Қызылорда облысының жер қорын ауыл шаруашылығында тиімді пайдаланудың экономикалық-географиялық мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Қазақстанда күріш өсімдігінің дамуы мен шығуының қысқаша тарихы ... ...7
1.2 Қызылорда облысының табиғи.климаттық ресурстары және жер қорларын бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Қызылорда облысын табиғи .экономикалық зоналау және ауыл шаруашылығын орналастыру мен мамандандыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.4.Облыстың ауыл шаруашлығын дамытудағы Арал теңізінің экологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2. Облыс ауыл шаруашылығында тұрақтылықты жоғарлатудағы негізгі бағыт . өсімдік шаруашылығы (күріш мысалында) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
2.1 Облыстың суармалы егіс жерлерін өнімділігін арттыруда ауыспалы егіс жүйесімен тыңайтқыштарды қолдану мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 Облыстағы күріш өндірісінің экономикалық тиімділігі және оны дамыту.44
2.3 Облыстағы қазіргі кезде мал шаруашылығын орналастыру және оның экономикалық тиімділігін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
3. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің мелиоративтік жағдайы және оны жақсарту тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .54
3.1 Облыстағы суармалы егістіктің қазіргі даму мүмкіншілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .64
3.2 Облыстағы жер ресурстарын қорғаудағы экологиялық стратегиясы және тиімді пайдалану мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69
Ауыл шаруашылығы – Қазақстанның негізгі салаларының бірі. Оның маңыздылығы – ең алдымен халықты азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз етуінде. Ауыл шаруашылығы дамуының деңгейі көбінесе елдің экономикалық қауіпсіздігін анықтайды. Оған қоса, ел халқының жартысына жуығының әлеуметтік жағдайы ауылдық аумақтармен тығыз байланыста. Өндіріс құралдарына жеке меншік иелену құқығына және өзін-өзі басқару принципіне негізделген отбасылық ферма (шаруа қожалығы), кооператив, шаруашылық серіктестігі, акционерлік қоғам ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының базар экономикасына ең бейім түрлері екенін әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр. Кеңшарлар мен ұжымшарларды қайта құрылымдау осы тәжірибеге негізделген. Ауыл шаруашылығын реформалау жеке меншік нысанындағы шаруашылық жүргізу нысанындағы шаруашылық жүргізуші субъектілердің санын ұлғайтумен қатар жүргізілді.
2006 жылдың басында біздің елде 4919 мемлекеттік емес кәсіпорындардан (ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері, түрлі шаруашылық серіктестіктері және акционерлік қоғамдар), 157 мың шаруа (фермер) қожалықтарынан және 65 мемлекеттік заңды тұлғалардан (ғылыми-зерттеу институттарының, мекемелердің, оқу орындарының тәжірибелік шаруашылықтары) құралған негізінде тұрақты аграрлық құрылым қалыптасты.
Оған қоса, аграрлық құрылымның құрамына ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен айналысатын ауыл халқының 2 миллионнан аса жеке шаруашылықтарын және шамамен 3 мың бау-бақша шаруашылықтары мен саяжай кооперативтерін жатқызу керек.
Жер үшін төлем енгізілуіне байланысты шаруашылық жүргізуші субъектілер өнімділігі төмен жерлерден бас тартты, нәтижесінде жер пайдаланушылар пайдалануындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің аумағы 2,5 есе, егістік жерлердің аумағы 1,6 есе, шабындық жерлер мен жайылымдардың аумағы 3 есе қысқарды. Пайдаланудағы жерлер құрылымында егістік жерлердің үлесіне 28,3%, шабындық жерлерге 2,2% және жайылымдарға 65,8% тиесілі.
Қазақстанның экономикасын көтеруде ауыл шаруашылығы маңызды сектор болып табылады. Төменде келтірілген суретте Қазақстан Республикасы бойынша ауыл шаруашылығы жерлерінің құрылымы берілген. Республикадағы жер қорларының диаграммасын жасай отырып, ауыл шаруашылығына жарамды жерлер үлесі көрсетілген. Ең алдымен жер құрылымын Қазақстан деңгейінде қарастыра отырып, Қызылорда облысының жер қорын осы көрсеткіштен өз үлесін анықтауымызға мүмкіндік береді. Сондықтан да, бүгінгі таңда суармалы егістік жерлерге көңіл бөле отырып, соның ішінде республика бойынша күріштің 80% өндірісін беретін Қызылорда облысының жер қорын ауыл шаруашылығында тиімді пайдаланудың мәселелерін қарастыруымыз керек.
1. Ы.Жақаев Өмір өрнегі /Социалистік Қазақстан, 24 маусым, 1972.
2. Система сельскохозяйственного производства Кзылординской области /Под общей редакции С.У. Нургисаева. – Алматы: Бастау, 2002. – С.15-44.
3. Айтаханов Қ. Суармалы жерлер: жай-күйі, проблемалары /Егемен Қазақстан, 14 маусым, 2005.
4. Досболов С Көксарай су қоймасы салына ма? / Егемен Қазақстан, 8 желтоқсан, 2005.
5. Положение о Кзылординской специальгной экономической зоне №3123 8 окт.1996 г. – Кызылорда, 1996 г
6. Безуглая Э.Я. Метеорологический потенциал и климатические особенности загрязнения воздуха – Л., Гидрометеоиздат, 1980. – 182 с.
7. Почвы казахской СССр. Почвы Кызылординской области. –Алма-ата, 1983. –вып.14.
8. Стратегия экономического развития Кызылординской области. –Кызылорда: 1997.
9. Кызылординская специальная экономическая зона. Итоговый отчет за 1996-1999 гг. –Кызылорда, 1999.
10. АО “ТЭЦ -6” // Кызылординские вести от 30 декабря 1998 года.
11. Жамалбеков Е.Ү., Білдебаева Р.М. Топырақтану және топырақ географиясы мен экологиясы. – Алматы, 2000.
12. О состоянии окружающей среды Кызылординской области в 1997 году. Доклад Кызылординского областного управления экологии. –Кызылорда, 1998.
13. Боровский В.М. Почвы и почвенные районы Кзыл-Ординской области //Труды Инс-та почвовед. АН КазССР т.10 – Алма-Ата, 1960- С- 132-144
14. ВолковА.И., Попов Ю.М. Изменения почвенно-мелиоративных условиий Левобережного Кзыл-Ординского массива в Связи с зарегулированием стока р. Сырдарьи //Вопросы рисосеяния в Казахстане – Алматы: кайнар, 1978 – С.48-59
15. Технико-экономичесие обоснование реконструкции и строительства оросительной и дренажной систем на территории Кзылорды. Раздел 2 Природные условия Ташкент, 1993 – 55 с.
16. Белокопытова М.А Кзылординские области и административные районы Алматы,1961 гС13-45
17. экологический доклад Кзылординского областного управления охраны окружающей среды в 1999 году – Кызылорда,2000 – 52 с.
18. Байманов Г.Д. экологические обеспечение и хранения Кызылординской области – Тараз, 1999
19. Кошкаров С.И. Обоснование эколого-мелиортаивного режим ландшафтов в низовьях реки сырдарьи. Кзылорда, 1996, 48с.
20. Ковда В.А. проблемы борьбы с опустыниванием и засолением орошаемых почв. М., Колос 1984 – 304 с
21. Прохоров А.И. Тугайные леса Казахстана – алматы, 1982 – 80 с
22. Ұлттық энциклопедия, Қызылорда облысы Б.78-80
23. Чистякова С.Б. Охрана окружающей среды. М., 1988 – 270с
24. Стратегия экономического развития Кызылординской области Кызылодар, 1997 – 67 с
25. Ерлеепсов А.Н., Турешов О.Т. Орошаемое земледелие 2-е издание – Алматы., 1972 -368 с
26. Марымов В.И. Использование промышленных сточных вод для орошения – М., Колос, 1982 72 с
27. Фролов. А.К Экологические аспекты жизнедеятельности растений в условиях города.. М.1998 – 53 с
28. Разумовский В.М. Эколого – экономичесрайонирование – Л- наука, 1989 -155 с
29. тәуіпбаев Кеңестік кезеңдегі қателіктерді қайталамау керек /Жас Алаш, 5 қазан, 2006
30. Қызылорда облысында күріш ауыспалы жаңа үлгілерін енгізу жайлы ұсысынмдар/ жалпы ред басшылығымен Шермпағамбетов К. – Қызылорда, 2005 Б 6-25
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
География факультетінің магистратурасы
Экономикалық, әлеуметтік және саяси география кафедрасы
Магистрлік диссертация
ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНЫҢ ЖЕР ҚОРЫН АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА ... ... ... ... » ... ... ... » ... ... ... ... » ... ... ... 2- курс магистранты Сарсенова И.Б ... ... ... 70 ... 2 ... және ... пен ... тұрады. Қолданылған әдебиеттер тізімі – 30. Жұмыс ... ... ... – жер ... ауыл шаруашлығында тиімді пайдалану
және күріш өндірістілігін ... ... ... нәтижесінде 2000 жылы №2
(23) «ҚазҰУ хабаршысы» атты географиялық басылымда ... ... ... ... көбейту мүмкіншілігі» тақырыбында ... ... ... ... ... мен шығуының қысқаша тарихы.......7
1.2 Қызылорда облысының табиғи-климаттық ресурстары және жер қорларын
бағалау.....................................................................
...................................................9
1.3 Қызылорда облысын ... ... ... және ауыл ... ... ауыл шаруашлығын дамытудағы Арал теңізінің экологиялық
мәселелері..................................................................
...............................................21
2. Облыс ауыл шаруашылығында тұрақтылықты жоғарлатудағы ... ... ... ... ... ... ... егіс ... ... ... ... егіс
жүйесімен тыңайтқыштарды қолдану
мәселесі....................................................29
2.2 Облыстағы күріш өндірісінің экономикалық тиімділігі және оны дамыту.44
2.3 ... ... ... мал ... ... және ... тиімділігін
бағалау.....................................................................
....51
3. Қызылорда облысы суармалы жерлерінің мелиоративтік жағдайы және ... ... ... ... қазіргі даму
мүмкіншілігі................................................................
.............................................64
3.2 Облыстағы жер ... ... ... ... ... ... құйқасын танып, қойнын
ашып, қазынасын ала білген адам
дәулетті...(Ы.Жақаев)/1/
Қызылорда ...... ... ... аймақ болып табылады, мұнда
Қазақстан бойынша күріш мәдени өсімдік өндірісінің 80% шоғырланған.
Күріш өндірісі саласын тұрақты дамыту үшін ... ... ... ... ҚР ... ... ... функциялау және ұйымдастыру
2. Арал экологиялық дағдарыстың кері ... ... алу және ... жерлерге мелиоративтік іс-шараларды жүргізу
3. Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығы күріш сегментін ДСҰ-да
тең құқылы өнім ... ... және оның ... ... ... ... сапасын көтеруге жол ашу.
Бұл мәселені шешудің тиімді тәсілдердің бірі болып – күріш өндірісін
динамикалық өсіп дамуын ... ету және ауыл ... ... ... ... жабдықтармен қаруландыру. Сонымен ... ... ... ... ... ... реттілігін
қарастыра отырып, ауыл шаруашылық секторын толығымен жөндеуден өткізуде
қаржы ... ... ... ... мақсаты: Қызылорда облысының жер қорын өсімдік шаруашылығында
тиімді пайдалану және соның ... ... ... ... суармалы
егіншілік жерлерді қалпына келтіру, республика деңгейінде күріш ресурсын
сақтау мен ... ... ... ... ... ету, ... ... облысының жер қорын мал шаруашылығын дамытуда тиімді пайдалану.
Ғылыми жұмыстың негізгі бағыттары:
- экологиялық жағдайды залалсыздандыру ... ... ... ... және ... ... іс-әрекет шараларды
ғылыми түрде қамтамасыз ету.
- Аралмаңында агроэкология мәселелерін шешуге бағытталған ... ... ... ... ... ... сорттар, ресурстарды үнемдейтін экологиялық
қауіпсіздік технологияларды және де тағы ... ... ... ... және ... Суармалы жерлер топырақ өнімділігін арттыру, Арал теңізінің
құрғаған табанын фитомелиорациялау, ... ... ... және ... ... ... ... шабындықтар мен жайылымдарды жақсарту және ... ... ... ... ... ... ... байланысты өсімдік
диверсификациялау бағдарламасын өңдеу;
- Сүтті және етті мал шаруашылығы мен қаракөл өнімділігінің
зоналық ... ... ... ... ... – Қазақстанның негізгі салаларының бірі. Оның
маңыздылығы – ең алдымен халықты азық-түлік ... ... ... ... дамуының деңгейі көбінесе елдің экономикалық қауіпсіздігін
анықтайды. Оған ... ел ... ... ... әлеуметтік жағдайы
ауылдық аумақтармен тығыз байланыста. Өндіріс ... жеке ... ... және ... ... принципіне негізделген отбасылық
ферма (шаруа қожалығы), кооператив, шаруашылық серіктестігі, акционерлік
қоғам ауыл ... ... ... ... ең ... ... әлемдік тәжірибе көрсетіп отыр. Кеңшарлар мен ұжымшарларды
қайта құрылымдау осы тәжірибеге негізделген. Ауыл ... ... ... ... шаруашылық жүргізу нысанындағы шаруашылық жүргізуші
субъектілердің санын ұлғайтумен қатар жүргізілді.
2006 жылдың басында біздің елде 4919 ... емес ... ... ... кооперативтері, түрлі ... және ... ... 157 мың шаруа (фермер)
қожалықтарынан және 65 ... ... ... ... ... оқу ... тәжірибелік шаруашылықтары)
құралған негізінде тұрақты аграрлық құрылым қалыптасты.
Оған қоса, аграрлық құрылымның құрамына ауыл ... ... ... ауыл халқының 2 миллионнан аса жеке ... ... 3 мың ... ... мен ... ... керек.
Жер үшін төлем енгізілуіне байланысты шаруашылық жүргізуші субъектілер
өнімділігі ... ... бас ... нәтижесінде жер пайдаланушылар
пайдалануындағы ауыл шаруашылығы жерлерінің аумағы 2,5 есе, ... ... 1,6 есе, ... ... мен ... аумағы 3 есе
қысқарды. Пайдаланудағы жерлер құрылымында егістік жерлердің үлесіне ... ... 2,2% және ... 65,8% ... экономикасын көтеруде ауыл шаруашылығы маңызды сектор
болып табылады. Төменде келтірілген суретте Қазақстан ... ... ... ... ... ... Республикадағы жер
қорларының диаграммасын жасай отырып, ауыл шаруашылығына ... ... ... Ең ... жер құрылымын Қазақстан деңгейінде қарастыра
отырып, ... ... жер ... осы ... өз ... мүмкіндік береді. Сондықтан да, ... ... ... ... ... бөле отырып, соның ішінде ... ... 80% ... ... ... облысының жер қорын ... ... ... ... ... ... 1 - 2006 ... 1 қаңтарында Қазақстан Республикасы бойынша ауыл
шаруашылығы жерлерінің құрылымы
Ауыл шаруашылық өндірісін дамытуда, яғни оның даму бағыты, ұйымдастыру
және басқару ... ... ... алатын рөлі зор. Бұл жерде басты
шешуші рөлде аграрлық ғылым екені белгілі. ... ... ... ғылыми зерттеудің басты бағыттарын, қаржы көздерін, ғылыми күш ... ... ... міндетті болып табылады. Ол жақын және
болашақ жобалардың ... ... ... ... ... бүгінгі таңда Аралмаңы ғылыми зерттеу геоэкология және
ауылшаруашылық ... ... ... ... көп ... даму экономикасында басты
міндет – ... мен ... ... жеке ... ... және ... ... ауыл шаруашылық өнімдердің
нарықтық инфрақұрылымын ... ... АӨК ... ... жасау негізінде ауыл шаруашылық сферасында ... ... ... ... ... ... басты рөлде аграрлық саясат
жатады. Республика ауыл шаруашылығында соңғы жылдары тұтастай бағытталған
анықталған ... ... ... ... көп ... ... ... қожалық
типті агротүзілімдер мен шаруашылықтар арасында тиімді арақатынас орнады.
Екіншіден, өңдеу бойынша агросервис ... мен ... ... шығару үрдісінің біртіндеп алға жылжуы.
Үшіншіден, заң-құқықтық база құрылған, яғни ... бір ... ... ... көлемін көбейту мен кіріс алуда
шаруашылықтың әртүрлі формаларын тұрақтандырады.
Бірақ та аграрлық ... оң ... ... Арал ... ... ауыл ... ... егу ауданы біршама қысқарғаны
байқалады.
Облыстағы мемлекеттік саясаттың негізгі міндеті агроөнеркәсіптік
кешеннің ... ... ... ... ... ... ... олардың экспорттарын дамыту. Сол уақытта азық-түлік импорты тұтыну
нарық құрылымын ... ... ... бірақ импорттық экспансия
отандық тауарөндірушілерді нарықтан ығысуына ... ... ... 5 ... ... ... айналымы көрсеткендей,
11,2 есеге ұлғайса, (35,5 млн АҚШ ... 396,6 млн АҚШ ... ... – 56,7 ... (6,0 млн АҚШ долларынан 340,3 АҚШ долларына
дейін), импорт – 1,9 ... (29,5 млн АҚШ ... 56,3 млн ... ұлғайды. Сыртқы тауар айналымы көрсеткендей, аймақ белсенді әлемдік
шаруашылық қатынастар қатарына кірігеді. ... ... ... азық-
түлік тауарының негізгі экспорты – күріш және тұз.
Күріш ... ... ... ... ... ... жер шаруашылығында
бидайдан кейінгі екінші орында, жалпы жиналуы мен өнімділігі ... ... ... ...... жер щары ... 3/5 үшін ... өнімі, ал 2/5 бөлігі үшін диеталық қоректену өнімі.
Тамаққа күріш ұнтағы пайдаланылады. Ол ... ... 7,7% ... ... 0,4% май, 2,2% ... 0,5% күл және 14% ... тұрады.
Күріш дәнінен ұн, күріш крахмалы, спирт, сыра шығарады. ... ... ... азық ... ... қатар В1 фитин дәруменін ... ... ... ... үшін ... ... қолданылады./2/
1. ҚАЗАҚСТАНДА КҮРІШ ӨСІМДІГІНІҢ ДАМУЫ МЕН ШЫҒУЫНЫҢ ҚЫСҚАША ТАРИХЫ
Қазақстанда күріш егу екі ... ... – Іле және ... ... ... облысы) және Сырдария өзенінің ортаңғы және төменгі
ағысында, негізінен ... ... ... ... ... күріш
мәдениетінің бастауын 1871-1872 ж.ж Қытайдан осында ... ... ... мен ... ... ... Сырдария өзені ағысында
күріш мәдениеті XVII ғ соңында аймаққа ... ... ... 1820 жылы өлкені Қоқан хандығының басып алуымен Сырдария оазисінде
суармалы жер шаруашылығы бірнеше жылдарға ... ... ... ... ... ... қана ... сонымен бірге мәдениет ретінде
күріштің өзі де ... ... ... ж.ж ... Ақ – ... ... ... айналысудың ұсақ ошақтары қайтадан пайда болды. /3/
1853жылы Ресей патшалығы өлкені жаулап алғаннан кейін жер шаруашылығын
қалпына келтіру және ... ... ... ... өзгеріс 1879 жыл
байқалды. Мұнда қатаң қыс және жем –шөптің жетпеуі ... көп ... ... ... және де көптеген халықтар үшін жер шаруашылығы
тіршіліктің негізгі көзі ретінде болды.
XIX ғасырдың соңғы жартысында Орта ... ... ... тез ... әсерінен мақтамен бірге оның бәсекелесін тудырды. Бұл ... ... ... ... ... ... үшін шараларды қолдануға
мәжбүр етті. 1885 жылдан бастап ... ... ... ... ... ... ... жобасын құрастыру мақсатымен жүйелік зерттелер
басталды: Сырдарияның сол жағалауы ... ... ... ... ... ... ... құрғақ арнасына дейін.
Бірінші егістіктер 1896 жылы пайда болды. Ал 1897 ... ... ... ... ... ... Жаңа жерлерді игеру Шиелі кентінің төңірегінде және
Қараөзек пен ... ... ... ... ... ... Содан
кейін егістік жерлер Сырдарияның сол жағалауында Шіркейлі ... ... ... Далакөліне жақын және көп ұсақ көлдер ... ... ... жылы ... сол жағалауында Қаракеткен стансасының маңында
жаңа массив қалыптасты және облыстың күріш егу даму ... ... ... Күріш мәдениет ретінде жаңа ауданда түбегейлі бекіп
орнықты. XX ғасырдың соңында ЦК РКП (б) ... ... ... ... ... ... ... шешіммен байланысты Сырдарияның төменгі
ағысы үлкен маңызға ие болды. ... КСРО ... ... ... ... Бос
жер территориялар және су кеңістігіне ие ... ал ... ... ... Арал теңізіне дейін таралуына мүмкіндік жасады. Бұл
қазіргі уақытқа шейін расталып келеді, ал ... ... ... ... ... Қазақстанның күріш өнідірісінің ірі ауданы
болды.
Сондықтан, Қызылорда облысы күріш егудің дамуын ... төрт ... ... ... 1896 -1920 ж.ж ... ... Облыс территориясында
күріш мәдениетінің дамуы және ... ... ... тұрақты аудандары
пайда болды. Бірінші дүние жүзілік және ... ... ... ... ... алып келді, ал егістік жерлер ауданы 320 га ... ... ... ж.ж ... ... Қайта қалпына келтіру
кезеңі. 1921 жылдың тамыз айынын бастап ескі ... ... ... ... суармалы жерлерді өндеу басталды. Күріш егу дамуын тұрақтандыру
мақсатында және ... ... ... ... өтуде халықты жер
шарушылығымен айналысуына әкелді. 1928 жылы Қиыр ... ... ... ... ... ... алғаш агроэкономикалық
бағалаулар жүргізілді және күріш егісін дамыту жобалары атап көрсетілді.
Үшінші кезең 1931-1960 ж.ж ... ... ... өндірісіне
маманданған колхоздар ұйымдастырылып, ұжымдастыру ... Ірі, ... ... егу ... ... негізі қаланды. 1957
жылы Қызылорда су торап құрылысының аяқталуы күріш егуді одан әрі ... үшін ... ... ... жасады.
Төртінші кезең 1961 жылдан басталады. Ірі жоғары механикаландырылған
шаруашылық қалыптасты. Ирригациялық құрылысқа капитал салымдары айтарлықтай
өсті. 1960 ж.ж ... ... ... ... ... күріш
егудің қазіргі ірі аймағы пайда болды.
Суармалы зоналардың кеңеюі облыста күріш ауданының 1960 ... 12,3 мың ... дан 1970 ... 62,6 га –ға ... көбеюіне алып келді. 1991 жылға дейін
ауданның өсуі үлкен ... ие ... және ол ... га ие ... ... та ... ... жаңа жерлерді игеру күрделілігіне, су ... ... ... ж.ж ... ... ... 60-65 мың
га дейін қысқарту басталды.
Өнімділік тез өсті және 1960-1991 ж.ж бойынша үш ... ... ... 49-50 ц га-ға дейін. 1991 жылдан бастап агромелиоративтік жұмыс
кешенін орындау үшін ... ... Бұл 1990 ... ... ... ц га – ға ... төмендеуіне алып келді. Осыған ұқсас күріштің жалпы
жинағы да өзгерді. 1960 ... ... ... 1995 жылы 18 ... ... мың т және 299,8 мың т) рекордтық өндіріске 1983 жылы (442,8 мың ... 1991 жылы (402,2 мың т) ... ... он ... ... ... қарамастан Қызылорда күріш өндірісінің жетекші
аймағы болып қалуда, оның үлесіне бүкіл Қазақстандық көлемнің 80 % ... ... ... ... ... ... ... алатын
орны ерекше. Себебі, топырақтың көптеген агрохимиялық көрсеткіштері оның
құрамындағы қара ... ... мен ... ... ... ... ... ағысындағы өлкені қамтитын сұртопырақты ... қара ... ... мен ... жайлы бір ... И.И. ... Ф.Ю. ... Н.К. ... Т.П. ... ... В.М. ... И.Д. Шарапов, Р.А. Чиркова, А.И.Волков, А.М.
Нұрғызарынов, Х.Д. ... К. ... ... ... ... бойынша атыраулық топырақ түрлерінің ішінде құрамында
қара шіріндінің мөлшері біршама жоғары ... ... ... және ... ... топырақтар. Бұл топырақтар Сырдария
өзенінің ... ... ... ... ... ... жарты
метрлік (0-50см) қабатында қара шіріндінің қоры гектарына 94-117 тонна
аралығында болады ... Бұл ... сұр ... ... сұр ... қара ... ... анағұрлым артық. Ылғалды
топырақтағы қара шіріндінің мол болу ... ... ... ... ... ... яғни олардың органикалық қалдықтары қарқынды түрде ... ... ... (гумификация). Бұл жерлерде қара шіріндіге айналу
процесімен қатар органикалық заттардың минералдануы да тез жүреді, ... қара ... ... ... ... отырады (Нұрғызарынов).
Кейінгі жылдары перспективалы егіншілік жүйесін дамытуда егіс ... ... ... ... көптеген ғалымдар мен шаруашылық мамандары ерекше
көңіл бөліп отыр.
1.2 ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫНЫҢ ТАБИҒИ-КЛИМАТТЫҚ ... МЕН ЖЕР ... ... ... ...... ... бөлік. 1938 жылы 15 қаңтарда құрылған. Жер аумағы –
226,0 мың км2. ... ... ... ... 607,1 мың адам (2004 ...... ... Солтүстігінде Қарағанды, солтүстік-батысында
Ақтөбе облыстарымен, оңтүстік-батысы мен ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облыстарымен шектеседі. Облыс
құрамында 7 әкімшілік аудан (Арал, Қазалы, Қармақшы, Жалағаш, ... ... 3 қала ... ... және ... деңгейдегі
Байқоңыр қаласы) бар. Географиялық ... ... ... және 59002/-тан 68009/ ш.б.дейін созылып жатыр. ... ... ... Сырдария өзенінің төменгі ағысында орналасқан.
Айтарлықтай бөлігін Тұран ойпатының жазық жер ... алып ... ... Арал ... ... және шығыс бөлігі, оңтүстігінде ... ... ... ... ... – Арал маңы Қарақұмдары,
Арысқұмдар, Орталық Қазақстанның шеткі шөл үстірттері кіреді. Облыстың ... ... ... ... ... төбешік, шоқылар болып келеді.
Биіктік ауытқуы 53-200 м-ді ... Ең ... жері ... Арал ... ең биік жері шығысындағы Қаратау сілемдерінде (1491 ... мен кен ... ... негізгі бөлігі геологиялық
жағынан күрделі өзгерістерге ұшыраған. Қазір оның ... ... ... бағытымен оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай Арал теңізіне
дейін созылған Сырдария жазығы алып жатыр. Бұдан 80-100 млн ... ... ... ... палеоген және төрттік кезеңдегі түзілімдер
сақталған. Қаратау сілемдері ... ... ... ... ... ас тұзы, мирабилит, тенардит тұздарының өнеркәсіптік маңызы
зор. Құрылысқа қажетті ұсақ ... ... ... және шыны ... кварц құмы, қыш, гипс, алебастр, цемент балшығы, ... ... ... ... ... ... (Құланды) және басқа ... мол қоры бар. ... ... ... ... кені ... ... орын алады. отандық сапалы ас тұзының 60 %-ы, ... ... ... 21,4 %-ы, ... 15,1 %-ы, уран қорының 14 %-ы
Қызылорда облысының еншісінде. Оңтүстік Торғай иінінің
облыс бөлігінде 350 млн т ... 2 трлн млрд м3 газ қоры бар. ... ... ... тым ... қысы суық, жазы құрғақ, әрі
аңызақты ыстық. Ауа райының орташа температурасы қаңтарда – 130С, ... ... ... ... ... шегі ... ... барады. Құм 60-700С-
қа дейін қызады. Жауын-шашынның орташа мөлшері 100-115 мм. Арал ... ... ... ... ... улы заттары және экологиялық
ортаның нашарлануына байланысты ауа райы мүлдем өзгерді. Облыс ... ... 1 мың ... жуық ... ... ... ... климаты өте
құрғақ, бірінші зонада ылғал жылына 152-159 мм-ге дейін түссе, ал қалған
территориясында олардың ... 128-135 ... ... ... ... түсетін ылғал мөлшері жылдың суық кезеңіне келеді ... ал ... ... – жылы ... ... ... ... мөлшері жыл бойынша өте өзгермелі. Тек жеке құрғақ жылдарда 40-
70 мм ылғал берсе, ылғалды жылдары ол ... – 200-213 ... ... орташа жылдамдығы 3-4м/с аспайды. Ең үлкен жылдамдық көктем
және қыс ... ... ... ... ұзақтығы (ауаның орташа тәуліктік температурасы
+50С-тан жоғары), бірінші зонада 225-226 күн ... ... ...... күн, үшінші зонада 198-208 күнді ... ... ... ... ... ... ауысуы 19-20 наурызда өтсе, екінші
зонада – 26-30 наурызда, үшінші зонада – 31 ... 7 ... ... ал ... 1 ... 25-31 ... 23-38 ... сәйкес келеді.
Облыс аумағындағы аязсыз кезең орташа 178-190 күнге созылады. Көктемгі
үсу ... ... ... бітеді, бірақта, кейбір жылдары мамыр
айының бірінші және екінші онкүндігінде ... ... ал Арал ... – мамыр айының соңына дейін жүреді. Бірінші күзгі үсік ... ... және ... ... басы ... ... температурасы +100С-тан өтуі бірінші зонада көктемгі 3-6 сәуірде
және күзгі 13-14 қазанда, үшінші зонада – 14-21 ... және 7-11 ... Ауа ... оң ... ... ... болуы бірінші
зонада 3800-46000С-қа жетсе, тауалды ауданда – 41000С. Температурасы 100С-
тан жоғары болуы ... ... ... ... ... құрайды. Бұл
кезеңдегі ылғал мөлшері 30-55 мм-ге дейін түседі.
Кесте 1 - Әртүрлі кезеңдегі біртекті жылдық жауын-шашын ... ... ... ... ... ... |Бақылау жылдар саны |
| |мм | |
| ... ... ... |Бұзылған кезең|
| ... (1960 ... ... (1960 ... |
| |жыл ... |ж.ж.) |жыл ... |ж.ж.) ... |150 |152 |30 |36 ... |114 |144 |27 |36 ... |114 |129 |39 |36 ... |123 |128 |70 |36 ... ... |126 |135 |35 |36 ... |131 |138 |2936 |30 ... және ... ... мен ... жер ... бағалау.Облыс
жерінің біршама бөлігін құм басып жатыр. Топырағы құмдақ сұр, сортаң болып
келеді. Жусан, ... ... ... тал, тораңғыл, қамыс өседі.
Пайдалануға қолайлы жер ... 12 %-ы ... өзен ... 23 ... 65 %-ы шөл аймағында орналасқан. Облыс аумағының көп бөлігі
төрттік шөгінділермен ... ... ... ... ... ... Аллювий екі мүшелі құрылымнан тұрады: жоғары
бөлігі шаңды саздан, ... және жұқа ... ... құм ... бөлігі ірі дәнді, құмайтты жұқа дәнді жыныстардан тұрады, ... ... үшін ... ... ... ... ашады.
Аумағының көп бөлігінде облыс топырақтары солтүстік шөл ... ... ... ... ... ... ... бірақ айрықша
екі үлкен ... ... жер ... ... ... ... және шөл бөлігінде – ерте кездегі суармалы іздері
қалған құрғатылған (субаэральді) ... ... ... ... ... ... жамылғысы болып табылады. Мұнда үш оазис орналасқан: Шиелі
– Жаңақорған мен Шиелі ... ... ... ... ... Қызылорда – Сырдария, Тереңөзек, Жалағаш пен Қармақшы
суландырылған территориялардан тұрса, Қазалы – ... және Арал ... ... ... тұрады. Солтүстік Арал маңы құмдары
ылғал мен жылу аккумуляцияның ... ... ... ... ... ... және үй ... үшін бағалы қысқы жайылымдар ретінде
қолданылады. Бірақта, топырақтың алуантүрлі болуына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... құмдақты
қоспағанда, сонымен қатар, тауды құрайтын ... ... ... ... ... агрономиялық маңызға ие:
1. Жоғары карбонаттылығы (СаСО3 мөлшері 10-25%-ға дейін). ... шаю ... ... оң ... ... ... ... Аллювийлі жыныс сипатына тән, топырақ кескінінің қабатты түзілуі.
Осы кездегі грунттардың ерекше айырмашылығы – ... ... ... ... ... жоқ ... және су ... микро-құрылымның
болуы
4. Өзен маңындағы аудандар топырағының өте жоғары тұздануы, тұздану
типі – хлоридті-сульфатты. ... ... ... ... етеді. Бұдан
басқа, суармалы оазистер өзара топырақтың тұздану ... ... ... ... ... ... аз ... және грунт
сулардың болуымен сипатталады,, ортаңғы – Қызылорда – одан да ... ие, ал ...... ... ... одан ... ... Микробиологиялық үрдістің жоғарғы қарқындылығы органикалық заттың
тез ыдырауына әкеледі. Облыстың ... ... ... бай, ... ... (немесе орташа деңгейден төмен) құрайды, азотқа кедей.
Мұнда органикалық және ... ... ... ... ... Қарашірінді құрамы 0,5 %-дан 3-4 % ... ... ... ол 6 %-ға ... ... ... ... байыту үшін бұршақ
өсімдікті, соның ішінде жоңышқа мен түйе бұршақты егу қажет.
Ауылшаруашылық ... үшін ... және ... ... және ... ... ... жоғары
шіріндіден тұрады және қоректік заттар қорының жоғары мөлшеріне ие.
Төменде жерді пайдалануда үлкен мәні бар ... ... ... ... ... ... массивіннің бас
бөлігінде, Бесарық мекенінде және ... ... сол ... ... ... Өзен ... түзілген; мұнда саздан, саздақтан,
құмайт және құмдардан кезектесіп ... ... ... Грунт сулары
10 м-ден төмен емес тереңдікте, минералдығы бойынша сортаңды және тұзды,
5-тен 10 г/л ... ... ... ... ... тұздар аз (0,2 %-ға
дейін) болып келеді. Қарашірінді құрамы – 1,5%. ... ауыл ... ... ... – қара сексеуіл, күйреуік, жантақ.
Тақыртүстес сорланған топырақтар Жаңадарияның саға маңында таралған.
Қара сексеуіл ... ... ... ... ... Тұз
максимумы (3 %) – 10-100 см тереңдікте 0,5 %-дан төмен. Грунт сулары – 10-
20 м ... ... ... 10-50 г/л ... ... типі ... Топырақтар орман қоры ретінде тұтастай қолданылады.
Тақыртүстес ... ... ауыр ... ... ... Сырдария өзенінің сол жақ жағалауын сазды жазықтың
түгел бетін қамтиды. Беткі қабаты тығыз, су өткізгіштігі ... ... ... 25-100 м ... ... 3% -ға
дейін тұздан тұрады, тұздануы – хлоридті-сульфатты және ... қара ... – 1%, азот пен ... ... өте ... ... м ... минералдығы-25-70 г/л, өсімдіктерге бұйырғын,
күйреуік тән. Игеру кезінде күрделі мелиоративтік жұмысты қажет етеді.
Тақыртүстес топырақтар ... ... ... ... ... ... кездеседі. Құм қалыңдығы 10-40 см болатын астарды түзеді,
астар астында саздақты ... ... өте ... ... ерекшелінеді.
Тұз құрамы 2,5 %-ға дейін, олар 60-200 см тереңдікте ... ... ... ... ... қоректік заттар аз.
Грунт сулары 10-25 м тереңдікте, қатты минералданған. Қатаң суармалы режим
кезінде игеру үшін және жел ... ... ... іс ... ... ... болып табылады.
Тақырлар, тақыртүстес топырақтармен облыстың шөл ... ( ... ... ...... жазықтары, Жусан және
Бикесары далалары). Типтік тақырлар құрамы 3% тұздан ... оның ... см ... ... ... хлоридті-сульфатты. Қарашірінді құрамы 1%,
қоректік заттар ( ... ... өте аз. ... сулары қатты минералданған.
Топырақ шаюды және айтарлықтай ... ... және ... ... ... ... тақырларды игеру-қиын мелиоративтік және
агротехникалық міндет./6/
Аллювийлі-шалғынды (тоғайлы) топырақтар Сырдария өзен арнасында, оның
салдарында және магистральды ... ... ... Ұсақ ... ... 0-5 см ... 3-тен 8 %-ға дейін тұздардан
тұрады, ал ... ... тұщы ... ... Тұздар қоры -118 т/га,
тұздануы хлоридті сульфатты. Қарашірінді 6% дейін, 30 см ... оның ... ... ... ... ... және ... Бақша және өзен
жолақтары үшін қолдануға болады. ... егу ... Көп ... ... су көтеруді қажет етеді.
Аллювийлі-шалғынды ескі тоғайлы топырақтар төменгі суайрықтарда
түзіледі. Грунт сулары 3-5 м ... ... ... ... ... -2-3%, ... хлоридті-сульфатты. Дән егістігі
және бақша отырғызу үшін ... ... ... шөлдену топырақтары грунт су тереңдігі 5-8 м
болатын ... ... ... ... құрамының аз болуымен
ерекшеленеді. Қуыс орлар-оқпандар түзуге бейім, олардың ең ірілері Қараөзек
саласының бас ... Арал ... ... ... ... ... орналасқан, 1 га жерге осындай 150 орлардан келеді. Тұз
қоры 78 т/га жетеді. ... ... аз. ... ... ... және
көкөніс бақшалы өсімдіктер өсіруге жарамды, ал күріш егу үшін ... ... ауыр ... жер ... ... түзіледі. Қарашірінді құрамы 4%, көбінесе -1,5-3%. Жоғары беті
1,5-2,5% тұзданған, төменгі 10-50 ... ... ... ... дейін
түседі. Екі метрлік тереңдікте тұздың қоры 80 т/га, тұздануы хлоридті
сульфатты. Грунт сулары 2-3 м ... ... ... және ... ... үшін ... ... шірінді-батпақты, сазды батпақты және суармалы
батпақты топырақтар жатады. Сазды батпақты ... ... ... ... ауыр ... түзілген, 2-3% қарашіріндіден тұрады.
Беті құрғау салдарынан 3-5%-ға дейін тұзданады. Оларды күріш егістігінде
қолданады, осының нәтижесінде олар ... ... ... ... ... топырақтарға азот және фосфор тыңайтқыштары керек.
Типтік сор топырақтар қабатты аллювийден ... ... ...... ... ... минералданған, хлоридті-сульфатты және ... тип тән. Жер ... тұз ... ... ... қима ... – 3-8%. Ірі ... типтік сортаңдарды игеру тек күшті ... ... ... ... ... ... ... аңғары мен
атырауында, жергілікті төмен суайрығында орналасқан.
Құмайтты топырақтар облыстың барлық ... ... және ... ... ... Арал маңы мен облыстың ... ... ... түзеді. Өсімдік жамылғысы алуан түрлі. Топырақтар қима
дифференциациясының әлсіз ... ... ... зоналығына қарай облыстың топырақ ... ... ... ... шөл ... ... Одан ... қарай
(Арал теңізі мен Сарысу сызығы бойымен) ... ... ... ... ... осы өңірге тән климат, өсімдіктер дүниесі, гидрологиясы ... ... ... әр ... топырақтар екі үлкен топқа
жатады:
1. Суармалы егіншілік ... ... ... ... ... ... ... ескі заманнан қалған суармалы егіншіліктің ізі бар
және мал жайылымына пайдаланатын ... ... ... ... ... ... үш ... бөліп қарастыруға болады.
1. Жеңіл-желпі мелиоративтік шараларды қажет ететін топырақтар (аздап
суарылады).
1. Орташа дәрежеде және ... ... ... ... Жер ... ... суармалы егіншілікке жарамайтын жерлер. Бұл
жерлерге үштік-бор дәуірінің қоңыр, сұр-қоңыр ... ... аз ... аймақтың қүмдары мен Сырдарияның сол жағында
тараған ... және ... ... ... Олар ... ... ... биік бөктеріндегі тастақты қоңыр, сұр-қоңыр және ашық-сұр
топырақтар.
Сырдарияның атыраулық аймағында жерді қорғаудың басты ...... ... ... ... ... ... жер қоры 2002 жылы 1 қаңтарда құрылуы бойынша төмендегіше
бөлінген: облыста 24899,6 мың га жер ... оның 12947,9 мың га ... ... ... ... ... ол ... егістік жерлер
136,0-140,0 мың га немесе 1,0%, шабындық жерлер – 116,5 мың га немесе ... – 12538,4 мың га ... ... ... ... 2)
Кесте 2 – Ауыл шаруашылығына жарамды жерлер бойынша жер ... ... ... |Ауданы, мың га |
| ... ... ... ... |
|1 |2 |3 ... ... |136,0 |136,0 ... отырғызылымдар|2,8 |2,8 ... ... |129,8 |129,8 ... жерлер |116,5 |- ... |12539,4 |- ... ... |9193,0 |- ... | | ... |24,4 |24,4 ... ... |12947,9 |293,0 ... ... | | |
|1 |2 |3 ... |5011,2 |- ... | | ... ... |88,5 |- ... | | ... |12,7 |- ... ... |2357,8 |- ... ... ... |4481,5 |- ... |24899,6 |277,5 ... ... әкімшілік аудандар бойынша жер ресурстарының ... 3 - ... ... ... ... жер ... ... |Жер |Ауыл-шару|Соның ішінде ... ... ... |
| | |а | |
| | ... | |
| | ... | |
| | | ... ... |
| | | ... ... |-дық | |
| | | ... |
| | | |р ... |р | |
| | | | |-дар | | | |
| | |
| ... ... ... ... |
| | ... ... |4783,1 |97,6 ... |8537,8 |143,1 ... |9281 |36,8 ... |24899,6 |277,5 ... зонаға (оңтүстікке) екінші әкімшілік аудан ... ... ... Екінші зонаға (орталыққа) 4 әкімшілік аудан ... ... және ... қаласы) кіреді. Үшінші зонаға
(солтүстікке) 2 әкімшілік аудан ( Арал және ... ... ... ... ... ... топырақ-климаттық және
басқа жағдайларға байланысты суармалы егістік үш ... ... ... ... ... ... Арал ... жерлерге аздап күріш егу қолға ... ... ... негізгі ауылшаруашылық мәдени өсімдік-күрішке сәйкес келетін
бұрынғы инженерлі - дайындалған жерлер өңделуде. Бірақ та, соңғы ... ... мен ... – техникалық базаның төмендеуі нәтижесінде
жылдан-жылға құлдырауда. Сонымен ... ... Арал маңы ... ... әсер ... /10/
карта
Облыстың жалпы жер қорынан жайылманың 9193,0 мың га немесе 74,0%
суландырылған. Сол уақытта облыста ... ... ... -129,8 мың ... ... Бұл ауылшаруашылық түзуде қаржы жағдайының
құлдырауы, ... және ... ... жетіспеушілігі,
сонымен бірге нашар техникалық базаның ... ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
өндіріске мамандандыруға және орналастыруға негізделген. Солтүстік зонада
суғаруға судың ... ... ... жылдары күріш өсімінің
төмендеуіне әкелді. Бұдан басқа қоныстану мекеннің бір-бірінен алшақ жатуы
ауылшаруашылығының бір ... мал ... ... ... ... зона, шаруашылық дамытуға қолайлы, оң температураның көп
мөлшерде ... ... ... майлы және техникалық
дақылдарын, сонымен қатар жүзім өсіруге қолайлы. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... және т.б. ... алынады. Орталық
зонада күріш өсіру және тағы басқа дәнді, майлы, көкөніс-бақшалы, ... ... үшін ... ... ... ... су ... айтарлықтай сындарды ескере отырып,
Қызылорда ... ... ... 3,2-4,3 млрд.м3 су ... ... ... оның ... ... керек екендігі
айтылады. Күріш өсіру ауданын 50-60 мың га ... ... ... ... ... ... ... көбейтіп, мал шаруашылық саласын дамыту
керек. Осы ... ... мал ... және ... ... ... дамыту үшін ауылшаруашылық өндіріс жүйелер
ерекшелігін ескеру міндетті болып табылады. ... да ... ... және ... ... кезінде тепе-тең дамуды алу керек.
Табиғи азықтық жарамды жерлер табиғи-шаруашылық ерекшеліктері бойынша
3 негізгі массивтерге бөлінеді: жайылымдар, суармалы оазис ... ... ... оң жақ пен сол жақ ... ... ... ... облысы аудандары бойынша егістік және жайлылым жерлердің бөлінуі
көрсетілген.
Кесте 5 - Қызылорда облысы аудандары бойынша егістік және жайлылым
жерлердің бөлінуі ... ж.ж), мың ... ... ...... ... |
| ... ... |
| | ... ... ... |9,5 |2215,4 |1413,9 ... |11,4 |1718,7 |1159,1 ... |9,5 |611,8 |558,3 ... |28,0 |1596,4 |1397,0 ... |23,9 |2191,2 |1696,5 ... ... |8,7 |141,2 |141,2 ... |14,2 |2689,0 |1679,0 ... |11,3 |1374,7 |1148,0 ... ... |116,5 |12538,4 |9193,0 ... | | | ... жарамды жерлер облыста 12654,9 мың га жерді қамтиды.
Қазір олар барлық азықтың 30 % береді, негізінде 50-60 % ... бере ... ... мал ... дамытуда үлкен маңызы бар. Облыстың оңтүстік-
шығысында жайылым кезеңінің ұзақтығы 87 айды ... ал ... ... жыл бойы ... ... ... жағдайлардан шыға отырып, шаруашылықтағы
агроландшафт сипаты келесі жайылымдардың пайда ... ... ... ... ... 2-3 жылдық бұршақ тұқымдас өсімдіктермен қолданылған
топырақтағы ... ... ... мерзімді, 4-6 жыл бойы қолдансқа ие, жоғары өнімді;
- ұзақ мерзімді, 6 жылдан көп жоғары өнімді./12/
1.4.ОБЛЫСТЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ДАМЫТУДАҒЫ АРАЛ ... ... ... ... ... ... апат бұл өңірді тек
геофизикалық немесе метеорологиялық жағынан ғана күйретіп отырған жоқ, ол
биологиялық тепе-теңдікті де ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысы да терең деградацияға душар болды. Атап
айтқанда 2,0 млн га ... ... ... пен ... ... ... ... көлемі азайып, олардың құнары
төмендеді, қайта сорлану процестері етек алды. ... жер асты ... 5-10 ... ... төмендеп, олардың минералдануы 10,0 – ... ... ... ... ор ... өзгеруіне Сырдария өзен суының
құрамында тұздар мөлшерінің шамадан тыс көбейіп ... де ... ... 1950 ... өзен ... бір ... тұздың мөлшері 0,6 г болса,
бүгінде ол 1,5-2,0 грамға дейін көтерілетіні ... ... Арал ... ... ... отырғаны бәрімізге
белгілі. Аралдың құрғауы мен тұз басудың соншалықты кең аймақты алып ... ... ... ... ... ... Мысалы, 2004 жылдың
қорытындысы бойынша ... ... ... ... 828 адам науқастанп, 100
мың адамға есептегенде аурушаңдық көрсеткіші 136,29 болып, республикалық
орта көрсеткіштен 4 есе асып ... Ал 14 ... ... балалар арасында
145 бала ауруға шалдықты.облысымыздың оңтүстік аудандарына қолайсыз
жағдайлар ... ... ... ... Жаңақорғанда 3,4 есеге
көбейіп, Сырдария ауданында 31%, Шиеліде 13% ... ... ... ... 4 ... ... 2,7 есеге, Аралда 1,2 есеге өсіп,
эпидемиологиялық жағдай ... ... ... көлемінде сарып ауруының
таралу аймағы да кеңеюде. 2004 жылы ... 266 ... ... ... ... ... өзінде жел қатты соққан кезде құм мен тұзға қоса,
«Байқоңырдан» ұшып ... ... ... ... түтінінен ауамыздың
былғанып жатқанын айтпай ... ... ... ... ... ... зымырандарына жағармай ретінде адам ағзасы үшін өте
қауіпті улы зат – гептилді пайдаланады. 1 г ... 2 км2 ... ... ... ... ... ... маңайға шашылып
жатқаны ауыр экологиялық дағдарысқа әкелуде. ... ... ... ана ... ... 100 мың ... ... республикалық
деңгейден 20,5 %, балалар өлімінің деңгейі 1,8 есеге, ... ... 4,5 %, ... көрсеткіші 10778 жағдайға артқан. Сонымен қатар,
жүйке ... ... саны ... ... ақыл ... кем 1,1 мыңнан аса
бала есепте тұрса, бұған қоса 21 мыңнан астам ... бар ... ... ... ... ... ... тосын құбылыстардың
атмосферадағы озон қабатына, су құрамына, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... ... Егер белсенді іс-шаралар
қолданбаса, облыстың агроэкологиялық жүйесінде таяу ... қиын ... ... ... ... ... ... ылғалдылығы 18%
төмендеуде. Табиғи шабындықтардың көлемі мен өнімділігі 4 есе ... ... 13 % ... ... өнімділігін мүлдем жойып алды.
Сексеуілді ... ... ... қамысты құрақты қойнаулар мен
өсімдіктің ... ... ... ... ... Құстардың және ұсақ
жәндіктермен қоректенушілердің қатары 2 есеге кеміді. Оның үстіне құрамы
пестицидке, улы ... ... пен ауыл ... кәсіпорындардың
қоқыстарына толы қалдық сулардың дарияға ... ... ... ... ... шөлейт пен тұзды сорға айналған ... жаңа ... ... ... Академиясы жүргізген экологиялық
зерттеулердің нәтижесі ондағы әсері күшті зиянды ... 1,5-2 ... ... ... ... салдарынан мұнда тіршілік ... ... менн тері ... ... өзгерістердің
жүріп жатқанын аңғарылған. Сол балықтарды тамақ ретінде пайдалану бүйрек,
асқазан, бауыр, ішек ... ... адам ... ... ... анықталып отыр. /13,14/
Өте ауыр экомелиоративтік жағдай суармалы егістік орналасқан жерлерде
қалыптасып ... ... ... ... ... 215,0 мың га ... кезде 172,5 мың гекктарының қайта сорлана бастағаны, ... 61,1 мың га ... ... ... ... Ал, 2004 ... бойынша облыстағы инженерлік жүйеге келтірілген 172,5га жерлің 61
мың га-дан астамы түрлі ... ... ... ... ... жердің мелиоративтік күйінің нашарлануына ауыспалы
егістіктердегі дақылдар ... мен ... ... ... ... ... ... зертеуден өтпеген басқа күріш
егілетін аймақтарда қолданылып келген үлгілерін енгізу де өз ... Атап ... ... күріш алқаптарында күріш бір танапта
қатарынан 3-5 жылға дейін егіліп, оның ... ... үлес ... және одан да ... пайызға көтекрілді. Ал соңғы жылдар ы
агроөнеркәсіп кешеніндегі жүргізілген ... ... ... ... ... материалдың базалары әлсіз, егіс көлемі аз
қожалықтарда ... ... ... ... есебінде егілуге жол
берілуде. Бұл айналымнан шығаиын жер көлемінің одан әрі ... ... ... Сол ... ... ... ... құнарлылығын қалпына
келтріу үшін облыстың егіс ... ... ... өндіріске экономикалық
тиімді, экологиялық дұрыс құрылған ауыспалы егіс үлгілерін енгізу ... ... ... ... және Шығыс Арал ма-ңының шөлденуіне
суармалы жерлердің көлемін ұлғайту ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... ағыстарында суды тиімсіз пайдалану да ... ... ... жиі ... тұратын су тасқындары қазір жоқ, ұсақ
көлдер кеуіп қалды, өзен суының ... (2,5 г/л) ... ... ... ... құрғап қалған арнасыньң бойында – 250 километрге
созылған тақырлы жазықта көлемі 300 мың га болатын қара ... ... ... су ... ... ... келетін. Қазіргі кезде
Жаңадарияның арнасына су ... бұл ... ... ... ... ... байланысты оның тұздылығы ... ... ... ... тұз ... 500 ... дейінгі аймаққа түгел таралып,
теңіз тұзды боранның орталығына ... Тұз ауыл ... ... ... бұл ... ... да кедей табиғи өсімдік жамылғысын
құртуда. Осындай шешімі қиын күрделі экология-лық дағдарыстың мәнін ... Арал ... ... бұрынғы жайына, оны зерттеудің тарихына көз
салу да артық емес.
Бүгінгі таңдағы Арал теңізінің бассейнінде, әсіресе, оның ... аса бір ауыр ... ... ... ... көре отырып,
ол жөнінде жан-жүрегің сыздамай әңгіме қозғау ... ... Оның ... түгелдей қайта қалпына келтіреміз деген әу бастағы инициативаньң
екпіні де біраз ... ... рас, тек ... ... бұл мәселеде
қайбірде жаңсақ басып, жауапсыздық ... ... ... ... ... ғана тұр. ... әр алуан ұсыныстармен ... ... қалу және Арал ... табиғатын қайта қалпына келтіру жөнінде
азды-көпті шаралар жүргізіліп те ... Бір ... сол ... ... аса бір ауыз ... ... ... әрі олар әдеттегіше
тым баяу, тар ауқымда жүзеге асырылуда.
Соңғы жылдары Қызылорда облысы үшін су ... ... ... ... ... ... суландыру жүйесінде ауыл шаруашылық
қажеттілігін толық қамтамасыз етпейді. Су тұтыну лимиті 4980 млн м3 ... млн м3-ге ... (700 млн млн ... ... ауыл шаруашылық
өндіріс тұрақтылығы мен тиімділігі егіс ... ... және ... ... ... ... кеміді.
Сырдарияның орта және төменгі тұсындағы ағын судың 70 %-ға дейінгі
мөлшерін қашыртқы және шаруашылықтың ... ... ... Ал ... жартысынан астамы әлі күнге ... осы суды ... ... ... тас ... дерті 15 есеге артып отыр. Арал
аймағының экологиясындағы адам өміріне ... ... ... ... ... ... нақты талаптар қойылды. Оның негізгілері ... ... ... ... ... үшін экологиялық
жеңілдіктерді сақтау, Кіші ... ... ... ... бөгетін салуға
қаржы босату, осы өңірдегі жерасты кендерін ... ... ... ... ету, ... ғарыш айлағы туралы келісімдерді ішінара қайта
қарау, Сырдария өзеніне бөлінетін судың ... ... ... нәтижесінде, әсіресе ауыл шаруашылығында, ... ... ... негізінің бірі өсімдік шаруашылығы төмен болуы
салдарынан диверсификация ... ... ... ерекше өзекті
қатарда.
Арал экологиялық дағдарысы облыс экономикасын ауыл шаруашылығын
дамытудың жаңа тұжырымдамаларын ... ... ... ... ... ... өндірісінің стратегиясы мыналардан тұрады:
- аймақтағы су ресурстарын тиімді пайдалануда приоритетті бағытын
анықтау; ауыл ... ... ... ... өсуі ... ... ... Жерді мелиоративтік жағдайын жақсарту ... ... ... ... суландыру жүйесін қайта құру;
- Егістік аудандарды қайтадан қарай отырып, азөнімді суармалы жерлерді
ауыл шаруашлығынан шығару және ылғалды аз ... ... ... ... ... ... ... облысы үшін шаруашылық өндірісіне дәстүрлі емес өсімдіктерді
мамандандырудың жобалы нұсқаларын өіңдеу;
- ... ... және ... ... ... ... шаруашылық өндірісіне экономикалық-экологиялық таза ... ... ... Ауыл ... өсімдік жаңа сорттарын және ауыл ... жаңа ... ... соның негізінде аймақтағы
экологиялық жағдайға бейімдеу;
- Ауыл шаруашылық өнімдерін терең қайта өңдеу ... ... ... ОБЛЫС АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒНДА ТҰРАҚТЫЛЫҚТЫ ЖОҒАРЛАТУДАҒЫ НЕГІЗГІ БАҒЫТ -
ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ
Қызылорда облысының ... ... ... ... ... ... тек ... шолу бұл
аймақтың ауыл шаруашылығын тұрақтандыруға жету үшін ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Диверсификация бағдарламасы ауыл шаруашылық өнімдерін өңдеу бойынша
жеке мини зауыттар құрылысы ... ғана ... ие бола ... ... қатар халықтың жұмыспен қамтылуына үлкен септігін тигізеді.
Қызылорда облысы Арал теңізі экологиялық тепе-теңдік бұзылған аймаққа
жатқандықтан,бұл зонада ... ... ... су ... ... тәжірибеде үдерісті, су жинақтайтын, экологиялық қауіпсіз ... ... ... ... ... оның ... ... ауыспалы егіс
жүйесі табылады. /16/
Облыстың суармалы жер ауданы 277675 га, оның 206095 га – ... ... онда 382 ... егіс ... ... жылдар
аралығында ауыспалы күріш егісінің 70,7 % қолданылып келеді, яғни 117141 га-
ға күріш және т.б.мәдени өсімдіктері ... егіс ... ... ... туралы мына мысалдардан көруге
болады: Жаңақорғанда (82,6 % ауыспалы күріш егісі ... ... ... пен ... ... ... егісі сызбанұсқасын әрбір шаруашылыққа топырақ
икемділігін және оның табиғи, экологиялық, ... және ... ... жағдайын ескеру қажет.
Арал экологиялық дағдарыс ... ауыл ... ... ... ... ... ... керек, себебі Қызылорда
облысының ауыл шаруашлығында тұрақтылықты жоғарлатудағы негізгі бағыттардың
бірі болып ... ... ... және ... ... ... ... тигізетін әсерлерін жеңілдетеді.
Нарықтық экономика жағдайында өңделген ... ... ... пен ... ... қана қоймай, сонымен қатар олардың
жеке аймақтар мен зоналарда ... ... ... Сондықтан да
міндетті түрде топырақ өнімділігін, атмосфералық ылғал мөлшерін, жыл
маусымдары ... ... ... суармалы су мөлшерін, аймақтағы
суармалы ... ... ... ... ... ... ... нақты бір топырақ-
климаттық ... ... ... ... ... ... ... өнім
шығуында аталған факторлар мен өнімділік арасында байланыс өте тығыз болып
табылады. Сонымен бірге ... ішкі ... ... етіп қана
қоймай, жоғары сапалы өнімнің ... ... ... ... ашу
қажет.
Экологиялық жағдай нәтижесінде, әсіресе ауыл шаруашылығында, соның
ішінде аймақтағы экономикасы негізінің бірі өсімдік шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... өзекті
қатарда.
Арал экологиялық дағдарысы облыс ... ауыл ... жаңа ... өңдеуді алдына қойды. Қызылорда облысы ауыл
шаруашылық өндірісінің стратегиясы мыналардан тұрады:
- аймақтағы су ресурстарын ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірістің соңғы нәтижесінің өсуі кезінде су
тұтынуын азайту.
- Жерді мелиоративтік жағдайын жақсарту ... ... ... асыру, суландыру жүйесін қайта құру;
- Егістік аудандарды қайтадан қарай ... ... ... ... ... шығару және ылғалды аз қажет ететін өсімдіктер
үлесін азайту (өсімдік ... ... ... үшін ... ... ... емес ... жобалы нұсқаларын өіңдеу;
- Егіншілік биологиясына және химияландырудың тиімді деңгейі негізінде
ауыл шаруашылық өндірісіне экономикалық-экологиялық таза ... ... ... Ауыл шаруашылық өсімдік жаңа сорттарын және ауыл ... жаңа ... ... ... ... ... жағдайға бейімдеу;
- Ауыл шаруашылық өнімдерін терең қайта ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық өндірісінің даму бағыттардың талдауы
көрсеткендей, жобалауда су ... ... одан әрі ... ... ... Арал дағждарысы нәтижесінде жайылма мен
егіс ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда облысы үшін дәстүрлі емес өсімдік егісін
кеңейтуді есепке ала отырып, егіс ... ... ... ... ... жасау керек.
Соның бірі Қызылорда облысының өсімдік шаруашылығын диверсификациялау
бағдарламасы ... ... ... тек берілген шолу бұл
аймақтың ауыл ... ... жету үшін ... негізгі бағытын сипаттауға мүмкіндік береді.
Жоба аясында күріш өсіруді жетілжіру және ... ауыл ... ... ... ... күнжіт) енгізу жөніндегі бірқатар
жариялы түрде егістік егу жұмыстары, ... ... ... мен
ауылшаруашылық дақылдарын өндірудің ... ... ... ... ... болатын. Қазіргі уақытта Қызылорда
облысында күріш суармалы жердің 45 %-н алып ... ең ... ... ... ... ... АДИКО жобасының контекстінде
бірмезгіл ғана егіліп, одан жақсы өнім ... ... бір ... ... дақылды өсірудегі қажетті жүйенің толық сиипаттамасын
беру мүмкін емес, сондықтанда мұндағы мақсат ... ... ... ынталандыру, керекті талаптарын зерттеу және де егісінің нәтижелерін
көру болып табылады.
Күріш өсіру осы ... ... ... ... бар: ... ... ... суға бастыру арқылы жойылады және артық ... ... ... ... Аалйда, күріш егісі көлемінің ... ... ... де жоқ ... ... ... ... өнімділігі шаруа
қожалықтарына өте аз табыс әкеледі; бұл дақылды межеден артық егіс ... және ... ... ... ... ... қолдарының және
техникалардың жетіспеуіне әкеліп соқтырады; күрішті межеден артық өсіру
арам шөптердің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бойынша күріш өсіру үшін өзге ауыл шаруашылық
дақылдарына қарағанда өте көп ... су ... ... ... ... Сыр өңірі судың жетіспеушілігінен зардап шекті. Мақта егісін ... ... ... ... суды ... ... осы ... бойынша
маңыздылығы жөнінен орын алады.
Фермерлер жаңа ауыл шаруашылық дақылдары, маркетингтік мүмкіндіктер,
қазіргі заманғы құрал-жабдықтар туралы және ... да ... ... ... ... ала ... сондай-ақ ақпарат көздеріне қолдары жете
бермейді. Осыған байланысты фермерлерге арналған тартымды және ... ... ... ... ... ішінде мақта) туралы жұмыстар
жасалуда. /19/
Қазақстанда ... ... ... мен ... ... ... ... айналысады. Мақта жоғары баптау деңгейінде
өңделіп, ... ... ... сай ... ... 1 кг мақта
талшығынан 5 метр ақ жаймалық материал, 12 метр шыт ... 20 метр ... ... ... ... 140-қа ... орамасын алуға болады. 1 кг
шиттен 170 ... май, 400 ... ... 300 ... шит ... 30 грамм
линт алуға болады. Ал ... ... кино және фото ... лак және басқа өнімдер жасалады. Шроттан таза ... ... оны нан ... ұнға ... болады, малдың төлін азықтандыру
үшін берілетін сүт ретінде де ... 1 ... шит ... 85 ... 300 кг құрылыс тақталарын (лигнолит), 28 кг ... ... ... ... және басқаларын береді. Мақта майы глицеридтерге бай. Оларды
сабын қайнатуға, сондай-ақ олифа, лак, ... ... ... да ... алуға пайдаланады. /20/
Қазақстан Республикасыынң Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ұсынған ... ... ... мен сапасын ғылыми жетістіктермен енгізу
арқылы ... жаңа ... ... ... интенсивтік баптау
жолдарымен жетілдіруін жақсартады. Оның айтуы бойынша, ... ... ... үшін біз ... мен ... ... моделін таңдап, оны ары қарай жоғарылатудамыз». Мақта
шаруашылығында жоғары өнім және ерте ... үшін ... ... ... ... ... білу керек. Бұл міндеттің табысты
шешімі, ... ... ... егіс пен ... баптау іс-
шаралары сапалы дәрежеде жүргізілуінде болуы керек. ... ... ... ... үшін ... ... іріктелініп, жергілікті егін
шаруашылығына қолайлы болуы жаңа ... ... ... да ... келешектік жаңа мақта сорттарының авторлары Қызылорда
облысының оңтүстік аймақтарына жоғары өнімді жедел пісіп ... ... және сор ... төзімді сорт «М-4005» сортын ұсынып отыр. Соның
негізінде ... ... ... ... ... мақта егу
сынағы қолға алынды. 2001 жылы Қызылорда ... ... ... егіс ... га ... ... ... Жаңақорған ауданында – 350 га, Шиеліде – 37 га,
Қарауылтөбеде – 10 га жерге мақта егілді.
Жаңақорған ауданында 350 га ... ... 25-30 ц/га өнім ... ... ... 23,3 ц/га ... ... -27 тг/кг болса, өнім көлемі 67,5-81,0 тың т/тг ... ... ... ... 15-20 ... ... ... отырып, шөлдену
үрдісі қарқынды аймақта суды 15 мың м3/га ... ... ... ... ... егу ... тоқтатылған, себебі ауыл шаруашылық
мамандандарының айтуы бойынша, біріншіден ... сорт ... ... мамандандардың жетіспеуі, сонымен қатар ... ... ... ... ... Бұл ... ... тек Жаңақорған мен Қарауылтөбе сынақ ... ... ... мақта егудің бірнеше ерекшеліктерін есепке ала отырып,
болашақты мақта егісін ... ... ... ... ... ... ... СУАРМАЛЫ ЕГІС ЖЕРЛЕРДІҢ ӨНІМДІЛІГІН АРТТЫРУДА АУЫСПАЛЫ
ЕГІС ЖҮЙЕСІ МЕН ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫ ҚОЛДАНУ ... ... ... ... қалпына келтіру үшін облыстың
егіс құрылымын қайта ... ... ... ... ... ... ауыспалы егіс үлгілерін енгізу қажет.
Ауыспалы егістің егіншіліктегі маңызы жайлы ертеден ... ... ... ... екеніне дәлел болатын басты себептерге ... ... ... ... яғни ... өсімдіктердің
топырақтан қоректік заттарды көп сіңіріп, ... ... алып ... ... ... ауыл ... дақылдарын бір жерге бірнеше
рет қайталап еккенде ... ... ... ... ...
«топырақтың шаршауынан» деген дәлел айтады. Яғни топырақ құрамында ... ... ... болып, өзі тектес өсімдіктерге зиянды әсер етеді деп
санайды (Волков А.И., Шарапов И.Д., Кириченко К. С., ... ... ... тобы ... егісте егілген дақылдармен
салыстырғанда бір ... ... ... жыл ... ауыл ... ... ... өнімі төмендейді деген қорытындыға келген.
Дақылдардың алмасу ретінің ... ... және ... алғы ... кейін
орналасуы өсімдіктердің тек өнімін арттырып қана ... оның ... ... Атап ... жақсы алғы дақылдан ... бай ... ... ... өнімі дәмді, хош иісті
болып, жақсы сақталатыны, ал ... ... ... ... ... өсімдік көгі ауа райының қолайыз жағдайына төзімді ... ... И.В., ... М.М., ... Р.А., Неунылов Б.А.,
Нұрғызарынов А.М., Боровский В.М., Илялетдинов А.Н., Петелина М.).
Күріш ауыспалы егісінің ...... ... 1-2 жыл ... құрғақта өсетін басқа дақылдармен алмастырып отыруды ... ... ... ... бұршақ тұқымдас шөптер (жоңышқа,
түйежоңышқа, т.б.) егіліп, ... ... ... кезектесіп отырғаны
тиімді. Егер күріш дақылы бір жерде үш немесе одан да көп жыл бойы ... ол ... ... ... ... ... түйнекөлең, қамыс секілді
арамшөптер көбейеді. Сонымен қатар топырақтың су-ауа-қорек режимдері ... ... ... ... ... ... заттар мөлшері жылдан-
жылға азая береді.
Қызылорда облысында барлығы 271 күріш ауыспалы егісі бар, олар түгел
дерлік инженерлі ... ... ... ... ... ... 154682 га, жүйе ... белгілі бір жылдар ішінде жөндеуден өтіп,
ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... егістік құрылымы да ұзақ жылдар бойы тұрақты ... ... ... ... деп ауыл ... өндірісінің дәл сол
кезеңдегі даму бағытына, сатысына неғұрлым сай келетін ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері мен ... ... ... ... нәтижесіне қарағанда, ғылыми негізделген
ауыспалы егістің суармалы шығымдылығын, яғни әрбір гектардан алынатын ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... ... қатар ауыспалы
егістің тиімді үлгісін игеру - ... ... ... жоспарлы
дамытуға, топырақ-климат жағдайларын, су және жер ... ... ... ... /21/
Қызылорда облысы топырақтарының көп бөлігі сортаңдаған топыраққа
жатады. Мұндай жерлерге ауыл шаруашылығы ... егу үшін ... ... бетін шаю жұмыстары жүргізілуі керек. Бұл жұмыстарды атқаруда ... жоқ ... ... табылады. Күріш егілген жерлерді су 90-100 күн бойы
басып жататын болғандықтан, сортаң ... ... ... ... ... ... құрғақта өсетін дақылдар үшін бірден-бір жарамды
жерге айналады.
Күріш ... ... оның алғы ... ... ... ... ... артып отыруын қамтамасыз етуі тиіс. Осы ретте Арал
өңірі агроэкология және ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты ... ... ... ... болады. Атап айтқанда, күріштің
алғы дақылы ретінде күріштің монодақылы, бидай, мақсары, үш ... екі ... ... және түйе ... ... ... Бұл ... топырақ, ауа райы жағдайына бейімделген, жақсы өсіп жетіледі,
яғни олардың ... ... ... ... ... ... ... ерте көктемде мамыр айының екінші, үшінші онкүндігінде
топырақтың жылылығы 5-80С ... ... ... ... өнуі үшін
ең қолайлы температура 12-140С. Олардың алғашқы ... -4-60С ... ... Ал ... жылдары егіліп келген жүгері ... ... ... ... егіс ... ... қалуына
байланысты зерттеу жұмысына қосылмаған. /22/
Облыстың күріш өсетін аймақтарының топырағы шалғынды батпақты мәдени
суармалы топырақтарға жатады. ... ... ... ... егінді
суару сипатына, сондай-ақ жалпы ауыспалы танаптарға су беру ... ... ... ... 6 - ... алғы ... ... танаптар топырағының
физикалық қасиеті (Қарауылтөбе тәжірибе шаруашылығы)
|Алғы |Үлгі ... ... ... ... |тылы-ғы|лық |пия-лық |құрамы ...... |, % ... |
| ... | | ... |ғы, % | |
| |ік, см | | | | | | ... |0-20 |1,34 |2,60 |50,0 |32,0 |2,7 ... |
|моно-дақ| | | | | | | ... | | | | | | | |
| |20-40 |1,38 |2,62 |48,8 |33,4 |2,8 ... ... |0-20 |1,21 |2,60 |51,6 |27,3 |2,6 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | |
| |20-40 |1,26 |2,62 |50,0 |28,4 |2,4 ... ... |1,20 |2,60 |52,1 |26,0 |2,6 ... |
| |20-40 |1,24 |2,62 |50,3 |28,2 |2,4 ... |
|3 |0-20 |1,09 |2,60 |55,0 |28,6 |2,6 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | |
| |20-40 |1,17 |2,62 |54,0 |28,9 |2,8 ... |
|2 |0-20 |1,15 |2,58 |54,0 |26,4 |3,2 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | | |
| |20-40 |1,18 |2,64 |54,7 |28,3 |2,6 ... ... |0-20 |1,16 |2,50 |57,4 |27,7 |2,6 ... ... | | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | | |
| |20-40 |1,22 |2,55 |55,7 |28,5 |2,4 ... ... жылдық жоңышқа, екі жылдық түйе жоңышқа және түйе жоңышқа сидераты
орналасқан танаптар топырағының жоғарғы 0-40 ... ... ... жеңілдеу - 1,09-1,22 грамның арасында болды. Оның себебі, көпжылдық
шөптердің тамырлары да топырақтың ... ... ... ... бірі ... ... болып өскен шөптің топырақ қабатында жан-жаққа тарам-тарам
болып жайылған тамырлары ... ... ... ... барлық
танаптарда топырақтың физикалық қасиеттері бірдей емес. ... ... мен ... ... танап топырақтары біршама тығыздалып, 0-40 см
тереңдіктегі көлем массасы 1,21-1,38 г болды. Бұл ... ... ... танапта өте жоғары 1,34-1,38 ... яғни ... ұзақ ... бойы бір ... ... жыл сайын қайталап егуге
болмайды, ал егілген жағдайда күріштен ... өнім алу ... ... ... ... ... бидай, арпа, сұлы да топырақтың физикалық қасиетін
нашарлататыны, оның тығыздығын арттырып жіберетіні ... ... ... ... бірі - оның ... жылдық шөптер мен түйе жоңышқа сидераты егілген танаптар торыпағының
қуыстығы едәуір жоғары - 54-57,4 ... ... ... Ал ... мен бидай, арпа, сұлы егілген жерлердің қуыстылығы 48,8-51,6
пайыздан аспады. Демек бұл танаптар топырағы ... ... ... кері ... ... ... ... ұзақ жылғы тәжірибелер қорытындысы бойынша көпжылдық
шөптер мен түйе ... ... ... 0-40 ... ... ылғалдығы 26,4-28,9 пайыз болса, ... ... ... ... ... көтеріңкі -32-33 пайыздың деңгейінде болды.
Топырақ құнарлығын құрайтын заттардың ішінде ... ... ... ерекше. Себебі, топырақтың көптеген агрохимиялық көрсеткіштері оның
құрамындағы қара шіріндінің мөлшері мен ... ... ... ... ... ... ... сұртопырақты белдік
топырақтарындағы қара шіріндінің мөлшері мен құрамы ... бір ... И.И. ... Ф.Ю. ... Н.К. ... Т.П. Ласукова, Н.И.
Болотова, В.М. Боровский, И.Д. Шарапов, Р.А. ... ... ... Х.Д. Рамазанов, К. Шермағамбетовтер зерттеулер ... ... ... атыраулық топырақ түрлерінің ішінде құрамында
қара шіріндінің мөлшері біршама ... ... ... ... және ... батпақты топырақтар. Бұл топырақтар Сырдария
өзенінің атырауының ылғалды бөліктерінде тараған. Торырақтың ... ... ... ... қара шіріндінің қоры гектарына 94-117 тонна
аралығында болады ... Бұл ... сұр ... ... сұр ... қара шірінді мөлшерінен анағұрлым артық. Ылғалды
топырақтағы қара шіріндінің мол болу себебін өсімдіктің қалың ... ... ... яғни ... ... ... ... түрде қара
шіріндіге айналып отырады (гумификация). Бұл жерлерде қара ... ... ... ... ... минералдануы да тез жүреді, соның
арқасында қара ... ... ... ... отырады
(Нұрғызарынов)./19/
Топырақ құрамындағы қара шіріндінің мөлшері ... ... ... көптеген өзгеріске ұшырайды. Олар алғы ... ... ... ... ... ... отырады. Сонымен қатар
ақар шірінді мөлшерінің өзгеруімен азоттың жылжымалы түрлерінің де ... ... ... ... 7 – Күріш алғы дақылдарының топырақтағы қара шірінді мен азоттың
жылжымалы түрлерінің ... ... ... ... ... ... шірінді, | ... ... |
| ... см |% ... |
| | | |NO |NH4 ... |0-20 |0,85 |26,0 |24,8 ... | | | | |
| |20-40 |0,77 |6,8 |18,0 ... |0-20 |1,21 |31,6 |11,1 ... | | | | |
| |20-40 |1,01 |8,3 |7,0 ... |0-20 |1,20 |29,8 |10,9 |
| |20-40 |1,00 |8,1 |6,8 ... |0-20 |2,00 |52,0 |14,7 ... | | | | |
| |20-40 |1,42 |18,7 |8,0 ... түйе |0-20 |1,84 |42,6 |16,4 ... | | | | |
| |20-40 |1,25 |15,7 |11,0 ... ... |0-20 |1,76 |40,0 |15,0 ... | | | | |
| |20-40 |1,10 |14,5 |10,1 ... ... жүргізу алдында топырағының 0-40 см тереңдіктегі қара |
|шірінді мөлшері 1,00% айналасында болды. ... ... ... қара ... ... ... ... көрсетеді. Оның ең көп мөлшері 1-84-2,0 % үш ... ... мен ... түйе жоңышқа астында жиналады. Түйе жоңышқа сидераты өсірілген ... ... ... 1,76 % ... Ал бидай, арпа, сұлы еккен жерде оның
мөлшері небәрі 1,21 % ... ... ... ... ... танапта ол 0,85
пайызға дейін төмендеді. Топырақтың 20-40 см тереңдігінде қара шіріндінің
мөлшері әлде қайда аз ... ... ... ... ... ... жер ... жалпы Сыр
өңірінің мәдени суармалы топырақтарына ... ... ... Себебі,
топырақтың жоғары қабатында жиналатын органикалық заттың қоры мен ... ... ... ... белгілі бір үйлесімдік жоқ, немесе
органикалық заттардың жиналуы жай, ал оның ... ... өте ... ... қара шірінді түрінде топырақ ... ... ... ... оның ... ... бөлігінен әлдеқайда аз,
бұл процесс әсіресе монодақыл мен бидай, ... сұлы ... ... ... Ал көпжылдық шөптер мен түйе жоңышқа сидераты жерлерде
органикалық заттар мөлшерінің біршама молайғаны көрінеді.
Топырақтағы қара ... қоры ... ... қоректік заттар
мөлшерін анықтайтын басты фактор екені белгілі. Демек ол ... зат ... ... әсер ... Топырақтағы қара шірінді мен
азоттың жалпы қорының мөлшері ... ... ... Атап
айтқанда, сол танаптағы өсімдіктер ... ... ... ... ... ... әсерін тигізеді.
Жүргізілген тәжірибелер нәтижесі бойынша азоттың жылжымалы нитрат
(NO3) және аммоний (NH4 ) ... ... ... онша көп ... ... ... ... түрінің қоры қанша мөлшерде болса да, оның
топырақ құнарлығын молайтуға үлесі аса көп болмайды. Өйткені егіндік жерді
суғарғанда, ... суға ... ... ... ... нитарттың қоры
аз уақыттың ішінде жоғалып кетеді. Оның бір ... ... ... ... ... ... енді бір ... сумен
бірге шайылып кетеді ( Нұрғызаринов А.М., Тәутенов И.А.).
Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде әр ... алғы ... ... ... ... топырақтарының құрамында жылжымалы фосфордың
мөлшері орта деңгейде екені дәлелденді (кесте 8)./25/
Кесте 8 - Күріш алғы ... ... ... мен ... ... Алғы ... |Үлгі алынған |1 кг топырақтағы ... |
| ... см | |
| | |Р2О5 ... |К2О (жалынды |
| | ... ... ... ... |0-20 |67,0 |775,0 |
| |20-40 |19,7 |858,4 ... ... сұлы |0-20 |51,0 |785,0 |
| |20-40 |17,0 |808,7 ... |0-20 |55,1 |786,4 |
| |20-40 |18,0 |808,0 |
|3 ... ... |0-20 |44,0 |840,5 |
| |20-40 |30,0 |924,0 |
|2 ... ... |0-20 |47,0 |882,7 |
| |20-40 |24,6 |890,6 ... ... |0-20 |41,0 |877,0 ... | | | |
| |20-40 |22,2 |889,0 ... ... ... ... фосфордың көбірек мөлшері
-41,0-67,0 мг/ кг ... 0-20 см ... ... ал ... оның мөлшері күрт төмендейтіні байқалады (19,7-30,0 мг/кг).
Монодақыл мен бидай, арпа,сұлы егілген танаптарда жылжымалы фосфор
мөлшері біршама жоғары болды. Атап ... 0-20 см ... ... және 51,0 мг/ кг ... 20-40 см ... оның мөлшері 19,7 және
17,0 мг/кг дейін төмендеді. Бұл ... ... ... (0-20 ... фосфордың жоғары болуы күріш дақылына ... ... ... есебінен деп түсінуге болады. Топырақ құрамындағы
жылжымалы калийдің (К2 О) ... ... ... ... анықталды.
Алынған мәліметтерге сүйенсек, зерттелген ... алғы ... ... ... мөлшері едәуір көтеріңкі екені ... Атап ... көп ... ... егілген топырақтың жоғарғы 0-20 см
тереңдігінде жылжымалы калийдің мөлшері 840,5-882,7 мг ... оның ... (0-40 см) ол ... ... -889,9-924,0 мг мөлшерінде кездесті.
Монодақыл мен бидай, арпа, сұлы ... ... ... ... мөлшері сәл аздау болып шықты: 0-20 см тереңдікте тиісінше 775,0
және 785,0 мг/кг, 20-40 тереңдікте 858,4-808,7 мг/кг ... ... ... айналымдағы мәдени суармалы
топырақ құрамында тұздың мөлшері аса көп емес екенін дәлелдейді. (кесте 9)
Кесте 9 – ... ... ... ... ... ... |Үлгі алынған |РН ... ... |
| ... | | ... ... |0-20 |7,0 |0,48 |
| |20-40 |7,3 |0,50 ... |0-20 |7,4 |1,07 |
| |20-40 |7,3 |0,81 ... |0-20 |7,6 |1,10 |
| |20-40 |7,5 |0,91 ... жоңышқа |0-20 |7,2 |0,79 |
| |20-40 |7,0 |0,48 ... түйе |0-20 |7,3 |0,72 ... | | | |
| |20-40 |7,2 |0,59 ... ... |0-20 |7,3 |0,77 ... | | | |
| |20-40 |7,2 |0,61 ... ... ... РН ... бір ... ... ... жылдық шөптер орналасқан танаптардың жоғары қабатының тұздылығы
0,72-0,79% болса, төменгі 20-40 см тереңдікте ... ... ... ... ... ... ... топырақ тұздылығы әлде қайда жоғары болады. Ал
көпжылдық шөп өскен топырақ беті көлеңкенің ... ... ... ... ... баяу ... ... берген су көбінесе топыраққа
сіңсе, қалған бөлігі тек ... ... ... ... ... топырақ бетінен судың тікелей булануы аз болғандықтан, оның бетіне
тұз көп жиналмайды деуге негіз бар./27,28/
Монодақыл егілген ... ... өте ... екі ... тұздың
мөлшері небәрі 0,48-0,50 % болды. Ұзақ жылдар бойы қайталанып күріш ... тұз ... аз ... - ... ... өсу ... ... ыстық күндерінде атызда су тұруына тікелей байланысты. ... ... ... ... ... кетіп отырады. Күріш піскен кезе
атыздағы су тартылғанмен ... ... ... ... ... ... тұз жиналып үлгермейді, себебі сульфаттар ... түсе ... ... ... ... ... ... егістің дұрыс
үлгісін енгізіп, ондағы дақылдар алмасу ретінің ... ... ... ... ... сұлы ... ... топырақ тұздылығы едәуір жоғары
болады. Оның 0-20 см ... ... ... бір пайыздан жоғары
(1,07%) болса, төменгі 20-40см ... 0,81 % ... Бұл ... ... сұлы ... ... ортасында, күннің нағыз ыстық ... және одан ... ... бетінің ашық келу себебінен тұздардың
жоғары қабатқа тез шоғарланатынына байланысты екенін ... ... ... ... ... ... ... жағдайы әркез нашар
болады.
Зерттеу барысында көпжылдық шөптер тамырлары топырақты терең бойлай
отырып, жер асты ... ... ... төмендететіні байқалады. Атап
айтқанда, күріш егілген танапта жер асты ... 1-1,5 м ... ... ... жерде ол 3-3,5 м-ге, ал түйежоңышқа еккен жерде
4,5-5 м дейін ... ... ... күріш алқаптарында жиі кездесетін ылғал сүйгіш ... қоға ... ... ... кері ... ... ... Бұған
жүргізілген тәжірибе жұмыстарының мәліметтері дәлел бола ... ... үш ... ... мен екі жылдық түйе жоңышқа өскен жерде күрмек
және қамыс толық құрып, топырақта ... ... ... бар
түйнектерінің қоры 8 есе азайды.
Мәселен, көпжылдық шөптер ... ... ... ... ... ... ... күрмектің тіршілік қабілеті бар 6100 ұрығы,
доңыз қоғаның 350 ... ... 80 ... ... ... жыртар алдында
бұл арамшөптердің тиісінше 6,4,2 дана ұрығы ... 10 – ... ... ... ... ... алғы
дақылдарының әсері.
|Реті|Дақылдар ... ... |
| | ... ... ... қоға |
|1 ... ... |2,2 |10,7 |14,1 |
|2 ... ... сұлы |0,7 |3,0 |7,6 |
|3 ... |0,5 |2,3 |4,1 |
|4 |3 ... ... |0,2 |0,7 |2,8 |
|5 |Екі ... ... |0,1 |0 |1,5 |
|6 ... ... ... |0,2 |0,5 |1,9 ... ... ... әр ... ... 2,2 ... 10,7 ... 14,1
доңызқоға кедессе, жоңышқа еккеннен кейін арамшөптердің саны тиісінше 0,2;
0,7 және 2,8- ге ... ал түйе ... ... жерде ол одан да төмен болды
(0,1;0,3 және 1,5 дана), (кесте ... ... ... ... сұлы ... ... ... көп ластанатыны анықталды. Атап айтақанда, бір шаршы метр жерде 0,7
қамыс, 3,0 күрмек, 7,6 доңыз қоға ... ... ... ... ... саны ... төмендеді.
Жоңышқа мен түйежоңышқа егісінде ылғал сүйгіш арамшөптердің өсе
алмауы бұл өсімдіктердің биологиялық ... ... ... кәдімгі қамыс тамырының ылғалды сіңіру күші әлсіз болғандықтан, ол
ылғалдығы өте жоғары, ыза суы жақын орналасқан топырақтарда ғана ... ... Ал ... ... – сіңіру күші жоғары ... ... ... ... ... ... жер асты суларының деңгейін
төмендетіп, топырақтың жоғары қабатын құрғатып жібереді. ... ... ... ... қабатында таралатын арамшөптер негізі
дақылдармен ылғалға ... ... өліп ... мен ... ... ... ... хлороз, ақбас
т.б. аурулар кездеспейді, ал зиянкестер саны күрт төмендейді.
Бұл мәліметтер ... ... ... ... және ... ... ... жоғары екенін көрсетеді. Оның қуатты
сабақтары мен көк ... ... ... ... көп ... ... ... өсуін нашарлатады, екінші жылы тіптен жойып
жібереді.
Ғылыми зерттеу ... мен ... ... ... ... алғы ... көп ... шөптер (жоңышқа, түйежоңышқа) екенін көрсетті.
Мысалы, Арал өңірі агроэкология және ауыл ... ...... ... ... тәжірибесіне қарағанда, жоңышқалық шымына
( қыртысына) минералды тыңайтқыштар беріліп егілген күріш дәнінің өнімі
гектарына 66,8 ц ... оның ... ... егілген күріш -63,9 ц, үшінші
жылы егілген күріш-56,1 центнерден айналды (кесте 11)./29/
Екі жылдық түйежоңышқадан кейін егілген күріш өнімі де осы ... ... 67,7; 61,9 және 53,9 ц ... Ал алғы ... ... ... сұлы
болып келген күріш егісінің түсімі бірінші бірінші жылдың өзінде гектарына
54,8 центрге ... ... ... жылы 50,4 ... ғана ... дақылынан кейін егілген күріш өнімі дәнді ... ... ... ... ... бір жерге қайталап еге бергенде
оның шыдамдылығының 12-13 ... ... ... ... Бұл ... ... үлкен дозасын қолданғанның өзінде түсім ... ... 10 - Алғы ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |3-жыл |
|Күріш |14,0 |13,0 |12,7 |51,3 |52,8 |50,0 ... | | | | | | ... ... |23,3 |21,9 |- |54,8 |50,4 |- ... | | | | | | ... |27,5 |23,0 |- |57,0 |53,5 |- |
|3 ... |46,8 |41,0 |26,3 |66,8 |63,9 |56,1 ... | | | | | | |
|2 ... |48,6 |40,2 |22,7 |67,7 |61,9 |53,9 ... | | | | | | ... жоңышқа |43,0 |35,9 |- |60,4 |58,6 |- ... | | | | | | ... ... ... кейін егілген күрішөніміне бір-екі жылға дейін әсер
етеді. Атап ... ... ... ... ... сұлы ... егілген күріш өнімі бірінші жылдан кейін бірден төмендеп кетсе
(тыңайтқышсыз ... ... ... ... тұр), ал үш ... жоңышқа,
екі жылдық түйе жоңышқадан кейін тыңайтқыш ... ... ... ... жыл ішінде 40,2-48,6 центнерден кемімеген. Сол се бепті ауыспалы егіс
үлгісін жасағанда ең басты ... ... ... – алғы ... күріш
өніміне әсер етуі неше жылға созылатынын анықтау.
Екінші көңіл бөлінетін жай – алғы дақылдардың ... ... ... ... ... қалдыратын тамыр қалдықтарының мөлшері.
Осы тұста да ... алғы ... ... ... ... ... мол түзіп, жинайтыны анықталды. Атап айтқанда, үш жылдық жоңышқа
мен екі жылдық жоңышқадан ... 13-18 ... ... ... сабақ түрінде
органикалық заттар қалатыны анықталды. Ал дәнді дақылдар: бидай, ... ... бары 3,1 ... қалдықтар түзеді. Сондықтан күріш ауыспалы егісінде алғы
дақыл ретінде бұршақ тұқымдас (жоңышқа, түйежоңышқа) өсімдіктер үлесі басым
болуы тиіс.
Топырақты ... ... ... ... ... ... ... түйежоңышқаның көк балаусасын айдап, топыраққа
енгізудің де маңызы зор. Арал өңірі агроэкология және ауыл ... ... ... ... ... қарағанда, екінші
жылғы түйежоңышқа күріш егу алдында ... 30-32 ... көк ... 7-9 ... ... қалдығын қалдырады. Оның құрамында 120-140 кг
мөлшерде азот бар ... ... ... жағдайында жас органикалық
заттармен осылай үздіксіз байытып ... ... ... ... минералды азот тыңайтқыштары мөлшерін азайтуға болады.
Ұсынылған күріш ауыспалы егіс үлгілері
Сегіз танапты ауыспалы егістер
І-нұсқа (күріштіңі үлес салмағы 37,5%)
Жоңышқа + ... ... ... ... жылдық жоңышқа
Күріш
Күріш
Түйе жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық түйе жоңышқа
Күріш
ІІ нұсқа (күріштің үлес салмағы 50%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі ... ... ... ... ... + ... ... жоңышқа сидераты + күріш
Күріш
ІІІ – нұсқа (күріштің үлес салмағы 37,5%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Үш жылдық жоңышқа
Күріш
Дәстүрлі емес ... емес ...... (күріштің үлес салмағы 50%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Үш жылдық жоңышқа
Күріш
Күріш
Дәстүрлі емес ... ... ... ...... (күріштің үлес салмағы 42,9%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Үш жылдық жоңышқа
Күріш
Күріш
Түйе ... + ... ... ... сидераты + күріш
ІІ – нұсқа (күріштің үлес салмағы 42,9%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Үш жылдық жоңышқа
Күріш
Күріш
Дәстүрлі емес ... ... ... ...... (күріштің үлес салмағы 33,3%)
Жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Үш жылдық жоңышқа
Күріш
Дәстүрлі емес дақылдар
Күріш
ІІ – нұсқа (күріштің үлес салмағы 50%)
Түйе ... + ... ... ... ... емес дақылдар
Күріш
Бес танапты ауыспалы егіс (күріштің үлес салмағы 40%)
Түйе ... + ... ... ... ... емес дақылдар
Күріш
Төрт танапты ауыспалы егіс (күріштің үлес салмағы 50%)
Түйе жоңышқа + бүркемелі дақылдар
Екі жылдық жоңышқа
Күріш
Күріш
Ескерту: дәнді дақылдар – бидай ... ... ... ... ... ...... қант қызылшасы, жүгері, күнбағыс т.б.
Жаңадан ұсынылып отырған ауыспалы егіс ... ... көп ... ... ... шымы ... мен ... шымына егілді. Оның үлес
салмағы 33,3-37,5 % дейін азайған. ... ... ... көп ... ... 37,5 % ... көтеріліп, егістік жер құрылымын ... ... ... ... ... шығуы үшін олар бидаймен бүркемеленіп
егіледі, одан ... ... жыл ... ... 25-30 ... дән ... гектар шығымдылығы арта түседі./15/
Кейінгі жылдары перспективалы егіншілік жүйесін дамытуда ... ... ... ... ... ... ғалымдар мен шаруашылық
мамандары ерекше көңіл бөліп ... Атап ... ... ... дақылдар ерте көктемнен қара күзге дейін ... ... ...... ... жер асты ... ... топырақ бетінің
тұздануынан, оның органикалық қорының беталды ... ... ... ... ауыспалы егіс үлгілерінде аталған шаралардың ... ... ... ... егістерде топырақ құнарлығы артып,
әрбір гектарға жұмсалатын су және минералды тыңайтқыштар ... ... ... ... ... ... келтіруге болады: бұрынғы жылдары
өндіріске енгізілген күріштің үлес салмағы 62,5 ... ... ... қара ... ... өз деңгейінде ұстап тұру үшін бір айналымда
30-40 тонна мөлшерде шіріген көң беру ... ... ... ... ... көң табу ... соғар еді, екіншіден, ауыспалы егістің
тиімділігі мен мелиоративтік ... ...... ... түсетіні
сөзсіз. Сол себепті, бұрынғы жылдары игерілген ... егіс ... ... ... 1,00 пайыздан 0,86 және 0,94 пайызға дейін кеміп отыр.
Ал, ұсынылып отырған перспективалы үлгілерде қара шірінді ... ... және 1,10 ... ... ... ... ... егістің бір
гектарына қолданылған су мөлшері 23000м3 –ден 11380-14440 деңгейінен ... ... ... ... ... Ал, бұл ... егіс ... экологиялық және мелиоративтік жағдайын жылдан – жылға
үздіксіз жаңартады.
Ұсынылып отырған ... ... тағы да бір ... - ... ... ... егіс негізінде сақталып ... ... ... ... үш, ... бес, алты, жеті танапты егістік жер бар майда
қожалықтарда да ... ... ... шаруашылықтың, фермерлердің таңдап алған ауыспалы ... ... ... ... ... ... топырақтың,
қоршаған ортаның экологиялық жағдайын жақсартуы тиіс. Ұсынылып отырған
ауыспалы егіс ... ... ... ... ... аталған
шаралардың жүзеге ауысуына тиері сөзсіз./31/
Тыңайтқыш жүйесі – ... және ... ... байланысты олардың ұйым-шаруашылықтық әрекеті мен әсерін ескере
отырып, ұйым-шаруашылықтық және агрономиялық шаралардың ... ... ... ... ... ... кіреді: жергілікті органикалық
тыңайтқыштарды ... ... және ... 5-10 жыл ... минералды
тыңайтқыштар қажетттілігін анықтау, тыңайтқыштарды тасымалдау үшін ... ... ... енгізу механизмі үшін машина кешеніне ие
болу.
Күріш ауыспалы егістегі тыңайтқыштар жүйесінде негізгі ... ... ... минералды қорек жағдайын өте қажет ететін өсімдік болып табылады, ол
оның әлеуетті ... ... ... Дән ... ... ... 19 кг ... 13 кг фосфор, 25 кг калиийден тұрады. Ертедегі
суармалы ... ... ... ... ... ... ... өндіруде қажеттілікті толық қанағаттандыру үшін
жеткіліксіз, сондықтан да ... ... ... ... ... ... қолайлы мөлшерде жүйелі жеткізген кезде ғана
мүмкін.
Соңғы ... ... ... ... 2-ші ... ... ... суару және қашыртқы-керіз желілердің біртіндеп нашарлауымен
байланысты кең етек алды. Осы уақыт ... 12 мың ... жуық ... ... ... ... айналды. Қатты, орташа және әлсіз тұзданған
жерлер ауданы салыстырмалы шамада 13,9; 69,4 және 16,7 % ... ... ... егіс ... ... ... ... тыңайтқышын енгізу топырақтағы азот ... ... Аз ... ... ... ... өнімділікке жету
үшін органикалық және минералды тыңайтқыштарды қолайлы ... ... ... ғана жер ... ... екі ... міндетті
шешуге болады: өсімдік өнімділігін жоғарлату және жоғалған жемістілікті
толықтыру. Қоректік ... жеке беру ... ... бойынша азот
бірінші орында, содан кейін – фосфор және ... ... ... ... Азот ... өнімділігін 57 %-ға көтереді, ал фосформен енгізгенде –
71 %-ға дейін өнім ... ... ... ... күріш өсімдігінің
азот пен фосфорға деген үлкен физиологиялық қажеттілігімен және шалғынды –
батпақты топырақтардың бұл ... ... ... ... аммониий сульфаты тиімді әрекет етеді. Азот
тыңайтқыштары нитрификация ... жаңа ... ... ... ... облысында күріш өсімдігінің тез қарқында
өсуіне көмегін тигізеді.
Азотпен ... ... ... көп ... қажет етеді. Топырақтағы
оның қоры орташадан төмен. Ауыспалы егіс алқабындағы топырақта жылына 120-
180 кг/га әсер ... ... ... ... ... ... ескере отырып, егіске ... ... ... ... ... мөлшерін жіберу керек. Тыңайтқыштарды тиімді қолдану
үшін топырағын ... ... ... ... ... жүргізілген
зерттеулер бойынша топырақтағы төменгі шекарадағы оңтайлы Р2О5 мөлшері
ауыспалы күріш егісі үшін 21-25 ... ... 11 - ... ... ... мөлшерінен тәуелділігіне
байланысты фосфор тыңайтқыштардың дифференциаланған мөлшерін енгізу
|Мачигин |өте |Тө ... ... |Аса ... ... |мен ... | | ... |
|тың топырақ | | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | | |
| | | ... | | | |
| | | |шек |шек | | | ... ... |10-15 |16-20 |21-25 |26-35 |63-45 |46-55 |56-60 ... үшін ... ... ... |90-60 |60-45 |45 |30 ... | | | | | | | |
| ... ... |150-120|120-90|90 |90-60 |60-45 |30 |20 ... | | | | | | | |
| ... ... ... |90-60 |60 |45 |30 |20 ... | | | | | | | ... ... ... ... 90 ... ... енгізу керек.
Ьұл мөлшер күріш өнімділігін 60-70 ц/жыл дейін алуға жеткілікті. Ал кедей
топырақтарда бұл көрсеткіш сәйкесінше ... ал ... ... ... фосфор тыңайтқыштарының тиімділігінің төмендеуіне әкеледі.
Қоректік заттармен өсімдіктердің тиімді қолдануы тыңайтқыш сияқты оның
органикалық ... бай ... ... ... ... жүргізілген
зерттеулер бойынша, органикалық заттарға аса қатты кедей ... ... ... көп ... ... де, өсімдік оларды
жеткіліксіз мөлшерде қабылдайды. Мұндай жағдайда топырақ ... ... ол егін ... мен ... әсер ... ... ... топырағы осындай жағдайда. Сондықтан да Арал маңы ... ... ... ... ...... және керекті
іс-шара.
Күрішке тыңайтыштарды дұрыс қолдану үшін белгілі бір мөлшерде, арнайы
бір мерзімде және оларды енгізу ... ... ... қолдануымыз қажет.
Аса көп мөлшерде, әсіресе азоттың көп болуы - кері әсерге ... ... ... ... ... ... ал пісіп-жетілудің
кешуігіне әкеледі, бұл дегеніміз өнімсіз егіннің шығуы болып ... ... ... ... қоршаған ортаны ластайды. Ғылым мен
тәжірибе көрсеткендей, өсімдік қоректену элементі үшін АФК бірге қолдану
жоғары ... ... ... ... 60-150 ... мөлшерде
қолдану күріш өнімділігін 2,3-2,4 есеге көбейтеді. /33/
Эксперименттік мәліметтер ескі суармалы шалғынды-батпақты топырақтарда
тыңайтқыштардың келесі ... ... ... ... 12 - Топырақтағы фосфат деңгейін ескере отырып, күрішке
тыңайтқыштар мөлшерін ... ... ... ... және топырақтағы фосфат деңгейі |
| ... |
| |N, ... |Р2О5, |К2О, ... |т/га ... | ... | | ... ... |1 ц ... |
| |100г тұз |
| ... ... шөп пласты |10-15 ... |
| |20-25 ... |
| |- ... ... |131,2 ... ... |97,9 ... құгы 1 ц |74,6 |
|1 ... ... таза табыс |159,0 ... % |162,5 ... ... және ... мүмкіндігін ескере отырып,
тұқымды 5-6 см тереңдікте егу Қызылорда облысының барлық ... ... ... ... ... түзу ... ... аграрлық
саясаты экономикалық амалдар жиынтығын жүзеге асыруға, елді қауіпсіз азық-
түлікпен қамтамасыз етуге, ... ... ... ... ... және шаруашылықтандыру мен жеке агротүзілімдердің тиімді
қызмет ... ... ...... облысындағы суармалы жер шаруашылық аймағының
негізгі ауыл шаруашлықы мәдениеті және егу ... ... және ... ... жетекші (80 %) орынды алады. Агротүзілімдер алдында
басты міндет берілген мәдени өсімдіктің жалпы өнімін ұлғайтуда және ... ... ... ... ету ... ... ... есеп шаруашылығында күріш өнімін көбейту экономикалық және
азық-түліктік мәселелерді шешуге ... ... ... ... ... қатынасын жүзеге асырып, күріш егетін аймақ агротүзілімдерде
ауыл шаруашылық өндірістердің қосымша салаларын ... ... ... ... көрсеткіштермен қатар, ақшалай көрініс
беруі жыл бойына жүзеге асыратын бағамен көрсетіледі.
Күріш қажеттілігі табиғи көрсеткіште бейнеленеді және күрішті ... ... ... 14 – ... облысының барлық шаруашылық категорияларында
күріштің жалпы жиналуы
|Аудандар |Жылдар |
| |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 |2000 |2005 ... |0,1 |0,3 |0,8 |0,9 |0,6 |0,7 |0,9 ... |16,5 |26,5 |29,4 |23,0 |18,5 |19,5 |15,7 ... |22,4 |30,4 |37,0 |33,1 |31,0 |31,1 |28,1 ... |34,6 |45,7 |37,4 |44,3 |30,9 |41,7 |37,8 ... |33,9 |42,4 |46,6 |43,7 |31,1 |39,8 |37,5 ... |19,9 |25,2 |33,1 |29,3 |24,9 |19,3 |15,9 ... |15,3 |19,4 |28,6 |25,9 |29,9 |18,4 |26,4 ... |0,1 |0,2 |5,8 |6,8 |4,2 |8,4 |6,5 ... | | | | | | | ... |142,8 |190,1 |218,7 |207,0 |171,1 |179,1 |168,9 ... | | | | | | | ... ... ... ... өндірісі соңғы жылдары айтарлықтай
төмендеді. Соңғы 10 жылда күріш өндірісі 357,6 мың т-дан 179,1 мың ... яғни 2 ... ... ... бойынша күріш өндірісінің ең төмен
деңгейі 1995 жылы ... – 142,8 мың т. ... ... ең ... ... пен ... ауданына сәйкес келеді, мұнда өндірілетін өнімнің
орташа 1/5 бөлігін береді.
Қызылорда облысында күріш дәні ... ... және жыл ... ... ... ... өнімінің азаюы алқап өнімділігінің тез
құлдырауымен және егіс алқабының қысқаруымен түсіндіріледі. (1992 ... жыға ... егіс ... 82,9 мың ... 58,5 га –ға ... ... ... экономика түзілу басында Қызылорда облысыеркін
нарыққа өту барысында шұғыл ... ... ірі ... ... ... ... аграрлы секторда көпқабатты экономика түзілді. ... ... ... ауыл ... тауар өндіруші
шаруашылықтар құрылды.
Кесте 15 – Республика бойынша күріш өндірісі және Қызылорда ... ... ... |
| |1990 |1993 |
| | ... ... |Үй |
| | ... ... | ... |р |р ... |347,0 |335,4 |- |11,6 ... |200,1 |198,5 |1,5 |0,1 ... |142,8 |140,6 |1,5 |0,7 ... |190,1 |187,2 |2,6 |0,3 ... |218,7 |176,2 |42,5 |- ... |207,0 |141,4 |65,4 |0,2 ... |171,1 |120,2 |46,2 |1,7 ... |179,1 |130,1 |48,3 |0,7 ... |168,9 |109,6 |53,6 |0,6 ... жылы 60,3 мың ... 253,6 мың т ... өндіреді, өнімділік
кезінде 42 ц/га. Қалып бойынша бір адам қажеттілігі жылына 10 кг ... ... ... ... отырып, халыққа 6,1 мың т керек. Ал 2000 ... мың т ... ... ал оның 22,7 % ... дән ... 179,1 ... Облыстағы халық қажеттілігі – 19,3 есе қамтамасыс етілді. Бірақ та ... өз ... тек 77,4 % ғана ... ... ... басқа аудандарынан сатып алады./35/
Сырдарияның орта және төменгі тұсындағы ағын ... 70 %-ға ... ... және ... ... сулары құрайды. Ал облыс
тұрғындарының жартысынан ... әлі ... ... осы суды ... ... ... тас ... дерті 15 есеге артып отыр. Арал
аймағының экологиясындағы адам ... ... ... бәсеңдету
жөнінде бірнеше мәнді ұсыныс, нақты талаптар қойылды. Оның негізгілері –
халықтың ... ... ... ... үшін ... ... Кіші ... сақтау мақсатында Көкарал бөгетін салуға
қаржы босату, осы ... ... ... игеруге байланысты инвесторлар
тартуға ықпал ету, Байқоңыр ғарыш айлағы туралы келісімдерді ішінара ... ... ... бөлінетін судың мөлшерін көбейту.
Табиғи азықтық жарамды жерлер табиғи-шаруашылық ерекшеліктері бойынша
3 негізгі массивтерге бөлінеді: жайылымдар, суармалы оазис ... ... ... оң жақ пен сол жақ ... ... Төмендегі кестеден
Қызылорда облысы аудандары бойынша егістік және жайлылым жерлердің бөлінуі
көрсетілген.
Кесте 16 - Қызылорда облысы ... ... ... және жайлылым
жерлердің бөлінуі (2000-2001 ж.ж), мың ... ... ...... ... |
| ... ... |
| | ... ... ... |9,5 |2215,4 |1413,9 ... |11,4 |1718,7 |1159,1 ... |9,5 |611,8 |558,3 ... |28,0 |1596,4 |1397,0 ... |23,9 |2191,2 |1696,5 ... ... |8,7 |141,2 |141,2 ... |14,2 |2689,0 |1679,0 ... |11,3 |1374,7 |1148,0 ... ... |116,5 |12538,4 |9193,0 ... | | | ... жарамды жерлер облыста 12654,9 мың га жерді қамтиды.
Қазір олар барлық ... 30 % ... ... 50-60 % дейін бере алады.
Бұл жерлерді мал ... ... ... ... бар. ... оңтүстік-
шығысында жайылым кезеңінің ұзақтығы 87 айды құрайды, ал кейбір аудандарда
малды жыл бойы баады.
Табиғи, экономикалық ... шыға ... ... ... ... жайылымдардың пайда болуына жағдай жчасайды:
- қысқа мерзімді, 2-3 жылдық бұршақ тұқымдас өсімдіктермен қолданылған
топырақтағы жоғары өнімді;
- ... ... 4-6 жыл бойы ... ие, жоғары өнімді;
- ұзақ мерзімді, 6 жылдан көп жоғары өнімді.
Ішкі нарықта да, сыртқы нарықта да азық-түлік ... ... ... кері ... байқалуда. Мысалы, азық ... ... азық ... үлесі азаюда. Жалпы алғанда, астық
өндірісінің ... ... ішкі ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Күріш экспортының көлемі
қазіргі ... шет ... ... 17 – ... облысындағы күріш өндірісі
|Көрсеткіштер |Жылдар |
| |1995 ж |2000 ж |2005 ж ... ... т |229132 |231698 |217310 ... ... т|55976 |52604 |52960,5 ... ... |22,7 |24,4 ... % | | | ... дән, т |173156 |179094 ... ... т: | | | ... |14792 |15416 |12454,9 ... |31326 |28700 |27765,6 ... ... |50723 |30467 |28324,9 ... ... |67041 |93170 |81472,3 ... |9274 |11341 |14331,8 ... ... ... ... өндірістілігінде экспорт басты мәнге
ие. Келесі кестеде ... ... ... шет ... ... ... ... және нарықтық инфрақұрылым құру мақсатында дән және дән
өнімдері нарқын әр ... ... ... Ауыл ... ... қамтамасыз ету
бойынша өндіріс орындарын, сонымен қатар ... ... Ішкі ... ... сақтау, шығару және өндіру бойынша өндіріс орнын;
- Күрішті ... және ... ... ... және ... ... кең ... қолданылуын;
- Барлық нарық құрылымында маркетингітк іс-әрекетті жүзеге асырылуын;
Кесте 18 - 2001 ж Қызылорда ... ... ... ... т (таза |Құны, мың АҚШ |Орташа бағасы, |
| ... ... ... ... ... |64,0 |1,7 |26,6 ... ... | | | ... дәнді | | | ... ... |443,5 |148,8 |335,5 ... |320,0 |116,8 |365,0 ... ... | | | ... |100,0 |27,8 |278,0 |
| |23,5 |4,2 |178,7 ... ... | | ... ... | | | ... |2152 |221,0 |102,7 ... ... |64,0 |4,4 |68,8 ... | | | |
| |2068,0 |213,9 |103,4 |
| |20,0 |2,7 |135,0 ... ... | | | ... ... | | | |
| |136,0 |14,8 |108,8 ... ... ... ... ... интеграциясының аймаққа керек
екі формасын қабылдау қажет: ... ... және ... ... ... кәсіпорын немесе өндіріс әртүрлі бөліну стадиясына
қарамастан, жеке бір ... ... ... ... ... ұсақ ауыл ... ... өндірушілерді ығыстырып, ең ірі
өнеркәсіп немесе сауда капиталын құруға ... ... ... ... ... ... мен ... – сауда кәсіпорындар арасында
өндіріс пен дайын өнім ... ... ... ... ... ... орнайды.
Көлденең интеграция формасы әртүрлі ... ... ... ... ортнатады. Бірақта интеграцияның бұл формасы ойдағыдай
нәтижеге қол жеткізе бермейді, себебі ... ... әлі ... ... Интеграцияның бұл екі формасы тек
ішкі қажеттілікті қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар ... ... де ... шаруашылықтар іс-әрекетінің бағдары шаруашылық тәжірибесі
үшін сыртқы және ішкі нарықтар талаптарына жаңа ... ... ... ... ... пен ... өнім шығаруды
қарапайым көзқараспен қарамау керек. Бұл біріншіден, экономикалық әдістерді
қолданумен ... ... ... ... ... күріш
шаруашылықтарды арнайы бір салада өнім өндіруге бағыттап, жүзеге ... ... ... ... ... ретінде әртүрлі
шаруашылықтардың агротүзілім қызметтерін атқаруы.
Нарық өзін өзі реттеуші механизмінсіз мағынасыз, ... да ... ... ... ... ... ... табыс, бәсекелес және салық
табылады. Нарықтық экономика жағдайында өндіру басты түрде жеке қаржы және
несиенің ... ... асуы ... ... ... күріш егетін
шаруашылықтар табыс орнына шығынға батып, нәтижесінде банкротқа және
санацияға ұшырауда.
Сол ... ... ... ... ... пен өнімді шығарумен
қатар техникалық іс-әрекет маңызға ие, нәтижесінде өндірісті технологиялық
сипатта (тыңайтқыштар ... ... ... қорғау және т.б.)
қамтамасыз ететді. Қаржы ... ... ... ... ... бартерлік және басқа қатынастарды қолданып келеді.
Өсімдік шаруашылығын дамыту күріш ... ... ... сақтаушы технологиялар енгізілуі, ... ... ... ... өнімдерінің өндірісі және өңдеуге
техниканың қамтылуымен, ауыл ... ... ЖЖМ ... ... ... енгізілуі және қалыптастыру қамтамасыз етіледі. /36/
Ауыл тауар өндірушілерінің материалдық-техникалық қамтылуына кері
әсерін тигізетін ауыл ... ... ... және ... өндіру өнеркәсібінің қанағаттанарлықсыз ахуалы төмен. ҚР Ауыл
шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, ауыл шаруашылығы ... ... 80% ... ... қолда бар тракторлар мен комбайндардың
70-75 % орташа жасы 13-14 ... ... ол ... ... 2 есе
артады. Мемлекеттің ... ... ... және ... ... ... қожалықтары мен жұртшылық шаруашылықтарына қызмет көрсету
үшін машина-технологиялық стансалар мен сервис – ... ... ... ... мен құрал-саймандар импортын кеңейту және басқа
да шараларды қамтамасыз ету ... ... ... жаңартуға
бағытталған.
Лизинг негізінде ауыл шаруашылығы құрылымдарының машина-трактор ... ... ... ... «ҚазАгроҚаржы» АҚ ықпал етуде.
Лизинг бағдарламаларын қаржыландыруға 2005 жылы 5,95 млрд ... ... ... жылғы деңгейден 6 есе көп.
2003-2005 жылдары бөлінгенн қаржы көлемі «ҚазАгроҚаржы» АҚ 2944 бірлік
ауыл ... ... ... алуға мүмкіндік берді.
Қазақстанда барлық минералды-шикізат ресурстары болғанынан қарамастан,
өндірілетін минералды тыңайтқыштар түрлері фосфорлық тыңайтқыштармен ғана
шектеледі. ... ... ... ... үшін таяу
уақытта жеткілікті көлемде ... азот және ... ... ... ... ... отандық өндірісін ұйымдастыру қажет.
Минералды тыңайтқыштар өндіру ісін қаражаттандыру Үкімет деңгейінде
қолға алып, іс-шаралар жүргізудің шешімін табу ... ... ... АӨК ... ... ... және
ҚР Үкіметімен бекітілген шаралардың жүзеге асырылуы өсімдік шаруашылығын,
мал шаруашылығын және өңдеу ... ... ... ... ... ... әзірлемелерді енгізу, агро-өнеркәсіп
кешеннің нақты қажеттіліктеріне сәйкес индустриялық-техникалық базаны құру,
кластерлер қалыптастыру арқылы қамтамасыз етіледі.
Өңдеу жұмыстары агро-өнеркіәсіп кешеннің ең ... ... ... ... ол ел ... ... тағам үшін жеткілікті түрлі азық-
түлік өнімдерін қамтамасыз ету мәселесін шешуде жетекші рөл атқарады. ... ... ... ... қамтамасыз етудің алғышарты
болып табылады.
ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің деректері бойынша, осы саладағы
кәсіпкерлік белсенділіктің дамуына екінші ... ... ... ... ... ... сыйақы қаражаттандыру
бағдарламасы ... ... ... мақсатқа қол жеткізу үшін 2005 жылы «АӨК
мен ауылдық аумақтар дамуын мемлекеттік реттеу туралы» Заң ... ... мен ... ... ... ... ... негіздерін
қамтамасыз етеді, ауыл шаруашылығы өнімінің бәсекелестікке қабілеттілігін
жоғарлатуға, аграрлық нарықтың ... ... ... бағытталған
мемлекеттік реттеудің негізгі қағидаларын және құралдарын ... ... ... ... асырылуы агро-өнеркәсіптің
бүкіл технологиялық кезеңдерін қалпына келтіруге және ауылдардың әлеуметтік
және өндірістік инфрақұрылымын ... ... ... ... ... ... МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫН ОРНАЛАСТЫРУ ЖӘНЕ ОНЫҢ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
Облыстың ауыл шаруашылығындағы ... ... бірі – ... оның ... 1991 жылы ауыл ... өндірісі өнімінің 58,9
% сәйкес келсе, қазіргі кезде 38,5 % сәйкес ... ... ... мал
шаруашылығындағы жағдайлар тұрақсыз болуымен ерекшеленуде. ... ... ... бұл ... өзекті болып қалуда. Нарыққа ... ... сала ... ... ... ... мал басы және облыс
құс шаруашылығының саны қысқаруда.
Қазақстандағы аграрлық қайта құрулар мал шаруашылығы салаларындағы мал
басының саны, өнім ... және ... ... ... ... өзгерістер әкелді.
Ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің құнында шаруашылығы өнімінің ... 48
% ... Баға ... әсерінен оның құны көп есе өсті. 1990 ... ірі қара мал ... ... үлес ... ... 60 ... жылқа шаруашылығы өнімінің үлес салмағы 2,9%-ға, қой және ... ... үлес ... 13,5 %-ға, құс ... өнімінің үлес
салмағы 2,2 %-ға азайды.
Ауыл шаруашылығындағы реформалар кезеңі мал шаруашылығы саласы күрделі
өзгерістер үрдісінен өтті. 15 ... ... ... ... ірі қара мал ... қой және ... шошқа, құстар басы да
азайды.
Шаруашылық санаттары арасында мал басының құрылымдық ... ... ... мал басы ірі ауыл ауыл ... ... шаруашылықтарына ауысты. Азық базасы әлсіз, азық
рационы ... ... мал ... ... ... ... гылыми-техникалық прогресстің жетістіктерін
игеруге, бәсекелестікке қабілетті, ... сапа ... ... өнім ... ... жоқ. Сондықтан да, мемлекеттік қазіргі
аграрлық саясаты ұсақ тауарлықты жойып, ... және ірі қара ... ... мен ... қалыптастыруға жеке
шаруашылықтарды ... ... ... ... асыл ... малмен
қамтамасыз етуге, азық базасын нығайтуға бағытталған.
Кесте 19 – Қызылорда облысы шаруашылығындағы мал басы ... мың ... басы ... |
| |1991 |1995 |1996 |1998 |2000 |2005 ... қара |223,1 |163,7 |153,0 |152,6 |157,7 |158,7 ... |85,3 |77,9 |71,3 |66,5 |66,1 |65,9 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |16,1 |3,1 |2,6 |2,0 |2,7 |3,1 ... және |1568,8 |660,9 |547,8 |532,0 |531,0 |537 ... | | | | | | ... |71,3 |56,0 |48,5 |47,7 |48,2 |46,2 ... |26,0 |22,5 |20,5 |19,2 |18,6 |18,8 ... |898,4 |189,3 |270,4 |281,1 |309,4 |365,9 ... ... ... мал басы 10 жыл ... ... ... шаруашылығындағы өндірістің құлдырауы ... көп ... ... ішкі ... қажеттіліктерге мал
шығынының тез өсуі ... ... ... ... ... ... ... шаруушылықтың өзара есептесуі барысында
айырбас нәтижесінде малды құнсыз бағаға беруге мәжбүр болды. Ірі қара мал
саны 2000 жылы ... ... 18640 ... ... ... 33,7 %, қой ... бас немесе 15,9 %. Өзарар есеп айыру барысында халыққа 288 ірі ... 2960 қой ... 102 ... және т.с.с ... Бұл мас басы кемуінің
басты себептерінің бірі және мал ... ... ... ... әкелді.
2000 жылы облыс ауыл шаруашылық кәсіпорындарда мал ... ... ... ... ... ... онжылдықта 2 есеге азайып, 1996 ... 5,9 %-ға, жүн - 23,1 %-ға, ал сүт ... ... 5 ... ... 20 – ... ... шаруашылығындағы мал шаруашылық өнімдер
өндірісі
|өнім |Жылдар |
| ... |1991 |1995 |1996 |1998 |2000 |2005 |
| ... | | | | | ... |Мың т |55,9 |27,0 |28,2 |25,7 |25,9 |25,4 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |Мың т |29,0 |12,6 |14,6 |14,2 |14,2 |14,0 ... | | | | | | | ... | | | | | | | ... |Мың т |108,7 |41,6 |43,0 |59,0 |57,6 |51,5 ... |Млн дана |82,3 |8,9 |10,4 |17,7 |18,8 |23,6 ... |т |3511 |1167 |1100 |844 |890 |897 ... ... ... мал ... ... ... – жоғары
сапалы ет өндірісін және ірі қара мал өсіруде сапалы тері ... ... мал ... ... мен жаңа тұқымдар шығару болып ... тек ... ... республика деңгейінде қаракөл шаруашылығы басты
назарда. Облыс мал шаруашылығында тұқымы жоғары қаракөл терісін ... ... ... республикада саны бойынша және қаракөл өндірісі бойынша
жетекші орынға ие ... жылы ... ... ... 1635,1 мың қаракөл қойы
болса, оның 1156,3 мың ... 70,7% ... басы ... Одан 6154 мың ... 1052 т жүн және 375,3 дан ... ... және ... себептері бойынша 2000 жылға дейін облыста
біркелкі дамымады.
Кесте 21 – Қызылорда облысында ... қойы мен ... мал бас ... бас
|Жыл ... ... ... қой мен қозы |
| ... |
| ... ... ... ... ... |1635,1 |1156,3 ... |660,3 |443,0 ... |546,1 |301,2 ... |582,0 |08,4 ... |537,8 |263,0 ... ... ... қой мен қозы ... 537,8 мың бас деңгейінде
тұрақтандырылды және 2005 жылғы есептеуге сәйкес 563,9 мың ... ... ... қой шаруашылығының маңызды өндірістік-қаржы көрсеткішінің
экономикалық тиімділігі болып орың рентабельдігі табылады, яғни ... ... таза ... ... ... ... ... Ол келесі формуламен есептеледі:
Р1 = ( Кт- Қ ) х 100,
мұнда Р1 – ... ... Кт – ... ... ... Қ – ... өнімнің құны.
Міне сондықтан, рентабель пайыззын анықтау үшін екі ... ... – бұл ... құны және өнім ... құны.
өнімнің шынайы бағасы жүн, ет, қаракөл және т.б көрсеткіштеріне
байланысты қалыптасады. Қаракөл ... баға ... ... ... ... ... деңгейінен тәуелді және түрленеді.
3. ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСЫ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРДІҢ МЕЛИОРАТИВТІК ЖАҒДАЙЫ
Орта Азияның негізгі су көзі болып табылатын ... мен ... ... ... Арал теңізі бүгінде осы ... ... ... ... және ... бойы оның ... үлкен
ықпалын тигізетін негізгі географиялық нысанның бірі. Оған қоса өңірді
қоршай батысында Қызылқұм, Арал маңы ... мен ... ... Кіші ... ... ... ... жатыр. Бұл ортаның
жер-су қорының табиғи өнімділігін басқарып, реттеп отыратын ... ... бойы ... ... ... ... Арал теңізі
аймағы өзінің ғасырлар бойы қалыптасқан гидроэкологиялық жағдайының ... ... ... ... ... ... біртіндеп
өзінің табиғи бейнесін жоғалтып, Сыр өңірі ғана емес, Орта Азия ... ... және ... ... ... ... отыр. Осыған байланысты табиғаттың маңызды құрамбөліктерінің бірі
аң-құстар жойылуда, табиғи ландшафттар азып-тозуда, яғни, аумақтың қазіргі
геоэкологиялық күйі ... ... ... ... қоғамы мен
табиғаттың өзара әрекеттесуі ... ... ... ... ... ... ... анықтаушы
бастапқы шарт - табиғи факторлар жүйесі.
Арал теңізінің Қазақстандық ... су ... жер беті және ... су ... ... Жер беті ... облыста азды-көпті баршылық.
Оларға Қаратаудың ... ағып ... ... ... ... ... ойпаң
жерлерге жиналатын қар суы мен жаңбыр сулары жатады. Облыстың ең басты су
көзі Сырдария ... ... су ... ... 462000 км2 ... алып ... төменгі ағысында Сырдария ауданы 218,4 мың км2 ... ... ... ... аумағы арқылы өтеді. Сырдария –
оңтүстікте Қызылқұм шөлінің солтүстік ... ал ... Арал ... ... ... және ... ... Бетпақдаламен
шектеседі. Сырдария өзенінің бойында 2-5 жыл аралығында қайталанып ... азаю және ... ... ... ... ... аралығында судың
өте азаю кезеңі (90 %) және 1972-1976 жылдар (86% ), ал екі ... ... ... ... (84 %) және ... жылдар (74 %) ... ... ескі ... Жаңадария, Қуаңдария, сол сияқты
Телікөл, Қараөзек т.б жүзге жуық ирригациялық-суландыру жүйелері ... ... ... ... Оған қоса облыс аумағында жалпы
ауданы 1164 шаршы км2 болатын барлық саны 2582 көл ... ... ... 1 км2 ... ... саны 2453, ... жалпы ауданы 241
км2, яғни ауданы 1 км2-ге жетпейтін ... 95 ... ... су ... ... ... екен. Ауданы 10 км2-ден асатын көлдер саны 16. Олар:
Қамыстыбас, Арыс, Жақсықылыш, ... ... ... ... ... ... т.б. көлдер. Бұл көлдердің барлығы ... ... ... ... ... су деңгейі жыл бойы
өзгеріп отырады. Яғни, Сырдария ... ... ... ... көлдердің
деңгейлері көтерілсе, ал жазда төмендеп отырады. Бүгінгі мәліметтер бойынша
облыс аумағында 123 көл ... ... 25-30 ... өзен ... ... оған қоса жер ... үшін су мөлшерін ретсіз пайдалану салдарынан
көптеген атыраулық көлдер құрғай бастады, ... ... ... ... ... көлдердің (Ащыкөл, Жұбан, Лақалы, т.б.) суы ... ... ... ... ... ... ... бөгелгеннен
кейін, онымен аттас көлдер жүйесінің көбісі қүрғап кетті.- .
Сырдария атырауының көлдері ... ... мен ... ... ... Жалаңаш, Қаязды, Лайкөл, Қотанкөл т.б. су тапшылығынан тайыздап,
жағасын өсімдік басып, батпақтанып ... ... орай ... ... ... де өте ... Көл суларының минералдылығы жылдар
аралығында, маусымнан маусымға өзгеріп отырады.
Облыс аумағында Сырдария өзенінен басқа табиғи ... бар ... ... ағып ... ... ... ... Арыстанды, Шалқия
секілді т.б. ұсақ өзендер де бар. Бұл өзендер ертеректе суы мол ... ... ... ... бүл өзендер тау етектеріндегі ... ауыл ... ... ... ету ... бөгендерде
жинақталады (Жайылма, Бесарық).
Облыс аумағында жасанды су арналары да (каналдар) бар. 1925 жылғы есеп
бойынша Қазалы уезінде 6 бас суару ... ... ... (36 ... (15 ... 2-оңжағалық (30 арық), Қармақшылық солжағалық (8
арық), Қармақшылық оңжағалық (11 ... ... 6081 ... ... ... 104 ... арық болған, олардың 36614 га ... ... бар. Ал ... ... 5 ... ... Шиелі (8
арық), Көксу (14 арық), Бесарық (22 арық), Шіркейлі (15 арық), Қараөзек (23
арық) болған. Қызылорда уезінде 74359 га ... ... ... ете ... ... ... ... істеп тұрды. Ал олар негізінде 10937 ... ... ғана ... ... ... аумағында 11 суару жүйесі мен 186
магистралды каналдар қызмет істеп тұрды. Бүгінгі таңда (2005 ж.) ... ... ... ... ... 40-қа жуық ... бөгендер
және 300-ден астам коллекторлар бар.
Облыстың су ресурстарын жер бетіндегі және жер астындағы ... ... Жер ... су ... ... ... сулары, уақытша ағын
сулар, көлдер, ойыс жерлерге жиналатын қар суы мен жаңбыр сулары жатады.
Облыс аумағындағы бірден-бір ... ірі өзен – ... және ... ... ... ... сол ... Телікөл, Қараөзек т.б. су
жүйелері Еуразия құрлығының ... және ... ... ... жан-жануарлар мен құстардың миграция жасайтын негізі жолдары.
Жоғарыда келтірілген мәліметтердің барлығын түйіндей келе Сырдарияның
төменгі ағысындағы көлдер жүйесін сақтап ... ол ... ... ... өте ... Ол үшін Орта Азия мен ... аралығында құстар
жолындағы көлдер ... ... ... дәрежедегі қорықтар
ұйымдастыру келешектің маңызды ісі (Сарысу-Телікөл, ... т.б.). ... су ... 90%-ын ... өзенінің ағындысы құрайды (кесте 8).
Кесте 8 – Қызылорда облысы аумағындағы Сырдарияның су ресурстары, ... ... ... ... ... ... |
| |ж.ж |ж.ж |ж.ж |ж.ж |ж.ж ... |19,36 |24,25 |15,30 |6,50 |12,08 ... | | | | | ... |17,85 |22,2 |11,83 |3,25 |8,17 ... | | | | | ... қ. |13,88 |16,62 |9,71 |1,325 |5,46 ... солтүстік-батысынан ағып шығатын суы аз, шағын ... ... ... ... т.б.) тау ... бірден-бір
суландыру көзі. Шатқалдарда шағын тал, ... ... ... осы
өңірдің жануарларының жаз жайылымы болса, қыс қыстауы, панасы болады.
Жер асты су ... ... ... ... ... Қызылорда
облысында 25 жерасты суы кен орындары барланған, ондағы су қоры ... мың м3 ... 501,4 млн ... ... массивтің жер асты суы
төрттік шөгінділерде, 10-15 м тереңдікте жатыр.
Томайкөл — ... ... ... ала 20 км ... Ұзындығы 7,5 км, ені 1,0 км. Ең терең жері 3,5 м. ... ... ... Көл үш ... ... ... ... ну-тоғай қамыс.
Жағалауы жазық, тегіс, кей жері шоқат-шоқат құмды төбелер. Мұнда бүйірген,
еркек, қаратікен, адраспан ... ... ... ... 100 метрге дейін
қамыс пен қоға ... ... ... 3,5 метрге дейін жетеді. Ал ... ... ... Көл ... қара ... сонан кейін ұсақ құм басып
жатыр. Көлде ... ... мен ... көп. ... ... ... т. б. тіршілік етеді. Қөл деңгейі сәуір-мамыр айларында
өсіп, маусым айында төмендей бастайтын, ол осы су ... түсе ... шөп ... ал ... жері ... ... пайдаланылатын. Осы
көлдің солтүстік-шағысында кішігірім Бозкөл және ... атты ... ... ... ... Осы көлдерді көптеген жабайы қаз, үйрек және тағы
басқа құстар мекендейтін. Мұнда қызыл қанат, ... ... ... Көл суы ащылау, оның бір литрінде 2,4 милиграм ғана тұз болатын.
Қөкқатын (Жуан Садырбай) көлі Қазалы қаласының ... ... ... ... ... 2,5 км, ені 2,0 км, көлемі 2,87 ... Ол ... ... ... ... ... Көлге су
Ақсай каналы арқылы құяды. Ені 3-5 км, ұзындығы 60 км, Жуан ... осы ... ... ... Бұл жер Сырдария өзенінің сол жағында
орналасқан шабындық және жайылымдык жер еді. Осы ... ... ... оньң ... 3,5-4,0 метрге жетеді, ал күзге қарай ол 1,5-2,0
метрге дейін төмендейді. Көл аумағыньң 60 пайызға ... ... пен ... ...... ... батысында орналасқаи Бұл көл
солтүстікте көлемі 1,5-1,0 ... ... ... ... ... 3–4 километрге дейін созылады, сонан кейін оның оң жақ
қолтығы оңтүстік-батысқа қарай созылып ... де ... ... ... ... жылдары бұл бүғаз құрғап та кетеді. Ал ... сол жақ ... ... су ... ең ... ... ... ағып, жол-жөнекей
кішкене аралды айналып солтүстікке қарай 4 ... ... ... Сөй-
тіп жартылай арал көлді екіге бөледі. Егерде осы жартылай аралдың шыңына
шығып көз тіксеңіз, көлдің ... ... ... ... 8 км, ең енді жері 4,0-4,5, ... 39,14 ... Көлдің батыс жағында ғана сиректеу қамыс өседі. Ал ... ... ... биіктігі бір кезде 3,5-4,0 метрге жетіпті. ... ... ... ... ... ... қарабалық, т. б. басқа балық түрлері
кездеседі.
Қаракөл — Ақшатау көлінің шығысында, ... ... ... ... Бұл ... екі ... ... 5-6 километр таулы төбе
қоршап тұр. Көл ... ... ... ... ... ... ал солтүстігі кішілеуі Шалаңдыкөл деп аталады. Пішіні жағынан көл
сегіз цифрына үқсас.
Қөл түбін түгелдей сұр лай ... Суы ... ... ... ... б. балықтар өседі.
Шөмішкөл — Ақшатау көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 ... ... ... ... ... ... 4,2 шаршы километр, ұзындығы 2,8
км, ені 2,2 км. Ен, терең жері 10 метр.
1965 жылы көлдің ... 3 ... ... ... ал терендігі 6 метрден
аспаған. Көл көлемінің артып, ... ... ... дұрыс
жүргізілуі әсер етті. Қөл төбелердің ең шұңғыл жерінде орналасқан. Көлдің
батыс жағалауын бойлай ... ... ... ... ... ... ... Көлдін, орта шенінде 2,5-3,5 метр тереңдігінде ені 20-35 метр бойы
ну қамыс, қоға, шалаң өскен, ал көлдің орта шені ... ... Көл суы ... ... ... Көл ... сұр лай, өте ұсақ балдырлар басқан. Суы
ащылау. Балықтың бірнеше түрі бар.
Қотанкөл — ... ... ... 10 ... ... ... тұрғындардың айтуына қарағанда, бұл көл елуінші жылдың ... жер ... үшін ... ... ... ... 1973 жылы көлдіқ
тереңдігі 6 метр болды, ал 1979 жыл оның ... 3,2 ... ... ... ұзындығы 6 километр, ен, енді жері 2,5 километр, ... ... ... ... жазық, шалшықты, тек батыс жағы ғана көтеріңкі.
Су бетінде өсімдік аз кездеседі, көл түбін ... ... ... жүйесі Сырдария өзенінің оң жағалуын алып ... ... ... ... ... және Қамыстыбас көлдерінен түрады және
бір-бірімен кішкене арналар арқылы байланысып жатыр.
Бұл көлдерге Сырдария суы ... ... ... ... ... көлі — көлдін. ұзындығы 3,7 километр, ең енді жері 2,7 километр,
ең ... жері 3,5 ... Су ... 58,3 метр ... ... ... төмен, тайыз, оңтүстігін, оңтүстік-батысын және батыс
жағалауларын ну қамыс, қоға басқан. Көл суы ащылау, ... лайы өте ... исі ... ... ... ... т. б. балықтар бар.
Жалаңаш көлінің ұзындығы - 5,3 км, ені - 4,3 километр, ең ... ... м, ... 13,25 ... ... ... жағалауы жазық, сазды, көлді түгел ... ... Осы ... суы ... жағалауынан Қаяздыға, батыс жағалауынан
Лайкөлге құйылады. Бұл көлдерге су қамыс арасынан және өсімдік ... ... ... ... Көл суы сәл ашқылтым.
Қаязды Жалаңаш және Лайкөлмен жалғасып жатыр. ... ... қоға ... ... ... ну тоғай. Ұзындыга 4,1 километр, ені –1,5 илометр,
тереңдігі 3,35 метр. Қөлемі 4,4 ... ... Су ... түскен кезінде
көлдің шығысы мен батысы екіге бөлініп қалады.
Лайкөл — солтүстік-шығыстан ... ... ... ... ... түгелдей көтеріңкі, өсімдіктер сирек өседі, ал
оңтүстік-батыс жағалауын шалаң әсіресе көл ... ... ... ... Ең
терең жері 4,25 метр, Көлдің солтүстік шығысында Қарабөгет атты арнасы бар,
сол арқылы көл суы ... ...... ... ... ең ірі көл.
Арал ауданындағы Қамыстыбас темір жол станциясының ба-
тыс жағында 2 километр ... ол ... ... ... жатыр. Қөл осы
өңірдегі барлық көл жүйесінің 85 ... ... ... 30 ... ені ... ... 10 метрге дейін жетеді. Көлемі 248 ... ... 58,1 метр ... ... бедері дәуірдің үштік кезеңінде пайда болған ... ... ... ... қатпарларының қалық-дығы 70 метрге дейін жетеді.
Өсімдіктер өте аз өседі, тек қана өте сирек шөлейт шөптері оның ... ... ... Су деңгейінің түсуінен қамыс және қоға өсетін
жерлер тым азайған. Шығыс жағалауы ... ...... ... ... орналасқан, Ұзындығы 11,5, ені
2,4 км, ең терең жері — 5,5 ... ... 12,6 ... ... үшке бөлінген, бір-бірімен канал ... ... ... ... ... 1,5-2,5 ... жағалауы жазык, төмен, құмды, су жайылатын
жеріне көк шөп өскен. Батыс жағалауы биік, бұйрат-бұйрат құм.
Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... оған қоса Сыр суының шектен тыс ... ... ... ... екінші ең лас өзен) егіншілікке кері әсерін тигізіп отыр.
Қызылорда облысы республикадағы ежелден халық қоныстанған ... ... және ... ... ... тау ... өндіру сонау
ерте замандардан басталған. Оған дәлел Қаратау баурайындағы қола, ... ... мен ... ... жайлар (Қаратаудағы Бесарық
тұсындағы "Қатын қамал" үңгірі, Алтынды, Күмісті т.б.).
Қызылорда ... ... көп ... ... ... ... ... Байқоңыр ғарыш айлағы (Қармақшы, Қазалы
аудандары), Арал ... ... ... ... әсер ... облысы аумағының табиғатына көп жылдық зерттеулерді
сараптағанда, қазіргі экологиялық жағдайында, барлық табиғат зоналарында
адам әрекетінің ... ... ... кездестіреміз. Солардың ішінде ең
негізгілері: а) егін шаруашылығының зардабы; ә) малды ретсіз жаю; б)
тоғайлықтарды бау-бақшалыққа ашу; в) борпылдақ ... ... г) ... құбырлары және автокөлік жол тораптарын салу: Құмкөл-
Қызылорда, Құмкөл-Қарақойын мүнай құбыр жолы т.б.
Қызылорда обылысының шөл және ... ... онан ... климаттық жағдай да қосымша әсер етіп отыр. Ол әсіресе
Сырдария ... ... соң ... ... ... ... жоғарылауы мен ылғалдылықтың жеткіліксіздігі, атмосфералық
жауын-шашынның аздығы, 90-110 мм ... ... ... ... ... ... (жерасты) су деңгейінің
төмендеуіне әсер етіп отыр. Сөйтіп ... ... ... ... ... қысқаруына әсер етіп және ... мен ... өмір сүру ... ... ... Мемлекетіміздің Қызыл
кітабына облысымыздың аумағын мекендейтін сүт қоректілерден 7, қүстардан 24
(мұның ... ... ... ұшып ... бар), бауырымен
жорғалаушылардан 1 (кесел - серый варан), балықтардан 7, өсімдіктерден 12
түр енген. Сирек ... және ... кету ... бар ... ... ... 1 ... қорық, 2 қорықша ұйымдастырылған, бірақ
қорықшалардағы тәртіп олардың қатаң ... ... ... ... ... қорғаудағы табиғи аумақтарды ұйымдастыруда
тек жануарлар мен өсімдіктерді қорғау биобағыттағы мақсатта ғана ... ... ... ... заңында (1961 ж.) көрсетілгендей "...
қорғауға табиғи ландшафт жатады" - дейді. ... ... ... ... ... ... ... толық анықталмаған.
Ғалымдардың ғылыми негіздемелері, қорғалатын табиғи аумақтарды құруда
тек қорықтарды ұйымдастыру мен кеңейту ... ғана ... ... ал
табиғи қорғалатын аумақтар жүйесін кеңейту ұмыт қалып келді. Мұның ... ... ... ... ... ... пен ландшафтылық
ерекшелікті ескерудің жоқтығын көрсетеді.
Республиканың бүгінде экологиялық апатты ... ... ... ... ... ... ... өте зор. Бұл мәселе әсіресе
Қызылорда облысы үшін өзекті. ... ... ... ... егер ... 60% сақталып және 40% қайта
қалпына келтірілсе, қарастырып отырған аумақтың үлкендігі (бүкіл Республика
аумағының 8,34%), Республика өміріндегі ... ... ... ... ... ... ... түрлілігі Қызылорда облысы аумағы
шегінде қорғауды қажет ететін аумақтар жүйесін құрудың шараларын ... ... ... ... ... болып Сырдария өзені табылады. ... өзен ... ... ... ... ... 1000 км ұзындықта бірде-бір сала қосылмайды. Соңғы 10жылдықта өзен суы
өз табиғи сапалығынан айырылып ... оның ... ... ... ... ... территориясына дейін сырдарияға 140 жалпы 10-12 км3 көлемді
құрайтын қашыртқылар қосылады. Ақаба 3 ... ... ... К-1-оң
жағалу және К-2 – Түгіскен ... сол жақ ... ... ... қашыртқысы.
Су сапасына жоғары ағыстағы Өзбекстан мен Тәжікстан кәсіпорындарының
ақаба сулары әмер етеді. Ақаба және қашыртқы ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығында химиялық тыңайтқыштарды, улы
химикаттарды, гербицидтерді ... ... өзен ... ауыр ... ... өнімдері және т.б.ластаушы заттармен ластанудың негізгі
себебі болып табылады. ... ... ... ... ... ... аммиакты азот мөлшері ШЖК 2,5 есе, ...... ... – 7, мыс – 10, темір -2 есе асып түседі.
Кесте 22 – Сырдария өзен ... ... ... және ... су ... млн ... |1996 ж |1997 ж |1998 ж |1999 ж |2000 ж ... |595,27 |414,46 |282,7 |209,1 |89,99 ... |148,0 |89,14 |80,05 |67,19 |75,59 ... |743,27 |503,6 |362,75 |276,75 |162,58 ... ... ... ... ... келіп түсетін су сапасы
тұзға байытылған, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан территориясына тек қалдық сулар келіп
түседі, егер өзеннің ... ... су ... 0,3-0,5 ... болса, Ферғана аңғарынан басталған жерінде 1,2-1,4 г/л-ге жетеді,
Шарадара да ол – 1,4 – 1,6 ... ... ... ... – 1,6 – ... жетеді. Айтарлықтай ластанумен ауыз ... ... ... апат ... ... тұрғындардың аурушаңдығының жоғары
деңгейімен түсіндіріледі.
Қызылорда ... ... ... ... ... су
сапасының төмен болуы ауыл ... ... және ... ... Оны ұзақ ... ... суармалы жерлердің екінші ретті тұздануына
ұшырады. Облыста бүгінде 278 мың га ... ... 104 мың ... ... 28 мың га ... жәна ... 37 мың
га қашыртқы-керіз желісінің дұрыс құрылмағандықтан суармалы жерлер жағдайы
өте төмен, 93,3 % әртүрлі деңгейде грунт суларының ... ... ... нәтижесінде қолданылмауда, Арал теңізінің құрғаған табанынан 58,5
мың га жер қолданылмаса, 20 % ... ... ... жерлер болып
табылады.
Кесте 23 – Жылдар бойынша жерлердің тұздануы, батпақтануы
|Жылдар ... ... ... |5812,0 |4,2 ... |6072,92 |3,8 ... |6333,84 |3,4 ... |6594,76 |3,0 ... |6855,68 |2,6 ... |7116,6 |2,2 ... облысындағы соңғы 30 жылда қарашірінді мөлшері 30-40%-ға
кеміді, ол ... ... ... ... ... ... жерлердің 60% қарашірінді құрамы 1 %-ға кеміді. Сырдарияның төменгі
ағысында су жетіспеуіне ... ... ... ... пайда
болуы мүмкін.
Мелиоративтік жерлердің нашарлауы қолданылмайтын жерлер ... ауыл ... ... өнімділігінің төмендеуі негізгі себебі
болып табылады:
- суармалы режимнің құлдырауы;
- суландыру мен қашыртқы керіз желілердің төмен ... ... ... егіс ... ... болмауы;
- топырақ өңдеу технологиясының бұзылуы;
- минералды және органикалық тыңайтқыштардың болмауы;
- керіз ұңғымасының толық істен шығуы;
- тұзданған жерлерді шаю ... ... ... ... ... ... ... 1417,3 мың га-дан 1357,7 мың га-ға дейін кеміп, тұзданған
жерлер ... 53,2 %-дан 57,61 %-ға ... ... батпақтанған жерлер
көлемі 51,6 мың га-дан 48,7 га-ға дейін қысқарды.
Қашыртқы-керіз желісінің жағдайы. Ірі ... ... ... ... ... ... жерлердің мелиоративтік жағдайын жақсарту
және қашыртқы-керіз желісіінң өзіндік уақытында ... ... ... барлық аудандарында қашыртқы-керіз желісі өте төмен жағдайда.
Бұл айтылған мәліметтерге мына кесте дәлел бола алады.
Кесте 23 – 2001 жылы 1 ... ...... ... ... ... |Желі |МҚЖ, |Ауданы,|2002 жыл міндетті түрде ... |
| ... |га ... керек жөндеу |шығындар|
| | | | ... |, мың |
| | | | | ... |
| | | | ... |МҚЖ ... | |
| | | ... м3
|Мың теңге |дана |Мың теңге | | |Жаңақорған |2210 |135 |46771 |220 |13200
|14 |700 |13900 | |Шиелі |1583 |744 |50988 |160 |9600 |74 |3700 |13300 ... ... |925 |143 |16508 |90 |5400 |14 |700 |6100 | ... |230 |50468 |130 |7800 |23 |1150 |8950 | ... |2065 |234 |42784
|200 |12000 |23 |1150 |31150 | |Қармақшы |1550 |197 |33316 |150 |9000 ... |10000 | ... |1173 |175 |33150 |110 |6600 |18 |900 |7500 | ... |38 |3690 |5 |300 |3 |150 |450 | ... ... ... |10849 |1896
|277675 |1065 |63900 |357 |9450 |73350 | |
Мелиоративтік жерлерді жақсарту шараларды ... ... ... ... ... ... топырақ грунттарының су-физикалық қасиеттерін және олардың тұздануын,
грунт суларының режимін, территорияның керіздер тартылғанын ... ... және ...... ... ... құрамын және
минералдануын анықтау;
- қашыртқы – ақаба желілердің жағдайын және гидрографиялық қарулануын
бақылау;
- Талап ... ... ... ... нососты станциялар санын
анықтау;
- Насосты станцияның жұмыс ... және ... ... жобасын
өңдеу;
- Насосты станцияның жоспардағы гидрогеологиялық жағдайымен ... ... ... ... ... ... және ... каналдарды орналастыру;/10/
Алуан түрлі экономикалық жағдайлар облыс территориясын ауылшаруашылық
өндіріске мамандандыруға және орналастыруға негізделген. ... ... ... жетіспеушілігі қатты байқалу нәтижесінде соңғы жылдары күріш
өсімінің төмендеуіне әкелді. Соның салдары нәтижесінде егінге су жеткіщетін
каналдарға қыс айларында су ... егіс ... көп ... ... қалпына келтіруде үлкен қаржыны керек етеді. Бұл жағдайдың басты
себебі - 4 ... ... ... өзенінің суын пайдалану 1992 жылдан
бастап, ирригациялық ... ... ... көшірілуінде болып
отыр. Көрші мемлекеттер өзен суын қалаған уақытта пайдалануы нәтижесінде
Қырғызстандағы сыйымдылығы 19 млрд м3 ... су ... ... ... ... ... Қазіргі таңда ... ... ... ... үшін қыс ... Тоқтағұл су қоймасынан су жіберуі
арқасында осы су сыйымдылығы 5,2 млрд м3 ... су ... егін ... ... ... оны ... ... жіберуге мәжбүр етеді.
Қыс айларында дарияда мұз тұрғанда, өзен арнасының су ... көп ... ... ... шығымдылығы 300-400 м/с-тан
аспайды. Сондықтан Шардара толғаннан кейін, жоғарыдан ... су ... ... ... су ... ... Арнасай су топрабы арқылы
Айдаркөл ойпатына жіберілетін. 1992 – 2002 ... ... ... 2,5-3,0 млрд м3 ... су ... ... еш ... 2001 -2002 жылы Айдаркөлге су жіберілетін
арнаға екі жерден, су кодексіне ... ... да, ... ... ойпатқа су
жіберу мүмкіндігінен айырды. /6/
Сонымен, 2003 жылдан бастап, Шардарадан төменгі ағысқа қыс айларында
шығымдылығы 300-400 м3 ... 700-800 м3 су ... ... ... шешілуін жобалаушылар мен су мамандарының айтуы бойынша, осы ... ... жол – ... ... су ... салу. Су қоймасы
негізгі екі өзекті мәселені шешеді: сыйымдылығы 3,0 млрд м3 ... ... қыс ... Шардарадан жиналатын артық суды өзіне жинап, төменгі
ағыста болатын су тасқынынан құтқарады. Екіншісі, күз ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Тағы бір ... ... ... ... таза су. ... нәтижесінде Тоқтағұл су
қоймасының суы, бұдан алынатын егін өнімі де экологиялық таза өнім ... ... бұл ... салынуына қарсы көзқарасты
білдіретін пікірлер бар ... ... ... ... бірі Қызылорда
облыстық су шаруашылығы кәсіпорнының директоры, техника ғылымдарының
докторы, профессор ... ... ... бойынша, Көксарай аумағы
4660 текше шақырым болатын шағын ойпат. Мұндағы жиналатын су тереңдігі 1,5-
2 метр ... Су ... ... 223,4 млн ... ... ... ... салу
жобасы – 5 жыл. Көксарай Сырдарияның ... 25 ... ... тасқын суын
құйып алып, төменгі жақты апаттан аман алып ... ... Оның ... да пайдалануға түгелдей жетеді деп айтуға болмайды.
Көксарай су қоймасына жиналатын шағын судың ... ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа пайдаланып жүрген құнарлы
жері ... ... ... қана ... оның ... ... себепші болады.
Көксарай су қоймасы бүкіл оңтүстік аймаққа экологиялық зиян келтіреді және
ешқандай ... ... жоқ. ... бұл жоба ... ... әлі ... ... Облыстағы суармалы егістіктің қазіргі даму мүмкіншілігі.
Аграрлы сектор экономикасында түбегейлі өзгерістер осы жылы Қызылорда
облысының ауыл ... ... ... 152,0 мың га ... егін ... ... ... алықаптың 83,6 мың гектарын дәнді дақылдар құраса,
мұның ішінде 70,7 мың гектар танапты ... ... ... ... ... ... ... облыс ауыл шаруашылық
құрылымдары дақылдар ... ... ... ... қажетті тұқыммен толық
қамтамасыз етілуінде. Сонымен қатар, ... ... ... үшін ... ауыл ... нысандарына 100 млн теңге үстемесіз несие қаралды.
Осы қаражатқа ... ... ... ... 660 тонна күріш тұқымы
әкелінді.
Облыс әкімі Мұхтар Құл-Мұхаммедтің тікелей басшылығымен жүзеге ... осы ... ... егін ... ... ... қамтамасыз ету нәтижесінде «Демеу» қайырымдылық қоры арнайы
қаржы бөліп, үстіміздегі жылдың егісі үшін ... ... ... ... ... ... ... дала жұмыстарына облыс ауыл шаруашылғы тауарын өндірушілер
қолындағы техникалардың 95-98% қатысуда. Соңғы жылдары ... ... ... ... жаңартуда айтарлықтай жұмытар
жүргізілді. өткен жылы ... ... ... АҚ ... ... ... техника алуға сұраныс беріп, одан 98 трактор, 54 комбайн, 8 ... ... ... Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер ... ... тағы 6 ... 3 ... ... ... Бұл құрылымдарға
биыл «ҚазАгроҚаржы» АҚ арқылы лизингпен техника ... 800,0 млн ... ... егіс пен егін ... ... ... үшін қажетті жанар-
жағар май материалдары мен басқа да ... ... ... және ... ... ... шығымдылығы мен сапасын
арттыруға мемлекет тарапынан жеткілікті көңіл бөлініп ... Осы ... ... 508,0 млн ... ... атайтын жағдай, биыл көктемгі егіс және күзгі егін ... ... май мен ... да ...... құндылықтар
құнын арзандату, өсімдік шаруашылығы өнімінің шығымдылығы мен сапасын
арттыру үшін ... ... ... ... ... ... Атап айтсақ, бұрынғы жылдары облыста осы мақсатта арнайы комиссия
құрылып, ол тендер ... ... май ... ... минералдық тыңайтқыш,
гербицид сатушылары анықтап тұрушы еді, және де ... тек ... ... ... ... ... субсидиялауға ғана қаржы
бөлетін. Енді субсидия ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің индикативтік
жоспарға ... ... ... дақылдарының көлеміне қарай төленеді. ... үшін ... ... олардың өздеріне қажетті заттарды еркін
саудадан сатып ... ... ... ... кезде аудандарда
құрылған ведомство аралық комиссиялар шаруашылықтар ... ... ... ... бағытында жұмыс жасауда.
Облыста көкөніс, бақша, картоп өсріге де үлкен мән ... ... ... осы ... ... ... танысу мақсатында Жаңақорған
ауданында ерте пісетін өскіндерді өсіруді бастандыратын мезгіл жеткенін
айта ... ... ... ... салу ... айрықша көңіл бөле
отырып, аймақта қысы-жазы өнім ... ... 24 ... бақшалық құрылысы
қолға алынғалы тұр. Осы жылдағы қалған егіс түрлеріне келсек, облыста ... ... ... 1947 га мақсары, 16742 га жоңышқа, 1144 га ... 155 ... ... 35 га мақта, 45 га тары, 92 га ... ... ... Ал ... ... – күріш егу алдын ала жасалған ... ... ... күні 41263 га ... ... оның 31115 га суға ... ... 58,14 % және 44,0 % орындалып отыр./11/
3.2 Облыстағы жер ресурстарын қорғаудағы экологиялық стратегиясы және
тиімді пайдалану мәселелері
Жер ... ... ... және су ресурстарын стратегиясын,
қазіргі уақыттағы жүйеде жерді өндірістік қолдануда ... ... ... ... ... ... табиғи-ресурстық
әлеуеті антропогендік қыымға сәйкес келмей қалды. Ауыл ... ... ... ... ... олардың деградациясы
байқалып, гидрологиялық режимі бірден ... ... ... ... қиындатты.
Кейбір аудандар экологиялық қасірет зонасына айналды. Оның айқын
мысалы Арал теңізі бассейні болып табылады, ... ... ... ... Арал тұзы ... ... Моңғолия және Пәкістан жайылымдарына,
сонымен қатар Тянь-Шань мұздықтарына үлкен зиянын тигізуде.
Барлық өзендермен су ... ... ... ... және ... ... ... негізгі жақсы жағдай туғызып отыр.
Экологиялық мәселелерді жетістікті түрде шешу үшін өзара ... ... ... ... ... ... облысында:
- топырақ пен өсімдік арасындағы байланысты кеңінен зерттеу, және ... N, S ... ... ... ... барлық өсімдік жиынтығын орнату, әсіресе топырақты уытты затардан
қарқынды тазалайтын байытушы өсімдіктерді зерттеу;
- өсімдік өміріне, өнім сапасымен ... әсер ... ... ... ауыл шаруашылық өнімдері ластанудың радиоактивті және химиялық
бақылау ... ... ауыл ... ... мәдени өсімдіктердің табиғи
фитоценоздардың экологиялық ерекшеліктерін білу;
Топырақ экологиясы облысында:
- қазіргі ... ... ... ... ... ... эрозияға тұрақтытылығын, ластануға, тұздануға, ... және ... ... ... ... кетпеуін
қадағалау;
- жергілікті және аймақтық деңгейде ... ... ... ... ... ішкі орта жағдайына биофильді
элементтер ... ... ... таза ... өңдеу;
- аймақтағы экономиканың табиғи-ресурстық әлеуетімен олардың қолайлы
үйлесімділігнде жоғары өнімдегі агроландшафттарда топырақ-экологиялық
көрсеткіштерін өңдеу;
- егіс ауданы, ... және ... ... ... дәл ақпараттар
беретін және ... ... ... және ... ... ұйымдастыру;
Су экологиясы облысында:
- Кіші және орташа өзендер бассейндерінде атмосфера, өзен, жер асты
сулары жағдайына ... ... су ... ағын ... бақылау
жүйесін орнату керек.
- Суарылатын су жіктемесін ... ... ... ... ... ... ... қажет, соның негізінде су құрамын, ондағы
компоненттер мөлшерін және әрбір ... ... ... ... ... ... шаралары жалп бағдарламаға бірігіп, келесі
сұрақтар ... ... ... кіші және ... ... су ... өнеркәсіптік-қала ағындары, бұзылған ландшафттар және ... ... ... жер ... басқаруда мемлекет дәрежесін көтеру
маңызды. Бұл жұмыстың ... ... ... ... ... ауыл ... ... түзу үшін жағдайлар
жасау;
- жер ресурстарын қолдануды жақсарту және ... ... ... ... ... және бағдарламалар өңдеу;
- жерді қорғау менпайдалануда бақылауды күшейту.
Аталған бағыттармен қатар экологиялық – ... ... ... ... атап ... керек:
- Экологиялық қауіпсіз агрохимиялық құралдарды қолданумен ... ... ... құнарлылығын өндіру жолдары;
- Топырақ, өсімдік, гидросфераның мониторинг жағдайын қазіргі әдістермен
өңдеу;
- Топырақ құнарлылығын, ... ... ... және ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғауды
ескере отырып, үлгілерін ... ... ... ... ... ... топырақ, өсімдік,
өнімдерді биологиялық-токсикологиялық бағалау;
- өнім сапасы мен ... түзу ... ... ... ... ... жер шаруашылығында биологиялық азот пен
фосфордың енгізу жолдарын ... ... ... ... ... (100 %) ... ... егіншілік тек суармалы жағдайда мүмкін. Бұған облыс жерінің
Сырдария өзені ... ... көп ... үшін күн ... болуы жақсы жағдай туғызады. Сол дақылдардың ішінде халқымызды
азық-түлікпен қамтамасыз етудегі маңызы үлкен ... ... орны ... ... ... ... бұл аймаққа Кеңес кезінде екінші
отанын тауып, рекордтық өнімдер алынған. Оның ... ... ... аты ... екі рет еңбек ері атағын алған Ы.Жақаев күріш егісінің әр
гектарынан 1947 жылы 171 ц-ге ... өнім ... ... ... ... Бұрынғы Одақта бүкіл күріштің 25-30 % осы ... ... ... кезде Қызылорда облысында Қазақстанның 80 % тауарлы ... ... ... егіс ... ... ... төмендеуде.
Сондықтан жоғарыда аталған факторларға байланысты, сондықтан қазіргі таңда
айтылған өзекті мәселердің алдын алуымыз қажет. Соның бірі, атап ... ... егіс ... ... ... Атап ... жақсы алғы
дақылдан кейін қарашіріндіге бай ... ... ... өнімі дәмді,
хош иісті болып, жақсы сақталатыны, ал ... ... ... өніп ... ... көгі ауа ... ... жағдайына төзімді
болатындығы дәлелденген. Күріш ауыспалы егістерінің дұрыс құрылған сызба-
нұсқаларын игеру және барлық дақылдарға ... ... ... ... уақтылы жүргізу; сапалы тұқым сеуіп, суға ... ... ... ... ... жүргізу, қашыртқы керіз ... мен ... ... және ... ... ... Республикасының Президенті өз Жолдауында Қазақстанның
әлемдегі бәсекеге ... ... 50 ... ... кіру ... бергені баршамызға белгілі. Сонымен, бүгінгі ... ... ... мен ... мұндай қадам жасауы біз үшін үлкен сын
бола отырып, ауыл шаруашылық саласын талапқа сай ... ... ... ... азып-тозбауына көңіл бөле отырып, оларға қаржылай-
техникалық көмек беруіміз керек. Сондықтан да ауыл ... ... ... даму ... ... міндет – шаруашылықтандыру мен алуан
түрлі жеке ... ... ... және ... ... ауылшаруашылық өнімдердің нарықтық инфрақұрылымын түзумен қатар,
бәсекелік формаларын жасау негізінде ауылшаруашылық сферасында ... ... ... ... ... Ы.Жақаев Өмір өрнегі /Социалистік Қазақстан, 24 маусым, 1972.
2. Система сельскохозяйственного производства Кзылординской области /Под
общей редакции С.У. Нургисаева. – Алматы: ... 2002. – ... ... Қ. ... ... ... ... /Егемен
Қазақстан, 14 маусым, 2005.
4. Досболов С Көксарай су ... ... ма? / ... Қазақстан, 8
желтоқсан, 2005.
5. Положение о Кзылординской специальгной экономической зоне №3123 ... г. – ... 1996 ... Безуглая Э.Я. Метеорологический потенциал и климатические особенности
загрязнения воздуха – Л., Гидрометеоиздат, 1980. – 182 с.
7. Почвы казахской ... ... ... ... ... ... ... экономического развития Кызылординской области. –Кызылорда:
1997.
9. КЫЗЫЛОРДИНСКАЯ СПЕЦИАЛЬНАЯ ЭКОНОМИЧЕСКАЯ ЗОНА. ИТОГОВЫЙ ОТЧЕТ ЗА 1996-
1999 ГГ. ... ... АО ... -6” // ... ... ОТ 30 ... 1998 ГОДА.
11. ЖАМАЛБЕКОВ Е.Ү., БІЛДЕБАЕВА Р.М. ТОПЫРАҚТАНУ ЖӘНЕ ТОПЫРАҚ ... ...... 2000.
12. О состоянии окружающей среды Кызылординской ... в 1997 ... ... областного управления экологии. –Кызылорда,
1998.
13. БОРОВСКИЙ В.М. ПОЧВЫ И ПОЧВЕННЫЕ РАЙОНЫ КЗЫЛ-ОРДИНСКОЙ ОБЛАСТИ //ТРУДЫ
ИНС-ТА ПОЧВОВЕД. АН КАЗССР Т.10 – ... 1960- С- ... ... ... Ю.М. ... ... условиий
Левобережного Кзыл-Ординского массива в Связи с зарегулированием стока
р. Сырдарьи //Вопросы рисосеяния в Казахстане – Алматы: ... 1978 ... ... обоснование реконструкции и ... и ... ... на ... ... ... ... условия Ташкент, 1993 – 55 с.
16. Белокопытова М.А Кзылординские области и ... ... ... ... ... ... областного управления охраны
окружающей среды в 1999 году – Кызылорда,2000 – 52 ... ... Г.Д. ... ... и ... ...... 1999
19. Кошкаров С.И. Обоснование эколого-мелиортаивного режим ландшафтов в
низовьях реки ... ... 1996, ... ... В.А. ... борьбы с опустыниванием и засолением орошаемых
почв. М., Колос 1984 – 304 с
21. Прохоров А.И. ... леса ...... 1982 – 80 с
22. Ұлттық энциклопедия, Қызылорда облысы Б.78-80
23. Чистякова С.Б. Охрана окружающей среды. М., 1988 – 270с
24. Стратегия экономического ... ... ... ... – 67 ... ... А.Н., Турешов О.Т. Орошаемое земледелие 2-е ... ... 1972 -368 ... ... В.И. ... ... сточных вод для орошения ... ... 1982 72 ... ... А.К ... ... жизнедеятельности растений в
условиях ... М.1998 – 53 ... ... В.М. ...... – Л- ... ... с
29. тәуіпбаев Кеңестік кезеңдегі қателіктерді қайталамау керек /Жас Алаш,
5 қазан, 2006
30. Қызылорда облысында күріш ауыспалы жаңа ... ... ... ... ред ... Шермпағамбетов К. – Қызылорда, 2005
Б 6-25

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 76 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Германияның орталық Азиядағы саясаты (1992-2009 жж.)167 бет
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Жаңажол кен орны65 бет
Цех бөлімінің өндірістік қуатын есептеу14 бет
Шығын тәсілді бизнесті бағалау5 бет
Аудиовизуалды мұрағат құжаттарын пайдаланудың қазіргі заманғы технологиялық және құқықтық негіздері48 бет
Жайылымдарды тиімді пайдалануды ұйымдастыру4 бет
Жер пайдалану құқығы11 бет
Жерді пайдалану және оны қорғау құқығы25 бет
Жылжымайтын мүліктің тиімді пайдалануын талдау13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь