Қазақ тіліндегі бейвербалды элементтердің көп мағыналылығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1 Тілдегі параамалдардың түрлері және бейвербалды элементтердің
тіл білімінде зерттелуі
1.1 Бейвербальды элементтердің тілдік жүйедегі алатын орны мен
маңызы, зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
Қазақ мәдениеті мен тіл білімінде паралингвистикаға
қатысты терминдердің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
1.3 Тілдегі бейвербальды амалдардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
1.4 Бейвербальды амалдардың вербальды құралдар арқылы берілуі ... ... ...41
2 Паралингвистикалық мәнмәтін және тілдік
қатынастың бейвербалды бірліктерінің көп мағыналылығы
2.1 Паралингвистикалық мәтін және паралингвистикалық мәнмәтін ... ...46
2.2 Паралингвистикалық мәнмәтін түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 49
2.3 Паралингвистикалық мәнмәтін мен тілдегі көп
мағыналылық құбылысының арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
2.4 Сөздердің көп мағыналылығы мен бейвербальды элементтердің
көп мағыналылығы арасындағы ерекшеліктер мен ұқсастықтар ... ... ... ... .. 58
2.5 Тілдегі көп мағынаны білдіретін бейвербальды амалдар туралы ... ... ... 63
2.5.1 Қазақ тіліндегі көп мағыналы проксемикалық және
такесикалық параамалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
2.5.2 Көп мағынаны білдіретін кинесикалық амалдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 67
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..82
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..85
Зерттеу жұмысы сөйленістің көмекші құралдарына, коммуникациялық қарым-қатынас кезіндегі қосалқы қызмет атқаратын қазақ тіліндегі бейвербалды элементтер ым мен ишараттың ұлттық сипатттағы көпмағыналылығына арналған.
Лингвистикада жаңа бағыттар мен ағымдардың, жаңа мектептердің пайда болып, қанатын жайып өрістеуіне орай лингвистикада тілді әр түрлі аспектіден қарастырып, зерттеулер жүргізу қолға алынуда.
Сондай жаңа зерттеу бағыттарының біріне паралингвистика жатқызылады, яғни лингвистикада қарым-қатынас кезінде вербалды тілдік бірліктермен қатарласа, жарыса қолданылатын бейвербалды амалдар немесе сөйленіс кезіндегі көмекші құралдарды ғылыми тілдік тұрғыдан зерттеу қолға алынуда.
Осы зерттеулердің қолға алынуы нәтижесінде ХХ ғасырдың аяқ шеніне қарай бейвербалды амалдарды зерттейтін лингвистикадағы жаңа сала - паралингвистика - ғылымның бір саласы болып қалыптасты.
Тіл білімінде лингвистикалық тұрғыдан вербалды амалдарды зерттеу басым түсіп жатуы қаншалықты түсінікті болса, бейвербалды құралдарды тілдік тұрғыдан зерттеудің қажеттілігі жөнінде кереғар пікірлердің орын алыуы да заңды саналады. Дегенмен соңғы уақыттарда лингвистикада бейвербальды амалдардың теориялық пайымдары жасалып келеді, параамалдар жинастырылып, топтастырылып сандық, сапалық жағынан тексерілуде, олардың вербальды амалдармен арақатынастары анықталуда. Соның нәтижесінде оларға анықтамалар берілуде, қызметі ретке келтірілуде, бір сөзбен айтқанда, паратілдік амалдар тілдік тұрғыдан жүйелену үстінде.
Қарым-қатынас ауызша және жазбаша түрде жүзеге асатыны белгілі. Осы тілдің коммуникациялық қызметі кезінде паратілдік құралдар дыбыстық тілмен қатарласа іске қосылады. Вербальды элементтер секілді паратілдік амалдардың білдіретін белгілі бір мағыналары, өзіндік мәні болады. Ал мағыналы, мәнді болып келуіне байланысты олар сөйлеушінің өз ойын жеткізудегі, эмаоциясын білдірудегі, прагматикалық тұрғыдан ұғынықты болуын қамтамасыз етудегі ұтымды көмекші құралдардың қатарына жатқызылады. Тіпті кейде тек қана бейвебальды элементтер арқылы коммуниканттардың өз ойын жеткізуі тиімді болатын жағдаяттар кездеседі. Яғни коммуникативтік актіге қатысушының өз ойын, айтайын деген пікірін қимылмен, ишаратпен ғана жеткізуі сөйлеудің ерекшелігін туындайтын айрықша құбылыс.
Ал қарым-қатынас кезіндегі паратілдік құралдарға не жатады дегенде, адамның бет-жүзі арқылы жасалатын түрлі ым түрлерін, қол-аяқ қимылын я болмаса дене қимылын, просодикалық амалдарды, жанасу арқылы ақпарат алуға не ақпарат жеткізуге болатын такесикалық амалдарды атауға болады.
Адамдардың қарым-қатынасы кезіндегі дыбыстық тілмен қатар қолданылатын паратілдік амалдар арқылы да коммуниканттар бір-бірін еркін
1 Аймауытов. Ж. Психология. – Алматы: Ғылым, 1998. – 255 б.
2 Дмитриев Н.К. Строй тюркских языков. – М.: Изд. вост. лит., 1962. – 320 с.
3 Момынова Б.Қ., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 133 б.
4 Дарвин Ч. Выражение эмоций человеком и животными. – СПб.: Питер, 2001. – 384 с.
5 Колшанский Г.В. Функции паралингвистических средств в языковой коммуникации // Вопросы языкознания. – 1973. – №1. – С. 17-23.
6 Тіл білімі сөздігі / Жалпы ред.басқ. проф. Э.Д. Сүлейменова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 541 б.
7 Гельгардт Р. Рассуждения о диалогах и монологах // В кн.: Сборник докладов и сообщений лингвистического общества: Вып. І. – М., 1971. – С. 57-64.
8 Момынова Б. Лидерлер имиджін қалыптастырудағы бейвербалды элементтер мен бағалауыштық лексиканың рөлі // Тілтаным. – 2003. – №1. – 14-20 бб.
9 Пірәлиева Г. Көркем прозадағы психологизмнің кейбір мәселелері. – Алматы: Алаш, 2003. – 157 б.
10 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері және Абай поэзиясының тілі. – Алматы: Қаз. мем. көркем әдебиет баспасы, 1960. – 303 б.
11 Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Арыс, 1996. – 390 б.
12 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Алаш, 1998. – 285 б.
13 Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Санат, 1993. – 400 б.
14 Жұмабаев М. Жан көріністері мен дене көріністері арасындағы байлам // М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 45-47 бб.
15 Жұмабаев М. Жан көріністерін үйрету жолдары // М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 58-64 бб.
16 М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 156 б.
17 Пиз А. Язык теледвижении: Как читать мысли других людей по их жестам (пер. с англ. яз.). – Нижний Новгород: Ай Кью, 1992. – 262 с.
18 Серебренников Б.А. Роль человеческого фактора в языке. Язык и мышление. – Москва: Наука. – 1988. – 195 с.
19 Никитина С.Е. Языковое сознание и самосознание личности в народной культуре // Язык и личность. – Москва: Наука, 1989. – С. 35-47.
20 Старикова Г.В. Лексика портретных описании. – Ленинград: Наука, 1984. – 188 с.
21 Кедрова Е.Я. Вербальное обозначение жестов персонажей при передаче прямой речи в художественном тексте (на материале прозы А.П. Чехова). – Ростов на Дону: Наука, 1989. – 129 с.
22 Формановская Н.И. Речевой этикет и культура общения. – Москва: Высшая школа, 1989. – 189 с.
23 Колшанский Г.В. Паралингвистика. – Москва: Наука, 1974. – 81 с.
24 Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Мәдениет және өнер: 35 томдық. – Алматы: Рауан, 2000. – 26 т. – 248 б.
25 Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Педагогика және психология: 35 томдық. – Алматы: Рауан, 2000. – 27 т. – 248 б.
26 Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Дене шынықтыру мен спорт: 35 томдық. – Алматы: Рауан, 2000. – 31 т. – 274 б.
27 Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. – Алматы: Қазына, 1999. – 491 б.
28 Аймауытов Ж. Шығармалар жинағы. Психология: 5 томдық. – Алматы: Ғылым, 1998. – 4 т. – 448 б.
29 Жұмабаев М. Шығармалар жинағы. Педагогика: 3 томдық. – Алматы: Білім, 1996. – 2 т. – 512 б.
30 Әуезов М. Абай жолы: 2 томдық. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 540 б.
31 Пражский лингвистический кружок / Под ред. П. Скаличка. – М.: 1967. – 25 с.
32 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы францкузского языка. – Москва: Иностранная литература, 1955. – 416 с.
33 Крейдлин Г.Е. Невербальная семиотика: Язык тела и естественный язык. – М: Новое литературное обозрение, 2002. – 592 с.
34 Поливанов Е.Д. По поводу звуковых жестов японского языка // Статьи по общему языкознанию. – М.: Наука, 1968. – С. 23-31.
35 Андриянов В.В. Сравнительная характеристика жестов русских и французов // Национально-культурная специфика речевого поведения. – М.: Наука, 1977. – С. 36-45.
36 Девкин В.Д. Некоторые особенности кинетического кода и его взаимодействия с вербальным // Вопросы строя немецкой речи. – Владимир: Наука, 1973. – С. 57-65
37 Глаголев В.В. Ситуация – фраза – жест // Лингвистика и методика в высшей школе. – М.: Высшая школа, 1977. – С. 117-223.
38 Бейсембаева С.Б. Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке: Дисс. канд. филол. наук: 10.02.02. – Алматы: КазНУ, 2003. – 119 с.
39 Балли Ш. Французская стилистика. – М.: Наука, 1961. – 240 с.
40 Trager G.L. Paralanguage: a fіrst appoxmatіon, “Studіes lіnguіstіcs”. – 1958. – N3. – P. 16-30.
41 Сатенова С. Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты: Филол. ғыл. д-ры дис.: 10.02.02. – Алматы: А. Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институты, 1997. – 260 б.
42 Нұрсұлтанқызы Ж. О. Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2004. – 140 б.
43 Ешимов М.П. Ым семантикасы: универсалды және ұлттық табиғаты: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2004. – 127 б.
44 Николаева Т.М. Интерференция языковых и неязыковых коммуникативных средств в человеческом общении. – М.: Высшая школа, 1973. – 79 с.
45 Галичев А.И. Кинесический и проксемический компоненты речевого общения. – М.: Наука, 1987. – 246 с.
46 Хайдеметс М. Пространственный фактор в межличностных отношениях // Человек, среда, пространство. – Тарту: Изд. Тартусского унив., 1979. – С. 120-135.
47 Бгажноков Б.Х. Очерки этнографии адыгов. – Нальчик: Эльбрус, 1983. – 229 с.
48 Татубаев С.С. Жесты как компоненты искусства. – Алматы: Наука, 1979. – 109 с.
49 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. О своеобразии отражения мимики и жестов вербальными средствами // Вопросы языкознания. – 1981. – №1. – С. 15-23.
50 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. – 130 б.
51 Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. – М.: Просвещение, 1977. – 270 с.
52 Беляев Б.В. О взаимоотношении мышления, языка и речи // Вопросы психологии. – 1958. – №13. – С. 8-12.
53 Фоменко Д.В. Язык и речь. – Новосибирск: НГЛИ, 1990. – 88 с.
54 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2005. – 271 б.
55 Старикова В.Г. Лексика портретных описании. – Ленинград: Наука, 1984. –188 с.
56 Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б. Соқпақбаев шығармалары бойынша): Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы: ҚазҰУ, 2006. – 127 б.
57 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. О своеобразии отражения мимики и жестов вербальными средствами // Вопросы языкознания. – 1984. – №6. – С. 5-14.
58 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 381 б.
59 Бондарко А.В. Грамматическое значение и смысль. – Л.: Наука, 1978. – 95 с.
60 Чанышева З. Мимика, жест // Вопросы языкознания. – 1980. – №5. – С. 7-15.
61 Колшанский Г.В. Контексная семантика. – М.: Просвещение, 1973. – 80 с.
62 Галкина-Федорук Е.М. Современный русский язык. – Л.: ЛГУ, 1964. – 52 с.
63 Сусов И.П. Семантические функции основных лингвистических объектов // Предложение и текст в семантическом аспекте. Межвузовский тематический сборник Калининского гос. университета. – Калинин, 1978. – 135 с.
64 Мыркин В.Я. Типы контекстов. Коммуникативный контекст // НДВШ: Филол. науки. – 1978. – №2. – С. 85-93.
65 Лейкина Г.М. К проблеме взаимодействия языковых и неязыковых знании при осмыслении речи // Лингвистичесие проблемы функционального моделирования речевой деятельности: Вып.2. – Л.: ЛГУ, 1974. – С. 120-127.
66 Қалиев Ғ., Болғанбайұлы Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. – Алматы: Санат, 2003. – 195 б.
67 Резуанова Ғ. Қазақ тіліндегі көп мағыналы сөздерден жасалған синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 130 б.
68 Садықбеков Р. Қазақ тіліндегі сөздердің көп мағыналығы. – Алматы: Ғылым, 1973. – 230 б.
69 Галкина-Федорук Е.М. К вопросу об омонимах в русском языке // Русский язык в школе. – 1945. – №3. – С. 17-19.
70 Амосова Н.Н. К вопросу о лексической значений слов // Вестник ЛГУ. –1957. – №2. – С. 5-9.
71 Юнусалиев Б.М. Киргизская лексикология. – Фрунзе: Ылым, 1959. – 160 с.
72 Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. – Алматы: Ғылым, 1969. – 420 б.
73 Шабраль Ж.П. Миллионы, японцев… миллионы. – М.: Наука, 1971. – 120 с.
74 Кажгалиева К. Национально-культурная специфика фатической речевой коммуникации в казахском языке. – Алматы: Санат, 1991. – 154 с.
75 Hall E.T. Proxemіcxs // Current Antropology. – 1968. – №9. – P. 21-26.
76 Жарықбаев Қ. Психология. – Алматы: Білім, 1993. – 270 б.
77 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
78 Галичев А.И. Кинесический и проксемический компоненты речевого общения. – М.: Наука, 1987. – 122 с.
79 Николаева Т.М., Успенский Б.А. Языкознание и паралингвистика // Лингвистические исследования по общей славянской типологий. – М.: Просвещение, 1966. – С. 77- 85.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ ... ... ... ... ... элементтердің көп мағыналылығы
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация
Ғылыми ... ... ... ... ... 2006
МАЗМҰНЫ
Кіріспе……………………………………………………………………………3
1 Тілдегі параамалдардың түрлері және бейвербалды элементтердің
тіл білімінде зерттелуі
1.1 Бейвербальды элементтердің тілдік жүйедегі алатын орны мен
маңызы,
зерттелуі...................................................................
...................................11
2. Қазақ ... мен тіл ... ... ... ... бейвербальды амалдардың түрлері………………………………21
1.4 Бейвербальды амалдардың ... ... ... ... ... және тілдік
қатынастың бейвербалды бірліктерінің көп мағыналылығы
2.1 Паралингвистикалық мәтін және ... ... ... ... ... ... ………………………………… 49
2.3 Паралингвистикалық мәнмәтін мен тілдегі көп
мағыналылық ... ... көп ... мен ... элементтердің
көп мағыналылығы арасындағы ерекшеліктер мен ұқсастықтар……………… 58
2.5 ... көп ... ... ... ... ... тіліндегі көп мағыналы проксемикалық және
такесикалық
параамалдар.................................................................
....................... 63
2.5.2 Көп мағынаны ... ... ... ... ... ... сөйленістің көмекші құралдарына, коммуникациялық қарым-
қатынас ... ... ... ... қазақ тіліндегі бейвербалды
элементтер ым мен ... ... ... ... ... жаңа ... мен ... жаңа мектептердің пайда
болып, қанатын жайып өрістеуіне орай ... ... әр ... ... ... ... қолға алынуда.
Сондай жаңа зерттеу бағыттарының біріне паралингвистика ... ... ... кезінде вербалды тілдік бірліктермен
қатарласа, жарыса қолданылатын бейвербалды ... ... ... көмекші құралдарды ғылыми тілдік тұрғыдан зерттеу қолға алынуда.
Осы зерттеулердің қолға алынуы нәтижесінде ХХ ғасырдың аяқ ... ... ... ... ... жаңа сала -
паралингвистика - ғылымның бір ... ... ... ... ... ... вербалды амалдарды зерттеу басым
түсіп жатуы қаншалықты түсінікті болса, бейвербалды ... ... ... ... ... ... ... орын алыуы да
заңды саналады. Дегенмен соңғы уақыттарда лингвистикада ... ... ... ... келеді, параамалдар жинастырылып,
топтастырылып ... ... ... ... ... ... арақатынастары анықталуда. Соның нәтижесінде оларға анықтамалар
берілуде, ... ... ... бір ... айтқанда, паратілдік
амалдар тілдік тұрғыдан жүйелену үстінде.
Қарым-қатынас ауызша және ... ... ... ... ... Осы
тілдің коммуникациялық қызметі кезінде паратілдік құралдар дыбыстық тілмен
қатарласа іске қосылады. Вербальды ... ... ... ... белгілі бір мағыналары, өзіндік мәні болады. Ал мағыналы, мәнді
болып келуіне байланысты олар сөйлеушінің өз ойын жеткізудегі, ... ... ... ... ... ... ... көмекші құралдардың қатарына жатқызылады. Тіпті кейде тек ... ... ... ... өз ойын жеткізуі тиімді
болатын жағдаяттар кездеседі. Яғни коммуникативтік актіге ... ... ... ... ... ... ... ғана жеткізуі сөйлеудің
ерекшелігін туындайтын айрықша құбылыс.
Ал қарым-қатынас кезіндегі ... ... не ... ... ... арқылы жасалатын түрлі ым түрлерін, қол-аяқ қимылын я
болмаса дене қимылын, просодикалық амалдарды, жанасу ... ... ... ... ... ... ... амалдарды атауға болады.
Адамдардың қарым-қатынасы кезіндегі дыбыстық тілмен қатар қолданылатын
паратілдік амалдар арқылы да коммуниканттар ... ... ... ... ... ... қажет етпейді. Өйткені вербальды
тілмен астарласып жатқан
бейвербальды амалдардың тарихы ... ... Ал ... ... ... адам ... ... тану идеясының лингвистикада
белсенділігі артуының нәтижесі болып табылады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Паратілдік амалдарды ... ... ... енді ғана ... ... ... ... амалдарды қай
тұрғыдан болмасын алып қарастыру өзекті болып табылады.
Бейвербалды амалдардың әдеби тілдің қай функционалдық ... ... ... ... алғаш рет анықталуы жұмыстың өзектілігін
білдіреді. Бейвербальды амалдар қазақ әдеби тілінің көркем ... ... ... ... ... мінезі-құлқын, кейіпкер психологиясын,
кейіпкер портретін жасауда ... ... ... Сонымен бірге
бейвербальды амалдарды сөйлетуіне қарап, жазушының сөздік қорды меңгеру
дәрежесін ... ... ... табиғатын қаншалықты түсінгендігінің
межесін белгілеуге болады.
Бейвербальды ... ... ... ұқсастықтары болғанымен,
мағыналық жақтан ... ... бір ғана ... ... ... ... ... туралы қазақ тілінде алғаш рет ... ... ... ... отыр. Сонымен бірге бір мағынаны бірнеше
бейвербальды ... ... ... ... тіл ... әлі ... зерттелу деңгейінде көтерілмегендігі тақырыптың өзектілігін нақтылай
түседі. Зерттеу ... ... ... ... көп ... ... талданып, бұрын-соңды зерттеу
жұмысының арқауы ... ... ... рет сөз ... жұмыстың
өзектілігін дәлелдей түседі.
Сондай-ақ бейвербальды амалдардың универсалды түрлерімен қатар, бір
ұлтқа ғана тән түрлері, осы ... ... бір ұлт ... ғана ... ... ... Осы тұрғыдан да зерттеу жүргізу, ... ... ... тіл ... үшін ... деп ... ... бейвербальды тілдік элементтерді зерттеген еңбектер
жоқ емес, бар, зерттеушілердің тобы айқындалып ... Ол ... ... ... ұлт өкілдерінен құралған.
Е.В. Красильникова, Т.М. Николаева, Г.В. Колшанский, Г.Е. Крейдлин, И.Н.
Горелов, А.А. Акишина, т.б. – орыс ... ТТ. ...... А.Н. ... М.М. ... Д.А. Абдуазизова - өзбек
тіліндегі, М.М. Мұқанов, С.С. Татубаев, Қ.Ш. ... А.Д. ... ... С.Б. ... М.П. ...... ... тілдік құралдарды әр түрлі тілдік аспектіден ... ... ... Бұл жұмыстарда, негізінен, ... ... ... ... талданғандықтан, сөйленістің көмекші
құралдарының мағыналық ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысымыздың ерекшелігінің өзі бейвербалды амалдарды мағыналық
жақтан саралау, бір ... ... ... ... ... оны
мысалдармен дәйектеу, ұлттық сипатын ... ... ... ... ... осы ... ... көтеріліп
отырған проблема өзекті деп білеміз.
Зерттеудің мақсаты. Қазақ ... ... ... ... ... айта ... сөйленістің бейвербалды көмекші
құралдарының ұлттық сипатын ... ... ашып ... ... ... жету үшін ... ... шешу жүктелді:
– паралингвистиканың классификациялық жіктелісін жасау;
– коммуникация ... ... ... ... қызметін көрсету;
– бейвербальды амалдардың стилистикалық бояуын айқындау;
мәтін және мәнмәтін ... мен ... ... ... ... байланысты анықтау;
– көпмағыналылықтың тілдік сипатын ашу арқылы тілдегі көпмағыналылық
категориясы мен бейвербальды амалдардың көпмағыналылығы ... ... ... ... ... ... жинақтау, лексика-
семантикалық топтарға бөлу;
– көпмағынаны білдіретін бейвербальды амалдарды жүйелеу, мағыналарына
қарай ... ... ... ... ... жіктеліске салу;
– көпмағыналы амалдардың кешенділігінің сипатын ашып көрсету, ойды
жеткізу үрдісіне, тілдесімге бейвербальды ... ... ... нысаны болып коммуникация ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Зерттеу әдістері мен тәсілдері. Бейвербальды амалдардың жалпы тілдік
сипатын белгілеу үшін сипаттамалы тәсіл, ... ... ... жақтан
айырмасы болатындығын көрсету үшін салыстырмалы тәсіл, ... ... кей ... ... ... ... сондай-ақ ішінара кәсіби, функционалдық стильдік тармақтардағы
параамалдардың қолданысы ... ... және ... такесикалық, кинесикалық амалдармен салыстырылатындықтан,
салғастырмалы тәсілдер қолданылды.
Зерттеу материалдары ... ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге қазақ, орыс тілдерінде жазылған әр ... ... ... ... ... атап ... тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі (Б.Қ
Момынова, С. Бейсембаева); ... ... ... и ... (А.А. Акишина,
Х. Кано); Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі (жалпы ... ... ... ... ... ... (Ә. ... Қазақ
тілінің омонимдер сөздігі (М. Белбаева); Омонимдер сөздігі (А. Жұмабекова),
т.б.
Зерттеу жұмысының теориялық негіздемесі. Зерттеу ... ... ... Г.В. ... Н.Н. ... Т.М. Николаева, Г.Е. Смирнова,
А. Пиз, С.С. Татубаев, Б.Қ. Момынова, Г.Н. ... т.б. ... ... ... Ж. Сейсенова, Ж.Қ. Өмірәлиева, С.Б. Бейсембаева, М.П. ... ... ... ... жұмысының ғылыми жаңалығы: Зерттеу жұмысында сөйленістің көмекші
құралдары деп аталып жүрген қазақ тіліндегі бейвербальды амалдар алғаш ... ... ... салынды, олардың көп мағыналылығының сипаты мәтін
аясында қарастырылып, ашылды.
Бейвербальды ... ... ... анықталды және ұлттық
сипаты нақтылана түсті. Паралингвистикалық мәтіннің тілдік ... ... ... бейвербальды амалдардың қоршауының
қызметі көрсетіліп, олардың мағынаны нақтылаудағы рөлі айқындалды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... оқу ... филология факультеттерінде лексикология,
фразеология, коммуникативтік ... ... оқу ... ... деп ... Қазақ сөздерінің мағынасын, ұлттық
мәдени болмысын танытуға, түсінуге жол ... деп ... ... мен ... ... ... өзге тілді аудиторияларда қазақ
тілін оқытуда қосымша материал ретінде пайдалануға ... және екі ... ... ... пайдалануға болады.
Жұмыстың жарияланымы. Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... ... ... 7 мақала жарияланды,
халықаралық, республикалық ... ... ... ... Р. ... ... арналған
республикалық ғылыми-теориялық конференция (Алматы, 2004 ж.); 2005 ... ... Орал ... ... «Мемлекеттік тілдің аймақтық даму
стратегиясы» атты Халықаралық ғылыми-практикалық конференция; 2006 ... ... ... Ө. ... ... ... ғылыми-теориялық
конференция, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі ым-ишараттардың вербальдылығы жайында ҚазҰУ Хабаршысы.
– 2004. – №5. – 74-75 бб.
2 Паралингвистикалық мәнмәтін және көпмағыналылық Халықаралық ... ... ... ... Орал қаласы (28-29 қазан,
2005 ж.), 158-160 бб.
3 Тілдегі бейвербальды амалдардың түрлері туралы. Тілтаным. – ... ... – №3. – 45-55 ... ... көпмағыналылығы мен ... ... ... ... мен ұқсастықтар. Тілтаным. –
Алматы. – 2005. – №4. – 168 -172 ... ... көп ... ... ... ... туралы. ҚазҰУ
Хабаршысы: Филол.сериясы. – Алматы. – 2006. – №4. – 81-83 бб.
6 Қазақ тіліндегі көп ... ... және ... ... Ө. ... арналған конференция материалдарының
жинағы. – Алматы. – 2006. – 244-248 бб.
Диссертация әл-Фараби ... ... ... ... ... кафедрасының мәжілісінде талқыланды.
Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы ... екі ... ... ... мен ... әдебиеттер мен көркем әдебиеттер
тізімінен тұрады.
1 Тілдегі параамалдардың тҮрлері жӘне ... ... ... ... әдебиеттегі бейвербальды амалдарға алғаш көңіл аударған Ж.
Аймауытов болды. Ол ым мен ... ... ... адам ... ... ... атты еңбегінде өз көзқарасын пікір
ретінде білдіреді [1].
Ал түркологияда ым мен ишарат, ... тілі ... ... ... ым мен ишараттың түсіндірме сөздігінің авторлары мынадай ақпарат
береді: Кезінде академик Н.К. Дмитриев ... ... ... [2] ... “К ... турецкой мимологии” деген ... ... ... ... ... ...... [3, 3 б.].
Академиктің сөзін келтіре отырып, авторлар ... ... ... ... ... ... по существу, с работы проф. Н.И.
Ашмарина, опубликованной в Казани в 1918 г. под ... ... ... ... к ... ... было ... в названном труде Н.И.
Ашмарина. Наряду с теоретическими основами здесь дается ... ... ... И ... ... ... ... языка, я
столкнулся с вопросом о подражательных словах и их образовании, то принял
классификацию и терминологию Н.И. ... и для ... ... [2, с. 59]. ... ... ... академик
айтқан мимемалардың еліктеуіш сөздер екенін аңғарудың қиынға түспейтіндігін
[3, 3 б.], ... ... ... ... анық
көрінетіндігін [3, 4 б.] де сөздік авторлары айтып өтеді.
Лингвистикадағы бейвербальды амалдарға арналған алғашқы ... ... Ч. ... ... эмоций человеком и животными» [4] деп
аталады. Енді бір атауға ... ... А. ... ... ... ... теледвижении: Как читать мысли других людей по их ... ... ... ... ... өзге бір ... мен ... тығыз қарым-
қатынаста, байланыста болғанда мән-мағынамен толығады. Жалпы сөйленістің
екі жағы ... ...... ... коммуниканттардың
арасында қандай байланыс болатындығына негізделген ... ... ... ... ... ... ... бірліктердің мәні басқа тілдік бірліктермен тығыз байланыста
алып қарауға ... ... бұл - ... ... ... тіл ... ... жай ғана тілдік бірліктердің жиынтығы емес, ол - ... ... ... ... ... ... жиынтығына
тұрады. Яғни белгілі бір хабарды жеткізу мақсаты көзделген кезде нақты бір
тілдік бірлік коммуникациялық актінің құрамына ... ... - не ... ... не ... ... ақпарат жеткізуші
құрама бөлшектерден тұратын хабарлама. Ол - күрделі бірлік. Осы күрделі
бірлік ... ... ... ... қамтамасыз етеді де, тілдік
ұжымның, ұжым мүшелерінің өзара қарым-қатынасқа түсуін, ... ... ... орта қарым-қатынасты іске асыру үшін сөйленіс кезінде ... ... ... ... және тілден тыс, тілдік емес, тіл
айналасындағы құралдарды пайдалану дағдысын ... Осы ... ... ольфакторлық, тактильдік, көзбен көретін, құлақпен
еститін тілдік және тілдік емес құралдар ... ... ... ... вербалды элементтер деп атасақ, тілдік емес ... ... деп ... ... осы ... екі ... ... қандай межеде танылуы керек деген мәселеге байланысты бүгінгі
таңда қалыптасқан ғылыми пікірлердің ... ... бар. ... ... ... ... зерттеген белгілі ғалым Г.В. Колшанский
осы меже турасында былай дейді:
“Вообще паралингвистический ... ... ... в ... ... ... ... Случаи так называемого неязыкового общения
лежат вне сферы паралингвистики, на ... ... с ... и
этнографией” [5, с. 7]. Бұл пікірде тілдік ... ... ... ... ... ... болатынын, бірақ
оларды параамалдармен шатастыруға ... ... ... ... ... ғылымның өзге салалары қарастыруға
тиістігі жөнінде айтылған пікірді оқимыз.
Орыс тіліндегі “невербальные элементы” ... ... ... деген терминдік атауы филология ғылымдарының докторы, профессор
Э.Д. Сүлейменованың ... ... ... ... де ... [6].
Бейвербалды сөзі -бей префиксінің (сөзалды жұрнақ) түбірге жалғануының
нәтижесінде жасалған. Қазақ ... төл ... ... ... ... табиғатында ондай қосымша түрі жоқ. ... ... ... ... ... Осын ... ... сөз алды
қосымшалардың қатарына -бей, -авто, - агро, -аван, т.б. префикстерін
жатқызуға ... -бей ... ... ... ... ... қазақ тілінде көп емес,
санаулы ғана, ... бірі – ... ... ... мағынасына
қарай вербальдылыққа қатысы жоқ, вербальдылыққа жатпайды, ... ... ... тілдік коммуникация құралдарына қатысты ... ... ... ... қатынастың бейвербальды
құралдары деп түрліше аталып жүр, яғни олардың аталуында бірізділік ... ... ... қатынастың осындай элементтерін дене тілі, тән
тілі деп те атап ... [3, 3 б.] еске сала ... Бұл ... ... ... сай, олар туралы толық түсінінік бере
алатын атау деп санаймыз.
Ал оның нағыз ғылыми зерттелуі жолға ... ... Осы ... туралы тілші-ғалым Б. Момынова: «Кең ауқымдағы танымдық
(когнитивтік) тұрғыдан да дене ... ым мен ... ...... психологиялық лингвистика сынды салаларының ... ... ... зерттеу арқылы іске асатынын, теориялық тұғыры
әлі толық қалыптаса қоймаған жаңа бағыт екенін» айтады [8, 16 ... ... ... бойы ... онда ... ... ... жайттар, құбаластар көп кездеседі. Соның ішінде кейбір
сезімді, іс-әрекетті сөзбен айтпай-ақ, ... ... ... сездіретін
түрлі іс-әрекеттер бар. Ымдау ... ым ... ... бет ... ... ... ... Қазақ халқы іспен, күшпен, іс-
қимылмен немесе пәтуалы бір ауыз сөзбен ғана ... ... ... ... ... дене қимылдарымен-ақ ойын сездіріп, пікірін, ойын
жеткізе білген. Тіпті, кей тұстарда, кей жағдайларда ым мен ишарат ... ... ... да ... Бұл тек ... тілінде ғана емес, өзге
тілдерде де ... ... ... ... да: “Более того,
установлено, что для выполнения ... ... ... ... ... ... ... в обычном диалоге главное бремя фатической и конативной
функции возлагается на кинетическую коммуникацию, что позволяет в один ... же ... ... передать большую информацию, в виду большей
лаконичности жестов по сравнению с речевыми ...... ... ... ... ... ... [7].
Кінәлап, ренжіген жазықсыз баланың отты көздері жарқ етіп, ... ... (М. ... ... ... ... гөрі қатты, алқымды
алған ашу мен ашынуды отты көздің жарқ етуі мен қадала қарау ... ... ... өте ... ... ... байқау қиын емес. Мұндайда
ауызша сөйлесу кезінде сөздің артық ... ... ... ... ... мысалда бүкіл айтылар ой, айтайын ... сөз бір ... ... тұр. Бұл ... ... ... мен ... қара сөзбен айту дәл мұндай әсерлі шықпас еді.
Сондықтан да, әсіресе, түрлі эмоцияны, ... ... ... ... ... ... ... түрлі қимылдар, бет-пішін өзгерісі
қызметке кірісетін ... ... ... ... қуану, шаттану, ренжу,
өкпелеу, ризалық таныту, мақұлдау, қарсыласу т.б. эмоцияның ... ... ... ... ... Осы аталған сезім күйлері сияқты
түрлі ... ... ... қарым-қатынастық хабарлама жеткізудің
тілдік емес амалдары, олар тілімізде көптеп ... ... ... өз ... айтайын дегенін тілдік құралдармен жеткізу жетімсіздеу
көрінгенде, болмаса ... ... ... келгенде, жеткізілетін
ақпаратының эмоциялық бояу-реңкін үстемелей түсу мен қоюлату мақсат еткенде
кірістіріледі, дәл осындай кезде сөйленіспен қатар ым мен ... ... ... ... жеке бір ... тән ым мен ... қатар өрілуі тілдік қарым-қатынас үстінде заңды, тіпті қажетті
көрніс болып саналады. Сондықтан болар ... ... ... ... ... гөрі ... сипатпен қаныққан түрде болып
келетін ым-ишарттардың мөлшері көп те, ... ... ... көп ... ... түсіп жатады.
Ым мен ишараттардың бірнеше ұлтқа ортақ болып келетін ... бар, ... ... ым мен ... әр ... ... ... мағыналары
жағынан қарама-қарсы, мүлдем ұқсамайтын болып келетіндері кездеседі. Яғни,
сөзге тән ... ... атап ... ... ... ... ... қатарында көп мағыналылық бар, бәрі де -
бейвербалды элементтерге де жат ... айту жөн. Ал ... ... ... ... ... мағыналық ерекшеліктері мен
қырлары осы күнге дейін арнайы зерттеу нысаны болмай ... ... ғана ... я ... ... ... ... білдіретін кездері
жиі ұшырасады. Бейвербалды амалдардың, оның ішінде ишара, ымның ... аз ... ... ... ... ... ... болып отырады, нәтижесінде ым мен ишараттардың басым ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Бірақ ым мен
ишараттардың көп мағыналығы ... өту ... ... де ... ... ... ... бір-бірімен түсінісуін
қиындатпайды.
Айталық, қарсылықты, келіспеушілікті бірнеше бейвербалды элементпен
жеткізуге болады. Мысалы, қол ... бас ... ... ... ... ... ... отырып алу, төмен қарап көзімен жер шұқу, кісіге тура қарамау,
жек көре қарау, т.б. Осы ... ым мен ... ... өзге де ... ... ... Орнынан тұрып кету
қарсыласумен ... ... ... ... ... де ... Сес, ... көрсеткісі келген адамның
тістенуі, тісін қайрауы, саусағын шығаруы, ... ... ... ... мүмкін.
1.1 Бейвербальды элементтердің тілдік жүйедегі алатын орны мен ... ... ... ... тіл мен ... зерттеу
қашаннан қолға алынғаны туралы мәліметтердің саны аз, олардың мөлшері көп
емес.
Айталық, әдебиеттанудағы бейвербалды ... ... ... аударған Ж.
Аймауытов саналады. “Псиқолоғия” атты еңбегінде келбет ілімі, беттің ымы
туралы алғаш рет сөз ... [1]. Ж. ... ... мен ... ... ... өз түсінігіне қарай жіктеп көрсеткен. Ол ... ... ... ... ... ... көз ... танау,
мұрынның желбіреуін, еріннің жымырылуын, т.б. жатқызады.
Ал ишараны ... ... ... атайды да, оған: көкірегін керу, иығын
қозғау, төмен түсіру сияқты қимылдарды жатқызады. Оның 1926 жылы ... ... ... ... және өнер ... атты ғылыми еңбектерінде
ғалым Г. Пірәлиеваның айтуынша: “Адамның сыртқы ... ... мен ... ... ... мәнердегі келбет ілімі, көз әлпеті,
беттің ым-ишарасы, басқа дене құбылыстарының ... ... ... ... ... ... материалдар арқылы зерттелген” [9,
157 б.].
Академик Қ. Жұмалиев “Абай – қазақтың бірінші психолог ақыны” ... ым, ... ... мен ... ... ... өз ... арнайы
сөз еткен. Сондықтан да Қ. ... ым мен ... ... ... ... ... бірі ... табылады [10, 303
б.].
А. Байтұрсынұлының 1926 жылы жарық көрген “Әдебиет танытқыш” еңбегінде
көптеген әдебиетке қатысты ... ... ... ... бет әлпет
жөнінде айтылған өзіндік ерекше ... ... Онда ... ... сөз ... ... ақындардың дене ишараттарына көңіл аударып,
ерекше мән берген, ... ... ... ... тоқталған [11].
Сондай-ақ М. Жұмабаевтың “Педагогика”, “Жан ... мен ... ... ... [14], ... ... үйрету жолдары” [15]
еңбектерінде, сондай-ақ заманымыздың ұлы ... ... ... ... тарихында” [12], академик З. Қабдоловтың ... ... ... ... ... психологизм проблемасы сөз болған
жерлерде, зерттеулерде ым мен ... адам ... адам ... ... орай бейвербалды амалдар әрқилы деңгейде сөз болып,
осы бір күрделі мәселе ғалымдардың ... тыс ... ... М. ...... ... мен адам психологиясы арасында
терең байланыс ... ... ... ... Ол: “Адамның жан сыры дене
арқылы, мимика арқылы сыртқа білінеді”, – дей келе, дененің жанға ... ... ... ішкі ... дене қимылдарының жасалуына
әсер ететінін айтады [16, 156 б.].
Яғни дене қимылдары мен бет-әлпет, ишараттар ... ... ... ... ... ой ... отырған. Бұл, түптеп келгенде,
заңды үдеріс.
Ал енді тілдің қатысынсыз, былайша айтқанда, сөзсіз, тек ... ... ... ғана ... тілсіз амалдардың қандай
себептермен лингвистиканың нысаны болатыны көпті толғандырып келгені, әлі
толғандырып жүргені рас. Сондықтан да дене ... мен ым, ... ... нысанына қалай айналатынын анықтап алу ... ... Ол ... ... ... ... ... ажыратып алып,
бөліп қарастырып, жеке тану керек және таныту ... ... өнер ... ... мен ... екі ... құбылыстар екенін түсініп алу жөн.
Біріншіден, кемтар адамдардың тілі, атап ... ... ... істелетін, саусақпен оқылатын оқу жүйесінің тілі ғылым тілімен
айтқанда дактильді сөйлеу тілінің ым мен ишаратқа ... ... осы ... ... ашып айту ... сөйлеу тілі - мылқау жандардың, яғни қоғамдағы саны шектеулі
әлеуметтік топтың ғана өз ішінде ... ... ... ... амалдардың мән-мағынасы жалпыға түсінікті, көпке ортақ болып
келеді, олардың ауқымы тілдік ұжымға (ұжым деп тұтас ... ұлт ... ... – М.С.) ... ... ... сипаты бар. Дегенмен,
мылқаулар тіліне қатысты ғылыми ортада өзгеше де ... бар ... сала кету ... ... ... где ... жестов и символов
может трактоваться ... – и как ... ... ... ... как ... ... язык жестов у некоторых народов, который
однако, может ... как ... ... ... ... на базе ... ... [5, с. 17].
Жалпы тіл мен сөйленістің толыққанды, мейлінше актив, жанды болуындағы
кейбір жағдаяттардың әсері мен ықпалы, рөлі мен ... ... ... ... ... Г.В. ... ... ден
қоярлық дәрежедегі ерекше айтылған пікірлер болып келетінін мойындау керек.
Ғалым имманетті-тілдік және тілден тыс факторлардың қосылуы, ... ... ... ... ... ... процестердің жүруінің екі
түрлі себеп-салдары бар екенін атап көрсетеді:
а) біріншісі – вербалды құралдарды таңдау ... бар ... ... мен мол ... ... ... ондай мүмкіндіктің әр коммуникант
үшін жеткіліктілігі, тіпті мейлінше көптігі мен ... ... ... ... – коммуникативті процестің материалды жақтан нақтылығы. “По
естественный необходимости эти два фактора должны были быть ... ... ... языка. Характер этого объединения, однако, весьма
своеобразен, так как он не ... ... ... ... и экстралингвистических факторов, а является по существу ... ... на ... ... ... ... включен и не может быть включен в структуру языка, так как ... ... ... и в ... не нуждается в каких-либо
дополнительных средствах для ... ... ... [5, ... де ... бір ... мазмұнның барынша толық жеткізілуі
үшін кей ... таза ... ... элиминация құбылысына
ұшырайтындығы байқалады, мұндай сәттерде дәл сол элиминациялық процесс іске
асқан мезеттен ... ... ... іске ... Бұл
кезде белгілі бір іске ... ... ... актінің нақтылығы артып,
тиісінше айқындала түседі. Ал ... ... ... ... сөз –
ұғыммен бірге формалар да ... ... ... тілінде, сөзінде
нақты бір сөздің көмегінсіз тыңдаушыға жететін, ... ... ... ... ... барысында жасалатын қимылдар, бет-
пішін өзгерістері ... ... мұны ... ... ... ... де
болатын шығар. Өйткені, ым мен ишарат та, дене қимылдары да – ... Ал ... мен тіл ... ... ... ... мышление, т.е. мышление непосредственно, включенное ... ... и ... непосредственно на решение частных
задач, принимает форму ... ... ... – это ... ... ... ... направленная на
разрешение элементарных практических задач” [18, с. 194-195].
Тілдік сана вербалды түрде ... ... ... нысаны бүтін
универсум болса, тілдік өзін өзі танып-білудің нысаны тіл және ... ... оның ... ...... Өзін-өзі тілдік танымды
жүзеге асыратын екі жол бар: бірі – вербалды, ...... жол ... метатілдік функциясымен байланысты. Бірақ “…сознание
может выражаться и невербальными способами. Так, ... ... люди ... как ... и ... на ... далеко не всегда вербальным (например, ... ... ... ... и ... [19, с. 35]. Бұл ... ... бір жағын ғана, оның ішінде, тыңдаушының, ақпаратты
қабылдайтын адамның ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі сипаты (характері) бар: біріншіден, тек ... ... ... ... ... ... ... нақты бір жағдаяттарда сөз ... ... ... ... екіншіден, паралингвистикалық құралдар
сөйленісті толықтыратын (компенсациялық) ... ... ... ... ... кеткен қателіктің, дұрысы кемістіктің, жетіспеушіліктің орнын
толықтырып, қажет ... ... ... ... ... Ол ... ... атқаратын қызметі бар, оның қызметінің сөйлеу тілі үшін ... ... ... функционалдық қызметі жоғары бағаланады. Сондықтан
да: “Паралингвистика – не есть остаток, вычитаемый из языковой ... ... ... ... ... ... по-особенному в
каждом конкретном речевом общении” [5, с. 19].
Бұл айтылған мәселелер – паратілдік құбылыстардың ерекшелігін көрсететін
жиынтық түсініктің бір ғана ... ... ... ... орны
мен маңызы, нысан ретіндегі ерекшелігін жеткізу үшін бұл дәлеліміз аздық
етеді. Ендеше, өз ... ... ... ... ... ... ... арқа сүйей отырып, паратілдік амалдардың тілдік
жүйедегі ... ... мен ... қатысын белгілеуге байланысты ... ... ... ... ... ... ... деп санаймыз.
Коммуникативтік жүйедегі тілдік емес коммуникативтік ... ... ... ... ... ... ... тілдік емес
элементтерді түсіндіруде міндетті түрде адамның ... ... ... ... ... тілімен сөйлетсек), тілдік амалдар іске қосылады.
“Несмотря на ... ... их ... они по ... ... ... к языку, используются языком и декодируются с помощью ... с. 19]. ... да ... ... ... ... тегі немесе жасалу жолына қарай емес, коммуникативтік актідегі
атқаратын қызметі мен ... ... ... ... ақпаратты, ойды
жеткізуіне қарай, ... акті ... ... сай
алғашқылық, негізгі қызмет атқаратын тілдік құралдарға өте ұқсас. Олар
тілдік ... ... ... ... ... зерттеулердің
нысанына айналады, вербалды элементтермен қатарласа келіп, иық ... ... ... ... ... ... ... байқалып тұратын,
тілдік сапаға ие элементтерге айналады, Бұлай деуіміздің тағы бір ... Ол ... ең ... және ...... пайда болуымен
байланысты. Және жасалуы жағынан түрліше болуында жасырынып ... ... ... шығу ... ... ... жағынан бір-біріне орайластыра
отыра:
– биологиялық;
– мәдени-тарихи;
– этнографиялық;
– паралингвистикалық қырларынан ... ... ... ... ... ... ... құралдарды паралингвистикалық
жақтан, олардың тілдік сипатын басшылыққа ала отырып қарастырамыз. Өйткені,
экстралингвистикалық факторлардың арасынан, ... ... ... ... ... тыс ... ғана ... енетіндігін
ғалымдар көптен айтып, жүйелеп қойған [5, 18 б.]. Және бір айта ... бар. Ол жайт ... да ... ... ... ... ... вербалды
коммуникация кезінде байқалатын кейбір олқылықтардың орнын бейвербалды
элементтер толықтырып отырады.
Тілдік қатынастың ... ... ... ... ... ... ... екі түрге ажыратылады:
– қолмен жасалатын қимылдар, иық-қол, саусақтардың қатысы - ... ... ... ... ... ... атап ... тип деп айтуға ыңғай тудыратын ... ... ... ... ... әр ... таңбалық белгілер, символдар,
т.б. жатқызылады.
Параамалдар нақты бір сәттегі немесе сол ... ... үшін ... ... ... ... ... маңызды компоненті болып
табылады. Мұның өзі коммуникацияға қатысатын тілден тыс ... ... ... ... факторлардан ерекше бір белгісіне қарай
ажыратуға ... ... ... ... ... ... и есть те ... условия, которые вплетатся в
языковое общение. В этом ... ... ... ... ... ... ... тем, что он определяет языковое
общение ... ... раз на ... ... ... акта, т.е.
он имеет силу в чисто синхронном срезе” [5, с. 18].
Тілдегі интралингвистика, ... ... ... ... ... ... ... орынға шығарылғанда
қатысымның тағы бір маңызды бөлігін есте ұстаған абзал. Ол коммуникациялық
акт ... ... ... де, ... ... жататын
ситуациядан да тыс тиісті ақпаратты жеткізуші туралы акт барысында анықтала
түсіп, белгілі болатын ақпарат ... ... Ол - ... ... ... ... ... актісіне қатысушы
субъектінің тілден тыс, тілге жатпайтын ... ... ... тон), артикуяциялық ерекшеліктер (кейбір ... ... ... ... сөйлеу, т.б.) жатқанымен, олардың жеткізілуге
тиісті ақпараттың мазмұнына ... ... жоқ, ... еш ... ... ... болмайды. Бұлар физикалық тұлға ретіндегі субъектінің ... ... ғана ... ... Олар ... параметрлерден
тысқары жатқан, тілдік жүйе мен құрылымға енбейтін, медицина, анатомия
сияқты ғылым ... ... ... ... жүреді. Сондықтан
паралингвистикалық құралдарға субъектінің жұмсалымдық жағынан пайдасы ... ... ... ішінара кездесіп қалып жататын ... ... ... ... ... ... құралдар
ғана жатқызылады. Осыған орайластыра келіп, параамалдарды А.И. Смирницкий
“сверхязыковой остаток” деп атауға дейін барған. Ал ... Г.В. ... ... керісінше өз ойын білдіріп, былай дейді: “Паралингвистика ... ... ... из ... ... а ... ... системы, релевантный по-особенному в ... ... ... [5, с. 19]. Біз диссертациялық жұмысымызда осы пікірді басшылыққа
алатынымызды айта кетеміз.
Сонымен, тіл мен ... ... ... ... не ... ... және ... не болмаса қосалқы (екіншілік)
жүйелердің қатынасына негізделген. Бірақ жеткізілетін ... ... жоқ ... ... шайнап сөйлеуі, кейбір дыбыстарды айта алмауы,
сақаулығы, ... ... ... дауысының шіңкілдеп я болмаса
гүрілдеп шығуы, көз, мұрын, қас, ... ... ... ... ... қансыздығы т.б. сияқты қарым-қатынас ұшін ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... өз алдына жай ғана нәрсе дер едік, олардың ... да ... ... Сондықтан олар паралингвистикалық элементтердің қатарынан
орын алмайды, тек қана ... ... ... физикалық күйін
білдіреді. Олар, ең ... тіл ... мен ... ... ... ... жауап бере алмайды. Сонымен
бірге ақпаратты қабылдау барысында жоғарыда келтірілген адамның ... ... ... ... ... ... ... келгенде, паралингвистика - функционалды ұғым, ... ... ... ... ... ... паралингвистика
коммуникацияның басты, негізгі емес, екіншілік, қосалқылық дәрежелі тілдік
емес құралдардың нақты бір сөйленіс ... ... ... деп ... жасаймыз.
1.2 Қазақ мәдениеті мен тіл білімінде паралингвистикаға қатысты
терминдердің қалыптасуы
Тіл – мәдениеттің ... Ұлт тілі мен оның ... ... тығыз
байланысып жатады. Ұлтты, оның тілін толық танып-білу үшін экстра-, -интра,
паралингвистикалық амалдардың, бәрінің де ерекшеліктерін ... ... ... тілдік жүйедегі орнын саралап білу де аса ... ... ... ... ... ... тілімізде қалыптасып
жатқанына тоқталып көрелік. Паралингвистикалық терминдердің ішінде ең жиі
қолданылатындары әрі оларды толық ... ым және ... ... ... деп ... Біз ... ым және ... сөздеріне тоқталып
өтеміз.
Бейвербалды амалдар мимика – ым, жест – ... поза – дене ... ... тәуелді. Орыс тіл білімінде Г.В. Старикова осы
терминдердің ұғымына байланысты мынадай ойын ... ... ...... ... (обычно рукой с помощью которого непроизвольно
выражается душевное состояние ... или ... ... друг ... информацию.
Мимика – это значащее движение человеческого лица.
Поза – значащее положения человеческого тела” [20, с. 188].
Бірақ осы ... ... ... өзге ғалымдардың бәрі бірдей
қолдамайды. Е.Я. Кедрова ишараға қолдың қимылымен бірге жалпы дене ... ... [21, 29 б. ]. Біз, өз ... Н.И. Формановскаяның [22]
және Г.В. Колшанскийдің көзқарастарына қосылатынығымызды ... ... ... дене ... оның ... қол, аяқ, бас секілді дене
мүшелерінің динамикалы қозғалысын жатқызады. Ал мимиканы бетпен, бет ... ... ... ... тіл білімінде осы ... ... ... ... ... ... ... тілі арқылы енген мимика сөзі көп жылдар бойы осы күйінде айтылып
та, ... та ... Тек ... ... ... ... ... бері бұл терминді аударып айту үрдісі арнаулы әдебиеттерде іске
асырыла бастады. Енді ... мен жест ... ... ... ... ... табылуы қандай дәрежеде екеніне назар
аударайық.
“Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздікте”: мимика –
мимика [24, 184 б.] , жест – ым, ...... поза – ... ... деп ... ... ... “Педагогика және психология” ... [25]: жест – ым, ... ... жест ...... ым ... б.], мимика – мимика [25, 208 б.], поза – кейіп [25,231 б.] түрінде, ал
дене ... мен ... ... ... [26]: жест – ым, [26, 170 б.] ... ... ... [26, 221 б.] делініп жүр.
Сондай-ақ, Қ. Бектаев құрастырған “Үлкен қазақша-орысша, ... Ым – ... ... ... ... Ым – ишарат, - жесты. Ым тілі –
язык жестов. Ымдасу – мимика, дать ... ... ... ... ... және ... ... [27, 491 б.].
Қазақ тарихындағы жеке ғылым саласы ретінде ... ... ... жазылған Ж. Аймауытовтың “Психология” оқулығында: мимиканы беттің
ымы, келбет ілімі деп ... сол ... ... аударған. Мимикаға Ж.
Аймауытовтың берген түсінігі: Кісінің қылығын қимылына қарап сыйлаймыз,
көзге өте көп ... ... ... - дейді [28, 88 б.].
Ал мимика нені зерттейді деген сауалға Ж. Аймауытов мыналарды тізбелеп
көрсетеді:
- бет ... ... ... ... қастың қимылы;
- көздің қарасы;
- танаудың желбіреуі;
- еріннің, төменгі жақ сүйегінің қозғалыстары, т.б.
Жестке бастың, иықтың, еңсенің қозғалуын жатқызады [28, 88 б.].
М. ... ... ... “Психология” атты тарауында: “Адамның
жан сыры дене арқылы, ... ... ... ... дене де ... жан көріністері денеге қатты әсер береді. Адамның көзқарасы,
дауысы, аяқ басуынан ... ... ... ... көрініп-ақ тұрады”, – дейді
[29].
Байқап отырғанымыздай, мимика мен жест ... ... ... әр ... ... ... түсініктері бір арнаға келіп
тіреледі екен. Сондықтан, бұл жерде біздің ... ... ашып ... бір ... бар, ол - ... бет-әлпетке қатысты қимыл екендігі, ал
ишараттың әрі ... ... әрі дене ... ... ... амалға жатқызылып жүргені.
Ишарат сөзінің өзі көп жағдайда жеке бір қимылды білдірмегенмен, белгілі
бір қимыл, нақты ... ... ... ... ... аудартады.
Мұндайда, ишараттың өзі суреттеледі де, соны ... түсу үшін ... ... етті, ишарат білдірді, ишарат қылды тіркестерін қосарлана,
қабаттаса айтылады. Мұндайда ишарат сөзі нақты бір ... ... өзге бір ... ... ... сол ... шүғыл көтеріп қап “Доғар” дегендей ишарат қылды [30].
Мұнда негізгі ойды білдіріп тұрған ишарат сол қолын ... ... ... Ал ... сөзі осы сол ... ... ... ишарат, қимыл екенін
білдіруші, нақтылай түсуші сөз ғана.
Құнанбай “Жетті, доғар” дегендей ишарат қылды да, Қарабасты ... ... ... ... ым, ... ... ... ілімі, дене қалпы
(мимика, жест, поза) бір-біріне синоним ретінде бірінің орнына бірі ауысып
қолданыла бергенімен, психологияда, ... ... ... талапқа сай, қалыптасқан тұрақты терминдік өз атауларына айналған.
Сондықтан біз мимиканы ым, ... деп ... ... ... ... ... тиіспіз. Өйткені ғылым нақтылықты, дәлдікті қалайды. ... ... ... қимыл-қозғалыстар жатады: ... ... ... ... ... т.б.), ... ... еріннің
қозғалысына (ернін сылп еткізу, ернін шүйіру, ернін жымқыру, ернін шығару),
қабақтың қозғалысы - ... ... ... қарс түйілуі, оң я сол
қабақтың көтерілуі, маңдайдың қозғалысы - ... ... ... ... ... ... ... қастың (қабақтың) қозғалысы
- қастың керілуі, қастың түйілуі, оң қасының ... сол ... ... ... т.б. ... мәнді, өзіндік мағынасы бар бет-
әлпет арқылы орындалатын қимылдар жатады.
Қас-қабақтың қимылында да мән бар ... ... ... нұсқау,
қабағынан қар жауып, қас-қабағын қозғау, т.б.), тілге қатысты (тіл шығару,
тілін ... ... ... жылт ... ... ... тілін
тістей ойлану, т.б.) өзге ишараттарға ұқсамайтын өзгеше мағынаға ие тағы
басқадай қимыл-қозғалыстар бар. ... бәрі де тек ... ... ... ... ... бейвербалды ишараттар.
Енді емеурін, ишара (жестке) келер болсақ, бұған тек дене мүшелерінің
араласуымен, кейде бет-әлпет ... ... ... ... ... мен қимыл-қозғалыстар жатады. Және оның ... ... ... ... ... ... ... ишара (жестке) мынадай мәнді, мағыналы қимыл-қозғалыстар
жатады: белгілі бір дене мүшесінің, бөлшегінің қимылы ... ... ... қол ... ... ... ... нұсқау, саусағын шошайту, бас
бармағын шошайту, ... ... т.б.), дене ... әр түрлі кейіп-
қалпы (позы), мысалы, малдас құрып отыру, жантаю, арқадан қағу, басын ... қол ... ... ... беру, қолын бұлғау, қолына орамал алып
бұлғау, аяғымен жер шұқу, ... ... қос ... ... шарасыздық білдіру,
қос қолын ала жүгіріп сәлем беру, т.б. секілді толып ... ... ... ... ол ... ... ұқсамайтын мағынаны беретін қимыл-
қозғалыстар болып табылады.
Кинесикалық ... ... ... ... ... ... отырады және функционалды жақтан ақпаратты ... оның ... ... ... ... ... көп ... ешқандай
дау тудырмайды.
Сонымен бірге, кинесикалық элементтер өз алдына бір жүйе құрайды, ал ... ... ... мыналар жатады:
– пластикалық дене қимылдары – бұлар кинесиканың жалпыламалық сипатын
құрайды;
– ишараттар мен ... ... ... ... түріндегі
мимика – кинесиканың даралығының белгісі;
ишараттар – кинесиканың басты белгісі.
1.3 Тілдегі бейвербальды амалдардың түрлері
Зерттеушілердің коммуникациялық акт кезінде ... ... ... ... әр ... таңбалар жүйесінің, оның ішінде бөле-жара атап
айтар болсақ, ым мен ишараттардың болатындығына көптен назар аударып ... ... ... ... бүгінгі таңға дейін зерттеушілер миллионға
жуық бейвербалды репликалар мен сигналдардың түрін анықтаған. Аллан ... ... ... ... қол ... ... отырып, оның адамдар арасындағы коммуникативтік қарым-қатынасының 7
пайызы вербальды, 38 ... ... ... ... тоны (әуезділігі),
екпіні, қарқыны, т.б.) және 55 ... ... ... ... ... келтіреді [17, 8 б.]. Тағы бір факт ... ... ... ... ғана адам ... 10-11 минут ... ал ... ... орта есеппен алғанда бар-жоғы 2,5
секундқа созылатынын айта келіп, вербалды тілдесудің қарым-қатынастың ... ... ал ... ... ... ... ... пайызға дейін жететінін айтады.
Сонымен бірге бейвербалды амалдардың мән-маңызын арттыратын тағы ... ... ... ... келтіру артық болмайды: егер ... ... ... ... ... ... ... адамның көңіл-
күйі, эмоциясы мен экпрессиясын да білдіруге болады. Ал кейбір ... ... ... ғана ... тұтас сөйлемді де алмастыра
алатындығы, сөйлесіп тұрған адамның ... ... ойын ол ... тек ... ым және ишараттың көмегімен ... ... ... да ... ... ... ... жүйесінде алатын өзіндік орны бар дейтініміз де осындай факторлардан
туындайды.
Сөйленістің белгілі бір ... ... ... ... ... ... аударған ғалымдар тілге функционалдық концепция ... ... ... ... ... ... енеді. Олар
қарым-қатынас құралы ретіндегі тіл тар шеңберде емес, кең ұғымда ұғынылуы
тиістілігіне тоқтала келіп, ... ... ... өз ... ... көрсетеді: “Следует систематически изучать ... и ... ... ... ... при его
непосредственном общении со слушателем, жесты, имеющие ... ... ... ... ... [31, с. 25]. ... ... жеткізілуі барысында тек қана тілдік факторларға ғана
емес, ... ... ... емес ... ... арқа ... мәселесі осылайша көтеріліп, қазіргі тіл ... ... ... ... ... туындаған.
Ал тілдік және тілдік емес ... Ш. ... ... ... және артикуляцияланбайтын тілдік амалдар деген терминдермен
атайды және басқа тілдік белгілер секілді ... бір ... ... [32, 51 б.]. ... ... тілдік ақпарат мазмұнының
толыққандылығы ішкі және ... ... ... ... Ішкі ... ... ... болса, сыртқы жоспарлау ситуацияға,
оқиғаға тәуелді болып отырады. Осы сыртқы және ішкі жоспарлаудың ... ... ... ... ... ... ... негізгі, басты
мәні айқындалады. Сондықтан коммуникациялық ... ішкі және ... ... ... алып, оларды кешенді түрде қарастырғанда
маңызы артады, зерттеулердің оң нәтижелері көбейіп, хабарды жеткізушінің
де, ... ... да ... ... аясы ... отырады.
Коммуникативтік процес кезінде байқалатын түрлі факторлардың тіл дамуы
барысында кейбірі біртіндеп типтенеді, ал ... ... ... мен ... ... ... факторлар ішінара нақты бір
тілдік қатынасы кезінде ғана ... ... ... ... жаңа ... қасиетімен көрінеді, біртіндеп осы сипатында ... ... бір ... ... бет ... ... сыртқы және ішкі
факторлардың белгілі бір сөйленіс типіне ... ... ... ... интра- және экстралингвистикалық факторлардың
қосындысынан ... ... ... ... ... ... ... айтуынша: “Стандартность речевых ситуаций, возникающая на
основе общих закономерностей коммуникации, приводит к ... ... ... ... ... ... с
паралингвистическими средствами, специфическими для каждого конкретного
языка. К такому взаимодействию ... ... ... ... ... жеста, вопроса – ответа и мимики, восклицательного
предложения и ... ... ... [23, с. ... бір ... және ... ... өзара
байланысы нәтижесінде жекелеген стереотиптер пайда болады. Бірақ, ... те, ... ... тіл – ... ... роль ... ... бөлек факторлардың бәрі де қосалқы болып саналады. Сөйлесу үстінде
вербалды ... ... ... қосалқы амал-тәсілдердің мөлшер-
санын, нақты қатарын анықтап алудың қажеттілігі осы арада ой ... кез ... ... ... немесе дене мүшелерінің қатысымен жасалатын
түрлі символ атаулының бәрі бірдей бейвербалды амалдар бола ... ... ... өз ... нәтижесінде ғылыми ортада
қалыптастырған көзқарастары бар. Сондықтан есте ұстауға тиісті факт ... ... кез ... амал бейвербалды, коммуникацияның қосалқы элементі
бола алмайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... жатпайды. Бұлар екіге жіктеледі:
1 Біріншісінің өзі екі бөліктен тұратын фактор:
а) мылқаулар тілі сөйленістің көмекші құралына жатқызылмайды. Себебі бұл
тілдің құрамындағы ... мен ... ... алғашқылық (негізгі)
тілдік жүйеге жатқызады. Яғни мылқаулар тілі қоғамдағы саны ... бір ... ... ... ... ете ... ... дара функциясы бар жеке жүйенің бірі;
ә) екіншісі төменгі деңгейдегі код-алмастырушы (код-заместитель) жүйе.
2 ... ... ... сөйленістің қосалқы элементіне
жатқызылмайды. Бұлар өз алдына дербес, бірақ табиғи тілдің негізінде ... ... ... ... ... ... ... бір айта кететін мәселе, әр стильдің тиімділігі ... ... ... арта ... ... кей ... пен әсерлілік паравербальды амалдар ... ... ... әбден болады. Мысалы, ғылыми стильде, ресми стильде, іскери
әңгіме барысында, жай ғана екі ... ... ... екі адам ... ... кинесикалық элементтер коммуникацияға міндетті
түрде кірігіп жатады, бұл ... ... ... ... тыс ... ... элементтердің публицистикалық шығармалардағы жиілігінің
көріністері басқа стильдерге ... ... ... ... Олай
дейтініміз, бір ғана теледидардың өзінде ғана, сан алуан ... ... ... ... коммуникацияның бейвербалды құралдарының сан ... ... Бұл ... ... ... арнайы
аппаратпен арнайы уақыт бөліп түсірудің ... жоқ, олар ... ... ... ... мен ... берушінің арасында, тіпті жай ғана
танымдық хабар ... ... ... ... сөздерімен
қатарласып, көбінесе адамның еркінен тыс, өз-өзінен орындалып отырады. Аса
жиі кездесетін осы құбылыс - өз ... жеке сөз ... ... ... зерттеуге болатын құбылыс. Бірақ бүгінгі таңда ... ... ... жүйесі қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... қарағанда,
қазақ тіл білімінде тек көркем әдеби стилінде ... ... және ... ... ... ... ... туралы жазылған бірлі-жарым еңбектер ғана бар.
Дегенмен де бейвербальды элементтерді зерттеу әлемдік лингвистикада
тоқырап қалған жоқ, ... даму ... ... ... ... ... ғылымның бір саласы ретінде бейвербальды семиотика ғылымы
дүниеге ... ... ... ... ...... ... мінез-
құлық және адамдардың диалогиялық тұрғыдан ... әсер ... ... ... ... ... и ... взаимодействия людей”) деп аталып [33], ... ... ... семиотика ғылымы бірнеше ... ... ... ... ... қалыптасқан. Бірақ оның өзегін екі пән
(дисциплина), атап айтқанда, паралингвистика немесе паратіл ... ... мен ... ... Яғни ... пән сөйленіс кезіндегі, оның
ішінде ауызша қатынас ... ... ... ... кодтармен
шұғылданады. Бұл дыбыстық кодтар информацияның белгілі бір мән-мағынамен
баюын, бағалауыштық және ... ... ... ... мен ... ... ... өмір сүруін қамтамасыз ететін мағыналық дыбыстық
кодтар. Аталмыш паралингвистикалық құбылыстарға ... ... ... ... ... еліктеуіш сөздер, күлкі, жылау, сыбырлау, ... ... ... паралингвистикаға сөйлеудің атап өтілген сипаттарынан
өзге сөйленіспен қатарласа өмір ... дене ... ... ... ... ... ... көмекші құралдар енеді.
Паралингвистикалық құбылыстар мен кинесикалық құбылыстардың шегі шартты,
бұлардың тілмен қарым-қатынасы әр түрлі болып келеді.
Бейвербалды амалдар туралы айтқанда, тағы бір жиі ... қала ...... ... ... ... ... қандай да бір ара-
қашықтықты сақтауын тексереді. Ара ... ... ... бар. Осы ... проксемикалық амалдарды тілдік тұрғыдан
түсіндіріп береді және зерттеу нысаны болуына ... ... ... ... ... ... ... қатар, әлеуметтік мәні бар,
олардың бұл ... ... ... ... ... амалдардың енді бір түрі просодикалық амалдардан құралады.
Просодика – экстралингвистикалық амал, акустикалық және ... ... ... ... тілдік қатынастың мағыналы бөлшектері.
Такесикалық амалдар коммуникацияға көп жағдайда екі адамның ... ... екі ... іс-әрекетімен іске асады және екі дене мүшесінің
(соматиканың) қимыл-қозғалысы мен екі дене мүшесінің ... ... ... ... бір-бірімен сүйіседі, бірін-бірі сипалайды, бірін-
бірі арқадан ... адам ... ... ... ... қол соғады, бірін-бірі құшақтайды, т.б.
Енді коммуникацияның ... ... ... ... ... 1 – Тілдік қатысым және бейвербалды амал түрлері
|Коммуникацияның бейвербалды амалдары ... ... ... |
|1 |2 |3 ... ... ... қатысушы |Интонация, дауыстың ... ... ... ... шығуы, тембр, дем |
| ... және ... ... (жиі, ... |
| ... ара қашықтық |ентіге, үздік-создық), |
| ... ... ... күлу, |
| | ... ... ... ... ... ... білдіретін
параамалдар тудыратын эмоцияларды жасалу жолына қарай екі ... ... ... ... ... ұсынылып отырған бейвербалды амалдың
эмоциялық түрлерінің ортақ сипатпен келетіндері көп.
Кесте 2 – Коммуникативтік акті ... ... ... ... ... эмоциясының ақпараттық маңызы бар түрлері
|Кинесикалық амалдар ... ... |
|1 |2 ... ... ... түю, ... |Дауысы дірілдеу, дауысын |
|түкситіп ... ... қарс түю, ... ... ... ... ... қол қусыру, екі қолын |күлу, жылау, қырылдау, қырылдай |
|жаю, қол жаю, ... жаю, ... ... ... ... ... |
|сілтеу, қолын көтеру, қолын ... ... ... ... ... ... ... екі қолын кеудесіне қою, |демі дірілдеу, т.б. ... ... ... ... | ... ... бетін басу, басын | ... ... ... бас ию, ... | ... ... жымыру, қол соғу, | ... ұру, ... ... | ... ... тигізу, алаанын | ... ... ... ... ... | ... бет шымшу/сызу, тістену, | ... ... ... ... шығару, | ... ... ... қисайту, шашын жұлу,| ... ... көз ... ... ... | ... ... ... ... жұмып, | ... ... ... ... ... | ... ... тізе бүгу, бұрылып | ... ... ... ... ... | ... ... ... иегімен | ... ... ... ... ... ... тарту, санын соғу, ормал бұлғау,| ... ... ... көлденең | ... ... ... | ... ... эмоцияны жеткізуі де айтарлықтай маңызды: иығымен
сүйкеп өту, алақанын құшырланы ысқылау, құшақтау, белінен ұстау, арқасынан
сипау, қол ... ... ... ... ... ... ... аяқтан
шалып жіберу, өқол беріп амандасу, бетіне ернін тигізу (сүю), шашынан
иіскеу, құшырлана ... ... сүю, ... ең ... ... ... білдіретін
ұғым, сондықтан оны ... ... ... ... ... ... Олай ... себеп болып тұрған, нақты бір сөйленісті
іске асыру үшін қолданылатын тілдік емес құралдардың ... ... бір ... акт ... ... ... ... Сондықтан да:
“Паралингвистика поэтому не может быть ... ... ... ... и ... ... она должна ставить себе задачу
непосредственно лингвистического ... ... ... к ... ... ... высказывания, функциональных
связей, возможностей, границ, типов этих факторов и их взаимодействия ... ... [5, с. 20] - ... ... ... аламыз.
Кейір ғалымдар дене қимылдарының семиотикасын зерттейтін пәнді кинесика
деп атап жүр. ... ... ... ... ... ... дене ... зерттеуі тиіс болып шығар еді. Тіпті адамзаттың тілдік
емес коммуникация түрлерінің бәрін зоосемиотиканың аясына топтастыратын
көзқарастар да бар ... ... – грек ... ... ... қозғалыс дегенді білдіреді. Қол,
бет, көзбен жасалатын түрлі ым-қимылдардың мағынасын ... ... ... кең ... кинесиканы алсақ, бұл дене мен ... ... ... ... ишараттарды қарастыратын сала болып
шығады. Ишараттарға қол, аяқ, бас және бет ... ... ... ... ... ... ... позалар, белгілі бір мәні бар
дене қимылдары жатады, сондай-ақ осы қатарды кешенді бейвербальды таңбалық
формалар мен ... да ... ... бірқатар жерлерде өз
алдына дербестік сипат білдіріп, коммуникация кезінде жеке өмір сүре алады.
Бұл даралық сипаты оны өзге ... ... етіп ... Мысалы,
интонация мен дауыстау секілді паралингвистикалық құбылыстар сөйленістен
ажырағысыз болса, кинесикалық элементтер дербес өмір сүре ... ... ... дауыс дауыс ырғағына, дауыстың қатты, жұмсақ ... ... ... бір ... айтқандай дыбысқа тәуелді. Дыбыс
шықпаса, оларды да ... ... ... ... ... көрсету мүмкін емес. Ал
өзге дауыстан тысқары параамалдар туралы олай дей алмаймыз. Оларды көруге,
көру ... ... ... ... ... ... ... қалу),
тілде вербалды амалдар арқылы бейнелеуге, жеткізуге, сөйтіп коммуникациялық
әрекетті іске асыруға болады.
Кинесикалық амалдар адам ... ... ... ... бір ... жетуін қамтамасыз етеді. П. Экман деген ... ... ... үшін бет ... ... ... эксперимент жасап байқаған. Сонда
оның көзі мынаған анық ... ... ... бөлігінде ашу, қуану,қайғыру,
яғни жағымсыз реңкі бар эмоция анық ... ... ... ... қайғыру, қорқу сезімі нақтырақ беріліп, ал ... ... ... көре ... ... ... өз ішкі ... мимикалық немесе бет-пішіннің
қимылдары арқылы жеткізу мүмкіндігі зор.
Біз жұмысымызда ... ... ... тілдік емес құралдардың барлық
түрін мүмкіндігінше молынан функционалды түрде жұмсауына көп көңіл ... ... біз үшін ... ... мәселе болып қалады.
Себебі, айырым-белгі ... ... ... функционалдыққа
тәуелді деп санаймыз. “Существенным для лингвистики является исследование
способов ... ... для ... ... в ... ... ... факторов, функционально входящих в акт
коммуникации). Соотношение фонетической, лексической и ... ... акта с ... ... ... ... воспринимаемого речевого сообщения, и ... ... ... ... ...... Паралингвистика
поэтому не может быть отраслью науки, изучающей просто ситуации и ... она ... ... себе ... ... лингвистического
истолкования неязыковых факторов применительно к ... ... ... ... ... ... ... типов
этих факторов и их взаимодействия с языковой структурой” [5, с. 20].
Негізгі ... ... ... ... алатын орны
айрықша. Түрлі ұлттар мен халықтардың ... ... ... ... ... орай ... функционалдық классификациясы жасалған.
Айталық, осындай классификация жасалған функционалдық ишараттар түріне
сәлемдесу, қоштасу, шақыру, ... ... ... таң ... т.б. ... мен ... мағынасына қарай жіктеуді (классификация жасауды)
алғашқылардың бірі ... орыс тіл ... Е.Д. ... ... ... ... ым мен ... символдық, экспрессивтік (эмоцияны білдіретін немесе
табиғи) және сипаттамалы деген үш ... ... ... ... ... ым мен ишараттарды әр түрлі белгілеріне қарай
жіктеу орын алды, айталық, ... ... ... таңбалық түріне
(фигурасына) қарай, аударылу принципіне қарай, жалпы семантикасына карай,
қарым-қатынас кезіндегі ... ... ... ... ... ... құндылығына қарай, т.б. [35, 36
б.].
Көп жағдайда ... ым мен ... ... ... анық
көрінбей, байқалмай, өшкін болуы нақты бір себептерге байланысты болады.
Ара-жіктік айырмашылықтың өшкіндігі ым мен ишараттардың мәнмәтінде, ... ... әр ... ... ... мен ... ... коммуникациялық маңызына қарай екі топқа
бөлуге болады:
а) кодталған я болмаса лингвистикалық жүйедегі саналы түрде қолданылатын
бейвербальды ақпарат ... ... ... ... ... ... мінезінен,
эмоциясынан, сезімінен хабар жеткізетін бейкодталған ым мен ишараттар.
Зерттеуші С. Бейсембаева паралингвистикалық ... үш ... ... ... (иероглифтер):
а) ритуалды;
б) шартты (мақұлдау, нақтылау, т.б.).
2 бейнелеуіштік (сипаттамалы):
а) заттық (түр, көлем, сан, т.б. ... ... ... ... мен ... ... т.б.);
б) нұсқаушы (дейктикалық): орны, қозғалысы, бағыты байқалатын ым мен
ишарат түрлері;
в) квантативті (ритмикалық ишараттар).
3 экспрессивті:
а) ... ... [37, 14 ... ... ... екі тобы ... ... бірауыздан
паралингвистикалық амалдар болып мақұлданса, соңғы топтың өзіндік ... ... ... ... толық анықталмаған күйде қалып қойып тұр.
Кейде эмоция мен экспрессияны немесе тек қана ым, не ... тек ... ... ... ... сөз бен бейвербальды элементтердің
маңызы мен рөлін салыстыра ... Ш. ... ... слов в ... пропорционально увеличению роли чувств,” - десе [38], ... ... ... (то есть ... ... ... ... употребляются в тем большем ... ... тем ... ... чем ... имплицитным и недостаточным
оказывается словарное предложение. Это ... они ... ... ... ... ... в полные эксплицитные выражения”,
- деп көрсетеді [32, с. 56].
Этикеттік нормалардың коммуникациялық ... ... ... мен ... ... және ... ерекшелігін ескере отырып
бейвербальды амалдарды (бұл жерде, негізінен, ишараттар):
а) этикетке сай, этикет бойынша;
ә) ... ... ... ... ... салынған ишараттар болып үш ... ... ... ... ... байланысты қарым-қатынас
кезінде қолданылатын бейвербалды амалдарды тональдылықтың түрлі шкалаларына
сәйкес бірнеше түрге бөлеміз:
а) жоғары тональдылықпен ... ... ... ... ... ... бейтарап-тұрмыстық (қоғамдық орындарында қолданылатын);
б) фамильярлы (арқадан қағу, ... ... ... ... ... ... ұятсыз (вульгарлы) ишараттар.
Әлеуметтік және конфессионалдық топтар мен әйелдердің, ер адамдардың,
үлкендер мен балалардың ... ... ... ... ... діндарлардың ишараттарының қарқыны (темпі) баяу ... ... ... ... ... ... араласуы тым аз болып
келеді. Қазақтың жасы ... ... ... ... бір ... ... осы сияқты.
Біз өз тарапымыздан жай ғана жас ... ... ... мен ... ым мен ... ... ... аса жиілікпен
пайдаланатындығын байқадық. Бірақ олардың барлығына ... ... ... мен ым ... ... тән. ... ... бей-берекет
сілкілей сөйлеу, сермеу ұл балаларға тән екендігі көрінді.
Жалпы тіл ... осы ... ... ... А. Хилл енгізген
термин бойынша паралингвистика деп аталатын тіл ... ... ... тағы ... ... Паралингвистиканың зерттеу нысаны мен аясын
белгілеген Дж. Трейгер ... ... ... ... ... ... анықтамалар
бірізді, бір-біріне ұқсас болып келеді. Г.В. Колшанский паралингвистика
туралы: “Под ... ... ... ... и ... ... ... дополнительную информацию лингвистическими явлениями
понимаются свойства звуковой фонаций, а так же ... ... и ... ... ... речевое высказывание и несущие к его
содержанию дополнительную информацию,” – дейді [23, с. 33].
Ал ... дене ... ... ... тексеретін пән
дейтін көзқарасты қолдасақ, онда бейвербалды емес дене ... ... ... ... болар еді.
Кинесика да, паратілдік құралдар да, бұлар табиғи тілдік элементтер
қатарына жатпайды. Ал кейбір ... ... ... ... амалдарды да жатқызбайтынын жоғарыда атап өткенбіз.
Бірақ, қалай болғанда да, бұлардың бәрі сөйленіс кезінде іске ... ... ... ... тағы да қайталап еске түсіреміз.
Көмекші амалдар екіншілік деңгейлі коммуникативтік жүйені құрайды. Бірақ
олар шығу тегіне қарамастан тіл арқылы ... ... жүйе ... ... тіл ... ... шығарады, сөйтіп барып тіл ... ... ашып ... түсіндіреді, түсінісуге мүмкіндік
туғызады.
Дегенмен де, ым мен ишараттардың бәрі бірдей, бірқалыпты, біртекті емес,
олар ... ... ... ... ... мағынасы, контексті
қажетсінуі немесе қажетсінбеуі жағынан, стиль ... жиі ... және ... ... қолданысына қарай ерекшеленеді. Сондықтан
да ым мен ишараттардың кейбір семиотикалық типтерінің табиғаты бір-бірінен
өзгеше болып ... бір ... ... ... ым мен ... ... қай-
қайсысында болмасын кездеседі. Ым мен ишараттың ... ... ... ... ... түрде қажет етпейді, олар вербальды ... ... ... ... жеке өмір сүре ... ... бір ... бейвербальды элементке коммуникативтік процестің
әрі қарай өрбуіне әсер ете алатын, ... ... ... ... ым
мен ишараттар жатады. Ым мен ишараттың бұл ... ... Г. ... ... ...... ... түріндегі – “поддерживающий”;
3 шегіне жеткізуші (аяқтаушы) – “заверщающий” деген үш ... ... ... ... элементтердің бәрін түгелдей дерлік мәтінмен бірлікте,
мәтінмен байланыста, мәтінмен ғана ... ... ... ... ... түрлері бар. Олар дербес, лексикалық мағынасы бар ... ... ... ... ... ... ... секілді қызмет атқарады.
Сондай бір мәтіннен тәуелсіз, мәтінге байлаулы болмай өмір сүре алатын
бейвербальды ... ... ... ... ... ... бейвербалды амалдар екі түрге бөлінеді:
а) оның бірінші түріне сөздің аналогы болып ... ... Бас ... – Болмайды; Жоқ. Мүмкін емес. Атамаңыз! Айтпаңыз!
Керек емес! Қажеті жоқ! – білдіреді. Бұл ... сөз ... ... ... ... сөз деп ауыздан шыққан хабар (бірақ сөйлем дәрежесіндегі емес)
ұғынылады.
Бас бармағын шошайту – ... ... Өте ... ... жоқ!
Дегендей-ақ! Сөз жоқ! Бәрі жақсы! Өте дұрыс! т.б.
ә) ал эмблематикалық бейвербальды амалдың ... ... ... (сөйленіспен тең дәрежеде бола алатын) бола алатын ишараттар
жатады:
Арқадан қағу – Жарайсың, ... өте ... ... сарт ... - ... ... ... Қап, байқамай
қалғаным-ай! Ішім удай ашып барады! Енді ... ... ... ... ... тілінде осы аталған ым мен ишарат ... ... ... ... ұлттық ишараттары деп осы түрлердің қайсысын атауға
болатыны бізді қызықтырды. ... оны біз ... ... ... ... ... ... Б. Момынова мен С. Бейсембаеваның сөздігінде
қамтылған материалдарды негізге ала отырып, мынадай ой түюге ... ... ... ... ... келетін эмблематикалық ишараттардың саны
жеке сөздің аналогы ... ... ... ... ... ... ... материалдар арнайы мақсатты түрде ... ... ... бір ... ... элементтер ғана
жинастырылмаған деп ойлаймыз. Соған қарамастан, материалдардың айтарлықтай
көп мөлшері сөйленістің ... ... ... элементтер болып
түзілген. Бұл түзіліс өз ... ... ... ... ... ... амалдардың саны көп деп тұжырым жасауға әкелді.
Кейбір эмблемалық ишараттар сөйленістен бөлек ... ... олар ... өз ... ... ... ал ... бір түрлері
міндетті түрде дыбыстық сөйленіс ... ... ... ... ... ... түріндегі бейвербальды құралдарға дауыс
қарқыны (темпі), тембрі (әуезделігі), интонация, дауыстың төмен-жоғарылығы,
екпін, пауза, сөзге жатпайтын дыбыс тіркестері, т.б. жатады. ... ... ... тақау ишараты сөйлеме, сөзді тоқтат, тыныш тұр, үніңді
шығарма деген мағынада жұмсалады. Ал осыған қоса ... біз сұқ ... ... тсс деген дыбыс шығарамыз. Бұл тсс өз алдына жеке сөз емес,
сонымен бірге бұл ... ... ... да білдірмейді. Ал тсс-тың
өзі жеке ... да ... ... бар ... ... ... Сондықтан мұндай мағыналы дыбыс тіркестерін ишараттық лексемалар
деп атайды. Сөз қылып ... тсс ... ... ... ... ... ... немесе сөйлеме дегенді білдіреді. Бұл сұқ саусақты
ерінге тақау мен тсс ... ... ... ... өздеріне
ғана лайық, өздеріне ғана тән мәнмәтіндері болады.
Ишараттардың екінші бір түрі нұсқаушы ишараттар деп аталады. Регулятор
(реттеуші)-нұсқаушылар сөйленіспен бірге де, ... жеке ... ... ... ... функциясына қарай фатикалық ым мен ишараттар
деп атайды. Яғни мұндай бейвербальды элементтер ... ... ... ым мен ишараттардан айрықшаланып тұрады. Ешқандай да бір ... ... ... ... бас ... немесе бас изеу ... ... ... ... ... ... ... фатикалық
ишарат болып табылады. Көзді ашып-жұму келісуді, әлдене туралы айтылған
ойды сөйлеммен тепе-тең дәрежеде ... ... ... ... ... ... беруге болады. Мысалы:
– Сен айтқанды ұқтың ба?
Бала көзін жай ғана ашып-жұмды. Әкесі оның ұққанын түсінді. ... ... ... ... изеу мен ... бір ырғақпен көзді ашып жұму бір-бірінің орнына
жұмсала ... ... бас ... ... ... ашып-жұму болып келеді.
Осы аталған екі бірдей бейвербальды ... ... ... - құптау,
келісу, мақұлдау – көп ... Бас ... мен оң ... ... ... ... ... да бірінің орнына бірі қолданыла алады. Бұл
итшараттардың білдіретін ...... ... ... – көп
мағыналы. Мұндай бірінің орнына бірі жұмсала беретін фатикалық ишараттарға:
иекті ... және оң (сол) ... ... ... ... – білдіретін
мағынасы бойынша не немесе не болды? я болмаса не керек?; сұқ саусақпен
әлденені ... ... ... мен ... ... ... кере ... ишаратын жасау – білдіретін мағынасы – анау, ... ана ... ... анау ... кісі ... білдіреді, т.б.
Бұл айтылғандардан бөлек ым мен ишараттың тағы бір иллюстративті түрі
бар. Иллюстративті ишараттар ... ... ... ... ... вербальды мәтін болмаса ешқандай мағынаны білдіре
алмайды, олардың жеке-дара өмір сүру қабілеті жоқ және ... ... ... ... негізгі қызметі - вербальды контекстің
білдіретін мағынасын анықтай түсу және сөйлеушінің айтайын деген ... әрі ... ... әсер ету мен ... ... ... жеткізілуін қамтамасыз ету ғана. Көрініп тұрғанындай, жоғарыда сөз
болған ым мен ... ... және ... ... ... ... да, қолданыс аясы тұрғысынан да бөлекше болып
келеді. Бұлардың қатарына, негізінен алғанда, ... ... ым ... ... ... секілді. Айталық, орыс тілінде кездесетін
иллюстраттарының бірі ретінде орыс тіл білімін ... мына ... ... ... ... век при ... ... в конце его,” “чуть расширяющиеся глаза в конце обычного
вопроса и раскрытая рука ... в ... ... ... и ... к адресату”.
Қазақ тілінде дәл осыған ұқсас: әлдекімді ұнатпайтындығын білдіргенде
мойнын сәл бір жағына бұрыңқырай ... қиыс ... ... көзін төмен
төңкеруді жатқызуға болады. Сонымен бірге: “Последняя мануальная ... что ... ... ... же ... за исполнением
данного жеста (или одновременно с ним) ввести в свою речь ... ... В ... акте этот жест всегда выступает вместе со
словами А теперь… и т.п., ... ... его с ... ... настолько
обязательная, что наличие их в составе иллокутивного ... ... в ... ... ... ... появление данного жеста
в нормальном реальном общении” [33]. Ал қазақ тілінде суреттелген ишараттан
соң тағы да ишарат жасалуы мүмкін. Дәл бұл ... бас ... ... ... асуы ... ... соң келесі әңгіме: Сондықтан… деп басталуы, я
болмаса ... ... ... ... ... ... иықты төмен
түсіру, иығын қиқаңдату, алақандарын екі жаққа аша жайып, иығын қомдау, екі
иығын жоғары көтере бере бір сәт осы ... ... тұру ... ... ым мен ... ... нақты бір нәрсе айту қиын.
Өйткені, ... ... ... ... жиі ... бейвербальды
иллюстраттары болуы әбден мүмкін, сондай-ақ бір ғана ... әр адам ... ... әр ... қарқынмен орындауы мүмкін. Мысалы, кейбіреулер
қолын жай ғана ... ... ... біреуді нұсқаса, екінші адам оны
тезірек, тіпті өте жылдам орындайтынын байқауға болады.
Кейбір адамдар орынды-орынсыз, келсін-келмесін, қисынды-қисынсыз кейбір
ишараттарды сөйленіс кезінде өте жиі ... ... ... бұл әдеттенуге
байланысты болуы мүмкін. Мысалы, қайта-қайта, тіпті бей-берекет ... ... ... ... ... ... кере беру, орынды-орынсыз
басын шайқаумен ... ... ... ... ... ... ... иегін кегжитіп тұрып алу, т.б. Бірақ мұндай иллюстративті ым ... ... ... ... ... мінезіне, темпераментіне,
шапшаңдығына, мінез-құлқының ерекшелігіне, бойындағы күш-қайраты мен ерік-
жігеріне де қатысты сияқты. Сондықтан да ... ... ... ым
мен ишараттарға таза лингвистикалық талдаулар (ішкі ... ... ... ... ... қалатын кездер кездесіп қала береді. Сыртқы
экстралингвистикалық факторларды ескеру ... аса ... ... ... ... ... топтың өкілі екендігі ымы ... ... ... ... Айталық, Қазан төңкерісі
кезінде ақтардың арасына аристократ әйел бейнесінде еніп кеткен ... ... қыз ... ... ... ... ақ ... оны әшкерелеу үшін мынадай тәсіл қолданады: Қай жағынан
болмасын алдыра қоймаған әккі ... ... ... қант ... ... ыстық шай әкеледі. Қыз бір ... ... ... ... шай ... оның қызылдардың барлаушысы екенін ... ... ... ... ... тек шайға салып, ерітіп ішеді екен, яғни ... ... ал жай ... мен ... бір ... ... ... бірнеше кесе шай ішеді екен. Сондықтан аристократтар
жасайтын ишараттарды жай ... ... ... қоюы екіталай деген
қорытындыға барлаушылар бірден келген. Адамның манерасы, ... ... ... амалдардарынан анық байқалады дегенде осындай сәттерді ... ... әр ... ... ... өздеріне тән
өзгешеліктері бар.
Паралигвистикалық ... ... ... ... С.
Сатенованың қос тағанды фразеологизмдердің ішіндегі ең көп ... ... ... ... және ішкі ... мінезін
білдіретін түрлері екенін сипаттап айтатын мына бір ... ... ... адам баласы шыр етіп жерге түскеннен, мезгілі, ажалы жетіп о дүниеге
аттанғанша, өзіне тән ... ... ... ... уақыт озған сайын жетіле береді. Әрбір ... ... ... ... тірі жанның әрқайсысына да тән табиғи құбылыс. Жас
ерекшелігіне ... ... ... орай ... ... ... ... балғын жас пен ақыл тоқтатқан, ... өмір ... мол ... жан ... ... ... ... өзгешелік бар, сол ... ... ... ... жасына, психологиялық ерекшеліктеріне, туа бітті
қасиетіне, болмысына сай болады” [41, 37 ... енді бір ... мен, сен, ол, біз, ... ... ... ... мен анау, мынау, сонау сияқты сілтеу есімдіктерінің
орнына ... Яғни бұл ... ... ... ... қолын
көтере түсіп, алақанын жая қозғау ... сұқ ... ... ғана
көрсету арқылы, иегімен нұсқау арқылы, көзінің қиығымен қарау ... сөз ... ... ... болады. Дәл сол сияқты сөз таптарының
ішінде есімдіктер ... ... ... ... ... ... ... олармен жарыса, қатарласа орындалатын ... ... ... ... ... алдыңғы жақты нұсқады.
Екеуінің көздері ұшырасып қалды. Қыз көзінің ... ... ... нұсқағандай болды.
Нақты бір сөйленіс элементтерінің нақты бір ым мен ... ... ... болады. Мысалы, Кім сөйлейді? – деген
сауалдан соң қол көтерген адамға жиналысты жүргізуші:
– Иә, ...... ... ... басын изейді. Немесе:
Сонан соң оған менсінбей иегін ... ... ... болсын, шырақ, атқа мініп, ел билігін қолыңа алыпсың,
ес ... (О. ... ... ... ... тұр-ау, ­ деді Дархан иегімен нұсқап (О. Бөкей).
– Әкелші! – деді Мәмет, солқылдақты ұстап тұрған келініне ... ... ...... нәрсе ғой жарықтық, дәмін татайын (Б. Нұржекеев).
Әсіресе, жас балалар: – Жоқ! – ... ... десе де ... ... ... ... тілімізде айта берсек, өте көп, олар ... ... ... екіге жіктейді:
а) сөйленістің денотативті мазмұнын білдіретін және кейбір нысандарды,
ұғымдарды, әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... т.б.);
ә) сөйленістің коммуникативті мазмұнына қарай бейімделген және ... ымды ... ... ... коммуникативті ұстанымын белгілейтін,
көрсететін, айқындайтын, ... ... ... тұрған ақпараты,
оның адресат туралы, бөтен біреулер мен басқа бір ... ... ... аккомпониаторлар, бұлар мәтіндік сюжеттің ... ... ... ... ... ... ... қырымен нық
қатты соғу – ешқандай да кібіртіктеудің болуы мүмкін ... ... ... ... ... білдіреді. Мысалы:
Бөлімше бастығы алақанымен столды салып қалып:
– Алатай қыстағына сен барасың? – деген (О. Бөкеев).
Аккомпониатор-ишаралардың мөлшері ... көп және ... да сан ... ... ... ... ... бір нәрсеге қатты
көңіл бөлінуін ... ... ... туындаған кезде жасалатын түрлі
ишараттардың бәрі де аккомпониаторлардың қатарына ... Ал ... ... ... ... ... сөйленістермен
бірге орындалатынына көңіл бөліп көрелік. Кейде сұқ ... ... ... ... жоғары деңгейде ұстап тұрып:
– Міне! Енді қараңыз! – деген сөз және сөз ... ... ... Көңіл аударту керек болғанда, әңгіменің осы ... ... ... ... мақсатында суреттелген (сұқ саусақты ... ... ... ... ... ... тұрып) ишарат жасалады.
Қазақ тіліндегі бейвербальды амалдарды қарастырып ... ... ... ... ... О. Бөкеев шығармаларынан
жинастырған материалдарының негізінде екіге ... ... ... ... ... ... ... амалдар;
ә) қоғамға қатысты тыйым ретінде кездесетін бейвербалды амалдар [42, ... бұл ... ... ... ... ... тобына
қатысты ерекшеліктерді қамтитыны анық, өйткені нақты бір қоғамның өкілі
ретінде зерттеуші өзінің табиғатына сай, ... ... ... ... сөз ... бейвербальды амалдардың универсалды түрлерінің жұмсалымдық тұрғыдан
қаншалықты қанат жайғандығы мен лардың өрістенуінің дәрежесі төңірегінде
зерттеу жұмыстарын ... М. ... ... ... және ... ... ... [43]. Ал зерттеуші С. Бейсембаеваның өз
зерттеуін негізінен ұлттық ... мен ым ... ... ... ... ... ... бейвербальды амалдардың тез өзгеруі, дұрысын
айтқанда, бейвербальды ... ... бір ұлт ... ... бір ... мағынасымен толық және жетік игеріп кетуі, оңай емес көрінеді.
Сондықтан да бейвербальы амалдар ... ... ... болып
келеді деп түйін жасауға болады. Ал адамның жат тілдік ортаға түскенде
бейвербальды ... да ... ... ... ... бұрынғы мәнінен
айрылып, маңызын жоятындығын, біртіндеп, баяу ... да ... ... құралдармен орын алмастырып, өзгере бастайтындығын бақылаған
орыс тіл білімінің зерттеушілері мынадай қорытындыға келеді: ... как нам ... еще ... ... чем языковая. …Будучи
нередко сходными по форме и ... ... ... тела ... ... для него ... совершенно противоположное, а ставшие едва
ли не автоматическими мануальная жестикуляция и выражения лица (например,
улыбка, некоторые ... глаз и ... и ... ... ... и
нормальными, теперь часто привлекают к себе ... ... ... ими как ... или просто аномальное поведение”.
Қазақ халқы өкілдерінің түрлі саяси, тарихи жағдайларға байланысты ... ... ... ... жеріне, т.б. елдерге қоныс ... ... ... ... ым мен ... ... ... бейвербальды амалдармен салыстыра келіп, барлап ... ... ... ... ... ... тұруы,
қоштасарда иіліңкіреп қоштасатындығы, кейбірінің оң қолын кеудесіне қойып
барып басын ... рет июі ... ... ... ... секілді көрінді. Өйткені, қазақы менталитет бойынша кез келген
адамға бас иіп қоштаспайды, тек жасы ... және аса ... ... ... сәл ғана бас иіп ... көрсету ишараты бар.
Әрине, бейвербальды амалдардың мағыналық түрлерінің сан алуандығы
кәдімгі тілдік ... ... бір кем ... ... ... бір-бірінің аналогы бола алады, яғни бірінің орнына бірі қолданыла
береді; бір-біріне синоним бола алады; бір-біріне ... ... бір ... амал ... ... ... ... немесе көп мағыналы бола
алады, т.б.
Енді ... ... ... ... жататыны туралы кейбір
ғалымдардың пікіріне тоқталып, көзқарастарын саралап көрейік. Бейвербальды
коммуникация құралдарына (Крейдлин классификациясы бойынша):
1 Ишараттық байланыс ... ... Бұл ... әр түрлі формада
келеді, айталық, итеріп қалу, алақанмен қағу, сипалау, жеңінен ... ... т.б. ... ... ... Аманжанның құлағына дыбыстады: - Біреуіміз үйге
кіріп біліп шығайық. ... ма ...... оның дәл ... ... ... қолғабымен баса қойды (О. Бөкей).
Осы ишараттық контакт кезінде ... ... ... ... ... мағынаны білдіретіндері бар. Айталық, итеріп қалудың
бірнеше мағынасы бар:
а) жақсы көргендіктен итеріп қалу. Мысалы, ­ ... көзі жарқ ... ­ Шын ... ба? ... ­ деп ... қалды. Немесе қуанғаннан
итеріп қалу, ... ... ... ... ... ... қатты ашуланудың белгісі: Қатты ашудан көзі ұшқындана жалт ете түсті
де, жолдасын бар күшімен кеудеден итеріп қалды.
б) орыннан қозғалып, әрі ... ... ... ... Мәкен әрі қарай
жылжып отыр дегендей, Бейсенді итеріп қалды.
2 Әңгімелесушілердің, сөйлесушілердің бір-бірінен алыс-жақын ... ... ... ... ... (дистанция) да
коммуникацияның көмекші құралдарының қатары өсіп, ... ... ... (дистанция) іскерлік қатынас жасаушы адамдардың немесе ... ... ... ... ... я ... және серіктестердің бір-біріне деген көзқарасының оң
немесе онша емес, жөнді ... я ... ... ... ... мәлімет
жеткізеді.
Сөйлесушілердің (тараптардың) қаншалықты дәрежеде әңгіменің өрбуіне
мүдделі екендігі бейвербальды коммуникацияның бір ... ... ... ... ... (аралық) немесе ... ... ... ... төрт түрі көрсетіліп жүр:
– интимдік арақашықтық (15-46 см);
– индивидуальды арақашықтық (46 сантиметрден 1,2 метрге дейінгі аралық);
– әлеуметтік арақашықтық (1,2 ... 3,5 ... ... аралық);
– қоғамдық арақашықтық (3,5 метрден де көп).
3 ... ... ... бағыттаушылық (ориентациялық) құрал.
Бұл жерде әңгімелесушілердің отырған немесе түрегеліп тұрған кездегі ... ... ... болып саналады. Бағдар арқылы тараптардың бір-
бірімен әріптес екендігі, я болмаса ... ... ... ... ... ... болады.
4 Дене қалыбы (позасы) тараптардың әлеуметтік жағдайын және де өзара
бір-біріне деген қандай көзқарас ұстанатындығын білдіреді.
Адамның ... оның ... ... ... поза ... ... қарай өзгеруі мүмкін. Сондықтан да ым мен ... ... ... ешкімнің де тарапынан дау тудырмайды.
Бірақ сырт көз ... ... ... ... ... бір жағдайда орындалуы тиіс жалпыға ортақ этикеттік
шарттарды қалай құрметтейтіндігін, этикет үлгілерін ... ... ... ... ... ... ... келесі бір түрі адам мимикасы немесе ... ... оның ... ... ... ішкі ... ... тұрғанын я болмаса, керісінше, әдейі білдіргісі келіп,
өз эмоциясының көзге шалынуын іштей тілеп ... ... ... ... ... яғни ... ... жеткізілмекші хабарды
тезірек түсінуге болады. Мимиканың ... ... ... ... ... ... ... деген қарым-қатынасы ауанының қандай бағытта
өрбитіндігін аңғаруға, ... ... ... ... аса
маңызды көмекші құралына айналған.
6 Ишараттардың сөйленіспен ... ... ... Мұндайда тыңдаушының
белгілі бір информацияға ерекше көңіл бөлуінің қажеттігі ишарат арқылы
нұсқалады, тіпті кей жағдайда ... ... ... ... ... ... және экстравербальды сигналдар – бұлар да
коммуникацияның ... ... ... ... ... тұрған сөздің
бастапқы білдіруге тиісті мәні қандай ... ... ... ... ырғағымен) айтылуына орай өзгеріске ұшырауы әбден мүмкін.
Бұл бейвербальды ... ... мәні мен ... ... ... зор ... ... реңктері (оттенктері) адамның эмоциясы, оның өзіне сенімді-
сенімсіздігі, ұялшақтығы туралы басқа біреуге, бақылаушыға ... ... да дене тілі ... ... орындалатын әрі түсінілетін
параллель тілге жатады.
Паравербальды және экстравербальды сигналдар адамның ішкі жан-сезімін
сыртқа шығарып, ... бір ... ... ... ... ... сезім-күйінің белгісі секілді болып кеткен.
Ғалымдардың ... ... ... ... қалуға мүмкіндігі бар
көрінеді. Бірақ үндемей қоюға шамасы жеткенімен, өзінің ым мен ... ... ... ... ... ым мен ... ... қоюға,
немесе жасырып қалуға шамасы жетпейтін көрінеді. Соған ... ... ... мүлде жасамай қалуы тіпті мүмкін болмайтын
кездері де аз болмайтын көрінеді.
8 Адамның көзімен ... ... ... ... ... ... дәрежеде хабар беріледі. Адамның көзімен жіберетін
сигналдары әр ... ... ... ... жек көруге дейін әр
түрлі реңктері ... бар ... ... ... ... нұсқауға, көп нәрсені байқауға болады. Көзбен білдіретін
ишараттар ... ... ... ... отырады. Көз және көз
арқылы берілетін сигналдар – әңгімеге қатысушылар (тараптар) арасындағы
қарым-қатынастың міндетті компоненті ... ... әрі ... ... көмекші құралы. Көзге байланысты ... ... ... ... бай ... ... ... олар тілдік
коммуникацияның элементтеріне жататындықтан, ... ... ... орай ... ... ... зерттеу нысанына айналып,
зерттеушінің ... ... ... стильдік тармақтары қалыптасқан әдеби тілі бар. Осы
әдеби тілдің функционалдық ... ... ... ... ... ... ... қолданыс жиілігі туралы
мәселе де қызықты.
Енді соған аздап тоқталып көрелік. Ресми ... ... ... ... - ... кездесудің ажырамас бөлшегі.
Кездесу кезінде қол алып амандасу еуропалықтардың дәстүріне айналған
болса, Жапонияда иіліп ... ... қол ... ... жүреді. Яғни
Жапонияда тәрбиеліліктің, тәрбие көрген адамның ... - ... ... Кездесуге келген жапондық тривиалды түрдегі құрмет ... бар ... 15 рет ... ... ... көзқарасын қалыптастыру
үшін 45 рет иіледі, ал адамы ерекше құрметтейтінін 70 рет иілумен білдірсе,
аса құрметті тұлғаны 90 рет иіліп ... алу ... бар. Бұл – ... ... ... ... ... тыйымдардың жиынтығы деп есептеліп кеткен этикет
пен ишараттар жүйесін өзгелерден айырып тұратын ... ... ... ... ... ... ... по определенным
образом на речь “членит ... ... ... по ...... ... ... ­ деп көрсетеді
[44, с. 78-79].
Белгілі бір кинетикалық ишаратты таңдап алу ... ... ... ... байқатумен бірге сөйлеушінің ... ... ... таныстығын көрсетеді. Мұндай жағдайда ым мен
ишараттың семантикасы бірінші кезектегі орынға қойылып, ойдан шығарылмағаны
жөн. Ал ым мен ... ... ... ... ... өте
актуальдана түседі.
Көбінесе ым мен ишараттың семантикасына байланысты интерпретациялау
кезіндегі ... ым мен ... ... ... ... өз ... ортасында белгілі бір ымға, ишаратқа қандай
мән таңылса, өзге ортада, жат жерде, басқа ... да сол ... сол бір ... ... тән ... деп есептеуден формальды қателіктер ... ... ... ... ... ... Осы ... және
универсальды параамалдардың болатындығы туралы зерттеуші М.Ешимов өз
жұмысында аса бір қызықты факторларды ... ... Оның ... беттегі көрінісі универсалды және оны барлық халық бірдей
қабылдайды. Қуану кезінде езу ... ... ... ... ... ... ... байланыстарды, қатынастарды жеңілдетіп, оларды
нығайта түседі. Бір адамның күлкісі екінші бір адамның бет жүзінде күлкінің
пайда болуына себепші ... [43, 46 б.]. Бас изеу ... ... ... ұлттарда құптауды білдіргенмен, қайсыбір ұлттар құптауды бас ... ... ... ... ... ым мен ... болумен қатар,
мүлде қарама-қарсы мағынада жұмсалып әрі қарама-қарсы мағынада ұғылатын
кинесикалық ... әр ... бар, ... ... Бұл ... ... “Даже такие универсальные по значению жесты, как ... и ... ... ... ... ... не только в разных
национальных культурах, но и в пределах одной этнической ...... ... [38, с. ... ситуацияларда аса маңызды роль атқаратын бейвербалды құрал ым
мен ымдау екені ... ... мен ... кездесу кезінде,
іскерлік келісімдер кезінде қарсы тараптың өкілінің бетіне, ымына ... ... ... ала ... ... ым ... де ... бірліктер секілді әр түрлі мәдени ортада қалыптасқан, белгілі бір
ситуацияларға орай жұмсалатын өзіндік ... ... бар. ... кездесу кезінде ешқандай ым мен ... ... ... я ... ... ... қолданысынының тоқтатылғанын
сезсе, онда қарсы жақтың әңгімені ары ... ... ... құлқы жоқ,
іскерлік әңгімені әрі қарай жалғастыруға қызықпайды деген ... ... дене ... ... ... ... ... маңызға ие.
Өзге ұлттардың тілдерінде ым, ишарат, дене ... ... ... мен ... этикеттік жүйедегі алатын орнын зерттеу қолға алынуда.
Бұл, біздіңше, аса құптарлық мәселе, осындай ізденістер қазақ ... ... ... деп ... Дене қалыбының семантикасы, коммуникативтік
акт кезіндегі атқаратын функциясы бейвербальды амалдарға байланысты
жазылған ... ... та жүр. ... ... ... әдебиет
тіліндегі байқалатын тілдік қолданысы, тілдік ... ... ... ... ... ... ... күнделікті өмір ағымындағы
функциясын қарастыру ... ... ... ... ... ... қолданылатын бейвербальды элементтерді арнайы қарастырған Е.
Аллан өзінің жинаған ... ... ... арқылы ұсынады.
Кесте 3 – Таңба-ишараттар мағынасының әр түрлі мәдени ортадағы салыстырмалы
сипаты
|Таңбалар ... өзге ... ... адамдарының |
| ... |
|1 |2 ... ... ... ... тік ... қара ... американдықтар |
|(көз арқылы) |мен испан тілінде сөйлейтін жастар үшін ... |
| ... ... тура қарамайды. |
| |
| |
| |
| ... 3 ... |
|1 |2 ... тілі ... ... ... ... жасау тым агрессивті |
| ... ... ... Таяу ... ... әңгіме |
| ... ... ... ... ... бетпе-бет әңгіме |
| ... ... ... ... ... ... Ал |
| ... кездесу кезінде белгілі бір қашықтықты |
| ... ... ... ... тоны мен ... мен ... ... қарағанда тым тез|
| ... ... ... ... ... ... |өйткені ... ... ... |
|жылдамдығы |адамды сезіктендіреді, қауіп ойлайды. ... ... мен ... ... ... ... ... |көшеді, негізгі мәселеден бастайды. Жапония ... |мен ... да ... ... ... мәселеге |
| ... ... ... ... |
| ... ең соңғы минутына дейін келісім- |
| ... ... қол ... ... ... ... ... ... тік қарау әңгімеге ... ... ... ... ... ... ... айтып тұрғанын
білдіреді. Адамның бетіне тік қарамайтын кісі туралы қоғамдық пікір жақсы
емес. Тік ... ол ... ... ... ... ... ... аңғартады, ішіне әлденені бүгіп қалды-ау деп ойлауға итермелейді.
Ал сөйлесіп отырған адамдар бір-біріне бас түйістіре ... ... ... өте ... ... адамдар екенін дәлелдейтін
позалар.
Бірақ тым қатты ашуланғанда да бетпе-бет келіп, бір-біріне жақындаса
түсіп, ... ... ... ... ... ... ... басқа бір қырын көрсетеді.
Қазақ параамалдарында іскерлік кездесу кезінде белгілі бір қашықтықты
сақтау ... енді ... келе ... ... ... әңгіменің көбінесе
ресми түрде өтетіндігі мен мәселенің үстел басында шешілетіндігі ара
қашықтықтың маңызын ... ... бір ... ... ... ... ... деп білеміз.
Адамның дауысының ырғағы мен қарқыны әңгіменің барысы мен ... ... мен сөз ... ... ... ... ... айтсақ, қазақтардың арасындағы әңгіме ... ... ... байланысты болып келеді. Жалпы қазақтар сабырлы ... ... ... ... ... сөзіне көңіл қояды. Тым тез
сөйлейтін адамдар тым ... ұр да жық ... ... ... ... шығуы, екпінмен сөйлеу де тым жақсы пікір тудыра бермейді, ... ... ... ... ... оттенкілер басым түсіп жатады.
Ал әңгімеге тікелей көшу, турасын айту жағына келгенде барлық азиялық
мәдениеттің өкілдері ... ... да ... ... бірден көшпей,
сипақтатуға, уақытты созып жіберуге бейім келетіні рас.
А.И. Галичев проксемикалық компоненттерді орындаушылардың қатысына ... ... және екі ... деп ... Бір ... ... бір ғана ... арқылы, ал екі жақты кинемалар екі ... ... [78, 22 ... ... ... ... қимылдарға қол алысу, құшақтасу,
сүйісу, бір-бірінің арқасынан қағу, бір-бірінің арқасынан сипаласу, бірінің
бірі иығынан ... ... ... жастардың кездескенде жұдырықтарын
түйістіруі, бір-бірінің кеуделерін үш рет тигізуі, алақандарын түйістіруі,
қыз балалардың беттерінен ... ... ... ... ... ... ... ақырын ғана алқанмен жұмсақ қағуы, көптен ... ... ... ... ... ... бірінің
кеудесіне екіншісінің басын қоюы, т.б. жатады.
Тіл-тілдегі проксемикалық элементтердің әлденеше түрін Р. Соммер, М.
Хайдемест [46, 120-135 бб.], Б.Х. ... [47, 75 б.] ... ... ... ... А.И. Галичев [45, 15 б.] орыс және неміс
тілдерінде кездесетін кинемалар мен проксемалардың 440-қа жуық ... ... ... сапасына, сипатына қарап отырып, әр ұлттың
мінез-құлқына сай спецификалық ... ... ... ... американдықтар даңғаза, британдықтар мұрын шүйіруге дайын
(чванливые), жапондықтар тайғанақ, немістер агрессивті ұлт ... ... ... осы ұлттар туралы осындай стереотип бағалар қалыптасып
кеткен. Ал қазақтарды іскерлік қасиеттеріне қарай, іскерлік ... мен ... ... ... ... ұлт екенін бағалауға, ол
жөнінде нақты пікір айтуға ... ... жоқ ... ... жоқ) деп ... ... психологиялық, әлеуметтік-психологиялық
маңызы зор. Коммуникация кезінде адамның нені айтқандығы ғана ... ... ым мен ... арқылы эмоциясын жеткізуі де айтуға ... ... ... ... ... ... ... 1979 жылы шыққан “Жесты как ... ... ... сөз болады [48]. Атауының өзінен байқалып тұрғандай, бұл еңбекте
кинесикалық элементтерге баса ... ... оның ... ... ... ... ... талдау нысаны болған. Қол, аяқ,
көз, қабақ, ауызбен жеткізілетін коммуникацияның бейвербальды амалдарының
адам ... ... ... ... мен ... ... Бейвербальды амалдардың вербальды құралдар арқылы берілуі
Коммуникативтік акті кезіндегі вербальды коммуникативтік жүйенің
қызметін ... ... ... ... сала болып
қалыптасқан паралингвистиканы зерттеушілер паратілдік амалдардың үш түрлі
қызметін саралап көрсетеді:
а) коммуникативтік қатынаста қосымша ақпарат жеткізу- шілік ... ... ... ... ... ... ... ақпараттың бейвербальды амалдың көмегімен, бейвербальды амалдардың
мәтін ішінде қызметке кірісуімен жеткізілуі;
б) вербальды амалдармен тең дәрежеде әрі ... ... ... ... нақтылаушылық қызметі болуы.
Сонда саралай қарап отырып біздің байқағанымыз, паратілдік элементтер
маңызды екі түрлі қызмет атқарады екен, ... ... ... қызметін нақтылауы;
2 олардың стильдік бояуын қоюлатуы, экспрессиясын күшейтуі.
Кез келген құбылысты вербальды сөйленіспен ... ... ... қатарына бейвербальды амалдарды, ым мен ишаратты жатқызамыз.
Сөзіміздің басында паралингвистикамен айналысушы мамандар мимикаға көз бен
беттің бұлшық ... ... ал ... дене ... ... айтып өткенбіз. Бірақ кез келген бет бұлшық еттері мен дене
қозғалысының бәрі бірдей ... ... ... ... ... ... элементке айналмайды. Өйткені, бұл жерде ең алддыңғы
орынға маңызды белгісі болып бейвербальды элементтердің коммуникативтілігі,
яғни қарым-қатынас құралына айналуы ... ... ... в виду
коммуникативное, значащее, поведение (по Вундту, Ausdrucksbewegugen) – оно
или непроизвольно ... ... ... ... ... человека, или
с его помощью коммуниканты сознательно передают информацию друг другу,” –
дегенде бейвербальды элементтердің тікелей ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын байқаймыз [49].
Ал осы коммуникациялық процеске қатысу ... ... ым ... қандай вербальды элементтердің түрі арқылы жеткізілетіндігіне
назар салып көрелік.
“Қазақ тіліндегі ым мен ... ... ... ... ... ... ... элементтердің сөз тіркесі түрінде
(негізінен екі компоненттен тұратын) жиі кездесетінін нақтылайды ... ... ... шын мәнінде тек сөйлеу кезінде
барынша толық ашылып, ... ... ... ... ... ... қол сілтеу қимылы арқылы әлденені жасқауға, ұшып ... ... ... ... жасқауға, тағы сол сияқты қимылдар
істеуге болады. Бір қызығы, ... ... ... барысында қимыл иесі
өз мақсатына қол ... ... ... ... ... жай ғана
прагматикалық іс-қимылдар ғана болып табылады. Қатты түңіліп ... ... ... ишараттың жөні бөлек, бұл ишарат адамның ішкі сезімінінен,
жан-дүниесіндегі ... ... ... береді. Сөйлей отырып,
сөйленіске жарыстыра қол сілтегенде, сөйленістің стильдік бояуы қалыңдайды,
сол сәттен бастап ишарат коммуникативтік ... ... ... ... ... ... Ал ым ... ишараттың қай-қайсысының да
болмасын мағынасы мен коммуникативтік ... ... ... оларды тек мәнмәтін ішінде қарастырғанда ғана нақты түрде
анықтала бастайды. Мысалы:
Бала қолын көтерді, қолын созды. ... ... ... ... ... ... ... Көбінесе оң қолды, кейде екі қолды бірдей
жоғары, оңға, солға көтеріп ... [3, 71 б.]. ... ... ... ... түсінігі, сөзбен берілген сипаттамасы осындай. Ал оның ситуация
кезінде қалайша өзгеретіндігін, оны ... ... ... ... ... қатарына қосылатындығын, біздіңше,
төмендегі мысалдар арқылы көрсетуге болады. Егер екі ... ... не үшін ... ... мән ... ... ... мысалдар (мәнмәтін) келтіруге болады:
Бала қолын көтеріп, сабақ айтқысы келетінін білдірді;
Бала қолын көтерді, сөйтіп өзгелердің көңілін аударуды мақсат тұтты;
Бала ... ... ... ... ... ... ... көтеріп, бұл шешіммен келіспейтіндігін білдірді;
Бала қолын көтеріп, бұл шешімге қарсы екенін сездірді.
Осы сөйлемдердегі ишарат жай ғана ... ... ... ... бұл – әрекет-ишарат (поступок-жест – термин В.Г. Костомаровтікі).
Енді коммуникацияның құралы есебінде ... ... ... ... жеткізілуіне ішінара тоқталып өтелік.
1 Бейвербальды амалдар мәтінде бір ғана сөзбен ... ... ... ... ... ... ... келеді: жымию, күлу, еңкею,
қисаю, ежірею, шалқаю, бүгілу, иілу, езу тарту, жымыру ... ... ... ... ... жаю ... қағу (иегін), т.б.
2 Бейвербальды амалдар мәтінде ... ... ... көптеген фразеологизмдер шығу төркіні жағынан бейвербальды
амалдар арқылы ... ... ... бар. Ғалым Г. Смағұлова мұндай
кинетикалық фразеологизмдерге: тік тұру, қол қусыру, ... ... ... шылбырына оралу, т.б. жататынын атап көрсетеді [50].
Белгілі бір құрылымы бар, іс-әрекетті орындаудың амалы болып табылатын,
мағынасы тұрақты, мәні ... және ... бар, ... ... және ... ... бейвербальды элементтерді,
өзіндік сипаты бар ым мен ишараттарды кинемалар деп ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Сөйленім толық мағыналы сөз, сөз тіркесі, фраза, фразадан жоғары тілдік
бірліктер, фразеологизм және ... ... ... ... ... көріністері, яғни бейвербальды амалдардың ... ... ... тіл білімінің мамандары Е. Верещагин мен В. Костомаровтар
бейвербальды ... ... ... ... бірнеше түрін атап
көрсетеді.
Мысалы:
1 Бір ғана кинеманың әлденеше сөйленім арқылы берілуі;
2 Бір ғана ... ... ... ... ... кинемаларды, бейвербальды амалдардың сыртқы формасын толық
жеткізе алмағанымен, мағынасын ... ... ... ... ... ... арқылы кинемаларды
бейнелеуге болатындығы;
5 Соматикалық ... бар ... ... ... жеткізуге потенциалы жеткілікті болатындығы;
6 Еркін кинематикалық сөйленімдер фразеологизмдерге ... ... Көп ... ... ... сөз ... кинематикалық
сөйленімдер бір сөзге дейін қысқаратындығы, т.б. [51, 44 б.].
Бәрі болмағанымен, ... ... ... ... ... ... бірліктерге айналуы қалыпты жай сияқты ... ... ... ... ... Бұл ... тіліміздегі
кинемалық құбылыстардың эволциясында да ... ... ... ... ... ... бейвербальды амалдармен
тектестік байқатуын келтірсе болады.
Фразеологизммен кинеманың төркіні бір болуының ... ... ... ... ... ... бір ... төмендеуі, жиілігінің солғындауы салдарынан оның толыққанды
мағынасын білдіретін әлеуеттілігі біртіндеп күшін жойып, кинема біртіндеп
символикалық ... ...... негізделеді, олардың құрамындағы компоненттер бір-
бірінен ажырамайтындай байланысып жатады. Символдың лексикалық және сапалық
жағы да тұрақты ... ... ... ... ... ... нақтылап,
ойымызды дәлелдеп көрейік. Мысалы, көзге түрту – кинемасы. Бұл ишараттық
кинема қазір шын мәнінде ... ... ... ... шын ... ... ... я болмаса сөйлеуші тілдік қатысымға қатысушы
екінші жақтың (адамның) көзін саусағымен де ... ... ... бір ... ... де шұқымайды. Ол ... ... ... ауысқан. Сондықтан көзге түрту ишараты мен соның
негізінде ... ... ... ... ... арасындағы
байланыс генетикалық жақтан ұштасып жатқан, тектік ... ... ... ... түрлі өзгерістер жүріп өткенімен, байланыс белгілі бір
дәрежеде сақталып қалған. Ал ... ... ... ... ал ... өз кезегінде фразеологизмге айналған деп болжауға болады. Шығу тегі
жағынан кинемаларға жақындық байқалатын фразеологизмдер тілімізде кездесіп
қалып ... ... ... қағу, көкірек қағу, мойынға бұршақ салу,
мойнына арту, мойынға белбеу ... ... жаю, ... мен ... ... ... ... қарамастан, көзге шұқу
кинемасының компоненттік ... айта ... ... ұрып ... ... болмаған. Компоненттерінің саны жағынан өзгеріс ... ... ... яғни ... ... ... емес, жоғары дәреже деңгейінде стандартталған тілдік бірлік
жағдайындағы, белгілі бір тілдік мәртебе ... ... ... тұрғыдан шығу тегі туралы осылайша ой түюге болады.
Бірінші бөлім бойынша тұжырым
Біз бұл ... ... ... дегеніміз не, олардың түрлері,
негізгі белгілері, сипаттары қандай болады деген ... ... ... ... ... ... тұттық.
Паралингвистикалық зерттеулердің нысанына не жатады, неліктен оларды
параамалдар деп атау ... ... ... ... ... шолу жасай отырып, ғылыми көзқарастарға сүйене келе ... ... ... ... терминдік қатары туралы
тарқатқан ой-пікірлерімізді, көзқарасымызды олардың ... ... ... ... зерттеу жұмысымызды жалғастырдық.
Бейвербальды элементтердің қазақ мәдениетіндегі зерттелу ... ... оның ... ... тіл ... ... арнайы тоқталып
өттік. Қазақ тіл білімі мен төл мәдениетіміздің кеңістігінде ... ... ... пен ... ... белгілі болғанына
ғылыми әдебиеттер мен оқу ... ... ... ... отырып, дәлелдедік. Бейвербальды элементтер туралы жазылған
әдебиет пен тіл, ... ... ... ... еңбектерінде
көтерілген ең басты проблемалары жөнінде сөз қозғаудың ... ... ... тарихы жүйеге келтірілді, бір ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде қазақ тіл
білімінде терминдік жүйенің жасалуы ғылыми жолға ... ... ... ... ... нақты болуы нәтижесінде, ұғымдық
аясы дәл қамтылып жүрген сөздердің, атаулардың біртіндеп қолданысқа ... анық ... ... ... ыңғайлы, ұғынықты болуы принципі
дұрыс жолға қойылуы, мәселенің уақытында көтерілуіне ... ... ... ... ... ғылыми айналысқа түсе бастағаны сөз болды.
Мсыалы, біз өз зерттеу еңбегімізде параамалдар, паратілік құбылыстар, т.б.
ұғымдардың ғылыми ... ... ... ... сөз ... ... ... коммуникацияның көмекші құралдары болып
табылады. ... ... ... ... мәтінде қандай жолдармен
атқарып келгені, қалай атқарып тұратыны туралы ... осы ... ... ... ғалымдардың еңбектеріне сүйене отырып, айтып өттік,
әрине, бұл бағытта айтылатын ... ... ... ... ... тиіс екенін де, әлі де болса зерттеуді қажет ететінін де
түсінеміз.
Бейвербальды коммуникация элементтерінің ... ... ... жолдарына тоқталдық. Сондай-ақ диссертацияда параамалдардың
вербальды тілдік бірліктерге, ... ... ... ұқсастығы, сөз секілді
жалқы, дара тұлғалы болатындығы айтылып, көп ... ... ... сөз ... ... ... ... омонимдік түрде келіп, түрлі
мағыналарды білдіріп, контексте жұмсалатындығы, ... ... орны ... екені жөнінде айтылды.
Ал бейвербальды амалдардың көпмағыналылығы келесі тарауда қарастырылады.
2 Паралингвистикалық мәнмәтін және тілдік қатынастың бейвербалды
бірліктерінің көп мағыналылығы
2.1 Паралингвистикалық ... және ... ... және ... ... тілімізге соңғы жылдары сіңісе бастады.
Ендігі кезекте бір ... жиі ... ... ... ... термині ғана баламасыз қолданылып жүргенін айту
керек. Осы орайда ... ... ... ... ... деп ... түсірсек деген ұсынысымыз бар.
Пара және интралингвистиканы динамикалы түрде пайдаланып, іске жарататын
тілдік қатысымның екі түрі бар, олар – ... және ... ... Осы
сөйленіске, тілдік қатысымға ... ... ... ... орнығып кете алмай жүр. Соған қарамастан, тілдік қатынас
(языковая коммуникация) проблемасы барлық әлем ... ... ... де ... ... бастады, сөйтіп бүгінгі күннің аса ... ... ... ... жұмысымыздың алдына қойған мақсатының
бірі осы тілдік ... ... да ... ... ... ... рас.
Өйткені, бейвербальды амалдардың нағыз мағынасының, олардың бір-бірінен
мағыналық айырмашылықтарының мәтін көлемінде, ... ... ... ... ... ... ақиқат нәрсе деп білеміз. Сондықтан
қатысымның ... бір ... ... ... ... ... ... мәселесін зерттеуімізге арқау ете отырып,
параэлементтердің көп мағыналылығы жөніндегі ізденістерімізді әрі ... мен ... – екі ... ... ... ... дара
құбылыстар. Тіл – жүйе, бірақ осы жүйені құрушы тілдік тұлғалар дыбысталу,
айтылу барысында сөйлеуге ... ... – это ... ... и ... из ... речь же – ... нашей знаковой системы в целях общения”, – ... ... Ф. де ... ... ... по ... атты ... [51, с.
57]. Осы көрсетілген еңбегінде ... тіл мен ... ... атап көрсеткен. Ол ерекшеліктерге:
а) тілдің әлеуметтілігі (жалпылығы), ал ... әр ... ... ... ... қасиеті болатындығын;
ә) тіл жүйесінің тұрақтылығын, ал сөйлеудің өзгеріп отыратындығын;
б) тілдің белгілі бір ... ... ... ... ... ... сипаты барын, әркімнің өз қалауына қарай сөйлейтіндігін,
т.б. жатқызады.
Тіл мен сөйлеудің ара ... ... Б.В. ... ...... ... ... а речь – это применение языка с целью общения,
это язык в действии”, – десе [52, с. 13], Ю.В. ... ... ... ... т.е. ... речь, по-своему, не так, как другие. В ... ... ... речи. Таким образом, речь и социально,
и индивидуально, ... ... ее ... ... Все то, что ... ... есть и в речи, но не все, что есть в речи, есть в языке”, - ... [53, с. 8]. Бұл ... ... тіл мен ... ... ... болатынын байқаймыз.
Ал тілдік қатынас кезінде ... бір жүйе ... ... ... ... ... белгілеу тіл мен сөйлеудің
теориялық және практикалық мәселелерін нақтылай түсуге, осы екі ... ... ... түсуге көп септігін, көмегін тигізеді.
Белгілі ғалым Ф. Оразбаева “Тілдік қатынас – адамның ойлау, ... ... ... ... т.б. ... ... қатысты құбылыс.
Сондықтан тілдік қатынасқа байланысты құбылыстардың ... ... ... ... ... хабарды қабылдаудың әдіс-тәсілдерін
айқындау; сол ... ... ... мен тұлғаларын, олардың
қолданылу жолдарын белгілеу қазір өзекті мәселелер қатарына ... ... [54, 3 ... ... пікірден соң тілдік қатынастағы ... ... ... ... айқындау, бейвербальды элементтердің қоршауының
атқаратын қызметіне ... ... ... ... осы ... ... отырып саралау аса өзекті көріне түседі.
Біз, тілдік қатынастың басты мақсаты хабарды жеткізу, хабарды ... ... ... ал сол хабарды жеткізу/қабылдау кезіндегі
бейвербальды амалдардың өзіндік ... ... аса ... деп ... элементтер сөйленістің жазбаша немесе ауызша ... ... ... ... ... ... ... кездесіп
отырады. Паралингвистикалық элементтердің мәнмәтінде ұшырасуы сөйлеушінің
қатысым кезінде айтатын ойын іске асуын ... ... ... ... ... ... вербальды) таңдап алуына байланысты, көбінесе
тәуелді болып отырады. Таңдаудың болуы соған орай сөйленісті бір ... ... әсер ... ... ... ... құрылымды
коммуникациялық актінің міндетін іске асыруға ... ... ... ... бір ... процеске ұласуына жол ашады. Осыдан келіп,
паралинвгистикалық элементтердің мағынасы толық айқындалуы үшін ... ... ... ... бұл ... бірте-бірте
түсінікті болып, өз-өзінен анықтала бастайды. Бірақ ол мақсатқа бірден ... ... ол үшін ... ... акті ... ... мен ... анықтап, өзіне тән ерекшелігін біліп алу қажет. ... орыс тіл ... Т.М. ... және Б.А. Успенский, т.б.
ғалымдар ... ... ... алып ... ... құбылыстар мен
паралингвистикалық құбылыстар - ... ... ... ... ... ... ... мен олқылықтарын екіншілері
толықтырып отыратын ... ... ... (контекст) ұғымын көбінесе ситуация
ұғымымен туыстас, іргелес ... ... ... ... ... ... тіл ... арналған ғылыми әдебиеттердегі пікірлерге қарасақ,
осы екі ұғым ... атап ... ... мен ... ... тепе-теңдік белгісін қойып қарастыруға дейін барады. Бірақ мәнмәтін
(контекст) категориясы мен жағдаят ... ... екі ... ... мәлімет бере алатын, сипаттайтын құбылыстар. Олар бір нәрсе емес,
қызметтері де, ролі де әр ... ... ... ... ... ситуацией. Это связано прежде всего с тем, что, как правило,
то или иное ... ... жест ... не одно ... то есть ... ... ... глаза можно воспринимать как симптом
грусти, стыда или кокетства, сжатые губы – как ... ... ... ... ... – как знак ... или наоборот, приветливости
добродушия. Художник отбирает такое значение жеста, мимики, позы, которое ... ... ... ... его ... замысла, то есть
является определенной характеристикой внутреннего мира портретируемого”
[55, с. 16].
Көркем мәтінде бұлар бір-бірін ... ... ... ... және ... ... ... тілді білуі мен шеберлігі анықтап
беретінін, нақты белгілейтінін осы пікірден-ақ көруге болады. ... ... іске ... сәті ... ... тікелей байланысып
жатады. Жазушының аялық білімі туралы соңғы жылдардағы зерттеулерде айтылып
жүр. Зерттеуші Ж. Саткенова ... ... Б. ... ... тілінің когнитивтік қырларын ашқан зерттеуінде аялық ... ... ... ... ... ... аясы оны құрайтын тірек
мағыналардың ортақ қасиеттерінің бір ... ... ... өріс ... ... Ол өріс ... ... арқылы жазушы
танымындағы әлемдік бейненің өзегін бейнелейді” және бала дүниеге келгеннен
кейін белгілі бір дәрежеде өзін ... ... ... Сол ... ... ... ... бірте-бірте баланың танымы, сана-
сезімі өскен ... енді оның әлем ... ... де ... ... да ... Бала ... жинақталған ақпараттар енді тілді
меңгергеннен кейін, сөйлеу барысындағы ... ... ... ... Баланың әлем туралы біртұтас тұжырымдамасын бейнелейді, – дейді
[55, 86 б.]. Дәл осы ... ым мен ... ... ... ... бейнесін адам (жазушы, кейіпкер) миында қалыптастырудың да ... ... пен ... ... ... ... жағдаят коммуникация өтуі жағдайының нақты, реалды ... ... ... ал ... тікелей тілдік материяның элементі
ретінде қарастырылады. Бұлардың ара қатынасын жөнінде зат пен ұғым, денотат
пен ... ... ... салыстыра қарауға, материалды
дүние мен идеалды дүниенің арасындағы қатынаспен ұқсастыруға болады ... ... ... жүр. ... ... жақтайтын белгілі ғалым
Г.В. Колшанский екі құбылыстың ара қатынасы туралы ойын дәл ... ... ... ... ... есть совокупность реальных условий
протекания коммуникации, в то ... как ... ... ... языковой материи. Можно указать на аналогию отношения контекста и
ситуации и ... ... ... и ... денотатом и сигнификатом и
т.д., т.е. отношений, отражающих связь материального и идеального [5, ... ... ... және ... ... ... бір ... актісінің іске асуы сәтіне қарай қалыптасқан
ситуативтік шарттардың ... және ... ... (әңгімеге қатысушы тараптардың) өзара қарым-қатынасының
психологиялық және ойлау қалыптарының бастапқы сәтіне, ... ... ғана ... әсер етіп ... ... ... ... де
ықпал етеді. Мұның өзі тілдік бірліктердің мағынасының нақты бір ... ... ... ... ... тағы да ... ... келген коммуникацияның түп-тамырында, бастау-бұлағында белгілі бір
жүйеге негізделіп құрылған, белгілі бір ... ... өзге ... ең ... минимальды қатынасқа түсу барысында білдіретін
бірліктер жатады. Бұл құрылымның ... мәні мен ... ... қалпында, яғни элементтің нақ өзі арқылы емес, бірнеше элементтің
өзара байланысы, бір-бірімен ... ... ... өйткені
олар тұтастық күйінде қарастырғанда сөйленіспен тығыз байланысты болады.
2.2 Паралингвистикалық мәнмәтін түрлері
Ауызекі сөйлеу тіліне қарағанда жазба мәтінде бейвербальды элементтердің
қолданысы аз, ... аясы ... ... ... ... да ... ... құралдардың қолданысына шектеу жасайды деуімізге
болады.
Ауызекі сөйлеу тілінде сөйлеуші мен ... және ... ... ... ... тілмен салыстыра қарағанда, ауызша ... көп ... ... мына ... ... ... ... дело
устная коммуникация в условиях реальной ситуации, в ... ... и ... ... ... факторов, включающих
характеристику места, времени, набор окружающих ... ... и т.д., ... в ... письменной речи, безграничный
простор для вовлечения всех этих обстоятельств в процесс коммуникации”
[61, с. 23]. ... ... ... ... ... ... ғана арнайы қолданылатын маркерленген паралингвистикалық
құралдар тілімізге еніп, тұрақтанып, қалыптасып кеткен. ... ... ... айтып қана қоймаймыз, сонымен бірге басымызды қасымызда
тұрған екінші адамға қарай сәл ... ... ... ... екенімізді білдіретін кешенді әрі ... дене ... ... ... ... қолымыздың алақанын аша түсіп, қасыңдағы адам
жақтағы құлағымыздың ... ... ... ... ... ... ... жиынтығы маркерленген параамалға айналған деуге әбден
сұранып тұрады.
Тілдік зерттеулерде вербальды мәтін, вербальды әлем ... ... ... ... осы ... ... ... бар
сөйлеу актілерінің болуы біршама әсер еткен тәрізді.
Г.В. Колшанскийдің жоғары аталған еңбегінде ... осы ... ... орай ... екі ... ... Оның ... -
эксплицитті мәнмәтін.
Эксплицитті мәнмәтін – сөздерден, яғни тілдік ... ... әрі ... ... ... мәнмәтін. Бірақ басты коммуникациялық
ақпаратты жеткізудегі қызметі мен ... ... ... ... болып
табылады. Бұл мәнмәтінде белгілі бір нақты ақпаратты жеткізуші, ойға тірек
болып тұрған терминді немесе ... ... өзге ... ... ... ... ... сөйленіс арқылы жеткізілуге тиісті, сөйленістің
басты ... ... және ... маңызды факторына айналады да,
ерекше қызмет атқарады.
Мәтмәтін ... біз ... ... ... ... ... жеткізудің ең кіші бөлшегі - сөйлем. Сөйлемнен өзге тілдік бірліктер
дыбыс, буын, сөз, сөз тіркесі ойды жекізе ... Бұл ... өзі ... ... ... ... лингвистикада бұрыннан белгілі қағиданы еске
түсіреді. Бірақ бұл жерде эксплицитті мәнмәтіннің өмір сүруін қамтамасыз
ететін, ... ... бір ойды ... үшін өмір ... ... ... бар. Ол ... ең бастысы сөйлемде ойдың
тірегі болатын бір сөз болуы тиістілігі, ал ... ... ... ... осы сөздің айналасын қоршай орналасады, осы сөздің ... ... ... ... ... ... лингвистикалық мәнмәтін Г.В. Колшанскийің ... ... ... ... ... ... – ең тар ... (узкий)
мәнмәтін [61, 24 б.]. Бұл мәнмәтін түрлі сөздердің түзілісінен, олардың
топтарынан, өзара топтасуынан ... ... ... ... ... ... да өзімен қатарласа жүретін көмекші құралдарды, атап айтқанда, ... т.б. ... ... ... контекстің келесі бір одан ... ... бір ... ... ... бір ... ғана болып келеді.
Паралингвистикалық элементтердің мәнмәтінге араласуының себебі ... ... ... Оны ... ... негізгісі әрі бастысы
ретінде коммуниканттардың ойын анық жеткізуді мақсат ... ... ... ... бір ортада қарым-қатынас жасап, коммуникациялық байланысқа
қатысатын коммуниканттардың тілдік әрекеттің барлық ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарды игеріп ала
алатындығы, өздерінің коммуникациялық мақсатын толық түсінетіндігі ... ... ... ... бір уәжі ... ... өзіне тиімді соңғы тиімділікке, эффектіге қол ... етіп қоя ... де бұл ... ... рөл ... ... қатысушылардың (қатысушының) осы ... ... ... ... ... сондай-ақ тілдің көмегі
арқылы ақпаратты ... ... ... ала ... ... ... өзі коммуниканттардың, яғни тілдік актіге ... ... ... бір ... шықпай сөйлейтіндігін көрсетпесе керек.
Егер олай болса, ... ... ... ... ... жеткізу үшін, бір
ғана лингвистикалық мәнмәтінді пайдаланар еді, белгілі бір ... тек ... ... ... ... еді. Онда ... ... қойылған схема шеңберінен асып кете алмай, оны басқаша жеткізудің
мүмкіндігінен ... ... еді. ... аяғы, сайып келгенде, адамзатқа
тән бірден-бір феномен құбылыс ойлаудың қажеті жоқ ... ... ... ... да ... ... бір сөздерді я болмаса белгілі
бір параэлементтерді қайталай береді ... ой ... ... ... ... акт - жекелеген адамдардың ойлау қабілеті мен ... ... ... ... ... я болмаса жетімсіздігінің, жетістіктері мен кемшіліктерінің
көрінісі болып табылады.
Еш уақытта екі адамның бір-бірінен айнығысыз ... да, айна ... де ... ... ... ... ... жасауы да сирек кездесетін
құбылыс, тіпті олай болмайды да. Одан ... ... ... ол –
коммуникацияның барлық уақытта тавтологиялық немесе ... ... ... ... ... адамдар арасындағы байланыс, қарым-
қатынас немесе коммуникация ешқашан бірін-бірі нақты түрде қайталамайды,
сөйленіс кезінде белгілі бір ойды ... ... ... өзі де дәл ... ... рет ... ... қайталанбайды. Бұл жерде әңгіме
ой қайталануы ... ... сол ойды ... ... айна қатесіз
қайталануын айтып отырғанымыз белгілі.
Сондай-ақ, сөйленіс ... ... ... ... ... да ... ... сөйленістің жүзеге асуына себепші болатын себеп-салдар
да бір күйінде қала ... бір ... ... Бұл ... ... етпейді. Өйткені әр адамның қарым-қабілеті әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... осылай болады, болған, бола да береді.
Сондықтан, сөйлесуші тараптар үшін өте ... олар үшін ... ... көбейтетін, қажетті мәліметтердің қатарын толықтыратын,
өзінің білімін, білгенін ары қарай ... ... ... ... ... ... өмір ... барысында туындап
отырады, соған орай қарым-қатынастың түрлері көбейіп, түрлене ... ... ... ... ... қайталамайды. Сол арқылы коммуниканттар
ақиқат ... ... шын ... ... ... ... ұғымдық,
танымдық дәрежесі көтеріле түседі, биіктей береді. Соның нәтижесінде ... ... ... ... аса ... рөл атқарады да,
сөйленіс контексінің басты факторы болып саналады Бұл ... ... ... ... зерттеуде, тілдік анализ жасағанда, тілдік
қатысымға байланысты зерттеулер жүргізгенде ұстаным болып ... [61, ... ... ... ... бір ... ... белгілі бір ортада жүретін
болса, паралингвистикалық мәнмәтін (контекст) сол ... ... ... ... деген дұрыс болар еді) қана ... ол ... ... ... ... ... атқарады, сөйтіп барып вербальды
бірліктермен жеткізілетін ақпараттың ... ... ... ... ... ... Бұл жерде тіл білімінде қолданылып жүрген екінші бір ұғым
туындайды. Ол – паралингвистикалық мәнмәтін ұғымы.
Коммуниканттардың ... ... ... ... ... кинесика, ым, оларды қоршаған заттар – бәрі
де паралингвистикалық ... ... ... ... ... ... қарастырылып, солармен бір
тұтастықтымен топтасатын тілдік бірліктер өздерінің нақты бір ... ... ... ... де, ... бірліктердің де
нақты бір ғана мәнде қолданыс ... бір ... ... ... ... ойдың тура, дәл жеткізілуін қамтамасыз ететіні рас, тіпті
солай болуы аса қажет те. Осындай жағдайда ғана ... ... ... яғни ... ... жете ... мен сөйлесу кезіндегі абсолютті нақтылық пен толық ұғынысуға қол
жеткізу ... ... және ... ... ... тығыз байланысы нәтижесінде жүзеге асады.
Мысалы, бір істі мақұлдауды, қоштауды, ... ... ... екен деп
сөзбен айтуға да, бас изеу, ... ... бас ... ... ... ... арқылы білдіруге болады. Бірақ осы келтірілген ... ... ... ... қай ... ... ... тек
мәнмәтін арқылы анықтай аламыз, қай мағынада ... ... ... анық көрсетіп бере алады, сондықтан да мәнмәтін арқылы абсолютті
нақтылық ... ... ... ... ... Бұл
жердегі абсолютті нәрсенің көбі аксиомаға айналатынын ... ... нақ осы ... ... ұғымының шартты түрде алынып ... ... ... ... ... ... көлемінде) олар
тілдік модельдер мен құрылымдардың ғана ... ... ... ... ... ... ... етіп тұрған тұтас
кешеннің, яғни ... ... ... ... ... ... шығуы тиіс. Мұндай жағдайда ым мен ишараттың, яғни тілдік
актінің көмекші құралдарының қамтылатыны өз-өзінен ... ... ... байланысты, семантикасында екіұштылықтың,
қосалқылықтың болуына орай көптеген ым мен ишараттар көп ... ... ... ... ... ... тілдегі көп мағыналы тілдік
элементтерге өте ұқсас болады. Белгілі бір ... ... ... ... ... ... анықтау үшін, көп мағыналықты, полисемияны жою
үшін көбінесе жазба әдебиетте ... ... тура ... ... қайталап сұрап, нақтылап алуға болады. Мұндайда ... ... көп ... ... қажеттісін анықтап ала алады. Сондықтан кейбір
зерттеушілер мәнмәтіннен тыс ым мен ишараттар семиологиялық ... ... жай ғана ... қозғалыс болып қалады дегенді айтады [57]. Бұл
пікір – ... ... ... пікір.
Тілдік жүйе – екі ... қос ... ... Ол бір ... ... ... ... деңгейлі болады, ал екінші
жағынан, әрбір коммуникативті тілдік ... ... ... ... ... Тілдік жүйенің осы ерекшелігі көп мағыналылықтың пайда
болуының басты шарттарын жасайды.
Көп мағыналылық ... ... ... ... бастап, мәтінге
дейінгі аралықта ... [58]. ... ... ... дәл ... тіл ... ... функцияның іске асуы нәтижесінде
жалқы мағыналылықтың немесе моносемияның жасалуына, оның ... ... өз ... ... ... ... арқадан қағу, бас ... ... ... мағыналарды білдіре береді. Немесе бәрекелді, дұрыс
екен деген сөздердің кекету, мысқылдау ... ... ... ... ... қабылдаушы, тыңдаушы, әңгімелесуші екінші адам тарапынан
болжанылатын көп ... ... ... кезінде жалқы
мағынаны білдіруінде мәнмәтіннің атқаратын рөлі айрықша болады. Мысалы:
– Бәрекелді! – деді ол ... ... ...... сөйлемді алайық.
Бұл жерде құптаудың, қостаудың ... ... да жоқ, ... ... ... ... араласып тұрғаны сезіледі. Бұл жердегі
аталмыш сөздің ... қай ... ... тұрғанын мәнмәтін көмегінсіз
айыру мүмкін емес. Жай ғана:
– Бәрекелді! – деп жазылып ... да, біз осы ... ... ... Ол қоршау мәнмәтінге, тіпті үлкен көлемді мәтінге де алып
келетін кездері ... ... біз дәл осы ... ... туралы ғана сөз
қозғаймыз. Яғни мәнмәтін ойды ... ... ... ... ... ... Осы ... ойдың мысқыл, әжуа түрінде айтылғанын одан әрі нақтылай
түсудегі езуін қисайту ишаратының қызметі де ... ... ... ... пен ... ... бір-бірімен тығыз байланысқан бір
нәрсенің екі жағы, екі полюсі тәрізді. Бұл екі тілдік құбылыстың аралығында
сөйленістер мен мәтіннің ... бір ... ... ... ... өз-өзінен дәлелденіп, тілдегі көрінісін тауып жатады.
Көп мағыналылық – ... ... ... ... ... не ... ... законом формирования его
структуры, а определяется необходимостью выражения конкретного ... ... ... ... определенного сообщения об определенном явлении” [59,
с. 95].
Ал сөйленістің мәні тілдік ... ... ... ... байқалады. Сөйленіс өз заңдылығына бағынады:
“Речевой смысл – это та информация, которая передается говорящим ... ... на ... содержания, выражаемого ... в ... с ... и ... ... на ... в данных условиях речи элементов опыта и ... ... ... ... ... источниками речевого смысла являются:
1) план содержания текста и вытекающий из него смысл (смысл текста),
2) контекстуальная информация,
3) ситуативная ... ... ... [59, с. ... келген коммуникация коммуникативті актінің ішкі ... ... ... ... беру ... ... ... толық
сипаттайды, суреттейді, атап айтқанда, объектінің өмір сүруін қамтамасыз
ететін барлық шарттардың жиынтық түрін ... ... ... ... түсінісуге осы суреттеудің кезінде және оның фонында
вербальды хабарлама ... ... ... базаның адекватты түрде
қабылдануы барысында, қабылдануы негізінде қол жеткізе алады.
Коммуникацияның ... ... ... ... тілдік актімен
қатарласа жүретін тілдік және тілден тыс ... ... ... маңайындағы тілдік емес ортаның тұтастығы болып табылады.
Ал тілдік шарттардың жиынтығы деп жүре игерілетін, ... ... әрі ... аясына тілдің өзінің игерілуі де ... және ... ... ... заңдылықтарын меңгеру де қамтылатын ... ... ... осы екі жағы ... ... ... мәнмәтін (контекст) деп ... Яғни ... ... орта болуына қарай полисемия болған күннің ... ... ... ... ... көп ... ... құралдардың
нақтылыққа жетуін қамтамасыз ететін, мәселенің шешілуін қамтамасыз ететін
тілдік ... ... өмір ... ... (контекст) өзін, маңызын
осылайша түсіндіріп беруге болады.
Зерттеуші З. Чанышева мәнмәтіннің рөлі ... ... ... ... ... ... полифункциональный жест отражается в языковых единицах ... ... а его ... ... в ... ... жест ... со стороны формы, может иметь символическое и
экспрессивное содержание: как знак ... или ... ... ... ... в ... интенсивности, характера ее
исполнения;
3 Когда жест употребляется в значении, отличающемся от общепринятого,
закрепленного за ним;
4 ... ... ... не ... ... ... ... для
передачи определенного экспрессивного или интеллектуального ... ... ... ... секілді бейвербальды элементтердің көп
мағыналылықтан арылып, нақты бір жалқы мағынаны білдіруі мәнмәтінге тікелей
байланыстылығын қайталай атап өту ... ... ... оймен мәтін мен
көпмағыналықтың өзара сабақтастығына ... ... ... ... мен көп ... ... ... дұрыс секілді.
2.3 Паралингвистикалық мәнмәтін мен тілдегі көп мағыналылық құбылысының
арақатынасы
Бейвербальды элементтер, ең ... ... ... ... ... бүкіл шарттарының жиынтығы коммуникант ойға алған
коммуникативті міндетті іске ... және ... ... аса ... ... ... алынуы тиіс. Коммуникация шарттарының
құрамына бейвербальды ... де ... айта кету ... емес жағдаяттардан күш ... ... арқа ... ... те, ... бір ... ... оның физикалық шарттарынан бастап, материалдық және ұғымдық
шарттардан қашықтатын, ... және ... ... ... бір факторлар арқылы көп мағыналылықтың жойылуына,
яғни ақпаратты қабылдау кезінде көп мағыналылықтың жойылуына (для ... ... ... ... құбылысы тілімізде бір тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... схема түрінде көрсетуге болады [62, 52 б.]. Онда ... ЛС ... ... ... ... мағыналы таңба-
ономотемаға сәйкес келеді. Сондықтан лексеманың морфонологиялық ... ... ... және оны ... ... ... біз көп мағыналы сөзді схема бойынша былайша ... ... ... сызбасы негізінде):
семема 1 ----- ЛСВ1 ------
мәнмәтін ... ... 2 ----- ЛСВ2 ------ ... 2
семема 3 ----- ЛСВ3 ------
мәнмәтін 3
Бұдан шығатын қорытынды: көп ... ... ... ... ... ... бірнеше семантикалық варианттың шоғыры. Бұл ... ішкі ... ... құрай отырып, мағыналық жағынан бір-
бірімен байланысты әртүрлі контексте беріледі”. Себебі, сөз мағынасының
өзгеруіне сөйлем ішінде оны ... ... ... ... ... ... әр ... әсер етеді. Сөздің көп мағыналық реңкін тек контексте, басқа
сөздермен тіркесіп, ... ... ... ... ... ... слова определяется контекстом, если оно многозначно”, –
деп атап көрсеткен Галкина-Федоруктың пікірі орынды ... ... көп ... да сызба түрінде дәл осылайша
көрсетуге болады:
семема БВА 1 ... ... амал ... БВА 2 ------- ... ... БВА 3 -------
мәнмәтін 3
Көп мағыналы сөздің мағыналарының арасында семантикалық ... ... Яғни ... ... ... жеке мағынасы басқа
мағыналарымен қандай да бір ортақ сема арқылы байланысады. Осы ортақ сема
көп ... ... ... ... ... ... ... бір сөздің мағыналық варианттарының болуын жүзеге асырады.
Ал бейвербальды амалдардың мағынасын анықтауда да ... ... ... ... ... және мәнмәтін көмегіне арқа
сүйей отырып, ... жеке ... ... ... көп мағыналық реңкін тек контексте, басқа сөздермен тіркесіп,
байланысқа түскенде ғана ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ашуда тіпті өзектене түседі.
Вербальды және бейвербальды ... ... ... олардың
мағынасының терең ішкі сәйкестігінің ... ... ... ... ... ... Бұл ... осындай
құрылымы бар және хабарлаудың материалдық жағдайының мәні өзінің ішкі
құрылымын ... ... және ... ... ... қалыптасуында
белгілі бір дәрежеде маңызы болып саналатын семиотикалық ... ... ішкі ... ... онда кез ... ... акт өзінің
ақпараттық құндылығын жоғалтады. “Текст – только один из ... ... ... ... ... круг участников – носителей
каких-то социальных и коммуникативных ролей, происходит в ... ... к ... ... ... ... определенные намерения, цели, мотивы и ...... ... ... ... ... определенные
средства, причем в некоторых случаях из разных языков, а ... ... ... собственно языковые, но и такие, как жесты, мимика и т.п. в ... ... ... ... ... графики, карты и т.п. в
письменном ... ... ... ... ... ... кездерде комплексті
түрде зерттеу мен анализ жасау басымдық ала бастады, әрі ... ... ... ... ... ... физикалық,
психологиялық, лингвистикалық, үздіксіздік ... ... ... ... және т.б. ... ... жүр т.б. [64, 59 б.]. Бұл ... түрлерінің бәрі де
коммуникациялық ақпараттың нақты болуы мен ... ... ... ... ... қызмет етеді.
Кез келген коммуникациялық актінің басты мақсаты тараптардың ... ... ... ... ... ... ... Ол үшін
тараптар тек сөз арқылы тілдесіп қана қоймайды, сөз бен ишараттардың қатар
орындалып тұратын кездері бар. Және ... ... ... ... да ... жайт, ал мұндайда мәтін, мәнмәтін ... ... ... атқарып отырады.
Мәтіндегі параамалдардың нақты қай мәнде жұмсалып тұрғаны, біздің
байқауымызша, көркем шығармаларда ... ... ... Мысал:
– Өй, бітім шайының ішін ұрайын, – деп әкем ашуланғандағы әдеті бойынша
астыңғы ернін жымқыра тістеп, сарт-сұрт шыға жөнелді (О. ... ... ... – автордың жеткізуіндегі астыңғы ернін
жымқыра тістеп - параамалының ... ... ... түсінігі.
Коммуникация кезіндегі коммуниканттардың өзара түсінісуінің негізгі екі
деңгейі ... Б.М. ... ... ... ... ... ... выделение двух основных уровней понимания: 1) ... ... в ... смысле буквального и поверхностного
значения текста, выводимого на ... ... ... ... и
закономерностей из значений отдельных его составляющих (формальных ... как ... так и ... и 2) ... ... ситуационного (вторичного кодового) значения текста, т.е.
того содержания, которое вкладывал в данный текст ... и ... ... через языковое значение, функционирующее как ... ... ... Для выявления последнего ... не ... но и ... значения и ассоциации и учет разнообразных
факторов ... ... ... ... ... с ... ... условий коммуникации, особеностей автора, его представления о
реальных или потенциальных реципиентах и ... ... ... ... ... ... жүйені зерттеу мен
суреттеу үш бағытта жүзеге асырылады:
1 Сөйлеудің кинетикалық ерекшеліктерін зерттеу, суреттеу мен ... ғана ... ... ұжым ... ғана іске ... Кейде екі түрлі
тілдік ұжымның кинетикалық жүйесі салыстырыла, салғастырыла қарастырылады,
мұндайда ұлттың ұлттық-мәдени ерекшелігін нақтылау ... ... ... Бір ғана ... ортаның, ұжымның ішіндегі әр түрлі әлеуметтік
топтардың ишараттық мінез-құлқына тән ерекшеліктерін анықтау үшін ... Ым мен ... ... ... мен ... этикетпен
ұштастырыла қарастырылады. Өйткені мұндай зерттеу кезінде белгілі бір ым
мен ишаратты қолданудағы жеке тұлғаның ... ... мен ... ... ... ... мен заңдылықтарды қаншалықты өз
дәрежесінде сақтайтындығы ескеріледі. Ал біз өз ... ... ... ашуды мақсат тұтқандықтан, орайына
қарай барлық амалдарды да қатыстыра отырып, зерттедік. Өз ... ... ... жеке ... ... көп мағыналылығы мен бейвербальды элементтердің көп
мағыналылығы арасындағы ерекшеліктер мен ұқсастықтар
Сөздің көп мағыналығы жайында ... ... ... екі ... орын ... Г. Штейнталь сөздің көп мағыналығын мойындай отырып,
оны ... ... ... А.А. ... Л.В. ... бір ... ... білдіретіндігіне мойынсұнбайды, сондықтан да қанша мағына
болса сонша сөз болуы тиіс деген көзқарасты ұстанған. Н.Я. Марр ... ... ... көне ... ... ... ... деп
қарайды.
Қазақ тіл білімінде көп мағыналылыққа байланысты ... ... ... ... ... ... ... “Тілдің байлығы мен даму дәрежесі
сөздік ... ... саны көп ... ғана ... ... сонымен бірге ондағы сөздердің семантикалық ... ... ... ... ... тілдің дамуы сөздің құрамындағы
сөздердің санымен де, ... де ... ... сапа ... ... ... ... – сөздің көп мағыналылығы” [66, 95
б.].
Сөздің көп мағыналылығының басты белгісі ретінде зерттеушілер екі немесе
одан да көп мағынасының болуын ... ... Ғ. ... ... сөздерге тән ерекшеліктерді санамалап өтеді:
1 көп мағыналы сөздердің барлық мағынасы бірдей дыбыстық ... ... ... ие ... оны ... мағыналардың өзара байланыстылығы, өзара әрекеттестігі.
Өзара байланысқан мағыналарды салыстыра отырып, олардың ортақ семантикалық
компонентін тауып ... ... ... мағынаның пайда болу ... ... көп ... ... ... ... қатаң шектелмеген, ашық
құрылымды болады;
4 көп мағыналы сөздер бір ғана сөз ... ... ... ... ... ішкі және ... себептерге негізделеді;
6 көп мағыналы сөздердің мағыналары контексте ашылады. Семантикалық
байланыстары фразада синтагмалық қатынасы арқылы ... ... көп ... ... байланыс арқылы анықталады [67,
28 б.].
Ал көп ... ... ... ... ... ғалым Ғ. Қалиев
былайша болжайды: алғашында сөздер аз ... ... ... ... ... ... ... бір я бірнеше қосымша туынды мағыналар
жамалады. ... жаңа ... әр ... ... ... ... түрліше сыр-сипатынан келіп шығады. Ал сөз өзі ... ... ... ... ... ... бере ... да
ауыспалы мағыналар пайда болатындығын атап өтеді. ... ... ... ... ... ... ... болады [66, 28 б.].
Көп мағыналы сөздердің парадигмасында басты рөлді ... ... ... ... ... ... осы мағынаға қатысты
шешіледі. Осыған сәйкес бейвербальды амалдардың көп ... ... ... бір параамал жатқаны анық.
Сөз мағыналарының арасындағы семантикалық байланысының ... ... ... ... ... негізінде ғылыми
еңбектерде [67, 28 б.] көп мағыналы сөздің үш түрі бөлініп ... ... көп ... ... ... ... бір ғана ... мағынамен”
беріледі. Бұны тарамдалған полисемия деп атайды. Көп мағыналы сөздердің
аталмыш түрінде барлық мағыналардың ортақ компоненті болады. ... ... үй ... адам тұратын, мекендейтін баспана;
– үй.ауысп. бірге тұратын адамдар, үй іші;
... бір ... ... үшін ... орын, мекеме:
мәдениет үйі, офицерлер үйі, өнер үйі, ғалымдар үйі, баспагерлер үйі, т.б.
мағыналарын келтіреді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көп мағыналы сөздің әрбір жаңа мағынасы өзіне жақын мағыналармен
байланысатын сипатта болатын тізбекті ... ... көз ... сөз:
– жан-жануар, адам баласының көру мүшесі;
– бұлақтың көзі;
– күннің көзі [67,25].
Бұл мағыналар адамның көру ... ... ... мағыналар.
Сөз өзі білдіретін заттың барлық қасиетін толық ... ... ... да ... ... оның ішінде көп ... ... ... ... осы ... көп ... болып келетін ым мен ишараттардың кейбіріне
тоқталып өтелік. Айталық, көзге шұқу ишаратының ... ... ... бетіне басу.
Бас бармағын көрсету: мақтану; дұрыс болғанын білдіру, мақұлдау; өте
жақсы; ... ... ... ... ... таң ... жоқ, ... келісім бермеу; әлденені
жоққа шығару.
3 Көп мағыналды сөздің жиірек кездесетін түрі – тарамдала-тізбектелген
полисемия. Бұл түрдің ерекшелігі ... ... ... бірі ... ... байланысында жатаыр, ал кейбірі сөздің мазмұнындағы
қандай да болмасын бір ... ... ... ... ... жатуында.
Қамшымен көзге шұқу – саусағымен көзге шұқу – ... жер шұқу ... ... ... бола алады. Бұлардың мағыналылық мазмұнында
бір-бірімен байланыс сақталған, ол байланыс алғашында қамшы сөзінен тараған
секілді, кейінірек шұқу сөзі ... өзге ... ... ... мағыналы сөздерге қатысты осы тұжырымдар ... ... көп ... ерекшеліктерін санамалап көрсетуге
болады:
1 Көп мағынаны білдіретін бейвербальды амалдар екі немесе одан да ... ... ... ... - ... шаттану, риза болу; құптау;
Секіру - қуану, қорқу; әлденеге дайын екенін білдіру;
Оң қолын жоғары көтеріп, жұдырығын сермеу – ашулану; ... ... ... ... көзімен қарау – жақтыртпау, жек көру, ұнатпау, жиіркену; ашулану,
ызалану.
2 Көп мағынаны білдіретін бейвербальды ... ... ... ... бағындырылмайды, мағыналық жақтан шек қойылмайды:
Бас шайқау - келіспеушілікті білдіру, таң қалу, үзілді-кесілді қарсылық
білдіру (үш мағынаны білдіріп тұр);
Қырын қарау – ... ... ... тура ... әдеп ... (екі ... білдіреді);
Орнынан үнсіз тұрып кету – сөйлеуге, сөйлесуге ықыласының жоқтығын
білдіру, тыңдағысы келмегенін ишаралау (екі ... ... ... Көп мағынаны ым да, ишараттар, позалар да білдіре алады:
ернін шығару, ала көзімен ату (қарау), қабағын түю, ... ... ... кету ... - (ым, өйткені бет-әлпетке қатысты болып тұр);
саусағын ... ... ... ... ... ... ... қозғау, басын
төмен түсіру (салбырату) - (ишарат, дене ... ... ... ... ... қомдау, санын шапалақтау, бүкіл денесін ... ... ... ... кегжитіп, мұрнын шүйіре отыру, теріс айналып кету (дене қалыбы
(поза) дене қимылдары арқылы орындалып тұр); ... ... ... ... ... – (такесика, арақашықтық басты рөл ойнап тұр).
4 бейвербальды ... көп ... ... ... ... іс-
әрекетті білдіреді, етістік болады:
ернін тістелеу - қиналу, өкіну, ... ... ...... ... ... жаратпау, т.б.;
санын соғу - өкіну, арманда қалу, т.б.;
көзімен жер шұқу - ұялу,қысылу,сөз таппау, т.б.
қолын ұсыну – танысу; амандасу,т.б.
қолын ...... ... қашықтату, т.б.
қолын сілтеу – керек етпеу, қажетсінбеу, т.б.;
қолын сілтеу – жақтырмау, ұнатпау, т.б.
иегімен нұсқау - әлденені, әлдекімге ... ... ... ... баса қою – ... отыру, сөйлемеу; қозғалма, орнынан
тұрмауды білдіру;
ырғалып қою – жақтырмау, ұнатпау; сөз ... ... ... білдіру, көңіл аударту;
ішіндегісі әшкере болғандағы ыңғайсыздықты білдіру, отыруға ыңғайсыз
болуын білдіру;
алақанын шапалақтау - құптау, мақұлдау; ... ... риза ... жіберу – таң қалу, таңырқау, ризашылық білдіру; келіспеу, риза
болмау;
жеңінен ...... ... әңгімені қойдыру, әңгіменің аяқталғанын
білдіру; көңілін басқа ... ... ... жүрісті тоқтату, осы жерге
тоқтау керектігін білдіру.
езу тарту – ризашылық білдіру, ұнату, құшырлану; кекету, ... Тай ... ... ... тағы мөңкіді. Бірақ Оспан жығылып,
қорқудың орнына, құшырланып сабай береді де, езу ... ... ... ... Көп ... ... бейвербальды элемент қандай мағынада жұмсалса
да орындалуы жағынан (формасы) бірдей болады. Бас бармағын көрсету ишаратын
алатын болсақ, ... ... ... тұрғанына қарамастан, қалған
саусақтарын жұдырығына түйе (жұмылдыра, ... ... бас ... ... ... ... ... төмен түсіру – көзін кірпіктерімен
қамалап, қарашығын кірпігімен көлегейлеп ... ... ... ... Көп ... бейвербальды коммуникация бірліктерінің мағыналық мазмұны
мәнмәтін арқылы анықталады, нақтылана түседі. Тіл-тілдегі ... ... ... ... коммуникация элементтері
болғандықтан, олардың мәнмәтінде ғана нақты бір ... ... ... ... Бұл құбылыс екі жақты:
– көп мағыналылықты да сөйленіс тудырады;
– көп мағыналылықты синтагмалық байланыс арқылы ... ... осы көп ... ... ... шығаратын тілдік құрал мәнмәтін,
мәнмәтін даралыққа әкеледі, нақтылықты көрсетеді. ... ... ... ... ... Ол ... ... ене
отырып, бір сөздің тұлғасымен беріледі, іштей байланысқан семантикалық
қатынасқа негізделеді және сөздің әр ... ... ... ... аясында шектеп отырады. Дәл осы секілді ... ... ... ... ... аясында нақты мағынаны
білдіреді, өзге мағыналары ығыстырылып, мағыналық жақтан шектеу қойылуныа
мүмкіндік туғызады.
7 ... көп ... ... ... вербальды
амалдардың орнына жұмсала береді немесе оларды толықтырады.
О баста сөздердің мағынасы дара болса да, дами келе ... ... ... ... ... ... ... бір-бірінен
алшақтай, алыстай келе мағыналық байланыстары үзіліп, омоним сөздер болып
кеткен. Сол ... ... ... ... де ... ... жеткілікті. Осы тұрғыдан көп мағыналы бейвербальды
тілдік қатынастың элементтері көп ... ... ... ... көп ... туралы анықтамалар түрлі-түрлі болып келеді.
Е.М. Галкина-Федорук: “Многозначность слово или полисемии ... ... ... ... ... ... Но ... значения были переносными” [69, с. 15], – дейді. Н.Н. Амосова ... тура ... қоса ... ауыспалы мағынасы болуын көп мағыналылық
деп түсінеді [70, с. 10]. Б.М. ... ... ... ... и ... ... в ... то многозначность прослеживается по
двум признакам:
а) в зависимости от структуры слова;
б) в зависимости от принадлежности слова к ... ... ... к той или иной ... употребления” [71, с. 98-112], – дейді.
К. Аханов адам танымының кеңеюі нәтижесінде, зат пен ... ... ... ... ... тура және ... қамтитындығын айтады [72, 122 б.]. Бірақ бір тілде көп ... сөз ... бір ... де көп ... ... бермейді. Дәл осы
қасиет бейвербальды элементтерге қатысты тура болып келеді. Тіпті кейде
бір тілде бір ... ... ... ... ... бір ... қарама-қарсы, мүлде ұқсамайтын жағдайлары болады.
Қазақ тіліндегі сөздердің көп мағыналылығын арнайы зерттеген ... жаңа бір ұғым ... өзге ... енген сөздерді аударудың
нәтижесінде мағынамен толығатынын шешен сөзін мысалға келтіре ... ... ... сөзі ... тек қана ... “тілмар” деген
мағынада ғана қолданылса, қазір ол мінбеге шығып сөйлеуші адам ... ... ... орыс ... ... сөзі арқылы қалыптасқанын айтады [68, 27
б.].
Бірақ бейвербальды амалдар ... да дәл ... дей ... ... ... ... ... менталитет жататындықтан, өзге тілден
бейвербальды ... ... ... тіліне еніп, кірігіп, жаңа бір
мағынамен ... ... ... ... ... ... секілді
интернационалдық ым мен ишараттардың қолданыста болатынын да жоққа шығара
алмаймыз: қол көтеру (жиналыстағы дауыс беру, қол ... – сөз ... ...... ... ... ... т.б.). Осы ждерде ... бір жайт бар, ол ... ... балалардың шеттен енген ишараттарды
орынайтынына байланысты болып тыр. Мұндай құбылысты ... ... ... бас ... сұқ ... біріктіріп “о” тәрізді әріпті көрсетіп
тұрып “О кэй” деп ... таза ... ... ... ... ... ... мен формасында мұндай түбірімен болатын
өзгерістердің жүруі екіталай, қиын ... қиын ... ... ... ... ... қолданылатын қол көтеруді алып
көрелік. Қол көтеру – жақтау, қоштау мағынасында интернационалдық ишарат
ретінде ортақ мағынаны білдіреді. Мысалы:
– Кім ... ... ... емес, жоқ.
– Кім қалыс қалды?
– Бір адам ... ... ... Кім ... ... ... Бәрі де, бір ... (Бәрі де, қалыс қалған бір адамнан басқасы
қолдарын көтереді).
Сөз атаулының ... ... ... ... ... көп
мағыналы болуға бейімделіп тұрады. Бірақ, ғалымдар ... кез ... ... көп мағыналы сөздің парадигмалық байланыс арқылы берілген,
айрықша айқындалған ... ғана ... деп ... Және де ... ... ... бір мағыналарының дамуы олардың жиі әрі ... ... ... ... ... Ым мен ишараттардың ең
жиі қолданылатын түрлері туралы мәліметтер мүлде жоқ, белгілі бір ... ... жиі ... ... ... ... ... бір ишараттардың жиі ... я ... ... ... ... мен ишарат – семиотикалық таңбадан табиғаты бөлек, сөзден де ерекше
коммуникация бірліктері. Сондықтан ... тән ... бәрі ... ... тән болып келеді деп айту қиын.
Көп мағыналы сөздердің ... ... ... ... Айталық, олардың бірі айқындалса, екіншілері солғындауы мүмкін.
Ым мен ишаратқа байланысты дәл ... деу ... ... еді. Олардың
мағынасының актуальдануы мен солғындауы мәнмәтіндік ... ... ... көп ... ... ... ... туралы
2.5.1 Қазақ тіліндегі көп мағыналы проксемикалық және такесикалық
параамалдар
Бейвербалды ... ... ... жиі ... ... бірі – ... Проксемика коммуникация кезіндегі адамдардың
белгілі бір ... ... ... сол ... мағынасын зерттейді. Өйткені әр ара-қашықтықтың білдіретін
өзіндік мағынасымен қатар, әлеуметтік мәні болады. ... ... ... ... ... ... түзу мен
коммуникативтік актінің әлеуметтік лингвистикалық ... ... ... солармен шектес тілдік құбылыс. Коммуниканттың әлеуметтік
параметрлері оның ... ... және ... сай ... ... ... әлеуметтік ролінен, әлеуметтік
жағдайынан, шыққан тегінен, т.б. құралады. Көбінесе әлеуметтік параметрлер
коммуниканттың еркінен тыс ... ... ... табылады. Өйткені
олар қанмен сіңеді, ана сүтімен дариды, адамның өмір сүрген ... ... ... қарай қалыптасқан стандартты коммуникативтік
актілердің жүйесі бар. Оларға: күйеуі мен әйелі, баласы мен әкесі, ағасы
мен қарындасы, қонақ пен үй иесі ... ... ... ... ... ... түрлерінің біріне сәлемдесу енеді.
Сәлемдесу – кез келген коммуникативтік ... ... және ... ... Әр ... сөйлеу этикетінде сөзбен сәлемдесумен
қатар бейвербалды түрде сәлемдесу бар. Ол әр ... әр ... ... коммуниканттардың әлеуметтік мәртебесіне сай ерекшеліктер,
артықшылықтар қатаң сақталады. ... ... ... ... ... Ж.П. ... ... қалыптасқан бейвербалды сәлемдесу
түрін, атап айтқанда, иілу ... ... ... “…сгибаются пополам,
застывают на месте и опускают головы… Потом… украдкой бросают взгляд, ... ... ... Тот, кто ... другого, - мужлан… Но
прежде всего надо уметь оценить своего визави. Есть три ... ... быть выше вас, ниже или ... по ... – в ... от возраста,
родословной, состояния, родственных связей, служебного положения и ... ... и все их надо ... ... во ... [73, с. ... өзенінің бойында тұратын ... ... ... ... ... ... ... жұдырықпен қойып
жіберу екен, Амазонканың солтүстігінің тұрғындары ... ... ... ... ... Полинезиялықтар құшақтасады және бір-бірінің
арқасынан сыйпасады. Испандықтардың ер адамдары бір-бірімен сәлемдескенде
құшақтасып көріседі. Бірақ міндетті түрде бірінің басы ... ... ... жатуы тиіс, содан кейін барып үш рет ... ... ... ... бірінің тізесіне бірі отыру арқылы
жасайды. Ең қызығы, күйеуі әйелінің тізесіне отырады, ... ... ... ... ... олар жылап отыратын көрінеді. ... ері мен ... ... мен ... ... мен қызы, т.б. үшін
ортақ сәлемдесу ишараты екен.
Тілді тұтынушының тілдік және тілдік емес коммуникативтік актілерінің
сипаты узуалды ... ... ... ... ... ... лексика-
семантикалық топқа бөлінбейді. Проксемика, жоғарыдан атап өткенміздей,
мәртебе (статус), жағдаяттық қарым-қатынасқа негізделеді. Жоғары-төмен, оң
мен сол ... ... ... ... ... ... ... Қазақтар төр мен босаға, жоғары-төмен, оң мен ... ... ... ... ... ... ... алатын орны
осы позициялардан, проксемикалық қашықтықтан сезіледі. Қ.Ш. Қажығалиева
қазақ ... ... ... ... ... ... жамбастап
жатуды, жантаюды, т.б. жатқызады [74].
Проксемика терминін Э. Холл енгізген [75]. ... ... ... бұл ... ... ... толық ашу үшін Э. ... ... үш ... ... көрсетеді:
– бірінші деңгей тараптардың өткен өміріне байланысты қалыптасады. Бұл
жерде коммуниканттардың ... ... ... жері, феноменді сипатты
белгілері негізгі көрсеткіштері болып табылады;
– екінші деңгей – түйсікке байланысты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... яғни жүре-бара игерілетін, пайда
болатын деңгей. Өйткені, мәдени орта ... ... ... бір кеңістік аясында тілдесімге түсуін қажетсінеді. Әр деңгейдің
белгіленген ... ... Пиз төрт ... ... атап ... ... ... (15-46 см). Бұл арақашықтықты коммуниациялық
кеңістік құрайды, ал кеңістікке қатысушы коммуниканттарға: бала мен ... ... ... ... ... ... ... арақашықтықтың мөлшерін А. Пиз 46 см-ден 1,2 м ... ... ... ортада, арнайы басқосуларда, түрлі жиындарда,
сауық кештерінде сақталатын проксемика түрі.
3 Әлеуметтік арақашықтық 1,2 м-ден 3,6 ... ... ... ... ... ... бұл ... бейтаныс адамдар арасында сақталады [17].
Қоғамдық арақашықтыққа 3,6 м-ден көп ... ... Бұл ... ... кезде, топ мүшелерімен сұхбаттасу кезіндегі ара-
қашықтықты ... ... ... ... сай басшы-қызметкер арасындағы проксемикалық
қашықтық әлеуметтік қашықтық ретінде қазақ бейвербальды амалының қатарынан
орын алады деп ... осы ... ... үшін ... ... ... ... айтып өткенбіз.
Әлеуметтік қашықтықты білдіретін проксемикалық ... ... ... ... ... батпау;
– қипалақтау;
– қорқу;
– сыйлау – бәріне ортақ мағына жақындауға батпау ... ... ... интимдік қашықтықтың А. Пиз көрсеткен мөлшері, қашықтығы
қазақ халқы үшін қолайлы қашықтық. Мысалы: Баласына мейірімін төге қараған
шешесі жақындап ... оның ... ... ... ... сипап,
бауырына тартты. Қашықтықтың мөлшері арнайы атап ... 46 ... аз ... ... тұр. Бұл ара-қашықтықтың жеке-дара орындалуынан ... бір ... атап ... ... араласа орындалатындығы
байқалады. Сондықтан екі түрлі параамал араласа орындалатындықтан, күрделі
параамалға жатқызу жөн секілді. ... ... мен ... сипап,
бауырына тарту такесикалық амалға жатады. Осы ... ... ... ... ... ... туындап тұр. Егер бұл сөйлемнің қоршауына
(окружение) көңіл бөліп қарасақ, проксемикалық амалдың ... ... ... ... ... ... анықтауға болады. Баласына
мейірімін төге қараған ... ... ... оның басынан, қайратты
шашынан мейірлене сипап, бауырына тартты – Баласына мейірімін төге ... ... ... ... ... оның ... ... шашынан
мейірлене сипап, бауырына тартты. Жақындап келіптің алдына ... ... ... онда ... ... ... ... аяу, аяушылық көрсету-
ге ауысқанын байқаймыз. Енді осы праксемиканың қоршауын тағы ... ... ... төге ... ... ... ... алыс
еместігін байқатып, жақындап ... оның ... ... ... сипап, бауырына тартты. Бұл сөйлемдегі жақындап проксемикасының
білдіріп тұрған ... - ... ... ... ... Екі ... ... проксемикасының көп мағыналылығын тудырып тұрған оның
қоршауы. Ал мәнмәтін көп мағыналықтың тууына да, жойылуына, нақтылыққажол
ашатын, соған себепкер ... ... ... ... ... сол ... ... тарту такесикалық амалының да ... ... ... ... ... ... жақсы көру; ұнату; махаббаты ояну; сезімге бөлену, әсерлену;
– қоштасу, арыздасу;
– қимастық білдіру, қимау, жібергісі ... ... ... ... ... ... ... көру; жатсынбау, бауырына тарту;
қатарына тарту;
... ... ... М. ... балалар арасында жиі қолданылатын проксемикалық
амалдар туралы ... ... ... да бір ... ... ... бір-
біріне жақын тұрады, ал мәселені шешіп болған соң арақашықтық әлеуметтік
немесе қоғамдық арақашықтыққа дейін ұзарады. Бейтаныс ... ... ... ... қарым-қатынас жасайды” [43, 32 б.].
Такесикалық амалдар көбінесе екі адамның қатысуымен орындалады және де
көбінесе екі дене мүшесінің ... ... ... ... ...... элементтер, коммуникативтік акті кезінде жиі
қолданылады. Өйткені, адамдар бір-бірімен сүйіседі, бірін-бірі сипалайды,
бірін-бірі ... ... адам ... ... ... ... ... т.б. Наурызбай екі қолын кеудесіне айқастырып: – Құлдық, хан-ием! –
деді орнынан тұра беріп (Р. Тоқтаров). Бұл ... ... Г.Е. ... ... ... ... жанасу) деп атайды.
Такесикалық құрылым коммуникативтік ... ... ... ... ... гөрі кең отырып айтылатын әңгіме барысында
лауазымдық (дәрежелік) қарым-қатыстың, әңгімелесуші ... ... ... ... атқарады.
– Төбелесейік, шын айтамын, жылынатын түріміз жоқ, төбелесейік, – деп
жалынды Аманжан жұдырығын бір-біріне ұрғылап, тісінен от ... ... ... ... ... ұрғылау-дың бірнеше бір-біріне жуық, ... бар, олар көп ... ... ... ... ... – негізгі семасы – өкіну; ашулану, риза болмау, кектену – ашулану;
қимылға шақыру, іс-әрекетке үндеу, ұрандау – ... ... ... ... ... ... бе? – деп ... түртіп қалды (О.
Бөкей).
Осы кезде Гүлия “қойсаңшы” дегендей апасының жеңінен тартты (О. ... ... ... ... ... болып табылатын жеңінен тарту –
тыныш тұр, қой, жетеді, керек емес, бітті, әрі ... ... ... т.б.
білдіретін көп мағыналы такесикалық амалға жатады.
– Әй, “Қамбар”, сен ... ... ... ... ... – деді белгісіз
елес-біреуді қолынан тартып (О. Бөкей). Қолынан тарту – тоқтату, ... ... ... ... қажет емес, қозғалма, тыныш тұр, қой,
болды,жетті, жетті енді, т.б. ... ... ... ... тұрғызу
үшін қолданылатын қолынан тарту мен жүр-жүрлеу орнына жұмсалатын қолынан
тарту аталған мағыналардың ... ... ... қарама-қарсы
мағынаны білдіреді.
2.5.2 Көп мағынаны білдіретін кинесикалық ... акт ... бір ... ... ... Орта ... соң
ортаны құрайтын адамдардың эмоциясы, әр түрлі жағдайларға ... ... ... ... ... Ал ... ... (речь) осы
жағдайлардың бәрінен де хабардар етеді. Сөйлеп тұрған адамға тән ... мен әр ... ... жауап ретінде жасалатын қимыл-
ишараттар, түрлі белгілер сөйлеушінің сөзінен көрініп тұрады. ... ... ... я ... ... тарапқа бағытталған хабарының
мазмұны сөйленіске өзінше бояу қосады. Бұл ... ... ... ... ... масштабы кең боғандықтан, тіл біліміндегі тілдік
мазмұнның әсері, сезімі мен рационалдылықтың ... ... ... ... ғылыми сипатын беру қиын. Ым мен ишара ... ... ... дәл ... ... ... жатпайды. Сонымен бірге ым мен ишарат тек ... ... ... олар бейтарап сөйленістерде қолданылады. Мысалы, күннің
суретін дөңгелек шеңбер сызу арқылы көрсету, биіктікті бір қолды ... ... ... аяқтың ұшынан тұрып көрсету, т.б.
Логикалық мазмұн тілдің лексикасы және грамматика деңгейімен, ал
эмоционалдылық тіл ... әр ... ... ... ... ... модаль сөздердің барлық түрі жатқызылады. Олар
адамға тән ... ... ... ... шаттану, таң қалу,
таңдану, т.б. бәрін де жеткізетін сөздер деп есептеледі.
Адам ... ... ... ... ... ... ... қайғыру, сасқалақтау, ренжу, мұңаю, т.б. эмоциялар тән. Оларды
жеткізуге адамның дене ... ... ... ... дене қимылдары сезімді
жеткізудің ыңғайлы ... ... дене ... ... біздің көзімізге көрінеді. Мұндай эмотивтілік ... ... ... ... грамматикада рай жұрнақтары (бұйыру, өтіну,
сұрау, талап ету, т.б. ... ... ... білдіретін
жұрнақтар, еркелету мәнді жұрнақтар (-жан, -тай, т.б.) арқылы ... ... ... ... ... тембрі, дауыстың әуезділігі, дауыстың
қарқындылығы осындай қызметтерді атқарады.
Эмоционалдылықты жеткізуге тіл ... ... ... ... ... қатысады. Оның қатарына ым мен ишарат та ... ... ... мен адам психикасы арасында тікелей байланыс
бар. Адамға тән эмоциялардың барлығы ... ... ... дене
қалыбынан, дауыс ырғағынан, дауыс қарқынынан, дауыс ... ... ... ... ... ... ... – толғану, күйзелу. Эмоцияны Қ.
Жарықбаев үш топқа бөледі [76, 194 б.]:
1 ... ... ... ... ... ... ... эмоциялар.
Қ. Жарықбаев осы эмоция түрлері туралы былайша түсінік береді: “Жағымды
эмоциялар адамның тіршілік қажетіне орайлас оның ішкі ... ... өсу ... бірі ... ... ... қуаныш,
сүйіспеншілік, көңіл қоштық, т.б. Осындай эмоциялардың енді бір ... не ... ... ... ... - белсенді әрекетке азды-
көпті нұқсан келтіретін қорғаш сезімдер. Мұндай эмоцияларға ... ... ... үрейлену, үмітсіздену, т.б. жатады. ... ... ... ... ... ... туып
отырады. Олардың күрделі түрлеріне көңіл, аффект, құмарлық ...... ... шыту – ренжу, ойлану, ойға берілу, алаңдау, беймазалану, т.б.;
Тізесін тоқпақтау - ... ... ... түю – күш көрсету, төбелесуге дайындалу, айбат ... түю - ... ... ... ... ... кіжіну, т.б.
Қолы дір-дір ету – толқу, мазасыздану, абыржу, абдырау,;
Қолы дір-дір ету – ашулану, қайраттану,
Қолы дір-дір ету - өзін-өзі күшпен тежеу, ... ... ... ... ... алайып кету):
а) Ашуға булығу, ашулану: Хан қанына қараяды, екі көзі алаяды. Ашуға
булығып, сөйлей алмай қалады. ... ақ ... ... ... бет ... ... (С. Омаров). Елубаев құлағына бірдеңе деп ... ... өзі қара ... өңі ... көзі ... ... (Б. ... жақтыртпау, жаратпау, керек қылмау: ... ... ... ... ... ... ... кісіше бүкіл денесімен бұрыла алая ... алды да, ... ... отырды (Н. Қазыбеков). Сол бала оған, ... ... ... Мақтады оны ауыл да, Шебері-ай деп, ... ... Ас үйге өтіп бара ... ... оған алая бір ... адамның ұтырлы сөйлегені одан бетер ызаландырып, жақтырмағанын
жасыра ... ... ... – Ал ... ... ... ... жақсы көретіндігінде не тұр? – Енді Күләш маған алайып қарады
(М. Қабанбаев).
б) тоқтам салу, тоқтату, ... ... ... ... ... ... еді, Итбайдың алая қарауынан бөгеліп қалды (С. Мұқанов).
Сөйленіс – субъектінің ойлауының нәтижесі, ой өнімі, ойланудың ... ... ... ... акт. ... тілдің іс-әрекеті арқылы
көрініс табады, ал ойлаудың сүзгісінен өтпеген эмоция, ішкі жан-сезім,
көңіл-күй тілдік ... ... бола ... ... ... ... ыңқылы, қиналысы, т.б. сияқты аффектілік эмоциялар параамал бола
алмайды. Айталық, Сиыр шөпті көрдім, енді ... ... көзі ... басы сылқ етті (С. ... ... көзі алаю параамал болмайды,
өйткені бұл аффектілік эмоцияға жатады.
Сөйленістің заттық-логикалық мазмұны ақпарат береді, ... ... ... ... ... ... ақпаратқа деген субъективті қатынасына негізделеді, оның белгілі бір
затқа, ... ... ... көзқарасын білдіреді.
Тілде ақпаратты, хабарды жеткізу үшін тілдің кәдімгі ... ... ... ... ... ... ... іске қосылады, атап айтқанда, біз тікелей қарастырып отырған
паралингвистикалық құралдар қатыстырылады.
Көп мағыналы сөздердің талдаудың екі жолы ... әр ... ... ... сөздің ішкі сөздік семантикалық парадигмасын жалпы сипаттау.
Сөздің әрбір жеке мағынасының сипатын ... ... ... жол
байынша: негізгі - негізгі емес; еркін - контекске тәуелді; тура ... ... - ... ... қарастырылады. Параамалдарды
біз дәл осындай жолдар арқылы талдауымызға болады.
Жоғарыда келтірілген мысалдардың ішіндегі коммуникацияның алая қарау
параэлементінің ... ... - ... кең ... ... қасындағы адам
тұрған жаққа қарай ... ... кере ... ... ... ... мағынасы – жаратпау, жақтырмау. Ал қалған мағыналары мәнмәтіндік
қоршауына қарай туындаған ауыспалы мағыналары, негізгі мағынасын ... ... ... ... ... түсіндіріп тұрған автор
сөзі арқылы нақтылауға болады және бейвербальды амалдың мәнмәтін ішіндегі
қоршауына ... ... ... ... ... ондай қоршауға
Ұнатпаған адамның ұтырлы сөйлегені одан ... ... ... ... ... булығып, сөйлей алмай қалады. Аузынан ақ ... ... бет алды ... ... ... бас ... қол ... иегін көтеру, езуін қисайту, ернін
жымқыру, қолын көтеру, иығын қомдау, т.б. амалдардың ... ... ... ... ... ... ... мақұлдауды, қоштауды, ризалықты бәрекелді, дұрыс екен
деп те, бас изеу, арқаға қағу ... ... де ... Ал ... ... ... алақанға түкіру, алақанын уқалау ишаратымен жеткізуге
болады. Мақтанғанда адам ... ... ... екі ... ... ... шапалақтайды. Ұялған қазақ әйелі бетін шымшиды, бетін
басады, ал жас бала көзімен жер шұқиды немесе төмен ... ... ... ... т.б.
Қазақ халқының ым мен ишараттарын саралай қарағанда ашу, ыза ... ым мен ... саны ... ... ... болады.
Қазақ тіліндегі ым мен ишаратты ... ... ... ... ... ... болады:
1 Универсалды және ұлттық ым мен ишарат түрлері;
Ал ... ... мен ... ... ... ... ым мен
ишараттар: қолын шапалақтау, секіру, оң қолын ... ... ... ... алақанымен сипау, бұрымын тарқатып-өріп тұру, ... ... ату, ... ... ... түю, көзін адырайту, от басын қамшымен
сабалау, туырлығын тілу, ... ... ... ... жіберу, т.б.
– Нарық құны базармен емес, әрекімнің өзі ... ... ... – Абай ... көтерілген ашуын еріндерін жымыра түсіп басып отыр
(Р. Тоқтаров).
Жанның қорқағы, Оспанның көп ... ... ... ... екі ... ... Құнанбайдың бұл кенже бөлтірігі ме? Не кісі өлтіреді, не түбі ... ... – деді өз ... өзі тоқпақтап қойып (Р. Тоқтаров).
Қарсылықты, келіспеуді: бас шайқау, қырын қарау, орнынан үнсіз тұрып
кету, жерді ... ... ... орнында ырғалып қою, жөткіріну,
тамағын қырнау, қолын сермелеу, т.б. Мысалы:
– Күні бойы тырп ... ... ... ... таза ауа ... ... Жоқ! – деді Федор Михайлович екі қолын кезек сермеп (Р. Тоқтаров).
Меңдібай:
– Не бірақ? – деп ентелей түсіп еді, Абай ол ... ... ... қалдырды (Р. Тоқтаров).
Айбат, сес таныту: тістену, тісін шықырлату, саусағын безеу, көзінен от
шашып қарау, ... ... түю, ... қарс түю, ... ... ернін шығару, саусағын (қолын) шығару, езуін бір жағына
қисайтып күлу, т.б.
Шарасыздық: бармағын тістеу, ернін тістелеу, шашын жұлу, т.б.
Абай:
– Күшейіп не ... ... еді? – деп ... еді, Байкөкше басын шайқап,
астыңғы ернін тістелеп тұрып:
– Қарға жемтігін боққа ... ... ғой – ол… – деді ... ... (Р. Тоқтаров).
Өкініш: ернін тістелеу, жерге түкіру, санын соғу, қолын сермеп, орнынан
тұрып кету, т.б.
Бірақ осы келтірілген лексика-семантикалық бөлініс ... деп ... ... кей ... бір ғана ... ... ... әр түрлі
мағынада қолданылатын кездері болады.
Мысалы, түкіруді алайық. Алақанға түкіру ... іске ... ... ... ... ... білдіретін мағынасы басқа, ол
– қатты өкінішті білдіретін сөйлемнің орнына жұмсалады: Әй, күйіп кеткенім-
ай! – деп Дәурен жерге түкірді. Ал ... ...... ...... Көргенсіз! – деп қасындағы әйелдің бетіне түкіріп жібереді. Сонымен
қатар, көз ... ... да ... ... бар, емшілікпен
айналысып жүрген адамға түкіртіп ... ... ... ... ... амалдардың ішінде жылау мен күлу
– универсалды амалдар. Қ. ... ... мен ... сол ... ... кім ... сол түсінуге болады. Жылап ... ... ... ... ... мұны ... ... тұрған, өзі қазақша білмейтін
орыс, неміс, қытай әлгі қазақтың жылап отырғанын не күліп отырғанын ... Олай ... ... мен күлу – адам ... ... ... де
түсінікті”, –дейді [77, 38 б.].
Адам мимикасының ашуланған кезде ... ... ... көп ... ... ... ... Рахия қабағын ашпаған қалпы ертеңгі жол ... ма, ... ... ... түйе берген (О. Бөкей);
Қабақ шыту: Ауыл-аймақтан ұялмай ждәті барып істеген ерліктері ғой,-деп,
қабақ шытып, күйнген де, ... ... (О. ... түйе ... Осы ... не ... – деді ... қабағын
түйе қыржиып, – Алтайға сыймай жүрсіңдер ме? (О. ... ... ... ... ... ... дірілідеп, бұрынғыдан
әрі иіле түсті (О. Бөкей);
Қабағы дір ете қалу: Неменеге ара түсе қалдың, ойнасың ба еді, – ... ... ... да, ... де ... дір ете ... (О. Бөкей).
Көз соматизмімен байланысты көп мағыналылықтың жасалуына ашулануды
білдіргендегі көздің қатысымен жсалатын ... мен ... ... ... ... ... көп мағыналы түрде айтылуына байланысты көздің қатысымен
жасалатын бейвербалды амалдарды; тіс ... ... көп ... тіл соматизміне байланысты көп ... ... ... ... ... иек соматизміне байланысты кинемалар; бас
(бет-пішінімен) ишарасымен жасалатын көп мағыналы бейвербалды ... ... ... ... көп ... бейвербалды амалдарды жатқызуға
болады.
Сөйлесім әрекетін көбінесе белгілі бір ... ... ... ... ... деп түсіндіретін көзқарастар бар. Не болмаса сөйлесуші
адамдардың бір-біріен тіл арқылы ақпарат, хабар ... ... ... да бар. ... ... ... ойды сыртқа шығару, жеткізу
екені шындық. Бірақ ойын ... ... ... емес ... кейін ғана
жеткізілетіні белгілі. Адамзатты өзге тірі дүние алдында феномен ... осы ... ... ... тән ... ... ... (речевая деятельность) барлық түрлері сөйлеу үшін қажет. Тілдік
қатынасқа айланысты іске асатын сөйлем ... ... бес ... ... 94 ... ... ... тыңдалым;
4 айтылым;
5 тілдесім.
Осы аталған бес түрдің ішінде тілдесімге ерекше ... ... ... ...... әрекетінің барлық түрілерін қамтитын ерекше
құбылыс [54, 119 б.].
Тілдесудің нәтижесінде адамдар бір-бірімен ... қана ... ... ... ... әсер ... ... Ф. Оразабаева тілдесім арқылы
өтетін әсердің түрлеріне: жағымды // ... ... не ... ... ... ... негізгі // қосалқы әсерлерді жатқызады.
Сондай-ақ тілдесімнің адамдардың бір-бірімен қандай мақсатпен, қалай
сөйлесуіне байланысты ... ... ... ... түрлері болады. Осы аталғандардың арасынан ... ... ... беделіне, әлеуметтік орнына қарамай, жеке ... ... ... тән ... ... ескере келе отырып
сөйлесуді айтамыз. Дербестік тілдесім ... ... ... ым мен
ишараттары іске қосылады. Бірақ бұдан ресми, бейресми, формальды, ... ым мен ... ... ... ... жүретін амалдар
орындалмайды деген ой ... ... ... ... әр ... ... жиі ... көмекші құралдарды анықтау алдағы
күннің міндетіне жатады деп білеміз. Тілдесімнің ... ... ... ... ... және ... ... келеді. Тілдесім кезінде орындалатын көмекші ... ... де осы ... ... сай ... ... өзі ... қарай түрлі-түрлі, бір-біріне ұқсас мағынада
қолданыла алады. Еріксіз ... ... ... ... ... ... ... қызығып күлу, жай күліп қою, мұрт астынан күлу, мазақтап күлу, т.б.
Егер ... және ... ... ... ... ... күлу мен ... күлу деген екі топқа бөлуге болар еді. Сонда қуана
күлуге: сылқ-сылқ күлу, шыдай алмай күлу, жай күлу, ... ... ... мұрт ... ... ... тура ... Абай, сен де жүр!.. Атаң ғой, атаңа сәлем бер, – деп ... ... ... (М. ... тағы бір рет, ай шеті ... боп ... түсіп, сөне қалғанда,
еріксіз күліп жіберді (М. Әуезов).
Торғайды айтқанда ... ... ... ... жіберді де, Құнанбайдың
ашулы түсіне ... ... ... қыла ... (М. ... дабырласып, сөйлеп келе жатқан ылғи жұпыны киімді жатақтар (М.
Әуезов).
Жаңағы даурықтардың бәрін естіп, тоқыраған Шөженің өзі. Ол ... ... ... ... ... (М. Әуезов).
Жұрт тегіс ду етіп күліп жіберді (М. Әуезов).
Абай Майбасардың үп-үлкен басымен балаша қылжақтап отырғанына ... ... (М. ... ... ым мен ... саралай қарағанда ашу, ыза кезінде
қолданылатын ым мен ишараттардың саны көбірек екені сезіледі: ... ... ... алая қарау, көзімен ата қарау, мұрнын тыржиту, ернін
шүйіру, езуін қисайту, ... ... ... ... ... сілку, қолын
қағып жіберу, қолын төмен сілку, қабақ шыту, қабақ түю, қабағын ... қарс түю, ... ... ... ... теуіп-теуіп жіберу,
мысқылдай күлу, жақтырмай мырс ету, теріс ... ... ... ... түю, ... ету, ... ... алақанын теріс жаю, санын шымшу,
бетін сызу, ернін сылп ... ... ... кеудеден қойып қалу,
шапалақпен салып жіберу, т.б.
Әлденені ұнатқанда, көңілді шақтарда: бетін ... ... ... ... таңдай қақты, арқаға қақты, иығынан қақты, иек қақты, көзімен ... ... ... санын шапақтады, бас бармағын шошайту, көз
қиығын тастау, көздері жарқ ету (жақтыру//жақтырмау), маңдайынан ... ... ... ... бата ... ... сипау, қол созу (шақыру), бас
ию, ... ... ... ... ... кезде, шаттанғанда, толқығанда,
т.б. жағдайларда сөйлеу актісіне кірігіп, қабаттасып отырады. Соған орай
әрбір ... дене ... ... ... ... көз, ... ерін,
қас, тіс, бет, иек, т.б. арқылы жасалатын көп мағыналы параамалдарды
жіктеуге болады. Және ... ... да көп ... ... ... қол, ... иық, аяқ, иілу, бүгілу, тізерлеу, т.б. айтуға болады.
Бас:
1 Бас изеу - ... ... - ... ... ... ... ... – мағыналарында жұмсалатын ишарат. Яғни адамның басын ... ... ... ишараты:
а) Келісу, мақұлдау, келісім беру: Құнанбай шешесіне қарап, үндемей бас
изеді (М. Әуезов). Қысылған да, ... де жоқ. ... ... ... ... ... ... басын изеңкіреп отырып, мырс ете берді де:
– Шай іш! Кәне, жақындаңдар! – деп, ... ... ... (М. Әуезов).
ә) Жақтау, ұнату, жарату, қоштау, қабыл алу: Ал мен арғы ... ... ... тұрамын! – деді. Абай үндемей басын изеп, рұқсат етті ... ... ... ... еді ... Жалғызға топырағым бұйырсын!-деді.
Жаңағы айтқаны Құнанбай екенін Абай ... ... Сол ... бастай
бергенде, Ұлжан басын изеп: “Тыныш болыңыз, орындаймыз” дегендей ... (М. ... ... ... ақсақал,-деді Жалғас шалға қарап бас изеп (О. ... Бас ...... екі ... ... ... ... қимыл жасаудан
тұратын ишарат түрі. Беретін мағыналары әр түрлі. Мысалы:
а) ... ... ... қарсылық білдіру, сенімсіздік білдіру: Абай
күліп, мысқылдап: – Ататын болсаң, өлеңмен ат, ... ... – деп, ... ... (О. ... Әй, ... – деп ... басын шайқаған еді Нүрке (О. Бөкей).
Евгений Петрович:
– Өртеу ... қой ... де! – деп ... ... Олай ... – деді уезд ... ... шайқап (Р. Тоқтаров).
ә) таңдану, таңдай ... ... ... насаттану, шаттану
мағынасында: – Бала деген ... ... еді. Ес бар ма ... ... ... таба ... басын шайқады (М. Әуезов).
Майбасар қысылғаннан үнсіз ғана ... күле ... Абай ... ... шайқап, дымы құрып, боқтап жіберді де. – Қап! Қап! Мына
жаманның қылығын-ай! …Енді қайттім, бәтір-ау?! – деді (М. ... ... ... ауыр ... ... күрсіне түсіп, қиналып
тыңдады. Жүдеп, ... ... ... ... ... ... (М. ... қонаққа кеп отырған үлкен кісімен жауаптасса, әдепсіздік болар ма
екен? – деп екі ойлы болды. Өзі ... ... ... ... ... ... Оспан емес сайтан шығарсың, – деді басын шайқап (О. Бөкей).
…Неткен керемет, ғажап…– деп насаттана басын ... ... (О. ... Бас ию – мойнын иіңкіреп, көзін төмен салып, басын ... ... ... ишарат – кешенді ишараттың бір элементі ғана. Өйткені, ... ... оң ... ... алақанын жая түсіп ұстап, кейде бір ... ... бір ... ... ... ... жасайды. Білдіретін
мағыналары көп мағыналы, түрлі-түрлі. Құрметтеу, ... ... ... ... ... басқа адамға кіріптарлығын білдіру; ризашылығын
сездіру, рахмет айту; ... ... ... ... ... мақұлдау, мойындау, иландыру: Абай өз шешесінің де қартайып
қалғанын байқады… Айтқан сөзін құп алды да, ... бас иді (М. ... ... ... бұл әңгімесі дәл өз ішінен шыққан сөздердей боп
сезіледі. Аса иландырып бас идірді (М. Әуезов).
ә) ... ... ... ... ... ... ... рахмет айтып, бас идім де, есікке ... ... ... Басын көтеру – иегін жоғары көтере ұстап, алдына тік қарау. Мағынасы
сөз бітті, істің тәмам болуы, ... (сөз) ... ... ... жиналу,
орнынан тұруға ыңғайлану, т.б.
Құнанбай басын көтеріп, тымағын киіп, тұруға айналды. Үй іші ... ... ... ... ... ... Соны жақтырмаған Құнанбай
қырыстанып:
– Мейілдерің! Маған десе, аяғына бас ұр, Байдалы мен Байсалдың! – ... ... ... (М. ... ... қағу – тілді таңдайға бірде тигізіп, бірде ... ... сол ... ... ... ... ... Мағыналары –
таңдану, таң қалу; іш тарту, шошыну, т.б.
а) шошыну, жабырқау: Көршілес, туысқан елдің ауыр ... ... ... ... тыңдады. Жүдеп, мұңайып отыр. Басын шайқап, таңдайын
қағады (М. Әуезов).
ә) таң қалу, сүйсіну: Жұрт тегіс ду етіп ... ... ... қайран боп таңдай қаққандар да бар (М. Әуезов).
Тіс. Тісін (шақыр-шұқыр от ... ...... ... құшырлану,
ашуға булығу.
– Не істеу керек?! – деді Аманжан ... ... ... – Не істеу
керек? Айтсаңшы, аға, трактариссің ғой. – Нұржанға шүйлікті (О. ... Ой, ... ғана қоян ... ... – деп тісін шақыр-шұқыр от
шығара қайрады да, білегіндегі сағатын ... ... ... (О. ... Қабақ түю (шыту) – риза болмау, ренжу, жақтыртпау, кірпияздық
таныту, жаратпау, дүдәмал, екіұдай (жақтырту-жақтыртпау) ... ... ... – деді ... ... ... (О. ... Осы сендерге не жетпейді? – деді Жылқышы қабағын түйе ... ... Әй, ... – деп Омар ... түйіп, басын шайқады (О. Бөкей).
– Түсіндірудің орнына, балаңа ұрысқалы отырмын, – деді ...... – деді ол ... енді ... ... ... кішкене көздерін, су
құйылған інінен жылтырап шығып келе жатқан ... ... ...... ... байды жек көретінін білемісің? (С. Мұқанов).
– Айта берсең арман көп. Осы сары ... не ... – деп, ... ... ... ... ... – Дәрменсізде арман көп. Бірақ арман
азық боп па еді? Айла ... ... ... не, ... не! – ... ... алара қарау, жалт қарау, көзі жайнау, ишараттары жасалады.
а) Алара қарау арқылы жақтыртпау, жаратпау, жақтырмай ... ... ... ... жасалады.
– Міне, осылардан сұрау керек Омардың қайда кеткенін, – деді Оспан
ендігі ... ... ... ... ... ... (О. ... Суырдың айғырындай аңқитамай жәйіңе отыршы, – деп Бати алара қарап
тыйып тастады (О. ... Көз ... ... көру, біреуді ұнатау, көз салу; шолу, барлау,
тексеру. Мәкішке тағы бір рет көз тастап, ... ... де, ... ... – Ей, ... балаларым, дос-жарым, іні-туғаным! – деп, ойлы, салқын
көзбен айнала ... ... өтті (М. ... ... ... ... сырыңды ашпау, бәрі белгілі екенін білдіру;
өтірікті жабу, өтірік екенін ... ... ... отырып, құптату және
сүйіспеншілік білдіру.
Жаман да болса ақ сүтін берді ғой саған. ... сүт ... ... күн сол емізген, – деп сөзінің аяғында Жәмиханға көзін қысты (Б.
Нұржекеев).
Қол. Қол ... ... ... түрі өте көп. Қол ... ... ... сол қолын көтеру, қолын кеудесіне қою, қос қолын көтеру, ... ... ... қол бұлғау, қол сілтеу, оң қолын ... ... ... ... ... ... тарту, қолымен нұсқау, т.б. Осы
келтірілген ишараттардың ішінде ... ... бар ... бір ... болып табылады. Білдіретін мағынасы – болды, бәрі бітті немесе енді
ештеңе өнбейді, қажет емес, т.б. “Қос ... ... ... да ... мағынасы бар, ол – бәрінен баз кешу, түңілу. Айтпады деме, –
деді Аманжан өзгеше ... ...... ... ... жусағанын
сезеді. – Қолын бір сілтеді де, шалдың ... ... (О. ... ... ... ... ... тыңдаған заман ба?…
Упрай қолын жалғыз-ақ сілтеді де, жалт бұрылып жүре берді (О. Бөкей).
Бақытжан: – Әй, ... аяқ ... абыз бола ... – деп ... ... (О. ... ... ишарат-қимылдардың орны кинесикалық амалдардың ішіндегі
алатын орны бөлек. Қолға қатысты: “Только ... ... и ... ... руки как ... ... ... в трудовом
процессе (в широком смысле слова), рассматриваются как некоторая подсистема
языковой коммуникации в ... ... ... ... ... акта (восполнения эллипса, устранение полисемии и
т.д.)”, – дейді Г.В. Колшанский [23, с. ... емес ... ... өзіндік жүйе құрайды, бірақ олар
тілге бағынады, тілмен салыстырғанда екінші дәрежедегі жүйе ... ... шығу тегі әр ... ... бәрібір де олар тілге барып тіреледі, тіл
арқылы бейкодталады және тіл ... ... өз ... ... ... ... қимылдардың тек қана адамға тән болатындығы,
олардың ... бір ... ... ... ... айырып, қарауды талап ететіні сондықтан болар. Кинесикалық
амалдар конвенционалдық ... ... ... ... ... ... толық болуы үшін сөйлеу әрекетіне кірістірілетін
кинесикалық амалдарды зоосемиотикалық категорияға деп ұғады. Оның ... ... ... ... ... ... бөліп
алу керек деп біледі.
Гоминоидтар немесе адам тектес жануарлардың артикуляциялық органдарының
даму эволюциясымен салыстырғанда кинесикалық ... өзге ... ... ... орындарда тұрған, тіпті олар басқаларға қарағанда бірінші
кезекте артикуляциялық аппарттар шығаратын ... ... ... яғни ... ... болған. Алғашқы адамдар дыбыстап, үн
шығарғанда үнмен қатарластыра ишараттар жасаған. Бірақ ... ... ... дамуы барысында біртіндеп кейінгі орынға ығыстырылып,
шеткері орындарда қалып, ... ... яғни ... рөлі ... ... ... Бұл туралы: “В связи с образованием ... как ... ... общения человека все другие виды общения
отмерли как самостоятельная система и превратились в ... к ... ... языка”, – дейді ғалымдар [23, с. 47].
Әрине, ... ... ... ... ... ым ... ... жойылып, іске жараудан қалды деуге ... ... ... ... басынан аяғына дейін ... ... бен ... ... фактілеріміз көрнекі түрде
сөйлеп бере алады.
Көмекшілік қызмет атқаратын бейвербальды амалдардың бірнеше мағынада
жұмсалуы ... ... ... ... ... ... келеді.
Сондай көмекшілік қызмет атқаратын ишараттың бірі қол ... ... тобы деп ... ... ... ... орай ... істелетін
ишараттардың мағыналарын дәл білу үшін оларды контексте, яғни ... ... ... ... ... ал ... мағыналарын анықтаудың,
нақтылаудың қажеттігі осыдан барып туындайды. Мысалы:
Қос қолын төбесіне көтерудің түпкі мәні ұқсас мағыналары:
а) берілу, жеңілу, жеңілгенін мойындау: – ... ... ... ... ... қос қолын төбесіне көтерді (Ә. Сәрсенбаев).
ә) өзін ... ... ... ... т.б. – ... кінәлімін, – деп,
ол қос қолын төбесіне көтерді («Жалын»).
Қолын көтеру. Тоқтау, тынышталу, ... ... ... әрі ... тоқтату; өзіне қарату, т.б.
а) әңгімені доғару, өзіне қарату: – Жә, жігіттер, – деді Омар оң ... (О. ... ... қою, тыныштандыру, үзіліс жасату: -Қоя тұр,келінжан,-деді оң
қолын ... ... (О. ... да ... аяқтап болған жоқ екен, жұрттың күлкісі мен ... ... ... оң ... ... ... ... Жамағат, біріңе-бірің қонақ екенсің, өзің дүниеге де қонақ екенсің (Р.
Тоқтаров).
б) әрі қарай жүрісті тоқтату, қалт ... ... ... ... ... ... мұнымыз нағыз төбелес бола алмайын деп ... ... – деді ... ... ... оң ... көтеріп (О. Бөкей).
Төсін басу. Сыйлау, құрметтеу, құрметпен сәлем беру, мойындау, мойынсұну
- ... ... ... ... ... Абай ... ... білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін
басып, қатты ...... – деп ... ... ... қадау//қарау. Көздің қарашығын бағыттап, алдындағы адамға жанарын
тіктеу. Қараудың түрлері де, білдіретін мағыналары да әр түрлі: ... ... ... қарау, ызғарлана қарау, кірпік қақпай қарау, кірпік
қақпай қадалу, алаң етіп жалт қарау, қайсарлана ... ... ... ... ... жылы қарау, суық қарау, бір рет жалт етіп ... ... ... ... атып ... ... ... ежірейе қарау, атып жіберердей
қарау, имене қарау, имене төмен қарау, т.б.
Ызғарлана қарау, кірпік қақпай қарау, кірпік қақпай ... ... ... ... атып ... ежірейе қарау, атып жіберердей қарау, суық қарау,
салқын қарау ишараттарының білдіретін мағыналары бір-біріне жуық, өзектес
болып келеді. Бірақ ... ... ... ... ... ... тағы
топтастыруға болады.
Мысалы, ызғарлана қарау – жақтыртпау, жаратпау, жек көру, ашулану,
кектену; тыйым салу, іс-әрекетті әрі ... ... ... ... ... ... білдіреді. Майбасар бұл үйге ашулы пішінмен ... ... көн ... тымақтың бір құлағын жымырайта киіп ап, қамшымсын
қос бүктеп, мықынына таянып отырып, құлыншақтарға ... ... ... екі танауы желбірей түсіп, тентек көздері жиреніш отын шашып тұр
(М. ... Осы ... ... ызғарлана қарауын, қатты ашуланғанын
білдіретін ишаратын қамшысын қос бүктеп, мықынына ... ... ... ... қос бүктеп, мықынға таяну - ұлттық ... ... мен ым ... ... ... ... толықтырып,
экспрессивтік бояуды қанықтырып отыратын кездері жиі кездеседі. Тіпті бір-
бірін үнемі ... ... ... да бар. Олар күрделі
сөйлемдер секілді, күрделі компонентті ишараттардың жеке бір тобын құрайды.
Ал қамшыға байланысты айтсақ, ... ... ... ... қамшы арқылы
жасалатын ишараттарға қамшымен нұсқау, қамшымен салып жіберу, қамшымен
түрту, қамшы сілтеу, қамшыны сарт ... т.б. ... ... Ей, ... – деп ... Қамбар білегіндегі қамшысын сарт
еткізіп (О. Бөкей).
– Анау алдыңда ... ... бәрі ... – деді Омар ... ... ... жылқыға қамшысымен сілтеу көрсетіп (О. Бөкей).
– Әне, Ақшоқы деген атақты тау, – деді Бати ... ... ... ... ... жасалатын ишараттар – ым-ишараттық жүйедегі ... бар ... ... бір ... ... ... ... Жан ашырдың жоқ болғаны ғой! – деп, бағанағы көпшілік тағы ... еді, ... ... ... тұрып, қамшысын жаңағы сөйлегендер
жаққа нұсқап: – Тоқтат аналарыңды! – деп, ақырып қойды (М. Әуезов).
Қайсарлана ... ... ... ... ... қақпай қадалу – алған
бетінен қайтпау, өз ... ... ... ерегісу, табан
тіресетінін білдіру; өжеттену, қайсарлану. – Айтсаң айта ғой! Мен де ... ... ... ... ... ... – деп, Абай ... қарады (М. Әуезов).
Қайсарлана қарау – алған бетінен қайтпау, дегенін істеу, қорықпау,
өжеттене түсу секілді көп ... ... ... айт шыныңды, өліп кетсең де ... ... ... ... – деп, ... ... ... қарап отыр (М. Әуезов).
Қадала қарау – ашулану, ашудан қатты түтігіп кету, жеп жіберердей қадала
қарау ... ... ... жуық ... ... көп ... ... дейсін. Кінә кімде? Көрдің бе! – деп Байсалға қадала
қарап алды да: – Бірақ құдай ақта, көріп-ақ алармын! – деді (М. ... ... ... кет ... ... жанына жақындамау керектігін білдіреді, жақындамау ... ... ... ... бейітін құшақтағалы келе жатқан Жексенді кеудеден қойып қап: –
Өй, көзің ақсын, көзің аққыр өңшең!… – деді (М. Әуезов).
Жанына ... ... ... кеудеден қойып қап, итеріңкіреп жіберді.
Бала жігіт состиып тұрып қалды (Ауызекі тіл).
Кеуде көтеру – өзгені менсінбеу; мақтану, мақтаныштан ... ... ... риза болу ... білдіреді:
– Өй, Сүйіндік, сен ақылды мына Дәркембайдан сұрасаң етті. Еркектің сөзі
мына кедейде жатыр ғой, мынау ер ... – деп, ... ... ... қарады (М. Әуезов), т.б.
Қорыта келгенде, көп мағынада жұмсалатын кинесикалық амалдардың саны
өзге параамалдарға қарағанда ... көп. ... жиі ... ... ... ... болып табылады.
Бұл тарауда көп мағыналылықтың критерийлері туралы айтылды. Көп мағынаны
білдіретін бейвербальды амалдарға ... ... мол ... ... атауларға байланысты кейбіріне ғана ... ... ... ... ... ... акті мен ... элементтердің қатынасын
анықтауға арналды. Анықтау барысында коммуникативтік актінің мәтін және
мәнмәтіндік сипаты туралы ... ... ... ... тура ... қатынас проблемасы қазіргі кезде өте өзекті мәселеге ... Бұл тіл ... ... ... үстем бола бастауымен
тығыз байланысты. Қазақ тіл білімінде лингвистикалық жаңа бағыттардың қазақ
тіліндегі бір көрінісі параэлементтерді ... ... ... ... оның ... ... байқалады деген көзқарасты
дәлелдеуге күш салынды.
Тілдік ... ... ... бірі ... ... қызметі мен маңызын, тиімді қырларын көрсету диссертациялық
жұмыстың 2-тарауында іске асырылды.
Көп мағыналық - тілдік деңгейлердің бәрін де қамти жүретін ... ... ... ... ... арасында да кездесетіндігі
сөзімізді ... ... ... ... ... сипатын кеңірек
жеткізу үшін олардың өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... Ол үшін көп мағынаны білдіретін сөздер мен көп
мағынаны білдіретін бейвербальды амалдардың ... ... ... ... ... қолданыстық ұқсастықтары мен
айырмашылықтарын салыстыра ашуға қадам жасалды.
Бейвербальды амалдардың түрлері алғашқы ... сөз ... ... ... ... ... ... байланысты топтастыруға
болатыны да айтылып өтті. Ал 2-тарауда бейевербальды амал түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... көзқарасымыз
тағы бір қырынан жалғасын ... ... ... ... көркем
әдебиеттегі, өзге стильдік тармақтардағы үлес-салмағы біркелкі ... ... ... ... ... табиғатынан келіп туындайды
деп санаймыз.
Көп мағынаны білдіретін такесикалық, проксемикалық және ... ... сөз ... ... тілінде көп мағынаны білдіретін
кинесикалық элементтердің такесикалық, проксемикалық элементтерге ... көп ... ... ... ... ... амалдар қазақтың ұлттық менталитетінде айтарлықтай маңызды
рөл атқармайды. Іскери адамдар ... де ... ... ... ұлты үшін ... ... рөлі толық айқындалып, тұрақталып болған
жоқ. Сондықтан такесикалық амалдардың универсалдық сипатына кең тоқталуға
тура ... көп ... ... ... ... ... көбірек арқау
болды. Бет-пішін, дене, ара қашықтықтыққа ... ... ... ... ... қырларын ашудағы көмекші құралдар
ретінде пайдаланылды. Материалдар қазақ ... ... ... Өйткені жазушылар қазақ тілінің бай сөздік қорын
кеңінен пайдаланады, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... мен тілдік қатынастың түрлеріне тоқталу жұмысты
орындау барысындағы мақсатты түрде алға ... ... бірі ... ... ... ... ... рөлі ерекше. 2-тарауда
осы көздеген мақсатымыз да орындалды.
Адам эмациясын суреттеудегі, ... ... ... ... ... ... адам сезімі, адам эмоциясы туралы ... ... ... ... ... қалай жүзеге асып жүргені
талданды. Бұл тарауда адамзат атаулыға ортақ сезімнің ... ... ... Күлу мен ... ... ... тілмен суреттеп,
олардың дүние жүзі халықтарының бәріне ортақ мағынада ... ... Адам ... ... ... ... айрылып берілді. Әр топ нақты мысалдар арқылы көрсетілді.
Ашу, ыза, қуаныш, қайғы, реніш, шарасыздық, лажсыздық, қорқыныш, қайрат,
сес көрсету, ... шегу ... ... мен ... ... бәрі ... көрсетілді, ұқсас мағыналары анықталды. Ұқсас мағыналарының саны ... одан да көп ... ... ... мағына тудыруға бір амалдың,
бір сөздің ... ... ... Бет, дене ... ... ... ... көбінің көп мағңына білдіретіндігіне көз жетті. Көп
мағыналықтың ... ... ... ... ... ой мен пікір, түйінді көзқарас тілдік ... ... ... сөзді танудың теориясы мен практикасына елеулі өзгерістер мен
жаңалықтар енгізді. Тілді формальды талдаудан құрылымдық талдауға қарағанда
өзгеше іргелес ... ... ... ... ... ... ... функционалды лингвистикаға қарай ... ... ... ... ... анализдер мен талдауларды көбінесе
тілдік әрекет және сөйлеу коммуникациясы призмасында нысанға айналдыруға
жол ашты.
Тілдік бірліктердің ішіндегі ... бір ... ... ... ... бар ... ... элементтері мәтін
құраудың маңызды бөлшегі екенін жұмысымыздың өн ... ... ... ... ... ... ... тілдік жүйенің жетімсіздіген білдірмейді. Оны ... ... ... ... ғана тән ерекшелігі. Мағынаны
ерекшелеу, айрықша бөліп көрсету, сөйлесу кезіндегі диалогтың ... ... ... ... ... ... ... бұратын
элементтердің де коммуникативтік актіде өзіндік рөлі болатынына ... ... ... әр ... сай ... ... ұқсас мағынаға туындауына белгілі бір ... т.б. ... мен ... ... ... ... ... іздеу қажеттілігіне назар
аудардық.
Тілдегі үнемдеу құбылысының сипатын тілдік емес амалдар ... ... ... ... ... де – жұмыс барысында қол ... ... ... ... ... бұлдырай көрінген таудың ар
жағында алақандай ауылда менің жастық шағым өтті мен Ана ... ... ... ишаратымен) менің жастық шағым өтті деген мысалдар тілдік
үнемдеудің жүзеге асып тұрғанын білдіреді: Алыстан бұлдырай ... ... ... ... ауылда-ның орнына нақты бір бағытта қолмен нұсқаудың
қолданылуы.
Бірақ кейде ым мен ишараттардың сөйлек актісі кезінде ... ... ... ... ... ... – Жоқ, –
деген сөйленіс бірлігі тілдік мәртебені өзінің алдынан келетін ... ... ғана ала ... ... ... барасың ба?
– Жоқ.
Ал паралингвистикалық жағдаят кезіндегі эллипсистік құбылыс тілдік
мәнмәтінге еш ... ... ... – Әне! – ... тек нұсқау
ишаратымен ғана жеткізуге болады. Ол ... ... ... жаққа
қараңыз”, “мына нәрсеге көңіл аудар” дегенді ... Бұл ... тек ... орны ... ... ... тұрғаны анық. Әрі көбінесе сөздің орнына
ым мен ишараттарға көп сүйенетін кездер болады. ... ... ... ... ... үнемінен гөрі, тілдік құралдардың коммуникация
кезіндегі үнемделуі ... ... ... ... и ... ... безусловно,
полнее раскрывает функции языковых форм, прежде всего их ... в ... ... ... ... ... и т.д.”, – деген
Г.В. Колшанский [23, с. 18].
Біздің зерттеуіміз де қазақ тіліндегі бейвербальды қатынас амалдарының
стильдік қызметін ... ... ... ... ... ... фразеологизм секілді лексикалық бірліктердің шығу төркіні туралы
болжамдарға түрткі болатыны туралы пікірлер мен ой қорытындаларынан ... тіл ... ... кез ... ... ... және ... қызметтері сөйлеу барысында айқын ... ... ... ... ... түседі. Сөз – сөйленіс – сөйлем түрлері туралы білім
аясын кеңейте түседі.
Бейвербалды амалдардың мағыналық ... ... ол үшін ... ... ... сүйенудің, сондай-ақ олардың ... ... ... ... ... бірліктердің көп жағдайда бірнеше тілге ортақ, ұқсас ... ... ... ... ... ... омонимдік, көп
мағыналылықты жатқызуға болады. Көп ... ... ... мағына
тудыратын қосымша морфемалар да тілде кездеседі. Ондай ... ... де ... Ал ... коммуникация құралдарының көп
мағыналылығы бұрын-соңды қазақ тіл білімінде жеке талдау нысаны дәрежесінде
арнайы қарастырылған емес. ... ... көп ... ... асатындығы, оның мағыналық қырларының шеңбері туралы өз
ойымызды, көзқарасымызды, мысалдар арқылы, яғни ... ... ... ... ... ... көп ... туралы белгілі
бір көзқарас қалыптастыруға тырыстық. Мәнмәтінге қарай мағыналық ... ... ... ... ... отыратынына көз
жеткіздік.
Бейвербальды элементтердің мәтін ішіндегі берілуі ... ... ... ... Біздің мақсатымыз олардың қандай бірліктер ... ... ... ... ... ... барысындағы
мақсатымыз басқа болды. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмысымыздың 2-тарауы
коммуникациялық акті мен ... ... ... ... ... ... мәтін және мәнмәтіндік сипаты,
паралингвистикалық ... ... ... тура ... сезімін жеткізудің коммуникация кезіндегі ең ... ... ым мен ... ... Ым мен ... ... білдіруін түрлеріне
қарай лексикалық, семантикалық топтарға бөлгенде, нақты бір дене ... дене ... ... ... ... турасын айтқанда, соматикалық
жақтан орындалуы ... ... және ... ... ... нәтижелерін пайдаландық.
Қазақ тіл білімінде паралингвистика терминдерінің қалыптасуы ... ... ... ... ым мен ишараттарға байланысты атқарылған
жұмыстар әр түрлі ғылым салаларында ... ... ... ... мен ... тіл білімінде қолданыста жүрген ым мен
ишаратқа ... ... ... олардың сапалығы жайында өз
көзқарасымызды айттық. Қазақ зиялыларының көзқарастарын ... ... ... маңызын ашып көрсеттік.
Қорыта келгенде, коммуникацияның бейвербальды ... ... ... ... ... сараптама жасау мен параамалдардың түрлерін
анықтау, сонымен бірге олардың көп мағынаны білдіруін зерттеу ... ... және ... ... ... түсінігімізді
тереңдетуге, тілдік бірліктердің лексикалық, грамматикалық ... ... тіл ... туралы теориялық және практикалық мәліметтерді,
түсінігімізді кеңейтуге мүмкіндік ... ... ... тілді экстралигвистикалық құбылыстар арқылы түсінуге апаратын
зерттеулердің қатарына жатады деп ... ... ... ... Ж. ... – Алматы: Ғылым, 1998. – 255 б.
2 Дмитриев Н.К. ... ... ... – М.: Изд. ... лит., 1962. ... ... Момынова Б.Қ., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-
орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 133 ... ... Ч. ... ... ... и животными. – СПб.: Питер, 2001.
– 384 с.
5 ... Г.В. ... ... ... в языковой
коммуникации // Вопросы языкознания. – 1973. – №1. – С. ... Тіл ... ... / ... ... проф. Э.Д. Сүлейменова. – Алматы:
Ғылым, 1998. – 541 б.
7 Гельгардт Р. Рассуждения о диалогах и ... // В кн.: ... и ... ... ... Вып. І. – М., 1971. – С. 57-
64.
8 Момынова Б. Лидерлер имиджін қалыптастырудағы бейвербалды элементтер
мен бағалауыштық ... рөлі // ... – 2003. – №1. – 14-20 ... ... Г. ... ... психологизмнің кейбір мәселелері. –
Алматы: Алаш, 2003. – 157 б.
10 Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті ... ... және Абай ...... Қаз. мем. көркем әдебиет баспасы, 1960. – 303 б.
11 Байтұрсынұлы А. ... ...... ... 1996. – 390 ... Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Алаш, 1998. – 285 б.
13 Қабдолов З. Жебе. – Алматы: Санат, 1993. – 400 ... ... М. Жан ... мен дене ... арасындағы байлам //
М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 45-47 бб.
15 ... М. Жан ... ... ... // М. ...... Ана ... 1992. – 58-64 бб.
16 М. Жұмабаев. Педагогика. – Алматы: Ана ... 1992. – 156 ... Пиз А. Язык ... Как ... ... ... ... по их жестам
(пер. с англ. яз.). – Нижний Новгород: Ай Кью, 1992. – 262 ... ... Б.А. Роль ... ... в ... Язык ...... Наука. – 1988. – 195 с.
19 Никитина С.Е. Языковое сознание и ... ... в ... // Язык и личность. – Москва: ... 1989. – С. ... ... Г.В. ... ... ...... Наука, 1984.
– 188 с.
21 Кедрова Е.Я. Вербальное ... ... ... при ... речи в ... тексте (на материале прозы А.П. ... ... на ... Наука, 1989. – 129 с.
22 Формановская Н.И. Речевой этикет и ... ...... Высшая
школа, 1989. – 189 с.
23 Колшанский Г.В. ...... ... 1974. – 81 с.
24 Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Мәдениет және
өнер: 35 томдық. – Алматы: ... 2000. – 26 т. – 248 ... ... ... терминологиялық сөздік. Педагогика
және психология: 35 томдық. – ... ... 2000. – 27 т. – 248 ... ... орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Дене шынықтыру
мен спорт: 35 томдық. – Алматы: Рауан, 2000. – 31 т. – 274 ... ... Қ. ... қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. – Алматы:
Қазына, 1999. – 491 ... ... Ж. ... жинағы. Психология: 5 томдық. – Алматы:
Ғылым, 1998. – 4 т. – 448 б.
29 ... М. ... ... Педагогика: 3 томдық. – Алматы: Білім,
1996. – 2 т. – 512 б.
30 ... М. Абай ... 2 ...... ... 1989. – 1 т. – ... ... лингвистический кружок / Под ред. П. Скаличка. – М.: 1967.
– 25 с.
32 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы ... ...... ... 1955. – 416 ... ... Г.Е. ... семиотика: Язык тела и естественный язык.
– М: Новое литературное ... 2002. – 592 ... ... Е.Д. По поводу звуковых жестов японского языка // Статьи по
общему языкознанию. – М.: Наука, 1968. – С. ... ... В.В. ... ... ... ... и
французов // Национально-культурная специфика речевого поведения. – ... 1977. – С. ... ... В.Д. ... особенности кинетического кода и его
взаимодействия с ... // ... ... немецкой речи. – Владимир:
Наука, 1973. – С. ... ... В.В. ...... – жест // ... и ... в
высшей школе. – М.: Высшая школа, 1977. – С. ... ... С.Б. ... ... ... в ... Дисс. канд. филол. наук: 10.02.02. – Алматы: КазНУ, 2003. – 119 с.
39 ... Ш. ... ... – М.: ... 1961. – 240 ... Trager G.L. ... a fіrst appoxmatіon, “Studіes lіnguіstіcs”.
– 1958. – N3. – P. 16-30.
41 Сатенова С. ... ... қос ... ... ... ... табиғаты: Филол. ғыл. д-ры дис.: ...... ... ... тіл білімі институты, 1997. – 260 б.
42 Нұрсұлтанқызы Ж. О. Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар:
Филол. ғыл. ... дис.: ...... 2004. – 140 ... ... М.П. Ым ... ... және ұлттық табиғаты: Филол.
ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2004. – 127 б.
44 Николаева Т.М. ... ... и ... ... в ... ... – М.: ... школа, 1973. – 79 с.
45 Галичев А.И. Кинесический и ... ... ... – М.: ... 1987. – 246 ... ... М. ... фактор в межличностных отношениях //
Человек, среда, пространство. – Тарту: Изд. Тартусского унив., 1979. – ... ... Б.Х. ... этнографии адыгов. – Нальчик: Эльбрус, 1983. ... ... ... С.С. Жесты как компоненты искусства. – Алматы: ... ... 109 ... ... Е.М., ... В.Г. О ... отражения мимики и
жестов вербальными средствами // Вопросы языкознания. – 1981. – №1. – С. 15-
23.
50 Смағұлова Г. ... ... ... ... ... ... 1998. – 130 б.
51 Соссюр Ф. де. Труды по языкознанию. – М.: Просвещение, 1977. – 270 с.
52 Беляев Б.В. О ... ... ... и речи // ... – 1958. – №13. – С. ... ... Д.В. Язык и речь. – Новосибирск: НГЛИ, 1990. – 88 с.
54 Оразбаева Ф.Ш. Тілдік қатынас. – Алматы: ... 2005. – ... ... В.Г. ... портретных описании. – Ленинград: Наука, 1984.
–188 с.
56 Саткенова Ж.Б. Кейіпкер тілінің когнитивтік аспектісі (Б. ... ... ... ғыл. ... дис.: ... – Алматы: ҚазҰУ,
2006. – 127 б.
57 Верещагин Е.М., Костомаров В.Г. О своеобразии ... ... ... ... ... // Вопросы языкознания. – 1984. – №6. – С. 5-
14.
58 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы: Ана ... ... 381 ... ... А.В. ... ... и ... – Л.: Наука, 1978. –
95 с.
60 Чанышева З. Мимика, жест // ... ... – 1980. – №5. – С. ... ... Г.В. ... ... – М.: Просвещение, 1973. – 80
с.
62 Галкина-Федорук Е.М. Современный русский язык. – Л.: ЛГУ, 1964. – ... ... И.П. ... ... ... лингвистических объектов //
Предложение и текст в семантическом аспекте. Межвузовский тематический
сборник Калининского гос. ...... 1978. – 135 ... ... В.Я. Типы ... Коммуникативный контекст // НДВШ: Филол.
науки. – 1978. – №2. – С. 85-93.
65 Лейкина Г.М. К проблеме ... ... и ... ... ... речи // ... ... функционального
моделирования речевой деятельности: Вып.2. – Л.: ЛГУ, 1974. – С. 120-127.
66 Қалиев Ғ., Болғанбайұлы Ә. Қазіргі ... ... ... мен
фразеологиясы. – Алматы: Санат, 2003. – 195 ... ... Ғ. ... ... көп ... сөздерден жасалған
синонимдік, омонимдік, антонимдік қатарлар: Филол. ғыл. канд. ...... 2000. – 130 ... ... Р. ... тіліндегі сөздердің көп мағыналығы. – ... 1973. – 230 ... ... Е.М. К ... об ... в ... ... // Русский
язык в школе. – 1945. – №3. – С. 17-19.
70 Амосова Н.Н. К вопросу о лексической значений слов // ... ... – №2. – С. ... ... Б.М. ... ... – Фрунзе: Ылым, 1959. – 160
с.
72 Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. – ... ... 1969. – 420 ... ... Ж.П. Миллионы, японцев… миллионы. – М.: Наука, 1971. – 120
с.
74 Кажгалиева К. ... ... ... ... в ... ...... Санат, 1991. – 154 с.
75 Hall E.T. ... // Current ... – 1968. – №9. – P. ... ... Қ. ...... ... 1993. – 270 б.
77 Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ...... ... 1999. ... б.
78 Галичев А.И. Кинесический и ... ... ... – М.: Наука, 1987. – 122 с.
79 Николаева Т.М., Успенский Б.А. Языкознание и ... ... ... по ... ... ...... 1966. – С. 77- 85.
КӨРКЕМ ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бөкей О. Таңдамалы. 2 т. – Өз отыңды өшірме. – ... ... ... О. ... ...... Жазушы.
Бөкей О. Таңдамалы. 1 т.. Қар қызы. – Алматы, ... О. ... ... ... – Алматы: Жазушы.
Әуезов М. Абай жолы.Шытырманда. 1 т. – ... О. ... 2 т. Атау ...... Жазушы, 1996. – 439 б.
Омаров С. Өмір ...... ... 1972. – 329 ... Б. Асыл адам ...... 1973. – 117 ... Н. Тұсаукесер. – Алматы, 1972.
Молдағалиев Ж. Поэмалар. – Алматы, 1960.
Қабанбаев М. Бақбақ басы ... күн. – ... ... С. ...... ... С. Жапандағы жалғыз үй. – Алматы: Жазушы, 1965.
Әуезов М. Абай жолы. Бел-белесте. 4 ... Р. ... ......

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 113 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лингвистикадағы бейвербалды амалдар71 бет
О.Бөкеев шығармаларындағы бейвербалды амалдар59 бет
Ым-ишараттардың мағыналық топтары36 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі сыпайы қарым-қатынастың вербалды және бейвербальды амалдары және олардың зерттелу жайы59 бет
Қарым-қатынас үдерісіндегі кинесикалық амалдар53 бет
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
«d-Элементтердің координациялық қосылыстары. Кристалдық өріс теориясы. Лигандтар өрісі теориясы. Кристалдық өрістің тұрақтану энергиясы»4 бет
Ауаны ластаушы элементтердің биотаға және адам денсаулығына әсері8 бет
Д.И. Менделеевтің химиялық элементтердің периодтық заңын ашу периодтық жүйе11 бет
Жануар қанындағы нысанды элементтердің циркадианды динамикасының ырғақтылығын зерттеу56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь