды мекендеген ... ... ... ... ... халықтар, жеке атқа ие болды да,
байырғы мекенде қалып қойған түркі тілді тацпалар ежелгі «қазақ» этнонимін
сақтап ... ... ... ... ... Геродот
заманында белгілі болған каспилердің жалғасы деп ... ... ... ... ... ... ... болмағанына қарамай, «каспилер»
жойылып кеткен жоқ. Сондықтан да бізге ... жаңа ... ... бұл жөнінде: «Каспи халқы, ... ... ... тез ... ... ... ... Рим дәуірінде-ақ олар туралы
деректер айтылмайды; тіпті, ІҮ ғасырдың өзінде каспи халық ретінде ... тек бұл ... ... ... географиялық атаулар ғана
қалды» [46; 190-191] -деген пікірін толықтыра , дәлелдей түседі.
«Касп», «хазар» , «кас» ... ... ... ... қатысты. Соңғысының Қазақстанға молырақ бойлай ... ... яғни Ү ... болуы мүмкін. Бұл арада біз гундердің Батыста,
Каспийден арғы жерде, жеңілгеннен кейінгі ... ... ... ... ... ұлы ... гун бірлігіндегі тайпалардың бір бөлегімен
батыстан шығысқа өткен ... Бұл ... ... да ... ежелгі әрі хазар «касы» кейін Кіші және Бөкей ордасы аталған
территорияның мекендеушілері болды.
Ал ... ... ... ... да ... ... ... ішінде Батыс Алтай мен Шығыс Қазақстанды мекендеуші көшпелі
халықтың «қазақ» атымен аталуына негіз болған этнонимді- ... ... ХІІІ ... дейін-ақ Қазақстан территориясында –ортағасырлық
Дешті-Қыпшақта-кейін «қазақ» атымен белгілі болған ... ... ... ... ... ... аударатын бір жай: бұл тайпалық атау
тек Қазақстанның шеткері аймақтарында болды. ... ... өзге ... ... болды: Сыр бойында қаңлылар, орталық
Қазақстанда қыпшақтар болды.
ХІІІ ғасырға ... ... ... ... әрі оның ... ... ... кездестіреміз. Әрине мұның өзі ХҮ ғасырда
қазақ халқының құрамына тек осы ... ... ... ғана ... сөз емес.
Тарих бізге ежелгі Қазақстанда көптеген ... ... яғни ... ... не Қазақстанда болған гун, түркі,
моңғол ... ... ... ... ... үш ... баян ... ғасырлардағы қазақ жүздерінің құрылуы феодалдық қатынастағы
көшпелі қоғамның ерекше ... ... ... Бұл қатынас моңғол
дәуірінде ерекше дамыды.
Ендігі бір нәрсе-«қуғын көрген», «еркіндік өкілі» ... ... ... шығу жайы да ... Бұл турасында В.В.Бартольд былай деп
жазды: «Қырда қалған өзбектерге «қазақ» деген ат берілді. «Қазақ»-түркісөзі-
«қаз» деген сөз, яғни ... ... «құс ... ... ... дегенді
білдіреді, ал бұл мағына келе-келе өз мемлекетінен ... ... ... ерекше өткізуге мәжбүр болған тайпа мен рудың атауына айналды [46;
190-191].
«Қазақтарға» тақ үшін күресте ... ... , қйын ... ... ... ... қашып құтылған адам хан болды, ал өз ... ... өз ... ... жерден іздеп, оның қарауынан кеткендер қазақтар
деп аталды». Бізге Мұхаммед Хайдардың айтқандарынан белгілі ... ханы ... ... ... пен ... ... бірге кеткен
осындай еркіндіктегі кісілер қазақтар аталған. «Қазақ» термині феодалдардың
қанаушылық тәртібіне риза ... ... ... ... ... үлесіне тиді.
Сөйтіп, бірсыпыра көшпелі тайпалардың хан билігінен кету ... ... ... ... ал олардың арасында «қазақ» аталған
тайпалар көпшілік болды әрі олар үстем тайпалар болды. Бұл ... ... ... ... «қазақ» деген терминімен , яғни көшпелі
қауымда болған әлеуметтік өзгерістердің ... ... ... ... ... мағынадан әлеуметтік құрылысқа риза еместер үшін
атауға айналған «еркіндіктегілер» ... ... ... болған «қазақ»
сөзімен бір болды.
Терминдегі яғни халық ... бұл ... ... ... ... ... «серб» термині өз мағынасын өзгертіп, бір
кезде «тонаушы», «тағы» деген сөздің синонимі болған. Бұл ... ... бір ... ... еске алу ... ... этникалық атау бөтен
тайпаның атынан алынғанына байланысты немесе бұл атау иесі ... ... ... ... ... ... отырады. Кейде ол
әлеуметтік атауға да айналып кетеді: егер ... ... бір ... езілуші топқа жатса, онда бұл атау шаруа, құл, бейшара, ... ... ... ал енді атау ... ... бір ... ... топ болса, онда бұл атау ақсүйек, еркін, ... ... ... атау енді бір ... ... ... жағымсыз, физикалық
болмаса адамгершілік қасиеттер мен ... ... сын ... бір ... ... бір ... ... көзқарасын білдіреді» [44;
3-9].
«Қазақ» атауы тайпа ретінде ілгерідегі касп және сақ тайпа аттарымен
байланысып жатыр. Ал Жошы ... бір ... ... ... ... ... «қазақ» сөзі ХІҮ-ХҮ ғасырлардағы жағдайда бөліне, жарыла
көшкен ... ... ... ... ... ... атауын өзенге байланыстырып айтады. Солардың
біріне тоқталсақ. ... ұлы ... ... мен Обқа ... ... ... бар. Ол ... көпшілігінің атауы қазақ ... ... ру- ... ... сай ... ... ... мен
зерделі адамдардың назарын аударумен келгені белгілі. Мысалы: Аргун, ... Таз, ... тағы ... Сол ... ... ... ... ерекше
зерделеуге итермелейтіні Қас өзені. Әрине бұдан да ... ... ... ... да ... ... ... «Қас» деген өзен атауына ... ... ... бір ... болып табылатын қазақ тілінің кеңес
заманында әлденеше ... ... ... ... ... ... Кеңес заманында халық жаппай сауаттанумен ... ... ... бұза ... осының өзі дәлел.
Көптеген ғалымдардың «Қазақ» атауын «қаз», «қас» деген ұғымдарға
анықтама байланыстырып, оған ... ... ... қосу арқылы «қазақ»
ұғымын шығаруға талаптанғаны ертеден ... ... ... де ... Егер ... ... ... деген сөз
жатжерліктердің, әсіресе шығыстағы көршіміздің берген ... ... ... болса, жұртымыздың өзіне-өзі қойған есімі де болуға тиіс қой. Сондықтан
«сақ» деген ... ... де, ... де ... сақтану, қорғану
екендігіне ден қоймай ... ... ... ... шүршіт ( чжурчан) ,
қытай ( ханзу) жұрттары ұғымында «сақ» сөзі жексұрын, ... ... ... ... емес. Ал қазақ ұғымында бағзы заманнан ... ... ... ... , ... ( ... сақтасын» дейтін тіркес ұғым бар екені
екінің біріне аян. Олай ... ... сөз ... ... ... деп ... қай қисынға сияды? Кейбір «ғалым жазушы» аталған бауырларымыздай
қазақтың төл ұғымына күдіктене қарайтын ... ... ... ... ... ... адастыра берсек, одан ғылымға да,
ғалымдыққа да келер пайда жоқ.
Енді ... еске ... Қас ... бойын жайлаған түріктердің
өздерін сақтанушы (әрине сыртқы жаулардан) ретінде Қас ... ... ... ... деп ... көршілері қысқартып, Қас сақтары
деп, одан әрмен тіпті оңайлатып, Қассоқтар, қассақ атамауына кім ... Көк ... ... ... алып империя құрғаны белгілі Ол
жоян мемлекеттің бір шеті Тынық ... ... ... ... ... ... ... барды. Осы біртұтас алып елдің құрамында талай ру,
ұлыстар, ұлттар болды. Бұлардың мемлекеттік тілі Ұлы ... тілі ... аян. Осы ... орыс ... ... ұғым ... бір дәуірдің, бір
ғасырдың жемісі емес. Талай ғасырдың дәм-тұзын тауысып, талай ... ... ... ... Оның ... ... орыс халқы көршілес талай
ұлт пен ұлыстарды өзіне сіңіріп алу есебінен көбейгені, ... ... . Орыс ... ... ... «қ» әріпі жоқ Сондықтан олар
қазақты биязылап «казак» атады. Ежелгі түрік жұртының орыс ... бұл ... ... қыз алысып, қыз берісіп жүргенде дәстүр салты
мен тілінен, тәңірлік дінінен айрылып, ... ... ... емес, орыс, яғни
славян жұртымыз деп ... ... аян. ... біз ... ... ... бір ұғымды білдірген , бір сөз екендігін ... ... бір ... ... екі сөз (негізі бір сөз) Қассақ деген сөзден
шыққандығы күмән туғызбайды.
Ғалымдар бұны ... рет ... Ал енді Қас ... ... бұл ... да ... ... байқаймыз. Мысал үшін қас пен дос. Қас ... ... Ол ... ... Осынау үш түрлі қолданыстағы «қас» сөзінің
мағынасы әрқилы. ... тұра ... сөзі ... ... ... қастандық
жасаушыдан қорғану, қаскөйдке сақтан деген мағынада ... ... ... ... хас, яки ... сақтан гөрі, қаскүнемдік көп
қайталанатын өзен бойының сақтары дегеннен шығуы мүмкін болжаймыз.
Оның себебі арғы ... ... ... ... ... қытай
(ханзу) тұрғаны бізге тарихтан белгілі. Қалай болғанда да ... ... , оның ... ... әулеті бұрын Алтай тауларын меке н ... ... ағып ... ... ... ... ... Ілгеріде еске алынған
жер-су атаулары ішінде адай руының Жеменейі таз руының , ... ... ... ... ... , ... найма, сол сияқты Алашаң тағы
басқа да жер-су атаулары жетерлік . ... ... ... де ... ... болуы ғой. Өйткені қазіргі қазақ халқының атауының шығуы дәл
осыған ... ... ... ... бұрынғылардан гөрі қисындырақ
сияқты. Әрине Қас өзені бойын жайлаған сақтар шығыстан ... ... ... ... ... олар ... қарай қоныс аудара бастады. Дәл қай
кезде екені белгісіз қазір ғалымдар кетелердің арғы тегі деп ... ... вест ... ... қас ... да ... ... жөңкіле көшті. Сөйтіп
олар жол-жөнекей Атырау, Хазар теңізінің жиегіне тоқтады. Өздерін Қас би
немесе Қас ар , яғни таза ... ... бұл ... жұрт Қас ... деп ... ... болды. Ақыры айтыла бергесінқас сақтардыбылайғылар ... ... ... деп ... да ... ... ... болуына орай тіл мен дін, дәстүр, ... қас ... ... ... ... да ... бастады.
Сөйтіп қас би немесе қас ар тайпасы өзіне одақтас етіп ... ... ... ... нәтижесінде сол одаққа қас сақ, яғни қазақ атын
берді де өздері ... ... ... ... қас би ... қас ар ... ... кетті? Із-түссіз
жоғалатын реті бар ма?
Тарихшылар қазақ халық ретінде ... ... ХҮ ... ғана шықты
деген пікір айтады. ... ... олар ... ... Африкада ма, әлде
Америкада ма? Меніңше қазақтар ... ол ... ... хан ... құрған
алып империяның құрамында болды да халық ретіндегі үндерін онша ... ... Оның ... бұл ... ... яғни көп сақ ... ... зор болды. Қыпшақ атауы негізінде қисапсыз сақ деген сөздің
қысқартылып оңайлатылған түрі ... ... ... ... ... тіл ... сөзді өздерінің айтуларына орай бұрмалаулары да ғажап емес. Ақырында
осынау көр сақтарға ... ... Қас ... ... ... ... ие ... өз атауларын түрлі ру-тайпалардан құралған қыпшақтардың
ортақ ... ... ... ... ... ... ... хан құрған алып империяның құлауы еді. Көп сақтардың,
яғни қыпшақтардыңөзмаңызын жоя бастауы , Дешті Қыпшақ мемлекетінің әлсіреу
тұсы деу ... ... ... аренада абырой беделінен айрыла
бастаған Дешті Қыпшақ мемлекеті ... Орда ... ... ... ... көршілеріне жексұрын етіп көрсеткен деуге толық ... бар. ... ... ... жол ашық ... батыс көршілерге қарай жолаушылаған
түріктер енді қыпшақпын деу арқылы әжуа мен жазаға лайық ... Міне ... Қас ... ... ... ... ... ру-тайпаларының нағыз
сақ қорғаушылары болған Қас өзені бойының сақтары енді ... ... ... өз ... ... ... бірігудің нағыз дәуірлеуі ХІҮ-ХҮ ғасырлар тұсына ... қас ... яғни ... қайдан шықты деп дағдаруына себеп
осы деп ... Қас ... ... ту ... жері ... ... ... ортасы еді. Ашына түріктері бағы заманда Түрік
қағанатын ... ... енді тағы бір рет ... әлсіреп алған соң
өздерінің көсемдері Қас өзені сақтарының бастауымен қас сақ, яғни ... ... сәл ... ... бұл одақ көрші-көлемге жаңа
жұрт, халық ... ... әсер ... ... қаған, Күлтегін тұсындағы
үрдіс салтына ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орданы , соңынан ... ... Көк ... ... Көк ... ... оған да қанағаттанбай өз мемлекетін Қазақ
хандығы деп атады.
ХҮІІІ-ХІХ ғасырда ... орыс ... ... ... ру-
тайпаларының бірігуіне кете тайпасының әсері молболғанын , әсіресе ортақ
тілдің қалыптасуына зор үлес қосқанын жазған-ды. Сол ... де ... деп ... мәлім.
Қас сөзі мағыналық жағынан алғанда батыр деген ұғымды білдіреді.
Мысалы, ... ... ... ... ... қасқыр, қасқа емен
жайсаң, тағы басқа да сөздер бар. Кейбір тарихшылар айтып ... ... да ... да ... қаз да ... те емес, батыр, табанды, бетінен
қайтпайтын деген сөз. Ежелгі ата-бабалар жаудың келержолында тұрған өзеннің
бойына ылғи ... яғни ... ... ... ... етіп қою
арқылы өздерінің бостандықтарын қамтамасыз еткен [47; ... ... ... ... ... ... ... да қосуға болады. Оның ойынша халықтың құрылу , пайда болуы
мен атының шығу ... бір ... бір ... ... ... ... ... қалыптасқан дәуірден бұрын да болуы мүмкін деген тұжырым жасап,
аталмыш терминді Солтүстік Кавказда пайда ... ... ... байланыстырады» [29; 196-197]. Ал «касоги (касаги), касаг
сөздері- дейді Т.Жанұзақов- ... ... ... ... 6 ... ... есім және этнотермин ретінде кездескен. Кейіннен Х-ХІ ... ... сөзі ... ... ... ... ... Осы сөздің
варианты «қазақ» сөзі кейіннен қазақ халқының аты ... ... - ... келе осы ... айта ... үлкен мәселе бар. Т.Жанұзақов және
одан басқа да зерттеушілерге ортақ тұжырым, ол Солтүстік Кавказда ... ... ... үш ... деп аталған терминдерден «қазақ»
сөзін іздестіру. Бұл тұжырым ... ... ... ... әлі де ... әрі шындықтың ауылынан алыс жатқанын мойындауымыз керек.
Солтүстік Кавказды мекендеген «касог» тайпаларының қазіргі қазақтарға
ешбір қатысы жоғын ... ... «... ... ... ... ... байланыстыру, сөздердің ұқсастығының жетегінде кетудің
негізінде ( Мысалы түркі ... мен ... ... Корсика корсиі
мен Балтық жағалауы корслары) өте-мөте ресми түрде айтылған сөз. Шындығында
екеуінің арасында ешбір тарихи сәйкестік жоқ. ... ... ... ... ... ... ... ерекше топшасына кірді.
Өздерінің тілі , шыққан тегі, тұрмыс ... және дене ... ... ... және олардың түркі тілдес ата-бабаларынан
айырмашылығы күшті.» [20; 16.07]- болғандығын дәлелдеді.
С.К.Ибрагимов және Б.Е.Көмековтың ... ... ... ... және ... ... ... және атауларды
топонимикалық, ... ... ... ... ... тосқауыл болды және болашақта да болары сөзсіз.
2 тарау. «Қазақ» этнониміне талдау.
2.1 8-13 ғасырлардағы әлеуметтік мәніне ... ... ... ... туралы әр түрлі пікірлер баршылық. Көп
зерттеліп, неше түрлі болжамдар айтылып жүр. Мұның түбірін ... ... ... да, оның ... ... да ... ... отыр.
Қазақ атауының күмән тудырмайтын алғашқы рет ... 1245 ... ... ... ... Онда ... ... «еркін»,
«қаңғыбас» деген мағына берілген. Аталған семантика қазақ сөзіне әу баста
әлеуметтік мағына ... оның әке ... ... ... ... қоғамында мінарат деп аталған салт бойынша мүлкінің негізгі мұрагері
кенже ұлы болады да үлкендері жеке шаңырақ көтереді), ... өз ... ... ... тастап, соғыс жорықтары арқылы күн көретін үлкен
ұлдарға қарата айтылған деп есептеуге болатынын ... ... ХІІІ ... да ... пайда болған деп болжам жасау да
шындықтан алшақ кетпейді, бірақ оның дәл ... ... ... жоқ. ... бұл ... келгенде, жазба деректерде жанама
мәліметтер кездеседі.
Қазақтану үрдісі жалпыға ... ... ... ... Ол ... ... да, араб шығыс қоғамында (салук) да, ... ... ... да, ... ... де ... ... Әр жағдайда да
терминологиялық өзгешелік болғанымен, осы әлеуметтік ... ... бір ... ... ... ... мен қызметін сипаттайтын қызғылықты
деректер Х ғасырдағы араб географы Ибн-әл ... ... ... ... ... Ибн Жабғыға байланысты сюжеттің мазмұны ... ... ... ... бірі, -деді Балқық Ибн ... сол ... ... ... ... ... бөлініп кетеді. Ол өзіне серік етіп
достары мен жасақтарын , қарақшылық (салук) жасауды ұнататын ... ... ... ... осы ... ... ... төменгі
ағысында оғыз билеушілері жабғылар тарихымен байланысты, оларды кейбір
анықталған деректер бойынша ІХ ... ... ... ... Ибн әл Факих
қазақтықтың арабша «салук» терминінің оғызша ... ... ... өз ... таба ... ... жеке топ құрып,
тонаушылықпен айналысатын адамдарды «салак» деп ... ... ... ... институты әр түрлі, бірақ, бір типті
көшпенділердің екі қоғамында ... және ... ... ... ... айқын білініп тұр.
Осының бәріне қарағанда , Ибн әл Факих «қазақ» терминінің орнына
арабтың ... ... ... деп ... болады. ІХ-Х ғасырларда
оғыз-түрікмен қоғамында қолданылып келген «қазақ» түсінігі қыпшақтар арқылы
бізге ... ... ... ... ... мен ... сан ... бойы
этно-саяси және этно-мәдени тұрғыдан тығыз ... ... ... тіл, ... және шаруашылық-мәдени жақындық
пайда болғандығының объективті фактісінен ғана ... ... жоқ, ... ... ... ... ... да кездеседі.
Ал кейбір зерттеушілер бұл сөздің түпкі ... ... ... ... жорықтарының тұсынан іздейді. Моңғолдар біздің кәдімгі ... ... ... деректерден бізге белгілі жағдай –садақ Шыңғысханның
сарбаздарының ең басты қаруы болған. ... да ... ... ... сөзі ... ... деген мағынаны білдіре бастады. Біздің қазақ
оны «жасақ» дейді. Біртіндеп барып қару ... ... да ... ... ... деген мағынаға ұласқан. Қазақ тіліндегі
«жасақ», міне, осылайша ... ... ... ... ... сөз бар. ... хан ... барлық әскерін Қарақорымда дайындап,
оларға садақ ату ... ... ... ... алып ... ... әскерімен көп соғыса қоймаған. Өйткені әр түрлі ... , ... ... ... ... ... хан ... жуасытып алған, онша
бас көтермегесін де қан төгіс соғыс бола қоймаған сияқты. Ал енді ... бұл ... ... ... ... ... Біз Шыңғыс ханның
жорығына жол-жөнекей қосақталып кете берген сияқтымыз. ... ... ... ... әр ... ... ... деп ойлаймын. Әскери , қалың жасаққа көлік ретінде қажет болған малды
бағу, азық ретінде ат ұстау, шамасы, осы қосақтарға ... ... ... ... хан соғыс үстінде әр түрлі тәсіл ... ... ... ... ... деп ... Өзбек ағайындардың мықтап
соғысқаны белгілі. Ал енді орыстардың «казак» деп аталатын ... ... ... өз ... келіп қосылғандар шығар. «Қазақ» пен «казак»
сөзінің сәйкестігі тегіннен-тегін емес. ... ... ... ... ... ... ... білдіреді деп те айтып жүр. Меніңше, мұнда
қисын бар. Бұл Шыңғыс ханға өз еркімен қосылды деген мағынаға ... ... ... өмір ... жүр» ... білдірмейді.
Бүгінгі таңға дейін моңғол әскерінде «хесак» деген әскери ... ... Бұл ... ... Шыңғыс ханның кезінде пайда
болған термин Керей мен ... ... ... ... ... ... алған
бізге таңыла салған. Олай дейтініміз халық өзіне өзі ешқашан ат қоймайды.
Бір халықты басқа бір халық атайды. ... ... мұны ... ... кеткен ат деуге әбден негіз бар. Шоқанның «қазақ» сөзінің түбірін
тегінде әскери функциональдық мағына ... ... ... ... болжамы
бар екен. Әрі қарай дамытып айтпаған. Дегенмен, осының өзінде үлкен ... емес ... ... сөздің көне түркі тіліндегі мағынасы, яки қолданылу
дағдысы «өз елінен ... ... ... ... ... адамдар»,
«көтеріліс жасап , өз еркімен кетушілер», ержүрек еріктілер» деген ... ... ... ... арғы тегі ... дегеннен шыққан
деген негіз бар [15; 207-208].
Белгілі турколог А.Н.Самойлович пікіріне қарағанда: «қазақ» ... ... ... ... ... де, ... арасында ХІ ғасырдан ерте
пайда болмаған» [13; 13-16] дейді. Самойлович /1927/ әу ... ... ... ... де, жаңа ... ... икемделді ме,
бұрынғысынан гөрі жағымдылау түсінік береді. Ол «өз ... ... ... ... шет жерде немесе елсізде жиһан кезген,
ғажайыпқұмар адамдар дейді. Бұл ... ... ... ... ... ... (қайсақ) семантикасының пайда болуын уақыты жағынан ХІ
ғасыр межесіне жатқызады. Сонымен қатар ол бұл ... ... ... сөзі ... ... ... бір ... «батыл, ержүрек, еркін
адам» деген мағынаға ие» деп жазады.
А.Н.Самойлович өз зерттеулерінде ... ... ... ... ... ол да ... сияқты «қазақ» сөзі этимологиясыныңтолық
тексерілуін келешек зерттеушілердің үлесіне ... сөзі ... ... 1822 жылы ... дейінгі Россияда
жазылған пікірлерге шолу жасап, өзінің бірсыпыра пікірін де айтқан. ... деп ... «Бұл сөз ... славян батырларының бірі казактың атымен
байланысты. Оның тегін ... мен ... және жер ... іздеген. Мысалы днепровский косы (Днепр қаласы), Сенекосный косы
және ... ... ... ... ... ... ... адам»,
қолбасшы, қашқын, құл болғандығын дәлелдейтіндер де бар. Кейбіреулердің
айтуынша, «қазақ» -татар сөзі , бұрында ... ... ... ... ... ... ақшаға жалданған, кейінірек болса, ат
үстінде қаруланып соғысқандарға осы атау ... [7; 13.12]. Бұл ... сөз ... түркі тілдерімен байланысты екендігіне көңіл бөліп,
мән бермеген. Оның төркінін басқа жерден ... анық ... ... ... және ... ... ... сөз деген сұрауға ... ... ... етіп ... ... ... де ... негізде керек-ақ. П.Бутковтың
жазуынша Кубанда алты рудан құралған абазиндер өмір сүрген. Бұл алты тайпа
одағын татарлар «Алты ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... септігін тигізгендейболар еді. Автор «алтықазақ»
сөз ... ... ... «алты» сан есімімен байланысты дейді. Бірақ ол
сөз- атауының ... ... ... ... оны ... ... бір деп ... бұлардың «жалаңаш», «кедей» ... ... ... ... ... ... ... сөздерінің
алғашқы мағыналары «жалаңаш», «кедей» дегенді ... ... ... атауының Россияда «күзетші», «шекара сақшысы»,
«жазалаушы отряд (шоғыры)» мағынасында қолданалатындығын еске алып, «газог»
башқұрт, ... ... ... ... тіліндегі сакчи ( сагчы)-
күзетші ... ... ... қорытындыға келеді. Ол бұл ойын дамыта
түспей, басқа пікірге көшеді. Автор «газага-гозага» ... осы ... ... анықталады деп жазады. Зерттеушінің пікірінше, моңғол
және ... ... ...... «болат киім», «брондалған киім»,
«сакул», «закикчи», «күзетші», зоха, зох, аралық ара, ... ... ... ... ... ... ... былай жинақтайды:
«Соединив в одну мысль речения ко и закикчи, или ко зах, получим им ... ... не ... ... его в ... ... ... или военного страха». Автор «газаг» ... ... ... да және ... да, ... да, ... де ... түрде
шығады. Негізінде автор сөздің алғашқы мағынасын анықтап және сол сөздің
этимологиясын беруі қажет еді. Бұл жерде бір ... ... бөлу ... ... Өте ... ... ... одағы, халық аттарының екі тілдің
сөзінен қалыптасуы тарихта кездеспейді. Бутковтың ... ... ... ... темір, болаттар жаратылғаннан соң дүниеге келген деген
қорытынды шығаруға ... Ал ... ... ... ... ... бұл тайпалар ата-бабасы не деп аталған? Қазақ ... аты ... ... ... бұрын да бар болатын және «газаг»
деп аталынған. Қазақтардың жалданып жүруі, шекара сақшысы ... және ... өз ... ... кетуі, сондай-ақ бүтін ордаларымен соғысқа
кететін ноғайлардың ... деп ... рас. ... ... ... ... ... «дүние табу үшін елін, жұртын тастап
кеткендер» деген мағынасынан ... бұл ... ата ... және ... ... ... қанды соғыстардан, адам төзгісіз
қанаудан, басқыншылардың зұлымдығынан жұртынан безген, елін ... ... ... ... ... ... болған мағынасы осы
тайпалардың бірігуінің, халықтың тарихи тағдырының қаншалықты аянышты, ауыр
болғандығын көрсетеді [7; ... ... ... ... ... ... Паве де ... ғалымы Гомбос «газаг» сөзінің «жұртсыз», «үйсіз», ... ... ... ... Фин ... ... ... негізінен «Хазар» және «газаг» - көмекші етістігімен байланысты
болса, онда бастапқы форманың негізі «қас» ... тиіс және ... ... ... ... сөзімен «батырлардың көнедегі арбасымен»
байланыстырады. А.Н.Самойлович бұл пікірге ... болу ... ... [13; ... ... бұл ... келісу керек. Бұлай деуге
себеп, тым болмаса ... ... ... ... ... жоқ. ... бір ... басқа бір тілдегі «арба» сөзін өзінің аты
ретінде ... ... ... ... бола ма? ... зерттеушісі
С.К.Ибрагимов көптеген орта ғасыр сөздіктеріне, түрік, араб әдебиеттеріне,
тарихи деректерге сүйене отырып, «касаг-терген», ... ... ... еш ... жоқ деп ... [9; ... аты аталған Еуропа туркологтарынан кейінірек П.Ф.Фалев те
солардың пікіріне ... ... ... ... «каз» сөзіне әурелену, мақсатсыз кезу, қаңғу етістігінен пайда
болған деп қарауын ... ... ... ... ... сияқты, Г.Ф.Благованың да ... ... ... Өзбекстан жерінде өмір сүрген ... ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты қазақтар
көптеген көрші өлкелерге тараған Г.Ф.Благова «қазақ» сөзінің ... ... ... өз ... бөлінген, мал-мүлкінен
айрылған және әуре-сарсаңға түскен» деген әлеуметтік мағынасының кейінірек
пайда болғандығын айтып, ... ... ... ... Бірақ зерттеуде
«қазақ» сөзінің алғашқы мағынасының және кейіннен пайда ... ... ... ... ... ... Г.Ф.Благова да «газах»
сөзі кейінірек көптеген халықтарда қолданылған деген қорытындыға келген.
Оның жазуынша алғашқы ... ... сөзі ... ... ... ... ... Әлбетте, мұндай сарбаздардың да қазақтардан болғанын
еске алу керек. Кейінірек басқа халықтар да ... ... ... ... ... деп ... ... нақ осы алғашқы кезде
басқа халықтар арасына тараған азат, қашқын, жеңіл ... ... орыс ... ... Ол ... сөзінің бірінші және екінші
мағынасында да ... ... орыс ... ... жазады.
«Алғашқыда ол «қашқын»- крепостной шаруаларға байланысты айтылса, ... ... ... құл, ... және қала ... [48; ... ... еңбектердің ішінде шығыстанушы академик В.В.Вельяминов –
Зерновтың зерттеулері ерекше. Оның тұжырымды ... ... ... әуел ... «кезенді, еркін жүрген ер» мағынасында болғандығын
дәлелдейді. Одан кейін тарихта ... ... ... ... балама
аттары да болған. Оларды мекенсіз, кезенді, ... ... ... ... ... ... отырықшы не шала отырықшы ... ... ... «қазақ болды» деген атпен белгілі болды. «Қазақ болу»
деген сөз түркі ... ... ... ... өз ... тіршілік ету
деген мағына береді»-деп қорытып, өзінен ... ... ... деректерге қайтадан үңіліп, біршама соны да тосын ... ... Ол ... ... ... ... ... «тұтық бұдын» формасы
болғанын, оның шекаралық әскер мағынасында ... ... Осы ... ... ... «қадаш-бұдын», «қадақ бұдын» атанып, ақыры
«қазақ шығу» пайда болмады ма екен деп ой толғайды.
Мұның бәрі ... ... ... ... жолындағы жақсы
талаптар екенін мойындауымыз керек. ... ... ... ... болуы шынында да Ә.Марғұлан көрсеткен уақыттан ертерек пайда болуы
ғажап емес. Терістік Кавказға қоныс аударған ... ... ... ... елі ... қағанатының батыстағы шекарасы
болғаны анық. Сол «касахия» тұрғындарының шекаралық күзет міндетін атқаруы
да әбден ықтимал. ... көне ... ... ... ... келіп,
«қазақ» атының шығуы келмейді. Ғалымның жіктеуінше байырғы «тұтық ... ... ... ... ... болып жатқан. Х-ХІІ ғасырларда
қазақ аты ... ... ел ... ... хатқ да ... ... ... өзінің «Тауарих Хамса» («Бес ... [4; ... ... ... сөзіне сәл ғана ұқсас алты бірдей сөзге балаған.
Оның өз сөзімен ... ... ... ... ... ... пікір таластары бар, бағзыларының айтуынша, «қазақ» «қашақтан»
алынған сөз. ... хан ... ... бірі ... ... алғанда
оған қарсы таққа таласқан туысқандарының бірі өз адамдарыменқашып, тау-тас,
сай-салаларда жайылып ... ... ... күн ... ... ... ... білетіндер «қашақ» деген. Келе-келе «ш»
дыбысы «з» ... ... ... айналғандеседі. «Ғияс-әл-лұғатта»
қазақтың «з» әріпі екі рет айтылады, ... ... ... яғни
түркі тілінен алынған анықтама дейді. «Роһзан» екі ... ... ... ... жол, «зан»- ұр деген сөз. Онда мағынасы жолдан ұрып қашу болып
шығады, бірақ «қазақ» сөзі бұл ... ... ... ... ... сөзі ... халық болмаса ертедегі тайпаның аталуы. Сондықтан ешбір
түркі тектес халық роһ-жол кесу, зан-ұр деген мағынаны түсінбейді.
«Ғияс» ... иесі ... ... ... өзі ... таласуы ағаттық, өзі келтірген атауларды ... ... ... ... ... ... тілін өз ордасынан да артық білем деп
таласуы дұрыс болмайды, мұндай ... ... ... ... ... ... Мұндай істе біздерге шәкірт болсын.
Демек, «қашақтан» «қазақ» болуын даулайтындар «Ғиясқа» сүйенгендер,
ал бұлкітап авторы түркіден хабары болмай естігенін ... ... ... негізін алып «қарақ» еді, оған жаңсақ «р» ... ... ... «з» болып қалған деген де пікір бар. Бірақ бұл тарихи ... ... ... да болмасын сөз жазу кезінде өзгермей келе-келе ... да ... ... ... иесі қазақты «з әрпінің бөлімінде
көрсеткені анық. Ал ноғай тілінде қазақ сөзі ... салт ... ... бір адам қазаға ұшырап мал мүлкінен айрылып жеке қалса
«қазақ» қана басы қалған, жалғыз басты ... ... қана басы жүр» ... атау ... бір халыққа үлкен бір тайпаға айтылғанатау емес. Мысалы адам
өлімін қазаға ұшырады дейді.
«Қазақ» атауы қайсақтан ... ... ... ... ... ... мағынасында айтылған. Бірнеше тайпа ел ... ... өмір ... ... одан өзгеріп қазақ болған
дейді.
Қазақ хазлақтан шыққан. Ескендір ... ... ... іште ... ... ... ... өз халқынан бөлініп қалғаны
үшін «тәрік» аталып, одан ... ... Тәрк ... қалдыру деген мағына
беретін араб сөзі. Содан бұлар уақыт ... ... ... бір тармағы
хазлах атанады. Кейін келе «х» әрпінің орнына «қ» ... «л» ... ... ... «қазақ» болып қалыптасқан, яғни керісінше әуелде
«қазақ» ... оны араб ... ... етіп ... ... ... Халид осы мәндес бірнеше деректерді келтіреді. Мен
олардың «қазақ» сөзінің әлеуметтік мағынаға ... ... ... ғана
тоқталып өттім.
Х.Әділгереев, М.Ақынжанов, В.Шахматов сияқты зерттеушілер «қазақ»
сөзін орыс жылнамаларында Х ... ... ... ... Ал Л.И.Лавровтың зерттеуі бойынша «касог» сөзі алғаш ... ... ... ... ... ... Оның зерттеуі бойынша
«касог» деп кабардыларды айтқанымен, бұл ... ... ... ... тілінен енген «жалғыз» деген сөз.
2.2.ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы қазақ сөзінің саяси-әлеуметтік мәні.
Қазіргі қолда бар мәліметтерге қарағанда бұл ... ... ... ... түрік халықтарының ұлы ойшылы Әлішер Науай (1411-1501) екен.
Негізінен, мен авторлардың берген ... ... ... жөн ... ... пікірінен бастадым. Ол қазақ сөзінің мәнін былай түсіндіреді:
«отансыз», «жұртсыз», «кезбе», «жасақ». Мұның ішінде ... ... ... ... ... алынып қойылғаны көрініп тұр. Себебі
қазақтардың ... ... ... ... ... шындық екенінде сөз
жоқ. Ал кезбелігі олардың малына жақсы от-су ... ... еді. ... те ... ... ... «басқа жерден ауып, елін тастап
көшіп жүргендер» дегенінен басқа оғаш ой жоқ. ... ... ... ... ... және ... сөз мәні ... мен Орта Азия үшін
белгісіз екені дәлелденеді.Олай болса қазақтар атауын Моғолстанға келместен
бұрын ... ... ... ... ... алып келген.
Бұл, әрине, түсіне білгенге термин этимологиясы емес [49; 58-59].
«Қазақ» атауына екінші болып пікір айтқан ... ибн ... Ол ... ... жазған «Бахр әл-Асрар фи Манакиб ... (1641 ... ... ... ... ... ... пен қырғыздарға
шабуылдаумен, оларды тонаумен өткізеді» ... ... осы ... ... ... Бірақ автор оларды тура «тонаушы», «қарақшы» ... ... ... ... ... ... демократия»
дәстүрін есінен шығарған. Оның дәстүрі бойынша соғыс ... ... ... ... жауын немесе өз халқынан басқ халықты барымталау, ... ... ... ... ... олжалау ерлік, ептілік,
мақтанарлық іс болған. Өиткені әкелінген олжа жарлы-жақыбайларға бөлініп
берілген. ... ... ... да ... олар тіпті мұны «богоугодное»
деп, яғни «құдайға да ұнамды іс» санаған. Сондықтан ... ... ... ... ... тонау жеккөрініш эмоциясын туғызбаған. Ондай
атақтағылса да ұзаққа бармайтын, өиткені ол ... ... ... ... жеке ... ... туып, оның еңбегінде ғана қалған [2;
353-363].
Бартольд өз мақаласында былай ... ... ... ... ордасы дәуірінде, яғни рулық құрылыс негізінде көшпелі жаңа ... ... әрі жаңа ... ... ... ... байланыстылығы бар. Осы дәуірде түркі тілді ортада әлеуметтік ... ... сөзі ... етті. Бұл термин «өзінің руынан немесе
тайпасынан, мемлекетінен бөлініп, өз өмірін қилы ... ... ... адам» деген мағына берді. «Қуғын көрген», «еркіндік өкілі» ... ... ... шығу жайы да ... В.В.Бартольд былай деп
жазады. «Қырда қалған өзбектерге «қазақ» деген ат берілді». ... ... ... сөз, яғни ... мағынасында «құс сияқты еркін адам»
дегенді ... ал бұл ... ... өз ... ... өз ... ... жағдайда өткізуге мәжбүр болған тайпа мен ... ... ... тақ үшін ... ... ... ... өзіне серік болған кісілермен қашып құтылған адам хан ... ал ... риза ... өз ... басқа жерден іздеп, оның ... ... деп ... ... ... Хайдар Дулатидың
айтқандарынан белгілі болғандай, Өзбек ханы Әбілхайыр ... ... ... сұлтандармен бірге кеткен осындай еркіндіктегі кісілер қазақтар
аталған. «Қазақ» термині ... ... ... риза болмай,
бөлініп, көшпелі болған қырлықтар (степняк) үлесіне тид [1; ... ... ... ... хан билігінен кетуі нәтижесінде
«еркіндіктегілер» қауымы пайда болды, ал олардың ... ... ... көпшілік болды әрі олар үстем ... ... Бұл ... ... ... ... «қазақ» деген терминімен яғни көшпелі
қауымда болған әлеуметтік құрылысқа риза еместер үшін ... ... ... сөздің синонимі болған «қазақ» сөзімен бір болды.
Терминдегі, яғни халық атындағы бұл ... ... ... ... ... ... термині өз мағынасын өзгертіп, бір
кезде «тонаушы», «тағы» деген сөздің синонимі болған. Бұл ... ... бір ... сөзін еске алу орынды болар: «Әдетте, этникалық атау бөтен
тайпаның атынан ... ... ... бұл атау иесі болған халықтың
тарихи ... ... ... ... ... ... ... ол
әлеуметтік атауға да айналып кетеді: егер ... ... бір ... езілуші топқа жатса, онда бұл атау шаруа, құл, бейшара, тұрпайы
дегендердің баламасы болады, ал енді атау ... ... бір ... ... топ болса, онда бұл атау ақсүйек, ... ... ... [44; ... ұлысының бір бөлегі болған көшпелілердің байырғы тайпалық ... сөзі ... ... ... ... ... ... «кезбелердің» синониміне айналды.
Ш.Уалиханов: «қазақ» сөзі әскери термин ретінде қолданылып, «ержүрек,
батыл» деген мәнді білдіргенін ... [15; ... ... ... ... та ... Сонымен, ХІҮ-ХҮ ғасырларда
«қазақ» сөзінің тек әскери ... ... ... қоғамдық
терминге ие болғаны байқалады. Бұл термин ХҮ ғасырда Еділ бойындағы түркі
халықтарында және Россияда орыс тарихи ... ... ... аты ... ... ... ... «Данияр земли
Мещерской участвовал в походе со своими царевичами, князьями и казахами»
деген үзіндіден де анық ... [8; ... ... ... ... Сібірде айдауда болған (1790-
1797) кезінде орыс казактарының жағымсыз істерін саралай, ... ... ... қарақшылық және тағы басқалар) қазақтың ең басты қасиеті
«ерлік, адамгершілік, жақсылық жасау» ... Біз ... ... ... 1799 жылы ... ... ... саяхаты кезінде
«қазақылық» деген халық атынан гөрі тіршілік, ... ... бір ... ... жуық ... ... [50; 201]. Яғни ... халық атауы емес,
өмір сүрудің тәсілі. Олай болса, бұл автор «қазақ» сөзінің ... тек ... ... ... ... ... сөзінің мағынасын зерттеу Ресейде ХІХ ғасырдың басында қолға
алынып, мінекей, екі ғасыр бойы күн ... ... ... Оның ... біздің филологтар мен тарихшылар әлі күнге дейін шындап кіріскен
емес.
Орыс ... ... «1481 жылы ... ... ... ханы ... Ибақ хан 100 мың ... ... ... ... ноғай
мырзалары Мұса мен Жаңбыршы 15 мың қазақпен шабуыл жасап, ... ... деп ... жылы Н.М.Карамзин өзінің «История государства Россииского» деген
еңбегінде үйсіз жас ... ... ... ... ... олжаға
қызығып, қауымдарға бірігуін, олардың тонау және ... айта ... ... ... «Сие имя означало тогда вольницу,
наездников, удальцов но не разбойников» [10; 377]. ... ... ... пен ... ... ... ... да, ал
соңында келіп, «...но не разбойниковы» несі деуі мүмкін. Міне, осы ... гәп бар. ... атау ... ... ... ... ... ноғайларды тонағаны есепке алынбайды деген сөз. Біздің
жоғарыдағы Махмұд ибн Уалидің пікірімен келіспегенімізде ... Оған ... ... сөз ... ... ма, жоқ ... ... пайда болды ма? Яғни
сөзден халық атауы туды ма? Жоқ, ... ... ... ... ма?
Қараңыздаршы осы автормен А.Н.Радищев пікірі қалай қабысады? Негізінен,
Н.М.Карамзин сөздің мәнін жете түсіндірмегенімен оның ... ... ... ... ... не ... цензурасынан сескеніп білетінін
ашып айтпай отыр. Сондықтан ол «қазақ» сөзінің мәнін «еркін адамдар, ... деп, бір ... ... ... өзі ... ... бір ... пікірімізше, кейбір зерттеушілер касаг, казак, ... ... ... кас, каз ... құс атауы «қаз»
бен байланыстырады. Бұл сөздердің құс атауы «қаз» бен ешқандай байланысы
жоқ ... Ол ... ... ... де, ... да ... басқа болса
керек. Өйткені кас сөзі В.М.Иллыч-Свитыч көрсеткендей Орал, ... ... ... да ... тобында «еркек, ер, кісі, жігіт», «адам» деген
мағынаны білдіретінін көреміз. Оған мысал келтірер ... ... ... ... еркек», «жігіт», энец тілінде каsа «еркек», камасын ... ... ... киzі ... ... тілінде һоs «жігіт».
Байқауымызша, хакас, хазар, қазақ, шеркес, ... ... ... ... кас, қаз, кез, кач ... де сол каз ... мағыналас болар деп ойлаймыз Бұл сөздердің түркі тілдеріндегі
мағыналары да «ер», ... ... ... [51; ... ... ... Черкас, шеркес «батыл, ер ел, ер халық» деген
мағыналарды білдірсе керек. Демек, чершер-шерік жауынгер, кас-кач-каз ... кісі ... ... адам ... ғалым В.В.Радлов қазақ сөзінің ... ... ... ... деп ... (1864) және ... (1894) бұл сөз мәнін
«ерікті кезбе» деп ... Бұл да ... ... ... мәніне
үңілмей, қазақтардың тұрмысы туралы ... ... ... негізінде
берілген анықтама. Алайда ... ... ... ... тұрғыда
ашылмағанымен, ол туралы 1245-1865 жылдары ... ... ... ... ... Мысалы осы 620 жылдың ішінде сөз
мынадай мәндерге ие еді: «жалғыз ... ... ... ... ... және тағы сол ... Бұл ... басына бақытсыздық бұлты
В.Дальдың әйгілі сөздігінің екінші томының жарық көруінен бастап ... 200 мың ... ... іркілместен түсіндірген атақты ономаст
осы бір ... ... ... білетінін айта алмаған және ... ... ... оны ... от ... ... бродить», яғни, «тентіреу», «қаңғу» деуі ... ... Осы ... ... мұң екен ... ... ... бұл сөздің
салмағы жеңілдеп сала берді. Бұл жерде ... сөз ... ... қызмет еткен. Әйтпесе осы ... ХҮ ... бері ... бар ... ... ... ... ол білмеді дегенге адам
сене ме? Сонымен оның ... ... орыс және ... ... ... ... және ... айналады.
Аз уақыттың ішінде атақты тіл маманының пікірін қолдаушылар мен оның
шәкірттері жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақша қаулайды. Бұл зерттеушілер легі
қазақ ... ... ... ... ... ... мәндерінде
шешеді. Сөздің ХІІІ ғасырдағы мәні «жалғыз басты» сүйеу болса керек. ... ... ... мына бағытпен өрбітсе ... ... ... ... Бұл бір ... сырттай қарағанда оғаш көріне қоймауы
мүмкін. Мұның үстіне ... ... әу ... ... қашып
жүргендігі (аш-жалаңаш, жыртық, қашып пысып жүру, тентіреу) де рас.
Белгілі түрколог А.Н.Самойлович пікіріне қарағанда: «...қазақ сөзі,
шығу төркіні ... ... ... де, түріктер арасында ХІ ғасырдан ерте
пайда болмаған» [13; 13-16]- дейді. 13-14 ғасырлардағы моңғол-татар ... яғни ... ... ... ... жаңа түркі тілді халық-
қазақтардың шығуымен тарихи байланыстылығы бар осы ... ... ... әлеуметтік термин ретінде «қазақ» сөзі қызмет етті. Самойлович
(1927) әу баста ... ... ... ... де, жаңа ... икемделді ме, бұрынғысынан гөрі жағымдылау түсінік береді. Ол «өз
халқынан не әлеуметтік ортасынан бөлініп, шет ... ... ... ... ... ... ... Бұл кейін халық атына ауысқанға саяды.
А.Н.Самойлович қазақ (қайсақ) семантикасының ... ... ... ... ... ... жатқызады. Сонымен қатар ол бұл атаудың мән-мағынасы туралы:
«казак (қазақ) сөзі әлеуметтік ... ... бір ... ... ... ... ... мағынаға ие» деп жазады.
А.Н.Самойлович өз зерттеулерінде ... ... ... шолу
жасап, бірақ ол да В.В.Бартольд сияқты «қазақ» сөзі этимологиясының толық
тексерілуін келешек зерттеушілердің үлесіне ... ... ... ... ... айтқан пікірінен сәл ғана
өзгешелеу түсіндіреді, яғни «өз ... ... ... ... ... ... ... тау-тасты паналапжүргендер». Бұл екі автордың
пікірі ... мен ... о ... ... ... сәл ғана ... сөз жоқ [52; 68-69]. ... сөз мәнін «биіктік», «ұлылық» (1985)
десе , Н.Марр /1915/ сөз ... ... ... ... ... бір
түбірлес деген.
Өзіміздің зерттеуші ғалымдарымызға келетін болсақ, мысалы, Мұхаметжан
Тынышбаев ... ... ... ... сөзінің шығу төркінін
анықтауға, оның мән-мағынасын түсіндіруге тырысады. Бүгінгі күнге дейін екі
ғасырға жуық уақыт зерттеушілер ... ... келе ... осы ... М.Тынышбаев жан-жақты зерттейді. Ол осы «қазақ» сөзіне байланысты
барлық деректерге, ... ... ... ... ... тұжырымын жасайды.
Пайдаланған деректердің молдығымен, алуан түрлілігімен, олардың сол
кезде ғылыми айналыста алғаш рет ... де ... ... Казахского народа» атты еңбегі біздің бұл мәселеге ... ... ... ... болса да септігін тигізе алады.
М.Тынышбаев ең алдымен қазақ ... шығу ... ... атауының түп-
төркінінен ғана іздеушілерді сынап, мұның тек мәселені зерттеуді шатастыра
түсуге апаратынын айтады. Ол «қазақ» сөзінің ... ... ... деп аударылғанына және Бабырдың ... ... ... деп ... ... пікіріне үзілді-кесілді қарсы
шығады [18; 111-113]. Ғалым ... ... ... сөзі ... еш ... «қазақ» сөзімен ауыстырылмайтынын, ал Бабырдың «қазақлық»
сөзі «халық» мағынасында қолданылып тұрғанын ... Оның ... ... ... ... іздеу, орыс, ағылшын, ... ... ... ... құр ... ... бос ... болып
табылады.
М.Тынышбаевтың мұндай көзқарасын тарихтағы соңғы пікір ... ... ... ... оның осы ... ... шындықты орынсыз
бұрмалауға қарсы жасап отырған қадамы, ... ... ... ... ... болмас.
«Қазақ» сөзінің мағынасын түсіндіргенде, В.Ф.Шахматорв пен С.В.Юшков
«өзбек» сөзімен ұқсастығына негіздейді.
В.Ф.Шахматовтың ойынша, осы аталған өзбек ... өз ... ... ақсүйектерден иеленген, осы ойын әрі ... ... ... ... «хан әскері, жауынгер-жасақшылар» «өз-бек» деген атауға ие
болған». Осыған сүйене, ол «қазақ» сөзі ... ... осы ... ... ... ... дейді. Яғни осылай Оңтүстік ... ... ... жасақшылары аталған [53; 91-98]. Алайда С.В.Юшковтың және
В.Ф.Шахматовтың бұл тұжырымдары ... ... ... шор, ... ... суайт, кезбе,
қызық оқиға ... ... ... ... ... ... газагчы
сөздері барын айтып, «қазақты» ... ... ... ... құл, ... ... да ... Бұл мағыналардың
көпшілігі ХІІІ-ХҮІ ғасырлардағы сөздіктерде де бар. Ал бұл ... ... ... ... ... деп жауап берді: «Қазақ»-
мықты, жойқын, алып, берік деген сөз. Сібір ... ... ... 142-144] . Екі ... бір-біріне қарама-қайшы текетірес екенін
аңдаған ... ... ... ... қазақ қауымының бірде
шырқап, бірде құлдыраған өмір кезеңдері мен ... ... ... ... ... болған қосалқы жамаулар.
«Қазақ» сөзі туралы П.Бутков 1822 жылы ... ... ... ... шолу жасап, өзінің бірсыпыра пікірін де ... ... деп ... «Бұл сөз ... славян батырларының бірі Казактың атымен
байланысты. Оның тегін қыпшақтар мен хазарлардың адам және жер ... ... ... Днепровский косы (Днепр қаласы), ... ... ... ... ... ... мағынасы «басы қырқылған адам»,
«қолбасшы», «қашқын», ... ... ... де ... ... «қазақ» -татар сөзі, бұрында «қаңғырған, жұмыссыз
кісі» деген мағынада түсінілген. Басқаларға ақшаға ... ... ат ... ... соғысқандарға осы атау берілген. Бұл жерде
П.Бутков сөз атауының түркі тілдерімен байланысты ... ... ... ... Оның төркінін басқа жерден іздегені анық байқалады.
Автор «қазақтар» кімдер және ... ... ... сөз деген
сұрауға жауап беруді алдына мақсат етіп қоймаған.
Қойылған сұраудың ... де ... ... ... ... Кубанда алты рудан құралған абазиндер өмір сүрген. Бұл алты ... ... ... деп ... Бұл ... атауы П.Бутковқа
«қазақ» сөзін айқындауға септігін тигізгендей сияқты қаруланған атты,
жалданған ... ... деп ... ... нақ осы ... ... ... арасына тараған азат, қашқын, жеңіл ... ... орыс ... енген. Ол «қазақ» сөзінің бірінші және екінші
мағынасында да ... ... орыс ... ... ... ол ... ... байланысты айтылса, сол сияқты
крепостнойлықтан қашқандарды құл, еріксіз және қала кедейлерін ... 13.12],- ... ... ... ... ... ... зерттеулері ерекше. Оның тұжырымды қорытындысында «қазақ» ... ... ... ... ... ер» мағынасында болғандығын
дәлелдейді. Одан кейін тарихта ... ... ... ... ... да ... ... мекенсіз, кезенді, бассыздық, қаңғыбас, қашқын,
көшпелі» [8; 142-145],-дейді.
Дұрысында, «қазақ» деген атаудың әр ... ... ... ... ... көруге болады. Романда Төле би: «Бір кезде
қазақ десе, арланатын жұрт едік. Енді, міне, қазақ десе ... ... ... ... ,-дейді.
Бұрын еркін көшіп-қонып күн көрген елдің саны ... ... ... қауымға айналған шақта олар өздерін «қазақпыз» ... ... ... еркін елміз деген мағынада болғаны айқын.
Т.Жанұзақов «Қазақ» деген сөз ... ... ... мақаласында:
«...қазақ деген этникалық атаудың толық мағынасы: кең ... ... ... ... ... ... ержүрек еркін кісілер деген қорытынды пікірге
жүгінеміз» [29; 195-197],-деуі өте дұрыс.
Қазақ елі қашаннан көшіп-қонып, жұрт ... шөбі ... суы ... мал ... ... алысып, тайталасып күн ... ... ... шабыста, көшуде болғандығына «көшкен ... ... ... ... ... халық мақалының өзі де дәлел
болғандай.
Енді бір тарап ғалымдар ... ... ... ... ... жүр. Бұл ... ... пайда болған ұғым екенін Ә.Марғұлан
«Таңбалы тас ... ... ... ... . ... ... ... кету», «қазақылық», «қазақыланып- қазақ сияқты жүруді» ... ... ... ... ... Фалевтердің «беглец,
бродяга, скиталец, разбойник» жорасында ... ... ... ... ... ... өзімізде «Ғылым» баспасынан жарық
көрген «История Казахских ханств ХҮ-ХҮІІІ в.в» жинағында да ... ... ... ... тұрмыс-салт жорасымен өмір сүру»
дегенді «казаковать» деп аударып, оған әлдеқандай себептермен ... ... ... ... ... немесе бөтен елге кетуге мәжбүр
болған, ... ... ғана күн ... деп түсінік берген. Орыс
казачествосына қолайлаған ұғымды ешбір өзгеріссіз ... ғ.ғ ... ... телу мәселеге ғылыми көзқарасты тым жеңілдетіп
жіберген. Орыс казачествосы мен «қазақ шығу» егіз ұғым емес ... өзі ... ... ... ... тарихшылар аузында «дер заман қазақ» атанған
Шайбанидың мына сөзі куә: «Рузбихан сайын даланы ен ... ... ... Шайбанидың қарсы болғанынакөңілі толмай: «Бұл өзбекпен туыс ... неге ... ... ... ... ... отырып айтқаны:
«Менің Дещті-Қыпшаққа қызығатыным-оның байтақ жері, мал өсіретін ... шөбі ... ... ... сұлулығы. Өзге жер ондай емес»,-
деп жауапқатқан. Шайбанидың бұл сөзінен ... ... ... ... ... ... адам деп айта аламыз ба?
Левшин, Вамбери, ... да ... ... ... осы
«қазақ шығу» тіркесінен іздегендері бар еді. Бұл ... ... ... ... отырықшы не шала отырықшы ұлыстар «қазақ
шығып кетті», «қазақ ... ... ... ... ... «Қазақ болу» деген
сөз түркі тілінде ханға, ... ... өз ... ... ету деген
мағына береді»,-деп қорытты және өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... соны да ... ... айтуға
талпынған.
Шоқан Уалиханов: «қазақ» сөзі ... ... ... ... ... ... ... рыцарь» деген мәнді ... [15; ... ... авторы Шәкәрім Құдайбердіұлы да осы жоғарыдағы
пікірлерді жақтайды: «сол кезде Әбілхайыр деген хан ... ... ... ... да ... өз ... Жошы ... күншығыс жағын 1552
жылдан 1555 жылға шейін билеп тұрды. Сол кезде әр ... ... ... ... ел бар еді. ... тағы «өз ... өз ... ел болып,
еркін жүрген халық деген сөз» деп түсіндіреді және сол 1552 ... ... ... ... бірталай елін ойраттың, яғни бізше ... ... ... быт-шыт қылып шауып кетті. Бұл Өзтемір ойраттың Есен
ашы деген ... ... онан ... 1455 жылы ... ... қол ... қырғыз, қазақ және басқа бірталай ... ... ... Әз ... хан мен ... хан ... Шудағы Шағатай
нәсілінің ханына барады» [3; 21-23],- деген пікірін айтады.
Зерттеушілер ХІІ-ХҮ ғасырлардағы түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... батыр,
батыл, бойдақ, жалғыз, үйсіз кісі, кезбе» деген мағынада ... еді. ... те, 1960 жылы ... ... ... та ... ... ғасырларда әлеуметтік термин ретінде әлгі айтылған мағыналарда
қолданылып, ХҮ-ХҮІ ғасырларда этникалық мағынаға ие болып, қазақ ... ... ... ... Біз өз ... осы ... қуаттайтын
мынадай деректерге көңіл бөле кетуді жөн көрдік. В.Радловтың сөздігінде
Шағатай, Қырым және ... ... ... ... сөзі ... адам, батырлық іздеуші, кезбе» деген мағынада қолданылады. Ал
Қазан татарларының тілінде ... ... ... сөзі «батыл, атқа мықты
адам» деген ұғымды білдіреді делінеді. Бұдан ... ... ... ... ... ... аңызында Шора: «Қазақ болып, Қазанға
шығамын»,-дейді де, Қырымды тастап, Қазанға ... [54; ... ... ... осы ... де ... ... айқын танылады.
Орыс тіліндегі «казак», «казаковать» сөздерінің ... ... ... ... ... байланысты екенін В.Даль, Л.Будагов, А.Харузиндер де
айтқан болатын. Тарихшы А.Попов «қазақ» сөзі ... ... ... ... (бұл да ... жүрушілер, елінен кетушілер»
мағынасында) сөзі қолданылғанын, кейін оны түркі сөзі «қазақ» ауыстырғанын
айтады.
Міне, осы ... ... бәрі ... сөзі бір ... ... ... ... емес, «еркін жүрген немесе еркіндікті аңсаған,
елінен бөлініп шығып, ... ... күн ... ... ... тобын білдіретін, Россияның Оңтүстік ... ... ... кең ... атау. Орыс нұсқаларында «бродники»
болса, кейін түркі тілдерінен енген «қазақ» сөзі де ... ... ... ... әлеуметтік мәнде тараған бұл сөз ХҮІ ... ... ... ... ... ел болған кезеңде халықтың атына айналған.
Бұл сөздің «жалғыз, үйсіз» деген кейін дамыған ауыспалы ... ... ... ... балқар, құмық тілдерінде сақталған,
Орыс князьдарының Қырым, Қазақ және ... Орда ... ... хат ... ... ХҮ ... ... әскерилерді атайтын болған. Сол кезеңдегі документтердің бір мысалы -
1774 жылы Қырым ханы Меңлі Керей Орыс патшасы Иван 3-ке ... деп ... және ... ... да, ... да ... ... жауласпайды».
Демек, ХҮ ғасырда қазақ деп ақсүйектерден шыққан әскери қолбасшылардан
бөлек ... ... ... ... ... ... ... кейін және қазақ ... ... үшін ... мен үш жүздің бір орталықты мемлекетке ... ... ... сөз ... топтардың жауынгерлері-ұландар мен
мырзаларға қарама-қарсы мағынада , ... ... ... ... ... да, ... ... осы кезеңдегі бірлік үшін
күресінде қатардағы қарапайым көшпелілерді ру-тайпаның әскери көсемдері
батырлар бастаған ... Осы ... ... ... сол кезеңіндегі
тарихында негізгі саяси және әскери күші болды.
Сонымен, «қазақ» мағынасына біздің ... ... өмір ... ... ... ... пен бірігу үшін күресіндегі әскери құрылысы
солай өз бейнесін ... ... ... байланысты біздің Оңтүстіктегі
отырықшы көшпелілеріміз, ал кейін оларға ілескен басқа да халықтар ... деп атай ... ... бұл ... ... ... атауына айналып
кеткен болар. Біздің халқымыздың атауының осындай шығу тегі ... ... ... дәл ... орыс және ... ұлттарының атауы да пайда
болған «франки» сөзі сол кездегі ... ... бір ... ... ... ... ... «frank» сөзі «жауынгер» дегенді
білдірсе керек немесе оның басқа этимологиясы бойынша «frank» сөзі ... ... ... ... шығуы әбден ықтимал.
2.3. Саяси-этникалық мәні. ( ХҮ ғасырдың ортасы).
ХІҮ-ХҮ ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... басқа да «өзбек», «өзбек-қазақ», «моғолдар»,
«ноғайлар» ұғымдары да айтылады. Бұл ... осы ... ... өмір сүрген Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы
мемлекеттерінің тұрғындарына қатысты айтылады. Олар халықты емес, этносаяси
қауымдастықты ... ... ... схемасы мен тарихи даму жолы туралы мынаны
айтар едік:
Бірінші дәуір- «қассақтардың» дәуірі ... ... ... пен
рулық қоғамды қамтиды. Бақташы, егінші тайпалардың құрылуы гун ... ... ... ... ... аяқталады. Бұл дәуір «қазақ»
этнонимінің шығуына жағдай жасады.
Екінші дәуір – Түркі қағанаты мен ... ... ... ... құрылуын көрсетеді. Феодалдық қатынастың даму күші ... ... үшін ... ... «Қазақ» термині жинақтық,
жалпыхалықтық мағынада кездейсоқ түрде қолданыла бастайды.
Үшінші дәуір – «моңғол-қыпшақ» ... Бұл ... ... ... процесі әлі ақтала қойған жоқ еді.
Төртінші дәуір – «қазақтық» төл дәуір ХҮ ғасырдың ортасынан басталды.
Моңғол мемлекеті ... ... ... ... тайпаларды бір
орталыққа бағынған биліктен босап шығуға итермеледі. Қазақстанның байырғы
жұрты «каспилер» мен ... ... ... ... ... пен феодализм жағдайындағы даму негіздері ХҮ ... ... ... қалыптасуына мүмкіндік берді.
Демек, жалпыхалықтық қазақ атауының ... ... ... ... ... байырғы тайпалар тарихымен байланысты.
Буржуазиялық тарихи әдебиеттерде қазақ ... ... ... ... ... ... ... та белгілі. К.Порфирородный мен Фирдоусиде
айтылатын «қазақ» сөзіне сол ... ... мен ... ... ... ... [5; 20-21] ... ғалымдар қазақ халқы ары кеткенде
ХІІІ ғасырда құрылды деген ... ... ... ... [55; ... ... ... айтқан. Бірақ Вамбери «қазақ» сөзі көне дәуір
үшін этникалық мәнге ие болған емес деген тұжырым жасауға ... ... ... ... Су Бейхай өзінің «қазақ ұлтының шығу
тегі және ... ... ... деген мақаласында қазақтардың басты
этникалық қайнары – ... ... ... жыл ... ... ҮІІ ... ... кейінгі ІІІ ғасырға дейінгі аралықта қазақ даласында сақтар
өмір сүрді. Яғни ол ... ... ... батысы мен ... ... ... байланыстырады [5; 9-10].
Осы пікірді жақтаушы Н.Аристов [41; 56-90] өз еңбегінде қазақтардың
этникалық құрамын ... ... ... ... құрамына енген көптеген
тайпалардың болғанын ... ... ... ... ерте ... ... тұжырымға мүмкіндік жасайды. Н.Харузин бұл ... ... ... Ол қазақ халқы «түркі монғол, моңғол-түркі және ... ... ... ... тігудегі нәтижесін көрсетеді»,- деп ... «Біз ... бұл ... қазіргі мағынасында, ХҮ ғасырдан арғы
жерде шықты дегенді таңуға ешқандай негізіміз жоқ»,- деген ... [42; ... деп ... ... көне ... бар ... сенімі,
сал-дәстүрі өзінің ақыл ойының игі жетістіктері, аңыз әңгімелерінің тарихи
мол мұраларына сыйғызып, ... ... ... оның ... [15; 207-
208].
Зерттеушілердің енді бір тобы Орта ... араб ... ... ... ... ... қауымды қазақ халқының қалыптасуына елеулі
үлес қосқан ... ... ... ... ... ... ... тайпалар ролі бүркемеленді, бұл жағдай халықтың құралу, қалыптасу
жөніндегі нақты тарихын анықтауды мүлде қиындатып жіберді.
Ғылымда көзжұмбайлыққа бару ... ... ... да болады. Оны
Маррдың [44; 3-9] тіл ... ... ... ... ... ойдан
шығарылған теориясымағын тарих ғылымына қолданбақ болған зерттеушілер қазақ
халқының құралу сәтін қазақ атауы шығуы кезімен ғана байланысты ... ... ойы ... ... сөзі ... кейін халық осы ат
төңірегінде топтасты да, халық болып құрала қалды дегенге ... ... шығу тегі ... ... буржуазиялық тарихнамада
түрліше айтылды. Соның ең көрнекті өкілі А.И.Левшин десек ол қазақ, қырғыз
тарихының аса білгірі екеніне ... ... ... ... ... ... қалыптасып болған қазақ халқы еді дегенге өзі де
сенді, өзгелерді де сендіруге күштеп ... ... ... Марғұлан, Шахматов сияқты тарихшылар бұл
тақырыпты әр қырынан зерттеп, оны ... ... ... қола
дәуірінен бергі нәсілдік өзгерістерінің эволюциясын анықтауда ... осы ... ... ... ... деген 1970 жылы шыққан
Смағұлов еңбегінің мәні зор [56; ... ... ... ... ... жүзі ... ... халқы да тарихи дамудың қоғамдық сатыларынан өтуі нәтижесінде
қалыптасты.
Қазақ халқының қалыптасу процесін сөз етсек мұны ... ... ... ... ... ... болса да өзінің өзгелерден ажырата
бастаған кезеңінен өз атауының қайдан шыққанын семантикалық ... де ... ... ... де, оның ... ... де қатысты сан алуан
пікірлер көп
Қазақстанның ежелгі тайпаларының халыққа бірігу процесі түркі хандығы
құрылған 551 ... ... ... Көшпелі ордалардың бір хандыққа
бағынуына байланысты әрбір рудың ... ... әдет ... бірте-бірте бір арнаға ойыса бастайды. Ру тайпалардың мұндай
жақындасуы ең алдымен олардың ... ... ... аралас қоныстануынан көрінеді. Халықтыққа бірігу процесі бір
географиялық аймақта отырған ру ... ... ... ... қорғау сәттерінде көбірек ... ... ... ... ... ... өз руының ғана мүддесі тұрғысын ойламай, бүкіл
хандық жерінің тұтастығы үшін ... Міне ... ... тайпалары
түргеш, қарлұқ, қарахан, қыпшақ, оғыз хандықтары тұсында халыққа бірігудің
түрлі сатыларын бастан кешіреді, ол соғыс және ... ... ... ... әлсіреуі, кей этниканың жойылу, сіңісу жолымен өтеді.
Бұл процессс ХІІІ ғасырдағы монғол жаулауы тұсында бір екі ... ... ... ... ... ізі ... Шыңғыс тұқымдары ХІҮ-ХҮ
ғасырларда Алтынорда, Ақ Орда, Көк Орда, ... ... ... ... ... осы ордалар шегінде билей бастаған ... ... ... халыққа бірігуі жолындағы талабын тағы да жандандыра
түседі.
Сонымен Ә.Хасенов «Қазақ тарихының бес мың ... ... ... ... ... ... жеке ... арқылы
зерттеуге талпыныс жасаған. ... ... ... ... әдісіне
М.Тынышпаевтың ықпалы аңғарылады.Бірақ ... ... ... ру
тайпалардың тарихын зерттеу арқылы оның соңғы сатысы бірігу процесін
анықтауға мүмкіндік ... ... ... бұл ... негізгі
сатыларын Қазақстанның ежелгі тайпаларының халық болып бірігу процесі.
Түрік қағандығынан бастау алатындығын, одан кейінгі ... олар ... ... ... оғыз хандықтары тұсында бірігудің түрлі сатыларын
бастан кешіргенін нақтылы материалдар ... ... ... Бұл ... ... ... ... жолымен өтеді. Жалпы отандық тарихнамада
монғол шапқыншылығының этногенез ... ... ғана ... келеді. Шын мәнінде Шыңғыс ханның жаулаушылығ рулар ... ... ... ... мен ... ... біраз
халықтардың жаңа этникалық негізде қалыптасуына жол ашты. «Қазақ ... тегі аса ұзақ ... ... ... ... ... ерте орта
ғасырлардан өзек алады, ХҮ ... ... ... [57; ... қазақтардың қалыптасу процесі қазіргі Қазақстанның
жерінде алғашқы қауымдастық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі ( ... мың ... мен ... ... ( ... ... ... кездерінен
бастау алады деп есептейді [58; 18-19].
Ол кезеңдердің тарихи болмысын қалпына келтіру үшін ... ғана ... ... ғылым салалары өкілдерінің күш жігері қажет.
Қазақ халқының шығу тегін зерттеуде антропологиялық ... орны ... ... олар ... ... типін және
генетикалық ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. О.Смағұлов ... ... ... ... ... ... материалдарды, қазақтардың
нәсілдік генетикасын Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі халықтың этникалық
тарихы мен осы заманғы ... ... ... деректерді антропологиялық
талдауын этникалық-генетикалық тұрғыдан тарихи, ... ... ... ... ... атауының бірде жазба деректерге түсіп, бірде ... ... ... ... қазақ этногенезін зерттегенде
этнонимге емес, қазақтардың мәдени этнос ретінде баршылығын дәлелдейтін ... ... ... ... ... Биологиялық әдіске негізделген осы
бағыттағы ... ... ... ... ... ... мәні және ... сырт пішіні тым көне замандарға тамыр тартып
жатыр» деген қорытындыға келді [56; 20-25].
Қазақстанның жергілікті ... ... ... генетикалық
дамуына шығыстан келген басқа тайпалармен араласу процесін ... ХҮІ ... ... ... ... ... ... қорытынды жасалынды.
Қазақ этногенезі процесінің автохтондық сипатын шығыс ... ... ... ... ... Ол бұл ... төрт
кезеңге бөліп қарастыруды ұсынды:
-Баба қазақ дәуірі ( б.д.д. І мың жылдықтан-б.д.Ү ғасыры);
-Атақазақдәуірі ( ҮІ-Х ғасырлар);
-Қазақ халқының этникалық түп-тегінің қалыптасуы ( ХІ ... ... бас ... ... ... құрылу процесінің аяқталуы ( ХІҮ-ХҮ ғасырлар) [20; 15-
16].
Автор осы ... ... орын ... этногенетикалық
эволюцияға сипаттама беріп, қазақ халқының ... ... ... ... тайпалар мен тайпалар бірлестіктерінен құралғандығын
қолдады. Олардың тілдік атрибуциясы, орналасуы,қазақтардың ежелгі ... ... ... ... мен ... Қазақстанда мекендеген
үйсіндер тайпалық бірлестігі мен ... ... орта және ... ... ... ... ғұндардың ролі, түркіленуі
және моңғолдану процестері туралы өз ойын баяндады.
Қазақ халқының құралу ... оның ... ... ... ... ... ... еңбектерінде бірнеше рет
қарастырылды. 90-шы жылдары оның ... ... ... ... ... ... ... «Ата тарихы туралы сыр» т.б
мақалалары жарық ... [59; ... ... ... Еділге, Шумен Таластан Каспиге дейінгі біртұтас
далада қыпшақ одағы үстемдік ... ... оғыз ... ... ... ... ... жазба деректерден белгілі.
Қыпшақтар мен оғыздар, тоқсы, яғма, нарұқ тайпалары таза ... ... Осы ... ... айта ... 1993 жылы ... жоғарыда айтылған қазақ халқының қалыптасуына негіз болған
этникалық өзек және ... ... бұл ... негізгі кезеңдері мен
аяқталу уақыты жөнінде мынандай ой өрбітеді:
«Тарихи әдебиетте қыпшақтарды болашақ қазақ ... ... ... ... ... ... бұл ... әлі де таяз. Шын мәнінде ХІ-ХІІ
ғ.ғ қыпшақ халқы қалыптасты. Оған негіз ... ... ата ... ... ... ... тектес тайпалар, ортақ тіл, ... ... ... ... ... деген мәдени-рухани көзқарас, әскери
демократия, ортақ жаугершілік қаркет- ... бәрі ... ... ... ... ... айтқанда,-дейді автор қыпшақ атауымен халық болып танылған
қазақ барынша ... ... қара ... Ғалымның «қыпшақтар
қазақ этносының өзегі болды» деген ... «әлі де ... деп ... ... ... ... ... халық болып танылған» деген қорытындыға
келуіндегі ой ... ... ... осы ... ... әлі де
тереңдете зерттей түсу керектігі ... ... ... ... Оған
М.Қозыбаевтың осы және басқа да еңбектеріндегі ... ... ... ... ролі ... ... ... бола
алады. Себебі монғол шапқыншылығынан кейін де қыпшақтар өздерінің этнткалық
тұтастығын сақтап қалды.
Автор ... ... ... процесінің аяқталуы Жәнібек пен
Керейдің Шу мен Қозыбасыға қоныс аудару кезінде ... ... орын ... ... ... бір одақта ұзақ уақыт бірге болмаған, ... үш ... ... ... тілі бірдей тұрмыс-салты,
шаруашылық үрдісі бірдей көшпелі тайпалардың жаңа саяси одаққа ... ... ... ... Бұл ... ... жылы айтқан еді. Сонымен қатар автор қазақ халқының қалыптасуының
аяқталуы, яғни оның өз ... ... ... ... ... бір жарм ғасырдай уақытқа созылды деп жазды. Ал 1998 ж ... ... ... ... ... ... ... аяқталу кезеңіне енді» деп көрсетті. Осыған қарағанда ғалымның қазақ
этногенезінің негізгі даму сатылары жөніндегі көзқарас эволюциясы ... ... да ... ... ... ... ететін сияқты.
Ал К.А.Пищулина Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы
тұрғындары халықты емес, этносаяси қауымдастықты ... ... [60; ... ... қазақ халқы өзінің тайпалық құрамында көптеген ежелгі
тайпалар мен халықтардың ықпал ізін ... ... Осы ... ... ... халқы түркі, моңғол, тіпті кавказ ( нәсілдік мәнде)
тайпаларының араласу ... ... ... белгілі дәрежеде санасу
керек. Бірақ ... ... ... көне ... бастап-ақ көрінген
жекелеген тайпалардың мұрагерлігі дегенді мойындай отырса да ол ... ... ... ... негізінен бұл құрылудың басты ретінде
соңғы моңғолдық элементті құптауға бейім.
Бұл сияқты ... ... ... көпшілік бөлігі Қазақстандағы
байырғы тұрғындармен тікелей байланысы жоқ ... ... сол ... ... ... бойынша бергі дәуірдегі келушілер, қосылушылар
болмай, қазақ халқының этникалық субстратының алғашқы негізі ... ... де ... бола ... ... ... болған «қазақ» деген сөз бірте-бірте Қазақстан
территориясында тайпалардың халық ... ... ... ... ... ... ... бес томдық тарихының ІІ-ші томының авторлары
жоғарыда айтылған ... ... ... келіп: ІХ-Х ғасырда
Шығыс Дешті Қыпшақтарының құрамында «қазақ» атауымен әлеуметтік, ал ХІ-ХІІ
ғасырларда этникалық-әлеуметтік ... ... ... ... жасауға
мүмкіндік бар деген тәп-тәір пайымдауға келген. Бұл тарихи таным тұрғысынан
ақиқатқа бірден-бір жақын қорытынды. Бірақ ... ... ... ... ... ... сіңісті болған бұрынғы үйреншікті ұғымынан
шыға алмаған. «Қазақ сөзі ... ... ... ... алуан түрлі
еріктілерді айту үшін ... Ол ... ... және мемлекеттік
кедергілерге қарамай қазаққа айналып, ... бола ... ... ... халықтарында қазаққа айналу – қазақтық институтының
кең таралғаны атап ... ХІҮ ... ... ... ... қыпшақ тайпасы ұйытқы болған жергілікті этникалық негізде алғашқы
ірі мемлекетАқ Орда ... Ақ Орда ... ... ... ... ... да, оның ... деректемелерде кейінірек жазылып анықталды [24; 307-
308].
Әрине бұл қазақ этнонимикасын іздестіру жолындағы ең оңай және ... ... бұл жолы ... ... «еріктілер» деп сәл сыпайы
атағаны ... ... ... бәз ... ... ... сабақтап шығарып отыр. М.Әбусейтованың басшылығымен 2001
жылы жарық көрген «Қазақстан тарихы және Орталық Азия» атты еңбекте: ... ... ... ... ... ... ... атына айналды» -деп
жазылыпты [61; 211-212].
Тым қисынсыз ... ... ... аты жоқ ... бола ма? ... ... құра ма? Құрған хандығының ат-атауын ... ... ... тиісті. Айтыла-айтыла жауыр болған ғылыми қауым әлі ... бұл ... ... ... ... ... ... сақтарды дүйім көшпенділер қауымы емес, этникалық үнді-европалық
нәсілдік типінің үнді-иран қауымы деп қабылдап, қазақтың ... өз ... ... алып ... ... ... ... хабарлауынша ХҮ ғасырда қазақ, өзбек деген
этникалық ... ... ... ... ... ... ... этнонимі Қазақстанда
мекендеген түркі тілді бірқатар тайпалар үшін ортақ жалпылық ... ... ... ... ... Қазақстанда мекендеген көшпенділерден
бөлінген халықтар, ... ... ... ... жеке атқа ие ... ... мекенде қалып қойған түркі тілді тайпалар ежелгі «қазақ» этнонимін
сақтап қалды.
Демек, ХІІІ ғасырға дейін-ақ Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... ... тайпалық одақтар –«қас»,
«хазог» аталған халықтар болды. Назар аударатын бір жай: бұл тайпалық атау
тек Қазақстанның шеткері аймақтарында болды. Сыр ... ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ қыпшақтарының қоғамында «қазақ»
атауымен әлеуметтік, ал ХІ-ХІІ ғасырларда этникалық-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... монғолдардан бұрынғы
уақытта қазақ этносының қалыптасуы ... оның бір ... ... ... ... ... ... жөн.
ХІІІ ғасырға дейін-ақ ежелгі Қазақстан территориясында әрі оның
шеткері аудандарында ... ... ... ... ... өзі ... қазақ халқының құрамына тек осы этнониммен аталған ... ... ... сөз. ХҮ ... екінші жартысында қазақ халқы құрылғаннан соң,
халықтың этногенез процесінің күрделі ерекшелігінің бірі ... ... ... ... ... ие ... Этникалық мәні ( ХҮ ғ. орт.-ХҮІ ғ).
Орта ғасырлардағы ... ... ... ... мен ... ... халқының құралуы мен топтасуында, қазақ
этносы дамуының ұзақ жолында, әсіресе оның ... ... ... ... ... ... аса зор маңызы болды. Өз кезеңінде
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, ... ... ... ... негізде мемлекеттіктің даму тәжірибесі қалыптасып жатқан біртұтас
халықтың саяси жағынан бірігу қажет екенін түсінуіне жәрдемдесті.
Моғолстандағы сияқты Ақ Орда да ... ... одан әрі ... құбылыстардың бәрі рулық және тайпалық байланыстарды барған сайын
үзе түсіп, жекелеген этникалық топтардың этникалық ... ... ... қалыптасудың жеделдеуіне жеткізді. Халықтардың ... ... ... ... мен ... ... ... экономикалық, мәдени және басқа да ... ... роль ... атап көрсетеді. Халықты
этникалық жағынан топтастыру мен оның өз ... ... үшін ... жаулап алушыларға қарсы бірлескен күресуінің, этникалық аумақты
бірлесіп қорғауының зор ... ... ... ... ... ... оның ... жағынан
ұзаққа созылуына монғолдар жаулап алғаннан кейін ... ... ... мемлекеттердің әуелі монғол ұлыстарының, содан соң Ақ Орданың,
Моғолстанның, Әбілхайыр ... ... ... бір ... көшпелі және жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... қолайсыз болуы салқынын тигізді. Қазақ
халқының қалыптасуына қазақ қоғамы дамуының ... ... ... ішкі ... мен ... ... ... Орта Азия, Шығыс Түркістан, Сібір, Жоңғария аумақтарындағы өздері
жүргізген сыртқы соғыстары сияқты факторлардың да теріс ықпал ... ... ... мемлеет қана халықтың этникалық құралу процесіндегі
ықпалдардың әсерін жойып, оның ... ... ... ... етеді. Қазақ мемлекеттілігінің құрылуы мен нығаюында ерекше
дамыған екі ... мен ... ... роль ... мен ... ... меммлекетінің өмір сүре бастаған алғашқы
он жылдықтарынан бастап ұйытқысы болды. Оның пайда болу алғышарттарының осы
аймақтың ... ... ... ... ... ... сияқты, оның тағдырын нақ осы жерлердегі оқиғалар ... ... ... ... ... оның саяси тарихы, хандықтың нығаюы, қазақ
халқының экономикалық және тарихи өмірі Түркістан мен Жетісу тарихына ... ... және ... ... ... мемлекеттік, сол сияқты
этникалық (ұлттық) аумағының қалыптасуында маңызды ... ... ... ... ... этникалық топтары бұл аумаққа ХҮІ ғасырда
не одан неғұрлым ертеректегі уақытта басқа жақтан қоныс ... ... ... бар.
Шынына келгенде, қазақ ммлекеттігі Ақ Орданың өзінде-ақ қалыптасқан.
Ақ Орда мен ... ... да, ... хандығында да халықтың ортақ
қоныстану аумағы болды.
ХҮ ғасырда Ақ Орда әлсірегенімен, Түркістанда және оған ... ... ... ... ... ... Феодалдық талас-тартыстар
жағдайында және Барақ ханның қаза ... ... ... даласының
көп бөлігінде биліктің Шайбани ұрпағы Әбілхайырдың қолына көшуі нақ ... ... ... ... ғана ... табылады. Ал халық өзгермей,
нақ сол аумақ шеңберінде қалды,оны шаруашылықтың материалдық ... ... ... ... ... ... ... шығыс
бөлігіндегіэтникалық жағынан туыс түрік ... ... ... ... ... ... ХҮ ғасырдың аяғы-ХҮІ ғасырдың басындағы
тарихи шығармалар ... ... ... ... ... ... Әбілхайырдың «көшпелі өзбектер мемлекеті» ыдырағаннан дейін-
ақ және әсіресе осы оқиғадан кейін Қазақстан ... екі ... ... олар нақ сол ... топтардан тұрды. Қазақстан аумағында
біртұтас ... ... ... бөлінуі кезінен бастап, Қазақ хандығы
пайда болып, нығайғанға дейін жергілікті ... ... ... ... ... ... құлдыраушылық әкелгенімен,
мемлекеттілік тұрғысынан алып қарағанда қуатты хандық билік жүйесін ... ... ... «Моғолдық фактор» қыпшақ қоғамындағы
саяси басқару құқына да өз әсерін ... ... ... ең алдымен
этникалық дамуға оң болып тиді. ХІІІ-ХІҮ ғасырлардағы қолайлы мемлекеттілік
жүйенің әсері, ... ... пен ... ... ... байланыстар ХҮ ғасыр ортасына таман этникалық тұрғыдан этностың жаңа
формасын-қазақ халқын қалыптастырды. Қола ... ... ... ... ... өз нәтижесін берді.
Жоғарыда аталған мемлекеттілік жүйелер Қазақстан территориясында әр
дәуірлерде болған тайпалар мен ... ... ... ... Қазақ мемлекеттілігінің бастаулары мен кезеңдерін
құраса, қазақ хандығы-қазақ халқының халықтық сипаттағы мемлекеттілігінің
нағыз ... ... ... ... ... ... құрылуы-Дешті Қыпшақ,
Моғолстан, Мауереннахр және оларға ... ... ... ... ... қорытындысы болып табылады. ХҮ ғасырдың 40-50
жылдарында қалыптасқан саяси ... ... мен ... ... ... Шу бойы мен ... тауы ... жаңа хандық құруға
өте қолайлы ықпал етті.
Әбілхайыр хандығы ыдырағаннан ... нақ сол ... ... ... этникалық аумақта, нақ сол шаруашылық-экономикалық жағдайларда билеуші
әулет қана алмасып, Жошы ұрпақтарының бұрынғы ... ... ... ... ... саясат саласында болған ... ... ... әсер ... ... пен ... ... Әбілхайыр «өзбектерінен» этникалық
құрамы жөнінен де, әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... де еш ... ... Сондықтан өзбектерді Сырдариядағы
егіншілікпен тығыз байланысты, ал қазақтарды тек далалық аудандарда тұрған,
егіншілік және ... ... ... таза ... деп ... зерттеушілердің пікірі қате болып табылады. «Өзбектердің» ... ... ... ... бұл зерттеушілер олардың Сырдарияда
бастан кешіре бастаған жер тарлығынан болды деп түсіндіреді.
Ақ Орда ... ... ... ... ... бөлігін
(Жетісуды) және Ноғай Ордасын қазақ халқының ірі-ірі этникалық топтары
мекендеді. Қазақ хандығы Ақ ... ... ... мемлекеттігінің және
жоғарыда айтылған басқа да мемлекеттердің тікелей жалғасы болды. ... ... ... ... ... ұзаққа созылған процесі,
ал қазақ хандығында біртұтас халықтың біржола топтасуы ... ... ... қазақ мемлекеттігінің өзі де қалыптасып, дамиды, ... ... ... ... ... мен ... ... наймандардың және басқа да түрік халықтардың) феодалдық
мемлекеттігі дамуының тікелей жалғасы болды.
Қазақ хандығының, ... ... ... ... ... факторлардың тұтас кешенінде, қоғамдық қатынастардың одан әрі
дамуында жатыр Әбілхайыр сынды ... ... ... ... ... айрылған шонжарлардың мүдделері оның немересі
Мұхаммед Шайбани ғана емес, сонымен қатар бөлініп ... ... ... неғұрлым құдіретті қамқоршы іздестіруде болып табылады.
1428 жылы Дешті Қыпшақтағы тайпа ... мен ұлыс ... ... ... 17 ... ... ... хан 1430-40 жылдары
Дешті Қыпшақтағы барлық қарсыластарын жеңіп, зор күшке ие болды. Алғашқы
жылдары ол өзін ... ... ... мүддесіне сай саясат жүргізсе,
зор билікке қолы жеткен соң өз бетінше іс-әрекеттер ... ... ... ... кей жағдайда жергілікті ру-тайпа, ұлыс билеушілерінің
мүдделеріне қайшы келді. Сөйтіп, Әбілхайыр ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастайды. Қарсы күштердің әрекеті 1457 жылы ... ... анық ... Егер 1428 жылы Әбілхайырды хан ... ... ... ... 71 ... ... атаса, 1457 жылғы
Сығанақ түбіне хан жарлығына сәйкес небәрі 17 ру-тайпадан жасақ жиналады.
1456-1457 ... ... ... ... ... Өз ... қолынан
жеңіліс тауып Сығанақ қамалына қарай шегініп Ойраттардың қойған шартын
қабылдауға мәжбүр ... Бұл ... да ел ... орын алып келген
жікшілдікті үдете ... ... ... ... ... ... ... болған Орыс хан ұрпақтары ... ... ... ... абыройы айрандай төгілді. Онсыз да әрең шыдап
жүрген қазақ тайпаларына бұл ... ... ... ... Өзін ... ... енді тәуелсіз мемлекеттің іргетасын қалауды ойлады. Қазақ
тайпаларының ерте ... келе ... ... ... бір түрі ... ... ... көшіп кету болатын. Соның алғашқысы болып Ақ Орданың
ақырғы ханы Барақ ... ... ... мен ... 1459 жылы ... ... ... хандығынан бөлініп Моғолстанның ханы ... ... ... ... ... бытырап, саяси
бөлшектелуін жоюға әрекет жасау Жошы ... ... пен ... ... ... ... ... ұрпақтарымен бұрынғы Жошы ұлысының мұраға қалған
жерлерінде билік жүргізу құқығы жолындағы тайталастағы әулеттік мүдделері
топтасқан ... ... ... ... ... ... түрде
бейнелеген еді. Қазақ хандары жалпы мемлекеттікке және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... және Түркістан аумағын
мекендеген этникалық топтардың этникалық саяси, шаруашылық мәдени дамуы
арқылы бірігуге дайындалып та ... ... ... атап ... хандығы мен Моғолстанның әлсіреуі және ыдырауы жағдайында
аталған кең байтақ аймақтың рулары мен тайпаларының ең ... ... ... ұмтылды немесе әлдебір Шыңғыс ұрпағы арқылы қамқоршы
іздестірді. Олардың көбісі алғашқы ... ... ... ... құру
мен оны нығайтуға бағытталған іс-әрекеттерін қолдады.
Ғасырдан ғасырға көшіп, ұрпақтан ... ... ... ... ... қаймағы ХҮ ғасырда бұзылған жоқ. Демек, осы дәстүрдің
жөргегінен шыққан Керей мен Жәнібектің қарауындағы елді соңынан ерту ... ... құн ... ... ... жеке билікке жету мақсаттарына
пайдалануын табиғи заңдылық деп қараған абзал. ... тақ ... ... ... ... ... ... Қобыландының
Дайырқожаны өлтіруі олардың тұтастыққа жарықшақ ... елді ... ... ... тек ... сәті ... табылған сылтауы екенін
пайымдау онша қиындыққа түспейді.
Ал елдің ... ... ... ... ... жатыр. Ұсақ
ұлыстардың біразын өзіне қаратып үлгерген Әбілхайырдың Барақ хан өлгеннен
кейін, оның ұрпағын осы ... ... тағы аян. Ал осы ... ... алу ... балаларының қай кезде де басты ... ... ... Әбілхайырдың ойраттардан ойсырап жеңілуі, олардың сол ... ... ... мүмкіндігі еді. Сондықтан Қобыландының
Дайырқожаны өлтіруі «құланның қасынуына, мылтықтың ... дәл ... ғана ... Ең өкініштісі сол, өткенге енжар ... біз әлі ... ... эмоциялық болжамынан басқа Қобыландының
Дайырқожаны неге ... де ... ... ... ... ... ... ашқан жоқпыз. Егер осы ашылса, біраз ... ... ... тіренішінен, үміт артқан жалғызынан ... ... ... ... өліп ... баласын «Қара Қыпшақ
Қобыландыда нең бар еді, құлыным?» деп ... ... ... де ... ... еді.
Керей мен Жәнібек Әбілхайырдан бөлініп, Моғолстанға кеті дедім ғой.
Онда лоарды Моғолстанның сол кездегі ханы Есенбұға ... ... ... ... Оның ... ... де ... бар еді. Жер үшін жақынымен жаға
жыртысып жатқан моғол ханының аталас Шағатай тұқымынан да ... ... ... бір-ақ табысатын Жошының тұқымына мұндай жомарттық жасауы
шарасыздықтың шатағынан болатын. ... ... ... ... ... ... пен ... Батыстан сұғынған Ақсақ Темірдің шөбересі Әбу сайд
мырзаға арқа сүйеген өз ... ... ... ... ... мен Жәнібек
бастаған өзбектің жауынгер жігіттерін ... ... ... ... игі ... ... ... етті. Сол себепті де ол ұзын аққан Шу мен көк
масатыдай құлрырған Қозыбасты ... мен ... ... берді.
Сөйтіп, болашақ қазақ хандығының шаңырағын көтерушілер Керей мен ... ... ... 1456 ... Батыс өлкесіне яғни,
Есенбұға хан мен Жүніс ханның иеліктерінің арасына ... ... ... ... ... ... ... мен Жәнібек бастаған өзбектер келіп Моғолстанның батыс
өңіріне қоныстанды. Олардың арасында Керей мен ... ... ... да ... Бұларды бұлай ежіктеп айтып ... ... ... ... ... ... ... күресте жеңіліс
тапқандарын қашып кетіп, қаңғып жүрді немесе басқа бір ... ... ... ... ... жиі ... ... қарағанда олар салт
атты, сабау қамшылы күйінде жүрген секілді болып ... Ал шын ... ... әр ... белгілі бір ханға бағынышты болғанымен оның өзіне
тән иелігі, өз жұрты болған. Артында арқа сүйер жұрты, сойылын ... ... ... ... тақ ... ... ... көне шығармаларда
кездесетін «ана сұлтан пәленшемен соғыста жеңіліп қашып кетті, мына сұлтан
өз ... қол ... ... ханға барып қосылды» деген
деректердіайтылған сол ... ... ... ... мағынада, яғни,
олардың соңына ерген елмен тұтас алып қараған жөн. Айталық, кезінде ... ... ... ... та, ... ... да, Едіге де, Темір
Құтылық та, болмаса Ұлықбекті сағалаған Барақ та салт атты, ... ... ... ... ... елі, жасанған қолы болмағанмен, жауға
шабар жауынгер жігіттері болған.
Міне, Әбілхайырдың әлсірегенін пайдаланып, ... ... ... ... те, ... ... бізге есімдері белгісіз, сұлтандар да иеленген
жерін тастағанмен елін тастамаған және олардың әрқайсысы кем дегенде ... ... ... ... ... Бұл ... Моғолстанның ханы Есенбұғаның
қашып келгендерге бүгінгі Жамбыл облысының жерін тұтастай беруінің ... ... ... ... ... ... ие ... елдің, жайылатын малдың
болғандығын көрсетсе керек. Шашау шығары жоқ шағын топ ... ... ... ... ... ... ... ме еді, Шығыста ойраттан,
Батыста ... ... ... болады деп үміт артар ма еді?
Әрине, үміт артпас та еді, үміт артпаған соң жер де ... еді. Осы ... ... ... ... ... Жәнібек пен оның туысқаны
Керей көшпелі және ... ... ... ... тәуелді тайпалар
топтарын біріктіріп... Оңтүстік Батыс Жетісу территориясына, Моғолстанға
көшіп кетті» ... ... жан бар. ... ақ бұл жерде ... ... ... ... жеке өкпе ... ... биліктен айырған бүкіл
Шайбани әулетіне деген олардың қарсылығы жатқанын да назардан ... ... Ал бұл ... Көк Орда ... ... яғни, Керей
мен Жәнібектің ата-бабаларының қол астында болған соларды жақтайтын елдің
түгелдей болмағанымен, дені ... ... ... ... сөз. ... Керей мен Жәнібек көшін: «Бұл әдеттегі ауа көшу ... ... ... ... мен ... ғана емес, сонымен бірге
мың-мыңдаған қарапайым малшылар да көшті», деп жазуы да содан. Соның ішінде
Моғолстан тарихын ... ... ... ... ... ... «Керей хан Жәнібек сұлтан және сол сияқты басқа сұлтандар
аз адаммен ... ... ... ... ... ... «аз
адамды» салыстырмалы мағынада айтылған шартты ұғым ретінде қабылдаған
абзал. Мұны әр ... мән бере ... осы ... әлгі ... есімі
келтірілген екі сұлтанның бірін Керей хан, екіншісін Жәнібек сұлтан деп
көрсетуі де ... ... ... ... көне ... ... алып оқып ... хан ұрпағының бірде-біреуін егер ол шағын да болса жеке ... оны хан деп ... ... ата жолына қарай мұрагер, ханзада,
сұлтан деп қана атайды.Олардың хан ... үшін ... аз күн ... да, ... емес ... да жеке хандыққа ие болуы шарт. ... ... ... өз ... ... хан деп атап ... бұл олардың өз иелігін
жеке «хандық», ал Керейді ... деп ... ... Ал ... болу
үшін оны құрайтын белгілі дәрежеде халық та ... ... қой. ... ... ... тағы да ... соң ... ба, жоқ, келмей тұрып құрылған ба? Оны дәл ... ... ... өз елінің шекарасына ауа көшіп ... жеке ... деп ... хақ. Олай ... ... сол кездің
куәгері моғолстандық тарихшы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... ... ... ... ... алып, оны хан деп көрсетпес
еді.
Олай болса қазақ ... ... ... жылын қазіргі
тарихшыларымыз айтып, жазып жүргеніндей 1468 ... ... бір ... ... 1456 ... ... тура келеді [62; 6.04].
Қазақ мемлекетінің келешек тағдырына аса ... роль ... ... ... тарихшылардың арасында екі жақты, үш жақты пікір бар.
Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... топ ... пен Керей бастаған
Орыс хан ұрпақтары бір топ адамымен Әбілхайырдан қашып ... ... ... бұрын Өзі-бек атанып келген бұл қауымның Өзі-бек-
қазақ атануы осы кезден басталды»,-деп ... ... ... ... ... бір топ тарихшылар легі осы
пікірді қолдап, жоғарыдағы ... ... ... ... ... Ал ... ... К.А.Пищулина, С.К.Ибрагимов
бастаған тарихшылар тобының бұл төңірегіндегі ... ... ... ... ... Керейдің көші Қазақ тарихындағы бір
көрініс қана.Мұндай бір жолғы іс-әрекеттен ... ... ... алға ... ... ... «Қазақ мемлекетінің
құрылуын тек Жәнібек пен Керейдің көшімен ғана байланыстыруға ... ... ... ... ... ... әлеуметтік саяси және
қазақтардың этникалық тарихи дамуының нәтижесі» деген ой ... ... ... ... ... жататын тарихшылардың еңбектерінің тарихи
деректемелік маңызын жоққа шығармай отырып, онда келтірілген Жәнібек ... көші мен ... ... ат-атауы жайлы пікірлерімен қосыла
алмаймыз. Керей мен ... ... ... ол ... ... ... немесе «қашып» өткен көш емес.
-Әбілхайырдың жеке өмірбаяндық шежіресі деп танылған Масуд ... ... –и ... ... Орыс хан ... ... ... немесе «біріккен» туралы ешбір дерек жоқ.
-Әбілхайыр ұлысы Мұхаммед Хайдар Дулати айтқандайын «Дүйім ... ... ... мемлекет құрылымы емес, соғыс жағдайындағы
өтпелі (фронтальный) мемлекет. ... бұл ... ... ... мемлекет» (зачаточные государство) деп атауы [63; ... ... мен ... өз ... ... ... ауып ... жоқ, тек өз
этнотерриториясының бір шетінен енді бір шетіне, өз этно-бірлігінің бір
бөлімінен енді бір ... ... ... ... Олар жаңа жұртта ұлт
тобының саяси лидері ... ... ... ... бір ... пен ... Шу ... келісімен ұлт топтары жан-жақтан ... саны ... екі жүз ... ... Осыған орай М.Қ.Қозыбаев,
К.А.Пищулиналар дөп басып айтқандай, «Керей хан, ... ... ... «қашу, босу» емес, билікте өздерінің мұрагерлік құқығын сәтті
пайдаланып, ел ... ... ... ... «сәтті жасалған
стратегиялық шегініс» [64; 224-225] деп таныған жөн.
Керей мен Жәнібектер Жетісуға көшкен кезде ондағы ... ... ... қарасты болғанымен, ол кездің тарихи әдебиетінде
«Көшпенді Өзі-бектер» атанған ... ... ... ... ... ... сүйеніші (тыл) болатын. Сондықтан Есенбұға хан жауынгер қазақтардың
алдынан «бақан ала жүгіруге» қауқарсыз еді.
Моғолстан қазақ, қырғыз, ... үш ... ... ... бас билікті әзер ұстап тұрған, іштей қайшылыққа толы, ... ... бар тым осал жүйе ... Сондықтан да Есенбұға хан
қазақтарды ішкі және сыртқы жауына қарсы қорғаныс ретінде қолдануға тырысып
бағудан өзге ... жоқ еді. ... мен ... ... ... мұнда
«қашып-пысып келген кірмелер» емес, өз ортасына келген қуатты саяси күш, ... ... ұлт ... ... ... айтқандай, Жәнібек және
Керей бастаған ... ... ... ... басыбайлы
болмауының себебі, міне, осында жатыр.
Қазақ хандығы құрылғанға дейінгі қазақстан ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуы
–этникалық ... ... ... ... ... ... ... Керей мен Жәнібек хандар Әбілхайыр ханға қарсы күресте
жергілікті халықтың күшін пайдаланса, соларға арқа ... ... ... ... ... ... жүйеде жергілікті дәстүрдің
толық жеңіске жеткендігін көрсетті. Сондықтан да Қазақ ... ... ... ... құрылымы болды дейміз. Халық пен мемлекет
арасындағы өзара қатынастардың қалыптасып, ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығының бағытын айқындады, олардың
этнткалық сана-сезімін ... Егер де ... ... құрылғанға
дейін Дешті Қыпшақтың тұрғындары жалпы атаумен «өзбектер» немесе «көшпелі
өзбектер» деп ... ... ХҮ ... ортасынан бастап, жалпы этноним
нақтыланады. Ноғай, қазақ және ... атты ... ... ... ... ... ... тікелей ықпал етуі «көшпелі өзбектердің»
жіктелуіне, ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ
хандығының құрылуы-Қазақстан аумағында ежелден бері жалғасып келе жатқан
этнткалық ... жаңа ... ... ... халқының халық болып
қалыптасқандығын көрсетеді. Қазақстан аумағында 11-14 ... 14-15 ... ... атауын-15 ғасырдың
ортасынан бастап «қазақтар» атты нақты этноним ығыстырып шығарады. Қазіргі
күнге дейін бұл этноним осы ... ... ... ... ... [65; ... хандығы құрылуының тарихи маңызын этникалық тұрғыдан ... ол- ... ... ... ... ... ... процесті
халықтық деңгейге көтерді және халықтық деңгейге көтерілген этносқа ... ... ... деп ой ... ... құрылуының тарихи маңызы тек этникалық мәселелермен
шектелмейді. ... ... бұл ... ... ... және ... да ... әсерін тигізді. ХҮ ғасырдың ортасына дейін шығыста
Ертіс өзені мен батыста Еділ өзендері аралығындағы ұлан-байтақ территорияда
бірнеше мемлекеттер бір ... өмір ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ хандығы құрылғанға дейін Алтын Орда , Ақ ... ... ... және ... ... ... ... Дешті
Қыпшақтың саяси картасын түрлендіріп, бірнеше саяси атаулар бір аумақта
тоғысып тұрды. ... ... ... және оның ... ... ... саяси картасы мен атауларын өзгеріске ұшыратады. Жоғарыда аталған
мемлекеттердің заңды мұрагері ретінде 16 ... ... ... ... ... аралығындағы аумақта бір ғана мемлеетте өмір сүре бастайды және бір
ғана саяси атау ... ... ... ... ... термин ХҮІІІ
ғасырдың бірінші ширегіне дейін тұтас аяси терминдік мәнін жоғалтпайды.
Географиялық мәндегі Дешті Қыпшақ термині ХІ ... 40 ... ... Бұл ... ХҮ ... ортасына дейін шығыс авторларының
еңбектерінде қолданыста болып келді.
Қазақ хандығының ... мен оның ... ... тікелей салдары
ретінде жаңа этникалық қауымдастықтың қалыптасуының аяқталуы мен жаңа
этнонимнің ... ... ... ... да өзгеруіне әкеледі. ХҮІ
ғасырдан бастап жазба деректерде «Қазақстан» атауы ... ... ... ... ... ... ... қалдырылып, жаңа атау-жаңа
этно-саяси жағдайға сай қызмет ете бастайды. Осылайша Қазақ хандығы құрылуы
аймақтық саяси және ... ... да ... ... ... сай жаңа атауларды қалыптастырады.
Қазақ хандығы құрылуының атап өтер тағы бір ... ... бір ... ... ... жаңа бір дәуірге негіз қалауы
жатады. Керей мен ... ... ... ... бұл ... ... ... қағанатының құрылуымен, ... ... ... ... ҮІ ... ... қағанаттың құрылуымен-
түркі дәуірі, ХІ ғасыр ортасында қыпшақ тайпалары мемлекетінің құрылып,
нығаюымен-қыпшақ ... ... ХҮ ... ... ... ... бастау алады. Хандықтың құрылуымен басталған бұл дәуір үш
жарым ғасырдан ... ... ... ... ... сахнасында
өшпестей із қалдырған атақты хандар мен сұлтандар, ... мен ... мен ... ... мен ... осы тарихи дәуірде өмір
сүрді.Елдік пен ... паш ... ... ... ... оқиғалар осы
дәуірдің еншісінде. Осылайша Қазақ хандығының-ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы тарихи
дәуірді ... жаңа ... ... ... ... аса ... тарихи
оқиғалар қатарына жатады.
Қазақ хандығының құрылуы-Қазақстан аумағында ежелден бері үздіксіз
жүріп келген этникалық процестер мен ... ... ... заңды қорытындысы болды. Сонымен бірге бұл оқиға – мемлекеттіктің
дамуындағы да ... бір ... ... ... Хандықтың құрылуының
тарихи маңызын біз аталған этникалық, мәдени-рухани, саяси процестерді жеке-
жеке қарастырғанда көре аламыз.
Қазақ хандығының құрылуының аса зор ... ... оның ... бір ... ... сатыға көтеруі, бір деңгейден екінші деңгейге
жеткізуі жатады. Қазақ халқының қалыптасуының ... ХҮ ... ... ... ... ... Сондықтан да біз қарастырып
отырған оқиғаның ... ... ... ... айтылған ойларымызды түйіндей келе, ... ... ... аса ... ... бірі деп, ... ... халықтық деңгейге жеткізді; қазақ ... ... ... аяқтады; жаңа «қазақ» атты нақты этнонимді «Қазақстан» ... ... ... Қазақ хандығы дәуірі деп аталатын жаңа
тарихи бір дәуірге негіз салды деп қорытындылаймыз.
Керей мен ... ... ... ... өз ... ... Олар мемлекеттіктің этникалық ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда үлкен роль
атқарды. Ал шайбанидтердің,тимуридтердің, қалмақтардың, орыс мемлекетінің
қысымына ... ... ... ... хандығы ХҮІ-ХҮІІ ғасырда Еуразияға
кейіннен танылған, халықаралық дамуға тұрақты әсер еткен ірі ... ... ... келе ... ... ... яғни ... жарты мың жыл
бойына (кейбір үзілістермен) «қазақ» сөзінің мәндерін ... ... ... ... ... ... ... сөз мәнін түбірден өрбітіп
түсіндірген бір де бір жан ... ... ... мәнін аша алмағанымен оның ең ... ... ... ... ішінен ажыратуда А.Радищев пен Н.Карамзиннің шеберлік,
тапқырлық көрсеткендерін атап өтпей ... ал ... орыс ... ... ... ... ... сол кездегі самодержавиелік-
шовинистік, отаршылдық, дворяндық-буржуазиялық идеологияның ... деп ... ... ... мен ... ... ... Мысалы, орыс ғалымдары өз атауының мәнін анықтай алмағандығына
қарамастан, екі ... бойы ... ... неліктен күн ... ... оның ... ... ... ... өзінің
отарындағы түземдіктердің атауына дейін аяққа басып, оны ... ... ... ... ... ... кезбе, ешнәрсенің парқын
білмейтін етіп көрсетіп, олардың алдында жалбақтаған малайша бағынған халық
қажет еді. Оның үстіне ... ... ... әлемде жоқ-ты. Пах,
шіркін, «еркін, ер жүрек, сабаз? Мұндай «құл» атын қай орыс ... ... ол өз атын ... ... «құлын» осылай атай алар ма еді? Атсыз
қожада «ержүрек әрі еркін құл» ... кім ... ... Міне, сондықтан
Ресейдің идеологтері 16 ғасырдың ортасынан бастап, ... ... ... ... ... жоспарлаған. Олар бұл атауды естігенде ... ... ... ... ... Дон ... хандарының бірі-
Қыпшақ келіп қалғандай сезінеді, тіптен бұл сөзді естігілері де келмейді.
Мәселен, Гранаттардың энциклопедиясында: «В первой ... и ... ... Казак-это употреблялось в довольно презрительном значении, так что даже
во второй ... ... к ... ... ... и этим именем, а
называли «молодцами», ... ... ... ... Бірақ
ресейліктер өздерінің казактарының атын өзгерте алмады. Ол 1812 ... ... ... ... ... жоғарыда екі ғасыр бойы ешкім «қазақ» сөзінің түбірін де, дәл
мәнін де анықтай ... ... Орыс ... мен оларға қызмет еткен
батыстың зерттеушілерінің осыны жорта істегендерін былайша ... Орыс ... ХҮ ... бері ... ... мәндері
сақтаулы еді: «казак-вольный человек, удалец».
2. Мұның ең алғашқы тура мәні: ... ... ... ... ... «молодец, холостой парень».
Олай болса, олар екі ғасыр бойына сөздің мән-мағынасын аша алмай
келген ... ... біле ... жасырып келген. Міне, ақиқат қайда көмілген?
Олар алғашында біздің бабаларымызды «казахи», ... не ... ... келді де, сәл кейін «киргисцы, киргиз-казахи, ... ... ... ... «киргиз-кайсаки» тұлғасына тоқталады. ... орыс ... еріп ... де ... кеткен» деп соғады.
Бұған қалай қынжылмасқа? Атаудың екінші сыңары ... ... ... емес, ол қырғыз немесе ұйғыр ... ... ... ... қазақты кеміту үшін айтылатын «қарсақ» сөзін өте ... ашып ... үшін ... ... атау.
Қор болған қазақ 1925 жылға дейін орыс ауызынан өз есімін дәл ести
алмай бишара қайсақ ... ... ... ... 1936 жылы ... республика атанғанша атымызға да зар болдық емес пе? Ал ... де, ... де орыс ... ... үш ... ... кейінгі
орыстар «зерттеген» екі ғасыр бойы (ХІХ-ХХғ.ғ) шынында да ешқандай ғылыми
тұрғыдан ... жоқ. ... олар екі ... ... сөз бен ... ... етіп ... халықтың оған деген жиіркенішін туғызып,
бара-бара ұмыттыруға тырысып баққан.
Олардың халқымыздың атауын саясатпен ... ... ... болады. Ресейде «қазақ» сөзін академик П.Бутков 1822 жылы кең ... етіп ... сол жылы ... «Сібір қазақтарын басқару уставын»
ойластырып, орта жүзде хандық билікті ... Бұл ... па? Жоқ! ... ... этимологиясын қажымай-талмай тереңіне жете түсіндірген әйгілі
«сөз құдайы» В.Даль «қазаққа» келгенде, «бәлкім ... ... ... ... ... ... ... танытады. Бұған
қалай қынжылмассыз. Егер қазақ «тентіреу, қаңғыру» мәндерін беретін болса,
Дальдің өзі «казак Луганский» бүркеншік атын ... ... ... ... ... ұлын ... ұлан, ал Есім ханның Жәңгірі қызын қазақ ханым
деп қалайша атайды. Қай ата-ана ұрпағына бақытсыздық тілейді? ... ... па еді? Ол ... ... ... түсіндірген. Әйтпесе «молодец»
сөзінен өрбіген қазақты олай түсіндірмейтіндігін, «молодец казак, вольный
казак, казаковать-молодцовать-тың» ... ... ... және өзі ... ... мәні ... ер жүрек Луганский» екенін жақсы білген.
Міне осындайлардың барлығы ... ... ... ... біз ... ... ... де ғылыми түсінікке
жатқыза алмай, барлықтарын түгелімен жоққа шығарамыз.
Менің ойымша «қазақ» сөзі өз ... өз ... ... ... ... еркін, ержүрек батырларға тағылған атау деп ... ... ... келісемін, өйткені ол «қазақ» сөзі әскери
термин ретінде қолданылып «ержүрек, батыл» деген мәнді ... ... ат ... ... ғана тән ... кейін оларға
қарасты тайпалардың және олар ... ... ... ... ... ... деген атауды «тәуелсіз, еркін, ерікті адам» деген Осы арада
Самойловичтің де айтқандарын ескермеске ... Ол да ... ... ... деген мағынаға ие деп жазған еді. Мен де осы ... ... ... ... өз ... да ... ... келеді, яғни «қазақ» сөзі «өз елінен бөлініп
шығып, еркін жүрушілер», «еркін адамдар», «ержүрек ... ... ... ... ... ... арғы тегі ... дегеннен шығады.
Мысал үшін Керей мен Жәнібектің ... ... ... Шу ... орын ... ... тәуелсіз «Қазақ хандығын» құруын айтуға
болады.
Ал «қазақ» нақты да дәл ... ... ең ... ... көне ... ... ... ешқандай күмән болмаса керек. Ал
мұның себебі неде? Ресейдің ресми ғылымы оны ... ... ... ... мәнін көмескілендіріп, қаскөйлік жасаған еді. Мұны ... ... ... ... жалған түсініктерін соқыр ... ... ... ... ... деп кәдімгідей
аңғалдық байқатқан. Тіпті олардың жалған этимологиясын кері ... ... ... ... айтуға сескенген. Ақыры «қазақ» сөзі мен казак түбірлес
бір сөз емес ... ... ... ... Сондықтан қазақ ғалымдарының
бірінде «қазақ» сөзінің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... және саясатқа қызмет еткен
ғалымдар нәсілшілдік пен ұлттарды кемсітуге, аға халықтың алдында малайша
бас июге ... Олар ... ... ... әсіресе, түркі
тектестерді аяусыз кемсіткен. Мәселен, орыстың басқа ... ... ... ... ... Л.Н.Толстой мен А.С.Пушкин аттас
«Кавказский пленник»-теріндеөздерінің арғы тектерінде түрік және ... қаны бола тұра бірі ... ... ал ... ... народы»
деген. Осындай кісілер жазықсыз халықты кемсіткенде, қазақты «қаңғыбас» деу
қатардағы ғалымсымақтарға неге ... ... бұл ... үшін қазақ
«қаңғыбас», «қарақшы», ал олардың қулық-сұмдығын айқара ашқандар үшін ол
«еркін, ... ер ... ... ба, әлде ... еті үйреніп кеткендіктен бе, қайдам
ұзына ғасырлар аясында бізді ... ... ... әр ... ... ... ... та, қайсақ та атаныппыз. Кейбір сұғанақ ауыз өз атымызды
өзімізге қимай ... ... ... ... де, ... ... ... тұста «коммунизм орнатушы» да, екінші тың игеруші де ... ... ... ... да біз болдық. Құлағын ... не деп ... көне ... ... шара жоқ еді. Бұл ... енді ... ... құлағымызға шалына жастарымыз аға
буынның бұрын жасап кеткен жат қылығына намыстанатын болды. ... да ... ... елдің бірінші сипаты осындай болмақ. Ең әуелі еліміз бен жеріміз
дұрыс аталуын қамтамасыз етіп, кемелу, ... ... ... сол ... ... ... жол ... парыз-ақ..
Қазақ – Евразия далаларының ежелгі тарихи-этникалық қауымдастықтарын
өз бойына сіңірген көне ... ... тегі ... ... ... нәсілмен қатар Шығыс ... және ... ... ... бұтағының негізгі тобына жатады.
Ұлтымыздың тамыр тегітереңнен тартса, мәдениеті мен рухы онан да
тұңғиықтан бес мың ... атты ... ... қуат ... ... ... ... жылдар аясында күрделі игіліктер
негізіндеөз топырағымызда қалыптасқан төл ... ... ... ... ... ... ... жасаған күллі тарихи-мәдени
игіліктердің ... ... деп ... ... оның мәдениет
тарихын «қазақ» атауының тарихи ... ... ... бастағанымыз
өзімізді-өзіміз табан асты етумен тең. Ұлт тарихы бай, ... соны ... ... оны ... ... ... ... шынын айту керек
мардымсыз.
«Қазақ» деген атау тарихи деректемелерде «қыпшақ», «маңғыт», ... ... ... ... ... неге екені белгісіз, бірден
орнығады. Бұл жайт атаудың өзі емес, ... арқа ... ... мәдени
салауаттардың хатқа түспес бұрын көп ... ... ... ... «Қазақ» деген атаудың шығу тарихы туралы баспасөз ... ... ... ... ... ... көпке мәлім. «Қазақ» атау туралы
ғалымдар ... ... ... ... деректемелерді тереңге алып барды.
«Касог», «хазар», «қаз» секілді өздері ... ... ... этнонимдер,
терминдер, ұғымдар жан-жақты сараланып та, бағаланып та болды.»Қазақ»
сөзінің түп-төркінін ... ... ... ... ... ... Түркияда көшпелі түріктерді «йоруқ» дейді. ... да, ат ... ... атын да ... ... ... ... тұра
атаудың шынайы мән-мағынасын тың деректемелердің жәрдемінсіз түсіндіру
қиын.
Шежіре, ауызекі ... ... ... түп ... ... есімді
атаға тірейді. Бірақ бізге ... ... ... ... баба ... ... білмейді. Егер шежіре мұнан 20 буын бұрын 30-50 адамнан
тұрған болып көрінеді. Ата ... 14 ... ... ... ... ... ... шежірені тарихтың бірден-бір қайнар көзі бұлағына жатқызу
менің ойымша ағаттық. Сондықтан шежірелік санаға абай ... ... ... «ақ ... ... күнделікті күйбең сананың
деңгейінен аспаса, «қас-сақ» («шынайы сақ») деп түсіндіру мәселені ... ... ... ... ... жыл ... бастапқы
кезеңінде-ақ тарихи қайнар бұлақтардан қалыс жатты. Ал ұмыт қалған атаудың
араға 1,5 мың жыл ... ХҮ ... ... оралуына илану қиын. Сөйте тұра
«қазақ» деген сөз тағдыр қалауы бойынша халқымыздың төл ... ... ... ... ... ... жерде қазақ баласы дұрыс аталған
ұлттың есіміне мойын бұрып, бұзылып ... ... ... ... ... ... ... болды, ұлт атауын ұлттық
игіліктің ту ... ... ... өзін - өзі ... осындайдан
басталады. Оқта – текте өзге жұрттарда ... ... ... ... ... еріп ... Қытай халықтарына, «қытай» деп атау берген
біздің ата – бабаларымыз, олар ... ... ... ... ... «Совет халқы болып» іштей тәубәшілік білдіріп қойғанымызда жөн
болар. Дүниеде атауын жоғалтып алған халықтар аз ба? ... ... ... ... төл ... бір мың жылдан кейін қайта табысқан. Ең бастысы
қазақ ... бір ауыз сөз ... өзі ... ... ... Қазақ
дегенді естісек еңсеміз көтеріліп, мақтанып қалатын ... ... ... ... ... «Тарих-и-Рашиди» ( «Хақ жолындағылар тарихы») А.,1999, 107-
108
2. Мұхаммед ибн Уали «Бахр әл-асрар фи ... ... // МИКХ ... ... Түрік, Қырғыз-Қазақ һәм хандар шежіресі. А., «Қазақстан»
және «Сана», 1991, 21-23 бет.
4. Қ.Халид. «Тауарих Хамса» («Бес тарих»). А.,1992, 70-75бет
5. К. ... Об ... ... // ... ... ... ... М-Я, 1934, вып.91, с.20-21.
6. Қ.Т.Жұмағұлов Ғұндардың Галлия жеріндегі шайқасы // ҚазМУ хабаршысы №1
Тарих сериясы. А.,2001, 85бет.
7. ... О ... ... // ... ... 1822 №3 ... ... Исследование о Касимовских царях и царевичах ч.2-
ая, СПб., 1864,с.145.
9. К.Ибрагимов. Еще раз о термине «казах» // новые материалы по ... ... ... ... А.,1960, с.69.
10. Н.М.Карамзин. История государства Россииского Т.ІҮ-ҮІ. Тула.,1990 с.377-
378.
11. С.К.Кляшторный. Летопись трех ... ... ... А.И.Левшин. Описание киргиз казачьих или ... орд ... ... ... ... А.Н. О слове «казах» Ст. «казахи». Антропологические ... ... ... по истории казах-киргизского народа в связи с
общими историческими судьбами других тюркских племен. ... ... ... ... ... 5-ти ... А.,1961, с.207-208.
16. М..Ақынжанов. Қазақтың тегі туралы. А.,1957, 8-15б.
17.. Ә.Марғұлан. «Тамғалы тас ... // ... 1984 №7 142-143 ... ... ... ... ... А.,1993, с.111-113.
19. Н.Мыңжан. Қазақтың көне тарихы. А.,1993, 19-21 бет.
20. ... ... ... ... // ... ... 1993 16-шілде.
21. А.А.Семенов. К вопросу происхождении и ... ... ... вып.1 ... АН ... Т.12, 1954.
22. И.Г.Рамстедт. Ұйғыр мемлекетінің қысқаша тарихы. УБ.,1922, 69-70б.
23. А.Н.Бернштам. Проблемы ... ... ... ... ... ... Серия арх.. вып.2 1950, 60-67б.
24. Қазақстан тарихы 2-том А.,1998, 307-308б
25. Е.О. Бұланов. «Қазақ» сөзінің пайда ... ... ... // ... №4 2003 ... Ә.Дибаев. Казах-киргизы Туркестана-Туркестанскии настольный календарь.
1919, с.125-127.
27. Су Бей Хай. Қазақ ұлтының шығу тегі және ... ... ... ... ... 1998 №2 ... Л.Р.Кызласов. Ташлыкская эпоха в истории Хакасско-Минусинкой Котловины.
М.,1960 с.65-66.
29. Т.Жанұзақов. ... ... сөз ... ... // ... 1983 №3 ... ... «Алаш», «Алшын» этнонимдері туралы аңыздар.// Алаш 2005 №1
103-112б.
31. Тауасарұлы ... бек ... ... ... А.,1993 34-35б.
32. Абай шығармалары. 2-том А.,1995 222б.
33. Р.Тоқтаров. Қазақтың арғы тегі мен «қазақ» ... ... ... ... 1995 №1
34. А.Хайдаров, Е.Койшыбаев. К лингвистическому объснению «казах» //
Вестник АН.КазССР №2 1971 ... ... Түбі бір ... ... А.,1993 5-15б.
36. С.Малов. Енисей жазулары. А.,1952 16-20.
37. В.П.Юдин. К итимологии ... ... // ... Азия в 15-18 ... ... А., ... 2001, 137-166.
38. О.Сулейменов. Таңбалар тарихынан. // Қазақ әдебиеті. 1966 25 ... ... ... ... шығу төркіні // Қазақ әдебиеті. 1968, 3-
ақпан.
40. ... ... ... түп ... ... // ... және ... 1985
№2,3 28-31б.
41. Н.А.Аристов Заметки об этнтческом составе ... ... и ... сведения об их численностей журнал «Живая старина» 1896 вып. 3-4 с.308-
309.
42. Н.Харузин. К ... о ... ... ... ... 1895, вып3 ... В.В.Григорьев. О скифском народе саках СПб., 1871, с.4-5.
44. Н.Я.Марр. Кавказскии культурный мир в ... Мин. ... ... В.В.Бартольд. История изучения Востока в Европе и в России. СПб.,1911
190-191.
46. В.В.Бартольд. Туркестан в эпоху монгольского ... СПб., ... ... ... сөзі туралы. // Ақтөбе 1999,25.02.
48. Г.Ф.Благова. Исторические взаимоотношения слов казак и ... ... ... ... сөзі және ... ... шыққан // Қазақ ... №2 ... ... ... всех обитающих в Россииском государстве народов ч.4
СПб.,1799, с.201.
51. Иллич-Свитыч.В.М. Опыт ... но ... ... ... ... ... З.У.Тоған. Жалпы Түрік тарихына кіріспе. 1-том, Стамбул., 1981, 69б.
53. В.Шахматов. К вопросу об ... ... ... // ... вып.6, с.97-98.
54. В.В.Радлов. Опыт словаря тюркских наречие. Т.1 СПб.,1899, с.228-229.
55. Г.Вамбери. Очерки жизнь и нравовь СПб., 1877, с.140-145.
56. ... ... (тек) // ... ... ... ... ... тарихының бес мың жылдық баяны. А.,1996, 135-143б.
58. С.Жолдасбаев. Қазақ қалай халық болды? // Ақиқат 1993 №6 ... ... ... ... ... // ... ... 1998 24.07.
60. К.А.Пищулина. Юго-Восточный Казахстан в середине 14-начале 15 ... ... ... ... ... ... Т.И.Султанов,
А.М.Хазанов.История Казахстана и Центральной Азии. А.,2001, 211-212.
62. Қ.Салғараұлы. Қазақтар // Халық кеңесі 1992 04.
63. В.В.Трепавлов. История Ногайской Орды. ... ... ... ... ... және Жошы хан. ... ... Б.Б.Кәрібаев. Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы. // ... ... ... 2002, ... ... Қазақ Ұлттық Университеті тарих факультетінің
магистранты Ғабит Клараның «Қазақ этнонимінің мәніне ... ... ... ... диссертациясына ресми оппоненттің
сын-пікірі
1.Зерттеу тақырыбының өзектілігі және оның жалпы ғылыми және жалпы
мемлекеттік бағдарламалармен ( ... және ... мен ... ... ... тәуелсіздік алуына байланысты қоғамымызда сапалы түбегейлі
өзгерістер болды. Идеологиялық үстемдіктен арылған ... ... ... ... мәселелерін зерттеуге еркіндік алды және тарихтағы күрделі
өзгерістер әрбір қазақ азаматы ... зор ... ... ... Солардың ең
бастыларының бірі төл тарихымызды ақиқат деректер негізінде қайта жазу және
қазақ атауының мәнін ғылыми ... дәл ... ... ... бір ... Еуразия кеңістігінде қалыптасқан ұлан асыр дербес
мемлекеттің пайда болуы, одан бергі жердегі ... ... ... ... сөз ... ... ... қатар қазіргі әлем жұрттшылығының
назарын өзіне аударып отырған тәуелсіз қазақ мемлекетінің шығу ... ... ... жатыр.
Біздің отанымызды мекен еткен халықтың кешегісі ... ... ... адам ... ... болған бақытты өмірін азаттыққа
шақырады. Міне сондықтан да қазақ халқының азат өмірінің тарихын ... оның ... азап ... ... де ... әлемге танытудың, қазақ,
қырғыз, өзбек т.б. халықтардың қайдан, қалай шыққанын баяндаудың ... ... орай ... ... ... ... ... толық ие
деп айта аламыз.
2. Диссертацияға ... ... ... беру ... ... және ғылыми қызметкерлердің ... ... ... ... ... нәтижелері.
Ізденуші «қазақ» этнонимі мәселесі төңірегіндегі пікірталастарды
талдап, мынадай нақты нәтижелерге қол жеткізген:
-Ізденуші «қазақ» ... ... ... ... мен ... пікірлерді талдап, соның негізінде өз тұжырымын берген;
-Тілдік аталуына байланысты мәліметтерді келтіреді;
-«Қазақ» сөзін екі ... ... ... ... ... ... қосымша ретінде өз ой-тұжырымын қосады;
-Әлеуметтік және саяси-әлеуметтік ... да ... ... ... ... ... жан-жақты қарастырады.
3.Ізденушінің диссертацияда тұжырымдалған әрбір ... мен ... ... мен ... ... діни және ... негізделген деректерді талдау барысында
Қ.Халидтің, Ш.Құдайбердиевтің, Әбілғазының еңбектеріне сүйенеді;
-Бернштам мен Ақынжановтың еңбектерін пайдалана отырып, «қазақ» ... ... ... ... ... ... М.Қашғаридің дерегін келтіреді;
8-13 ғасырлардағы «қазақ» сөзінің мәнін М.Х.Дулати, Қ.Халид,
Ш.Құдайбердіұлы, Махмұд ибн ... ... және тағы ... да соңғы
кездері жарық көрген ғылыми әдебиеттердің мәліметтері бойынша іздестірген;
15 ғасырдың орт мен 16 ... ... ... ... мағынаға
ауысқанын халық ретінде танылғанын М.Х.Дулатидің еңбегі бойынша жазады.
«Қазақ» этнонимі ... ... ... мен ... ... және ... зор ... жеке мемуарлардың,
халықаралық сараптама-ақпарат орталықтарының, баспасөз мәліметтері мен
ғылыми зерттеу еңбектерінің ... ... ... ... дәйектелуі шынайы.
4.Ізденушінің диссертацияда тұжырымдалған әрбір ... ... мен ... ... сөзіне байланысты тың мәліметтер ғылыми айналымға тартылған.
-Бірінші тарауында «қазақ» сөзін аңыздар ... ... ... шығарады;
-«Қазақ» сөзінің тайпа атауымен байланысы бар ... ... ... терең талдай келіп, «қазақ» сөзінің ешқандай
да қайсақтан алынбағандығы жөнінде дәлелді тұжырымдар келтіреді;
-Қазақ хандығының құрылғандығын айта ... ... ... ... оң және ... көзқарас береді.
5.Алынған нәтижелердің ішкі бірлігінің бағасы.
Ғабит Клараның зерттеу барысындағы алған ... ... ... ... ... шешу ... алынғандықтан бір-бірімен
тығыз байланысып, бірін-бірі толықтырып тұрғандығын көруге болады.
6.Ізденушінің алған ... ... ... ... ... ... міндетті шешуге бағытталуы.
Ғабит Клараның зерттеу барысындағы алған нәтижелері өзекті мәселені,
қолданбалы міндеттерді шешуге ... ... ... мен ұсынымдарды бүгінгі таңда Қазақстан тарихы курсы ... ... ... оқу ... ... барысында пайдалануға
болады.
7. Диссертацияның негізгі қағидасының, нәтижесінің, тұжырымдары мен
қорытындыларының жариялануына растама.
Ізденушінің «Қазақ» сөзі мәнінің ... ... атты ... хабаршысы, тарих сериясының» 2006 жылғы №1(40) ... ... ... ... ... мазмұнына толық сәйкес келеді
және диссертациядағы мәселелер мақалада қарастырылған.
8. Диссертация мазмұнындағы және рәсімделуіндегі кемшіліктер.
Әбілғазы, Ш.Құдайбердиевтің еңбектерін ... ... тек ... ... ... үш ... тұрса, ал екінші тарауы төрт тараушадан
тұрады.
9. ... ... ... беру ... ... ... ... алғанда К.Ғабиттің магистрлік диссертациясы өзінің мақсатына
жетіп, ... ... ... деп ... ... кемшіліктерге
қарамастан диссертацияға қойылатын талаптарға сай ... ... ... келе ... К.Ғабиттің «Қазақ этнонимінің мәніне тарихи
талдау» атты магистрлік диссертациясы «тарих ... ... ... деп ... ... ... Қазақ Ұлттық
Университеті Деректану және
тарихнама кафедрасының
т.ғ.к., аға ... ... ... ... ... ... ... және ортағасырлар тарихы кафедрасы
Магистрлік диссертация
Қазақ этнонимінің мәніне тарихи талдау
Орындаған 2-курс
Магистранты
Ғабит К.
Ғылыми жетекшісі
Т.ғ.к, ... ... ... « » ... ... және ортағасырлар
Тарихы кафедрасының меңгерушісі
Т.ғ.д., ... ... ... ... ... ... Тарих факультеті
Қазақстанның ежелгі және ортағасырлар
Тарихы кафедрасының 2-курс магистрі
дәрежесімен бітіруші Ғабит Клара Ғабитқызына
Мінездеме
Ғабит Клара Ғабитқызы 1982 жылы ... ... ... ... ... ... ... келген. 2000жылы аталған
ауылдың Т.Қабылов атындағы орта мектебін үздік деген бағамен ... ... ... ... ... ... Университеті тарих факультетіне түсіп,
2004 жылы бакалавр дәрежесімен бітіріп шығады. 2004 жылы осы ... шифр ... ... ... ... бастап жылда болатын ... ... ... ... марапатталып отырған.
2-ші курста Деректану және тарихнама кафедрасы дайындаған ... ... өз ... ... Осы жылы оқу ... сай Әл-Фараби
атындағы Қазақ Ұлттық Университеті халықаралық қатынастар факультетінде
педагогикалық практикадан өтті. «Қазақ» сөзі ... ... ... мақаласы «ҚазҰУ хабаршысы тарих сериясының» 2006 №1(40) санында ... ... ... ... ... ... ... тарихи талдау» деген тақырыпта магистрлік диссертациясын жазып
шықты.
Ғабит Клара ... өз ... ... ... ... ... ... арасында өзін-өзі жақсы жағынан ғана көрсете
білді.
Тарих факультетінің деканы
Т.ғ.д., ... ... ... және ... кафедрасының меңгерушісі
Т.ғ.д., ... ... ... т.ғ.к., доцент ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
Адамзат дамуының тарихындағы этнопедагогикалық идеялар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь