Дін туралы

I. Кіріспе
1. Дін
2. Діннің пайдалары
3. Діннің пайда болуы туралы теориялар
4. Дінтану ғылымы
5. Дін түрлері (Діндердің классификациялануы)
Дiн - жаза, сый, үкiм, есеп, бас ию, ғибадат, заң және жол т.б. мағыналарға келуде.
Адам өмірге келгенде оны әке-шешесі, жақындары немесе өмір сүрген ортасы міндетті түрде бір сенім бойынша тәрбиелейді, өcіреді. Ол да өзінен кейінгі ұрпақтарын сол сенім бойынша тәрбиелеп, осылай дін ұрпақтан-ұрпаққа жалғасады. Тарих бойында дін ауыстыратын қоғамдар да, адамдар да кездеседі, бірақ адам баласы діннен мүлдем қол үзіп кетпейді.
Адамзаттың өткен тарихына көз жіберсек, дінсіз, ғибадатханасыз не халық, не қауым, тіпті қоғам болмаған. Сондықтан ежелгі адамдардың дінсіз өмір сүрмегенін, өмірлерін бір сенім бойынша жалғастырғанын білеміз.
Қазіргі кездегі әлем халықтары түрлі діндерді ұстанады және діндерінің сенімдері, алға қойған мақсаттары әртүрлі. Осыған орай әлем діндерінде бір жүйелі сенім болмағандықтан, жалпылама дінге "адамның бір нәрсені қасиетті күш деп сенуі" деп анықтама беруге болады. Демек, дін дегеніміз - сенім. Себебі діндердегі ғұрыптар, рәсімдер, әмірлер мен тыйымдар осы сенімге бейімделеді.
Дін мәдениет, философия, психология, социология т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Тіпті ғылымдардың барлығы діннен шыққан десек те артық етпес. ¤йткені ежелгі дәуірлерде ғылым салалары адамзатқа беймәлім болғанда адамдар бір наныммен өмір сүрді. Ал бұл дін болып табылады. Виктор Кузин "барлық нәрсе діннен шыққан" деп осы пікірімізді қуаттайды.
Қазіргі адамзат баласы дінге анықтама берерде бір тоқтамға келмеген. ¤йткені жер бетіндегі түрлі сенімдегі дін иелерінің (теолог) өз дініндегі сеніміне байланысты немесе діннің түрлі ғылымдармен тығыз байланысты болғандығынан, түрлі ғылым иелері түрліше анықтама беріп келеді және дін жайлы анықтамалардың саны да өте көп.
Негізінде түрлі сенімдегі жер бетіндегі діндерге ортақ анықтама жасау үшін, діннің қарастыратын аумағын анықтап алу керек. Оған тарих, философия, діндер тарихы сияқты ғылым салаларының тигізер пайдасы орасан зор. Сонымен қатар діни өмірдің күнделікті тұрмыстағы рөлі де дінге нақты анықтама жасауға көмектеседі. Діни өмірдің негізі адам түсінігінде түрлі сипатта кездесетін құдай сеніміне сүйенеді. Яғни, адамның бір дін бойынша өмір сүруі, оның қорқынышы мен дәрменсіздігінен немесе сенім арту мен сүйіспеншілігінен табиғат заңдылығынан тыс, шексіз құдірет иесі болған абсалютке, яғни құдайға байлануынан туындайды. Ал құдайға
1. Абуов А., Ақиқат жаршысы, Түркістан, 2000
2. Ақназаров Х.З., Қазақстандағы ислам дінінің таралу ерекшеліктері, Алматы, 1986
3. Алтынсарин Ы., Мұсылмандық тұтқасы, Алматы, 1991
4. Атик М.К., Суфизм, Түркістан, 2000
5. Атик М.К., Дәуренқұлов Қ. Мырзабеков М. Сыртқы бөлім студенттері үшін Яссауитану пәні бойынша оқу құралы, Түркістан, 2001
6. Алтай Х., Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі, Мәдина
7. Ахмет Яссауи сәулет ғимараты, Алматы, 1988
8. Ахметбек А., Қожа Ахмет Иассауи, Алматы, 1998
1. Atik M.K., Evliyalar ansiklopedisi, İstanbul, 1990
2. Atik M.K., İslami Kavramlar, Ankara, 1997
9. Аtеş S., İslam Tasavvufu, İstanbul, 1992
10. Бұлұтай М.Ж. Ата-баба діні? Түркілер неге мұсылман болды?, Алматы, 2000
11. Байсопы Қ; Жебесін Г.,Адамзат тарихындағы ең ұлы махаббат, Алматы. 1998
12. Берки А.Х;Кескіоғлу О., ауд:Дағайқызы С., Соңғы пайғамбар Хазірет Мұхаммедтің өмірбаяны, Анкара, 1997
13. Bilmen N. Buyuk İslam İlmihalı, İstanbul, 1991
14. Cilacı O. Gunumuz Dunya Dinleri, Ankara, 1995
15. Demirci М. Ahmet Yesevi ve Yesevi kulturu, Тurkistan, 1995
16. Eraslan K. Divan-ı Hikmet secmeler,Аnkara, 1991
17. Есiм Ғ;Артемьев А;Қанаев С;Бiләлова Г., Дiнтану негiздерi, Алматы, 2003
18. Gunay T., Kucuk A., Dinler Tarihi,
19. Hacı Bektaş Veli, Маkаlаt, Аnkara, 1990
20. Hamidi A., İslam Ahlakı, İstanbul, 1994
21. İsen M;Курназ Ж; Татжы М.,Yesevilik bilgisi, Ankarа. 1998
22. İslam ansiklopedisi, Ankara
23. Keskioğlu O.Nuzulunden gunumuze Kur’an-ı Kerim bilgileri, Ankara, 1987
24. Kuzgun Ş. Dinler tarihi dersleri, Kayseri, 1993
25. Şaban Z., Donmez İ.K., İslam hukuk ilminin esasları (usulu’l-Fıkh), Ankara, 1990
26. Uğur А. Gul bahcesi, İstanbul, 2001
27. Гүнгөр Һ. Дінтану және діндер тарихы лекциялары, Түркістан, 2000
28. Дәуітұлы С., Диуани Хикмет хақында, Алматы, 1998
29. Жармұхамедов М., Қожа Ахмет Ясауи және Түркістан, Алматы, 1999
30. Жәмішұлы Ә., Мұхтасар, Алматы, 1992
31. Жолдыбайұлы Қ., Ақиқат шуағы, Алматы, 2004
32. Зейбек Н.К., Йасауи жолы, Анкара, 1998
33. Иассауи Қ.А. (қазақшаға ауд. Жармұхамедұлы М., Дәуітұлы С., Шафиғи М.) Диуани Хикмет, Алматы, 1993
34. Иассауи Қ.А. (қазақшалаған: Ибатов Ә.М.,Жандарбек З.,Нұрманов А.Ш.) Хикметтер, Алматы, 2000
35. Исаұлы М; Жолдыбайұлы Қ, Ислам Ғылымхалы, Алматы, 2003
36. Ислам энциклопедия, Алматы, 1995
37. Құдайбердіұлы Ш. Мұсылмандық шарты , Алматы, 1993
38. Көпрүлү М.Ф. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен тағлымы, ауд.Кенан Коч, Шымкент, 1999
39. Көбеева О., Дiнтану негiздерi, Алматы, 1998
40. Өмiрзаққызы Д., Адамзаттың асыл тәжi, Алматы, 2003
41. ¤серұлы Н., Шариат, Алматы, 1996
42. Меrt H., Hoca Ahmet Yesevi, Аnkara
43. Насабнама, Алматы
44. Поликарпов В.С., История религий и хрестоматия, Москва, 1997
45. Сейтбеков С.; Нысанбаев С., Ислам әдебi, Шымкент, 2003
46. Соймен М., ауд. Дағайқызы С., Ислам дінінің негіздері, Анкара, 1998
47. Түркістан тарихы мен мәдениеті (ғылыми мақалалар жинағы) Түркістан, 2000
48. Түркістан халықаралық энциклопедия, Алматы, 2000
49. Туякбаева Б.Т. Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмет Ясави, Алма-ата, 1989
50. Хизметли С., Дінтану, Түркістан, 2000
51. Шүлембаев Қ.Ш. Советтік шығыс республикаларындағы ислам, Алматы, 1987
52. Яссауи Қ.А. ауд.Абдушукуров Р.Ә. Пақырнама-Мүнәжәтнама, Түркістан, 1992
53. Яссауи тағлымы (ғылыми мақалалар жинағы) Түркістан, 1996
        
        I. Кіріспе
1. Дін
2. Діннің пайдалары
3. Діннің пайда болуы туралы теориялар
4. Дінтану ... Дін ... ... ... ... - ... сый, үкiм, ... бас ию, ғибадат, заң және жол ... ... ... ... оны ... жақындары немесе өмір сүрген
ортасы міндетті түрде бір ... ... ... ... Ол да ... ұрпақтарын сол сенім бойынша тәрбиелеп, осылай дін ұрпақтан-ұрпаққа
жалғасады. Тарих бойында дін ауыстыратын қоғамдар да, адамдар да кездеседі,
бірақ адам ... ... ... қол үзіп ... ... тарихына көз жіберсек, дінсіз, ғибадатханасыз ... не ... ... ... ... Сондықтан ежелгі адамдардың дінсіз
өмір сүрмегенін, өмірлерін бір сенім бойынша жалғастырғанын білеміз.
Қазіргі кездегі әлем халықтары түрлі діндерді ... және ... алға ... ... әртүрлі. Осыған орай әлем діндерінде бір
жүйелі сенім болмағандықтан, жалпылама дінге "адамның бір ... ... деп ... деп ... ... ... Демек, дін дегеніміз - сенім.
Себебі діндердегі ғұрыптар, рәсімдер, әмірлер мен ... осы ... ... философия, психология, социология т.б. ғылымдармен тығыз
байланысты. Тіпті ғылымдардың барлығы діннен шыққан десек те артық ... ... ... ... ... ... ... болғанда
адамдар бір наныммен өмір сүрді. Ал бұл дін ... ... ... ... ... ... шыққан" деп осы пікірімізді қуаттайды.
Қазіргі адамзат баласы дінге анықтама берерде бір ... ... жер ... түрлі сенімдегі дін иелерінің (теолог) өз дініндегі
сеніміне байланысты немесе діннің ... ... ... ... ... ... иелері түрліше анықтама беріп келеді және дін
жайлы ... саны да өте ... ... ... жер ... діндерге ортақ анықтама жасау
үшін, діннің қарастыратын аумағын анықтап алу керек. Оған тарих, ... ... ... ... салаларының тигізер пайдасы орасан зор. Сонымен
қатар діни өмірдің күнделікті тұрмыстағы рөлі де ... ... ... ... Діни өмірдің негізі адам түсінігінде түрлі сипатта
кездесетін ... ... ... Яғни, адамның бір дін бойынша өмір
сүруі, оның қорқынышы мен ... ... ... арту ... табиғат заңдылығынан тыс, шексіз құдірет иесі болған
абсалютке, яғни құдайға байлануынан туындайды. Ал құдайға байлану - ... ... мен ... бет ... ... ... мойын
ұсынуына және оған мән беруіне байланысты.
Бүгінгі заманымыздағы батыстық дін зерттеушілерінің көпшілігі ... оның діни ... діни ... ... құлшылық жасауын
немесе қоғамдағы діннің рөлін негізге ала ... ... ... ... - ... ... (Рудольф Отто)
Діннің негізі шексіз сенім арту сезімінен тұрады. (Шлейермахер)
Ал мұсылман оқымыстылары дінге Құран Кәрім мен ислам сенім ... ... ... ... ... Солардан мысал ретінде Сайд
Шәриф Жүржанидің: "Дін ақыл ... ... ... ақиқаттарын
қабылдауға шақыратын илаһи заң", - деген анықтамасы мен Имам Ғазалидің:
"Дін - ... пен адам ... ... - ... ... ... ... діндерде бар ортақ элементтер: Табиғат заңдылығынан тыс, адам
құдіреті жетпейтін бір күшке сену ... ... жын, т.б.), ... ... ... ... білу (ғибадат, рәсім-ырымдар), қағазға түсірілген
немесе ауызша тараған ... ... ... ... ... ... сенім арту, т.б.), адамзаттан тыс дүниемен байланыс жасау
(уаһи, пайғамбар, дұға, жалбарыну, т.б.) өмір мен о дүние сенімі, ұйым ... ... ... ... ... "дене" (тән) мен "рух" (жан) деген екі жаратылыстың бірігуінен
тұрады. Егер адам денесіне керек ... ... ... ... ауа) қамтамасыз етпесе, дененің өмір сүруі тоқтайды. Сондықтан әрбір
адам денесін денеге ... ... ... ету ... екендігін
біледі.
Ал дін – рух, көңіл азығы. Сондықтан бір адамның толық бір ... ... үшін дін ... Егер адам діннің азамзатқа қажеті жоқ деп түсінсе,
өзі де ешбір ... ... ол адам ... жан адам іспетті, рухани
дүниесі кедей, азғындаған адам болып табылады және ол ... ... мен ... істер күтуге болады. Ал дін болса, адамның ... ... ... ... ... моральдық азық болады.
Дін дегеніміз - сенім. Осы сенім бойынша өмір сүретін адам ... мен ... ... ... ... дүние жүзіндегі діндердің
қайсы бірін алып ... оның ... жеке ... ... зиян ... баруға тыйым салады. Тіпті дін ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Дін адам психикасындағы үрей, қорқыныш, қайғы, үмітсіздік сияқты кейде
адамның басына келетін қиыншылық жағдайда көмек ... Яғни адам ... ... өз ... ... ... ... көңілін
орнына түсіреді, руханият дүниесі рахат табады.
Сонымен бірге дін қоғамның тәртіпті, бақытты болуын қамтамасыз етеді.
¤йткені ... шын ... адам ... ... ... дін ... қоғамда да қылмыстар мен күнәлі істер кездесе бермейді және ол
қоғамның болашағынан үлкен үміт күтуге болады. Ал дін мен ... ... ... ұзақ өмір ... өте сирек. ¤йткені ол қоғамда діннің
әлсіреуі адамдардың азғындауына, бір-біріне деген мейірімсіздігіне, олардың
түрлі ... мен ... ... ... жол ... және қоғамды дінсіз,
қоғамдық тәртіп құралдарымен жөнге келтіру өте ... Ал дін ... орын ... дін ... ... ... ... соншалықты қиыншылық туғызбайды және ... ... ... ... ... жаман жолдарға баруына жол бермейді.
¤йткені қоғамдық тәртіп құралдары адамның сыртқы көрінісіне назар ... ... ... ... әрі ішкі ... де ... ... діндердің бірі ислам діні адамның ақылын, ұрпағын, намысын, дінін
және мүлкін қорғауға бағытталған. ... діні ... ... ... ... ... «халал» немесе «парыз», ал керісінше зиянды нәрселерге
тыйым (харам) ... ... ... болуы туралы теориялар
Ислам сенімі бойынша діннің құрушысы – Аллаһ. Алғашқы адам адамзаттың
атасы, әрі ... ...... ... Оған ... дін - бір
Аллаһқа ... ... ... (бір ... ... ... діні.
Аллаһтың барлығы, бірлігі, заты мен сипаттары тұрғысынан оның кемелдігі мен
пайғамбарлық, ахирет сенімі тәрізді негізгі итиқади ... ... ... ... ... ... өзгермейтін принциптер ретінде орын алады.
Осыған байланысты ислам сенімі бойынша хазіреті ... ... ... ... ... уағыздаған хақ (шын) діндердің ортақ аты –
ислам. Бірақ, тарих бойындағы заманның ... ... ... хақ діннен
алыстап, өз ақыл-ойларынан жаңа бір сенім қалыптастыра бастаған. Аллаһ та
оларға Адам пайғамбардан қалған негізгі ... ... ... жаңа ... ... үшін ... ... отырған.
Дегенмен батыстық дін зерттеушілері Х‡І ғасырдан бастап алғашқы
қауымдық құрылыстың өмірі мен діндеріне ... ... ... Ал ... ... ... ... болуы турасында қасиетті кітаптардағы
мәліметтерден тыс ... ... және ... қол ... ... ... ... теориялар
пайда болған. ХІХ ғасырдың орталарында О.Конт пен Л.Бачнер негізін қалаған
позитивистік-материалистік тұжырыммен қатар, Ч.Дарвиннің 1859 жылы ... ... ... ... ... ... ... атты еңбегіндегі
«адамның тегі маймыл тектес» деген көзқарасы, діннің пайда ... ... ... ... ... ... деген пікірге қарсы жаңа ой
туғызды.
Э.Б.Тайлор 1861 жылы ... ... атты ... дін ... ... шыққан деген пікірді жақтады. Оған қарағанда алғашқы адамдар
әрбір дененің рухы болғанына сенген. Алғашқы ... ... ... ... рухы – түс, елес сияқты жағдайларда адамның көзіне ... жаны ... ... де араларында жүре береді деген сенімді
туғызған. ... ... ... тірі ... ... ... ... ата-баба рухына табыну культіне, яғни анимизм сенімінің ... ... ... ... осы ... адам ... жаңбыр, от,
бұлақ жел т.б. табиғат күштерін басқаратын құдайларға айналып, политеистік
(көп құдайшылдық) сенім ... ... Бұл да ... адам ... ... бір ... сенімінің (монотеистік) тууына жол ашқан дейді.
Х.Спенсер де алғашқы адамдар ата рухтарына табынды деген көзқарасты
қолдаса, ... ... ... шыққан деген пікірді ортаға тастады.
Фрэзердің пікірі бойынша алғашқы адамдар сиқыр арқылы ... ... ... асыруға тырысып, осының нәтижесінде дін пайда болған.
Тотемшілдік ... ... ... ... ... ... қауымдағы тайпалар өздерін белгілі бір жануар не ... ... ... және ... ... ... ... табыну немесе
құрбан шалу сияқты діни рәсімдер осы түсініктен пайда болған.
Діннің пайда болуын тотемизмге негіздеушілердің ... ... ... ... және ... атты кітабында дінге тотемизм тұрғысынан
психоаналитикалық түсінік беруге ... ... ... ... ... ... (1912ж.)» атты
кітабындағы діннің пайда болуы жайлы көзқарасына қарағанда діннің негізі -
бір ... ... ... бұл да ... ... байланысты. Қасиеттілік
– қоғамдағы адамдардың қасиетті ... ... Бұл ... қазіргі
кездегі қоғамдағы діни өмірдің рөліне байланысты дін социологтарының
көпшілігі ... ... ... ... пікірі бойынша дін адамның табиғат құбылыстарынан қорқуынан
шыққан. Бұл ... ... деп ... ... - ... ... табынуы немесе табиғат құбылыстарын құдай ретінде санауы деген сөз.
Осы көзқарасты қолдаған М.Мюллер индуизмнің ... ... ... ... ... ... ... есімдері «агни» - от, «диаус» -
аспан табиғат құбылыстарының аттарына ұқсас келеді. Демек, ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарынан
қорыққан, сосын оған табына бастаған.
Діннің пайда болуы жайында жоғарыда баяндалған көзқарастарға қарсы
алғашқы қауымдық ... ... ... да бар. Бұл ... ... ең ескі діні - тек ... ... бар дін.
Тайлордың анимизм теориясына алғаш қарсы шыққан шәкірті А.Ланг оңтүстік-
шығыс Австралияның ... ... ... ... соңғы мәліметтерге
сүйеніп, оларда ешқандай анимизм сенімі кездеспейтіндігін, керісінше ... ... ... ... ... ... Дінтану ғылымы
Қазіргі кездегі ғылымдар өздерінің ... ... ... ... ... да ... ... дін феноменологиясы, дін
социологиясы, дін психологиясы сияқты ғылым ... ... жеке ... ... ... ... ... ғылым иелері бұған дін
философиясын да ... ... дін ... да дінтану ғылымының бір
саласы ретінде қарастырады.
Дінтану ғылымы ХХІІ ... ... ... ... және ... ғылыми тұрғыдан зерттеудің нәтижесінде жеке бір ғылым ретінде
қалыптасты. Әсіресе, ХІХ ... ... ... ... ... ... дінтану ғылымы ерекше даму жолына түсті.
Діндердің принциптерін, олардың пайда болуы мен дамуын, ... ... ... ... діни ... сияқты діннің құрылысын, діннің
қоғамдағы ... ... жеке ... ... әсерін, діннің
дәстүрмен, мәдениетпен байланысын т.б. ... - ... ... ... ... ... ... психология,
социология, мифология, этнология ... ... ... ... ... ... ... филология, лингвистика
ғылымдарымен тығыз байланысты.
Дін жеке ... ... ... ... т.б. ... бір ... Сондықтан оны ғылыми тұрғыдан зерттейтін ... өз ... ... ... салаларына бөлінеді.
Діндер тарихы. Тарих және филология ғылымдарының зерттеу әдісі арқылы
діндердің пайда болуы мен дамуындағы сенім, ғибадат, ахлақ т.б. ... ... ... ... ... ғылымының бір саласы – діндер
тарихы. Сондай-ақ діндер ... ... ... ... ... мен ... салыстыра отырып зерттейді.
¤лі немесе күнімізде өмір сүріп жатқан діндердің тарихи дамуын, атақты
тұлғаларын, принциптерін, ғибадаттарын, ... және ... діни ... зерттеу – діндер тарихының негізгі тақырыбы болып
табылады. Ал мақсаты - діннің ... болу ... ... немесе
қоғамдағы орны мен пішімін объективті түрде түсіндіру. Бұл ғылым саласы дін
социологиясы, дін ... дін ... ... ... ... ... ... Дін психологиясы - психология және дінтану
ғылымдарына қатысты ... ... ... ... алаңы, тақырыптары,
мақсаты бар жеке ғылым саласы.
Дін ... ... ... - адам ... ... пайда болған діни өмір мен діни ... ... ... ... адам ... ... ... осы ғылым саласының зерттеу
алаңына кіреді.
Дін философиясы. Дін философиясы дінді ... ... ... ... діни ... мен ... ... бәрінен
ақылды жоғары қояды. Бұл салада құдай сеніміне ақыл арқылы тұжырым жасап,
құдайдың барлығына байланысты дәлелдерді сынайды ... ... ... арқылы анықтама береді.
Дін социологиясы. Дін социологиясы дін мен қоғам ... ... ... ... ... зерттейді. Бұл ғылым саласы діннің
мемлекетке, ұлтқа, ... ... ... діни ... ... әлеуметтік мәселелерді қарастырады.
Дін феноменологиясы. Дін феноменологиясы өзіне керекті мәселелерді
діндер тарихынан алады. ... бұл ... ... ... ... тұрғыдан емес,
жүйелі қарастырады. Діндегі дұға, құрбан, құдай ... ... о ... ... қағидалары, діни символдар сияқты діннің
негізгі көрінісін дін феноменологиясы ... ... Дін ... - діни ... ... және ... қоғамның діни, мәдени элементтерін зерттейтін сала.
5. Дін түрлері (Діндердің классификациялануы)
Қазіргі кездегі дін зерттеушілері, этнолог-теологтар, ... және ... ... ... ... ... ... халықтар
арасына таралу барысын және діндердің сенімі мен құрылысын негізге ... ... ... ... ... дін социологы Ж.Ваш діндерді
құрушысы бар (буддизм, жайнизм, конфуцианизм т.б.) және ... ... ... түркі діні) діндер деп ... ... ... ... ... (га, ... ... инка), ұлттық діндер
(яһудилік, индуизм, жайнизм, конфуцианизм т.б.) және ... ... ... және ... деп ... ... қатар діндерді сеніміне
байланысты политеистік (көп ... ... ... ... ... монотеистік (бір тәңіршілдік: ислам, яһудилік (иудаизм)) деп
бөлгенімізбен, бұл барлық ... ... ... ... ... ... кездеспейтін діндер (буддизм, жайнизм) де бар.
Тағы да діндерді халықтың ... ... ... былай
сыныптауға болады:
1. Орта Шығыс немесе Семит діндері: яһудилік ... ... ... Үнді ... индуизм, буддизм, жайнизм, сикхизм;
3. Қытай-жапон діндері: конфуцианизм, даосизм, синтоизм.
Ал мұсылман ғалымдары Құран негізі ... ... ... ... ... ... ... христиан және ислам) және адамдық немесе бос
(адамдардың өздері шығарған: буддизм, индуизм, ... т.б.) ... екі ... ... Ал ... ... өзін негізі бұзылған (яһуди,
христиан) және негізі бұзылмаған (ислам) деп ... ... ... ... ... ... және ... Мұхаммед (ғ.с.)
1. Арабстанның дiни және әлеуметтiк жағдайы
2. Ислам діні
3. Хазірет Мұхаммед пайғамбардың өмірі
4. Ахмет Ясауидің Диуани Хикметтегі хазіреті Мұхаммед ... ... ... дiни және ... жағдайы
Жаңа эраның ХІ-шы ғасырында әлем ... ... құл ... ... ... ... ... Үстемтап өкілдерінің әлсіздерді
қанауы, оларды құлдыққа түсіріп, адам хұқығының аяққа тапталу кезеңін ... ... ... ... ... түбегіне келсек, саяси, географиялы және сауда-саттық
жөнiнен маңызы зор едi. ... шөл ... ... ... ... ... ... соғыстарды басынан кешіріп жатқан болатын.
Наным сенiм мәселесiнде анархия белең алып, адамның ақылына сыймайтын небiр
сенiмер ... ... бiр ... ... ... тек осы ... қызығын
тамашалап қалуды көксейтiн. Сондай-ақ арабтардың бiр бөлiгi Аллаһқа, бiр
жаратушының барлығына сенетiн, бiрақ адамдар ... ... ... Пайғамбар тек перiштелерден ғана шығуы мүмкiн дедi.
Ендi бiреулерi ... ... ... ең көп ... құрайтындар
да осылар едi. Арабстанның ... ... ... ... ... мүлдем жоқ едi. Халықтың басым көпшiлiгi көшпендi тұрмыс кешетiн. Ру-
руға бөлiнiп, әр ру өзiне тән тәртiбiн, дәстүрiн ұстанатын.
Адамгершiлiк атауы ... ... ... жетiп, құмар,
зинақорлық, маскүнемдiк, зұлымдық ... кең етек ... ... жеткен әлсiзге әлiмжеттiк жасап, ұрып ... ... ... ... мал ... ... ... далада мекен еткен арабтардың көбiсi қыз ... ... ... ... ... босанған сәтте нәресте қыз болса, ешкiмге тiс жарып
айтпастан, көрсетпестен ... ... ... дiнi ... ... ... шешендiк өнерi шырқау шегiне
жеттi. Бұл мәселеде дүниежүзiнде оларға тең келер халық та ... ... ... надан араб iшкен асын жерге қоятын. Шайырлар керемет құрметке
бөленетiн.
Сол заманда Араб түбегінде Мекке, Тайф, ... ... ... ... ... ... Еуропаны, Азияны және Африканы байланыстыратын керуен
жолының қақ ортасында орналасқан үлкен ... ... еді. Онда ... деген тайпасы өмір сүрді. Құрайштар: Умаййа, Нәуфәл, Зуһра, Тайм,
Адий, Махзум, Әсәд, Жумх, Сахм, Хашим деген ... ... ... ... мен ... ... пайғамбардың тұрғызған
Қағба орналасқан. Жәһилие (надандық) дәуірінде арабтар осыған ... ... ... ... бұттарға толтырып, оларға да табынатын.
Міне, адамзаттың мүшкіл, ... ... ... ... бір ... келуін әлем асыға күткен. Ондай пайғамбардың келетінін
яһудилер (иудей) мен ... ... ... да ... Мәселен:
«сол уақытта Мәриям ұлы Иса: «әй Исраил ұлдары! Шын мәнінде мен сендерге
Аллаһтың елшісімін, алдымдағы ... ... және ... ... келетін
«Ахмет» атты пайғамбарменен сүйіншілеймін» деген еді. (Саф-6). Сондай-ақ
қазіргі христиандардың Інжілдерінде де: «Дегенмен шындығын ... ... ... үшін ... ... мен ... сендерге қамқоршыларың
келмейді; ал мен барған соң, оны ... ... ... ... –16-7) ... жазады.
2.Ислам діні
Ислам араб тiлiнде «бағыну», «мойын ұсыну», «жамандықтардан аулақ болу»
т.б. деген мағыналарды береді.
Ислам - Хазiретi ... (ғ.с.) ... ... уаһи ... ... және ... діннің аты. Бұл дінді ұстанатын адамды
«мұсылман» немесе «мүсілім» деп атайды.
Жалпы мұсылмандық ... ... ... одан ... ... Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) оның ... әрі ... ... ... Кәрімде: "Аллаһтың қасында шынайы дін ислам" (Әли ... ... ... ... ... ... - ... бұл діннің
атын Аллаһ берген.
Қазіргі кезде бұл дін 1 000 000 000 астам адам ... ... ... бір ... ғана діні ... ... адам баласына ортақ дін болып
табылады.
Ислам сенімі бойынша бүкіл пайғамбарлардың адамзатқа жеткізген діні ... ... ... бұл есім ... бүкіл илаһи діндердің жалпылық аты
болғанымен, ... ... 23 ... пайғамбарлығынан кейін оның
үмбеттері ұстанатын діннің атына айналды.
Құран Кәрімде баяндалғандай ... діні «хақ ... «ең тура дін» ... Бұл дін ұлы Аллаһтың алдында шынайы, қабыл болған және оның разы
болған діні болып есептелінеді.
Хазiретi ... (ғ.с.) ... ... және ... ... ... ... қайнарларында баяндалған.
Құран Кәрім Аллаһ тарапынан хазіреті Мұхаммедке (ғ.с.) уаһи етілген
илаһи кітап және оның ... сөзі ... ... бұл ... да ... өзі ... ... Бұл кітап пайғамбарымызға 23 жылда уаһи
етіліп, оны ... ... ... ... және өзі
тексеріп отырған. Осылай Құранның түпнұсқасы сақталып, ... ... - ... ... дінi. Бұл дінде Аллаһты екілеу, үштеу, оған
ортақ қосу деген нәрселер - атымен жоқ. ¦лы ... ... ... ... ... жаратылыстарға берілмейді. Бұл дінде
Аллаһтан басқа ... ... ... ... ... ... рухтарға т.б. нәрселерге табынуға тыйым салынған.
Аталмыш дінде христиан, буддизм діндеріндегідей монахтық, ... ... ... ... қою, ... ... нәрселер жоқ. ¦лы Аллаһ пен
құл арасында фетиш, пұт, елші, ... ... ... ... ... Керісінше құл тікелей Аллаһқа жалбарынып, қалаған нәрсесін сұрап,
дұға жасай алады.
Исламдағы сенімдер мен негіздер адам ... ... ... ... ақыл мен ... қонымды. Бұл дінде хулүл (аватара),
танасух ... ... ... болу ... адамның өмір сүруіне
қиын сенімдер кездеспейді.
Ислам дінінде адамның өмір сүруіне қиыншылық туғызатын қағидалар ... ... ... сай етіп ... ... ... (ғ.с): ... қиындатпаңыз, сүйіншілеңіз, жек көрсетпеңіз»
- деп, жоғарыдағы сөзімізді қуаттайды (өмір бойы үйленбеу, ... ... ... ... адамның барлығы тең хұқылы. Бұл дін - адамның іші-тысын
таза ұстауға ... ... ... отырған дінінің басты негізі, әрі мұсылмандықтың кілті -
Аллаһтың барлығын, ... ... оған еш ... ... және ... (ғ.с.) оның ... екенін естен шығармау. Сондықтан ислам діні бір
дәстүр ретінде: «Лә ... ... ... яғни ... ... тәңiрi жоқ, Мұхаммед оның елшісі деген сөйлемде жинақталған.
Осы қасиетті сөйлемді айтып, жүрегімен бекіткен адам ... ... ... ... Мұны біз ... тәухид» деп атаймыз. Қорыта айтсақ
ислам діні - ... ... ... Мұхаммедке дейінгі барлық
пайғамбарлардың әкелген діні.
Ислам дінінің ... ... ... дін. ... ... үгіт ... жасаған Хз.Мұхаммедте
(ғ.с.) соңғы пайғамбар. Ислам дінінен кейін басқа дін де ... ... ... ... діні. Әуелгі пайғамбарлардың үгіттеген діні белгілі
қауымға жіберілген болса ... діні ... ... ... ... Ислам дінінің үкімдері бүкіл адамдардың қажеттіліктерін қамтамасыз
ететіндей етіп керемет қамтылған. Осы ... өзге ... ... ... діні ... ... Аллаһ Тағала тарапынан ... ... ... кітаптарды растайды.
5. Ислам діні әуелгі пайғамбарлардың ... ... ... Өйткені ол үкімдер тек қана бір немесе бірнеше қаумға
жіберілген еді. Алайда ислам діні ... ... ... ... ... ... ... өзінің негізін сақтайтын дін.
3.Хазірет Мұхаммед пайғамбардың өмірі
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 570 (571) жылы яғни піл жылы ... ... ... ... ... ... келді. Әлем
хазіреті ... ... ... ... еш ... және ... зор ... пен құтылу дәуіріне кірді. Адам баласының ... ... ... ... пен ... ... ... да төмен түсіретін жамандықтар ортадан айықты.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) туылғанда Кисра сарайының 24 діңгегі құлады,
Мәжусилердің оттары сөніп, Сәуә көлі ... ... ... ... ... ... хашим ұлдарынан еді. Оның
жанұясы тұрғысынан өз ішінен абзал отбасынан болатын. ... - ... - ... ... ... туылуынан 2 ай бұрын әкесі Абдуллаһ, 6
жасында ... ... ... болған. Мұхаммед 8 жасына ... ... ... қалды. Құрайтың алдынғы қатарлыларынан саналатын
Әбдiмүтәлiп ... мол, ... ... аты ... ақылды, түсiнiгi мол жан. Немересi Мұхаммедтi қайда барса қасынан
тастамай алып ... ... ... 578 жылы сексеннен асқан шағында
мәңгiлiкке көз ... ... (ғ.с.) ... ... Әбу Тәліп жанына алды.
Хазiретi Мұхаммедтiң осылайша балалық шағы тап-таза және жетімдікпен өтті.
Оның ... ... ... және үйлі ... ... ... нәсіп болмаған үлкен абыройлықпен өтті. ¤мірінде ешбір ... ... ... Оны ... ... Әмин (сенімді
Мұхаммед) деп атайтын болды.
Ол 25 ... ... және бай ... әйел ... 40 ... Хадиша
анамызға үйленді.
Хазiретi Мұхаммедтiң 3 ұлы, 4 қызы ... ... ... ... ал ... Зейнеп, Руқия, Үммү Гүлсім, Фатима.
Балаларынан Ибраһимнан басқалары осы Хадиша анамыздан туылған. Алайда
балаларының Фатимадан басқалары Хазiретi Мұхаммедтiң тірі ... ... ... ... Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 40 жасқа келгенде,
Хира үңгірінде ұлы Аллаһ тарапынан алғашқы уаһи келедi. ... ... ... «Оқы!» - деді.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) қатты үрейленiп,
- «Мен оқи алмаймын! Оқу білмеймін»- деді.
Періште әмірді қайталады. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) тағы ... «Оқу ... -деп ... ... ... ... ... қысты.
Сонда хазіреті Мұхаммед:
- «Нені оқиын?» - деп сұрады. Сол кезде ... ... ... ең ... ... ... ... жаратқан Раббыңның атымен оқы! Ол, адам баласын ... ... Оқы! Ол ... аса ... Сондай қаламмен. Ол, ... ... ... (Алақ 1-5).
Алақ сүресінің бастапқы бес аяты - Хазiретi ... ... ... аят. ... ... (ғ.с.) бұларды жүрегіне тоқып, ... ұйи ... дәл ... да, ... ... ... ... адам
баласына адамгершілік нәрін таттыратын ислам дінінің күні туылды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) алдын 3 жыл ислам дінін ... ... ... ... ... ... тура ... бейбітшілікке, ислам дініне
ашықтан-ашық шақыра бастады.
Алғаш ... ... ... ... ... жан жары - ... азат етілген құлы - Зейд, 5 жастағы өзінің немере інісі - Әли және
жан досы - Әбу ... ... ... Әбу ... нұсқауымен Осман бин Аффан,
Абдурахман бин Ауф, Саад бин Әбу ... ... бин ... ... ... т.б. мұсылман болды.
Бірақ саналары надандыққа шырмалып, азғындаған дін дұшпандарының Мекке
қаласында 12 жыл бойы ардақты Мұхаммед пен ... ... ... жоқ. ... Әбу ... Осман сияқты мықты, дәулеттi адамдарға
еш нәрсе дей алмай, Бiләл Хабаши, Аммар бин Ясир (әкесі Ясир мен ... ... бин ... ... бин ... Әбу ... т.б. сияқты жоқ-
жітік, әлсіз мұсылмандарға жан түршігерлік қорлықтар көрсетті. ... ... ... ... ... ... ... жатқызып, кеудесіне тас
бастырып, қатты азапқа салды. Осыған байланысты ... ... ... ... христиан еліне көшуге мәжбүр болды.
Мұсылмандар 615 жылы 11 ер мен 4 әйел болып бір дүркін, және 617 ... ер мен 20 ... ... ... болып Хабашстанға көшті. Хабашстан
патшасы Нажжаши барған мұсылмандарды жақсы ... ... өз ... ... ... Хазiретi Мұхаммедтiң руы Хашим ұлдарымен қарым-
қатынас жасауды үзу туралы бір-бірімен анттасты. Бірақ Хазiретi Мұхаммед
(ғ.с.) адамдарды исламға ... ... Ол ... ... ... ... исламға шақырып отырды. Указ, Мәжәннә және Зүлмежаз атты
жәрмеңкелерге барып, ол жерде кездескен адамдарға Құран оқып беріп, ... ... ... оқып ... ... жүрегін өзіне баурап алатын
қасиеті бар. Сондықтан көптеген адамдар ... ... ... ... ... болған екен.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) өзіне жүктелген міндетті атқару үшін, тынбай
адамдарға исламды түсіндірді. ... шөл ... ... ... ... ... Ал Мекке мүшріктері де, Хазiретi Мұхаммедтi жамандап,
Меккеге келген адамдарды исламнан ... ... ... Мұхаммед (ғ.с.) Меккеде болғанда Аллаһтың бұйрығымен
Меккеден Құдысқа көтерілдi. Одан Жебiрейл ... ... ... ... көтерілген.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) бірінші қат көкте хазіреті Адаммен, екінші ... ... Яхия және ... ... үшінші қат көкте хазіреті
Жүсіппен, төртінші қат көкте ... ... ... қат ... ... ... қат көкте хазіреті Мұсамен, жетінші қат көкте хазіреті
Ибраһиммен кездесті. Ол арадан ... ... Бұл ... ... ... Мұхаммедке үш нәрсе сыйлады:
1. Бақара сүресінің соңғы екі аяты;
2. Үммбеттеріне Аллаһу Тағаланың жәннатқа кіруін сүйіншілеу;
3. Күніне бес уақыт ... ... ... ... ... он бұйрық берілгендей, он
екі бұйрық берілді.
Құран Кәрімде бұл бұйрықтар Исра ... ... ... ... ... басқаға құлшылық жасамау;
2. Ата-ананы құрметтеу және оларға ... ... ... ... ... ... 4. ... жасап мал-мүлкіңді орынсыз жерге жұмсамау;
3. 5. Балаларды ... 6. ... ... ... адам ... 8. Жетімдерге, қорғансыздарға қорған болу;
6. 9. Уәдеде тұру;
7. 10.Таразыны тура тарту, таразыдан жемеу;
8. 11. ¤зің ... ... ... түспеу;
9. 12. Жер бетінде тым асқақ кетпеу.
Соңында Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен меккелік ... ... ... әмірімен Меккеден Мәдинаға (Ясриб) көшті. Мәдиналіктердің
көбі ислам дінін қабылдады. Мәдине қаласының ресми діні ... ... ... ... ислам қоғамы болып қалыптасқан қала болып табылады. Хазiретi
Мұхаммед (ғ.с.) 10 жыл Мәдинада ... ... адам ... ... ... Мәдина қаласында да Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен Мұхажир
(қоныс аударушы), ... ... ... ... ... ... басынан кешірді. Мұсылмандарға меккелік мүшіріктер, көршілес
араб тайпалары мен Мәдиналық яһудилер қысымшылық, кемсітушілік, зорлық
көрсете ... ... ... бейбітшілікте өмір сүру қиынға соқты.
Сонда да Хазiретi Мұхаммед: «бізге соғысуға ... ... ... ... соғысқа тыйым салды. Ақыры амалсыз Аллаһтың рұқсатымен қысым
көрсеткендерге ... ... ... ғана ... ... ... ішкі ... мен яһудилер) және сыртқы (мүшіріктер)
мұсылман ... ... ... ... да жағаласып отырды. Мұсылмандар
Мәдинадағы ішкі жауларының бірі Қайнұқа, Бәни Нәзір, Құрайза яһудилерімен
соғысып, ... ... және ... ... ... ... мүшіріктеріне,
Бәни Хауазин, Бәни Сақыф рулары мен сириялық ... ... ... ... үшін ... ... ... Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пен оның
сахабалары (Аллаһ олардың барлығына разы ... ... ... кешіре отырып, өздеріне қауіп төндірген жауларымен күресіп,
барлығын да құдайдың қолдауымен сәттілік және ... ... ... ... ... ... ... кездескенде 305 адам, ал
мүшіріктер 1 000 қаралы адам еді. Бәдір ... ... ... болып, мұсылмандар Аллаһтың және адамдардың алдында ... ... бір ... ... ... ¦хұд ... ... асты. Бұл жерде
мұсылмандар не бары 700 де, мүшіріктер 3 000 ... ... ... ... ... да ... еді. ¦хұдта алдын қиян-кескі
айқастың нәтижесінде жау сабы бұзылып, шегінуге таяған кезде, ... ... ... ... тау етегіндегі садақшылардың өз орындарын тастап,
үлкен қолға қосылып кетуіне байланысты, жаудың атты әскері ... ... ... артқы тарапынан соққы берді. Мұсылмандар алдыңғы және
артқы ... ... ... және ... өлді деген жалған
хабардың шығуына байланысты, жан-жаққа тарап, тау басына шегінуге мәжбүр
болды. ... ... ... ары ... ... ... дауламады.
Мұнан басқа Хайбар, Хандек, Мұте, Хұнайн соғыстары тарихтан ... ... (ғ.с.) ... ... ... ... сол аралықтағы уақытты пайдаланып, исламды ... ... ... ... ... Мысыр, Хабашстан, сасанилік Иран
және алыстағы араб тайпаларына исламға шақыру хаттарын жөнелтті. ... ... ... ... жіберіп отырды. ¦стаздар (мүршид)
ислам дінінің өзін шебер, түсінікті тілде, Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... сол ... тек ... айта отырып, түсіндірді. Олар
халықтың жүрегіне ислам дінін шын пейілмен ... ... ... ... арқасында Араб түбегі тайпалары мұсылмандыққа бет бұра бастады.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... ... сөйлеп, оларды исламға шақырды. Исламды оңайластырды, қиындатпады,
сүйіндірді, үркітпеді. Адамдармен сүйіспеншілік, кешірімділік ... ... және ... ... ... ... ... көрсетті.
Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) осындай уағызы арқасында Меккені соғыссыз алды.
Ондағы қарсылық пен зұлымдықты, надандық пен ... ... ... білімге, әділетке, ақиқатқа және бақытқа қауыштырды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) Меккеге ... ... ... ... оқыды. Қоштасу құтпасы деген атпен ислам тарихына ... ... ... ... ... адамзатқа мәңгi өшпейтiн өмiр
өлшемi секiлдi.
«Бисмиллаһи-р-рахмани-р-рахим.
Ей адамдар!
Айтқаныма зер салыңдар. Бәлкiм биылдан соң ... бұл ... ... күн, осы ай, мына қала (Мекке) қаншалықты қасиеттi болса, мал-
жандарың, ар-намыстарыңыз да да соншалықты қасиетті, ... ... ... хақ және осы ... ... ... үшiн жауап беретiнiңдерiң де бiлiңдер. Мен ... ... ... ... ... даудамайға қайта бой алдырып,
бiр-бiрiңнiң қандарыңызды жүктеушi болмаңыздар. Осы өсиетiмдi ... ... ... ... адам бұл ... ... ... куә болып естiген адамнан да жақсы түсiнiп, ... ... ... ... болса, қылдай қиянат жасамай, басы
бүтiн иесiне табыстасын. Пайыздық өсiмнiң барлық түрiне тиым салынды. ... ... ... жағдайда, басқаға зұлымдық жасамайсыңдар, әрi
өздерiң де зұлымдық ... ... ... ... ... ... табуға тиым салынды. Надандық жайлаған қараңғы кезеңiнен қалған бұл
әдет мұнан былай ... ... ... кезеңiнен қалған қан дауына да осы жерде нүкте қойылды.
Бiрiншi ... атам ... ... ... ағайыным Рабияның қан
дауын жойдым.
Ей жарандар!
Бүгін шайтан сіздердің топырақтарыңызда қайта үстемдік құра алмайды.
Бірақ сіздер қалдырған мирасымнан ... ... бір ... ... ... ... ... соның өзі оны қуантады. Дініңізді қорғау
үшін бұлардан сақ болыңыздар!
Ей адамдар!
Әйелдердің хақын қорғауыңызды және осы мәселеде Аллаһтан ... ... ... ... ... ... алыңыздар, олардың ары
мен намыстарын Аллаһтың ... сөз ... ... жар еттіңіздер.
Сіздердің әйелдерде хақыңыздың болуы сияқты, ... да ... бар. ... ... ... ол ... ... қандайда
бір жақтырмаған бөгде адамдарға таптатпауы тиіс.
Ей мүміндер! Сіздерге бір аманат тапсырып барамын. Егер оған ... ... ... адаспайсыздар. Ол аманат - Аллаһтың ... ... ... ... ... ... ... Мұсылман
мұсылманға бауыр, сондықтан да мұсылмандар бір-бірімен туыс, бауыр. Діні
бір ... ... бір ... ... ... егер өзі ... білдірмесе, ол сіздерге арам саналады. ¤йткені жанның да ... ... ... ... ... ... ... Құранда хақ берген. Мұрагерге
өсиет етудің қажеті қанша... Бала ... ... ... ... соған тән.
Зина жасағандар Аллаһтың рахметінен махрұм қалады. Әкесінен басқа қаннан
тудым дегендер тексіз ... ... ... бұтқа табынғандар опасыз,
Аллаһтың азабына, періштелердің ... ... ... барлық
мұсылмандардың қарғысына ұшырасын! Аллаһ Тағала, мұндай адамдардың тәубесін
де, әділет пен куәліктерін де ... ... ... бір, ... да бір, ... Адам ... болып табыласыз. Адам ата топырақтан жаратылған. ... ең ... ... ... ... ең ... құрметті орынға ие
боласыздар. Араб ұлтының басқа ұлттардан ешқандай артықшылығы жоқ. ... ... ... ... ... өлшенеді.
Ей, адамдар! Ертең мені сіздерден ... ... не деп ... - “Аллаһтың алдындағы елшілік ... ... ... ... ... дейміз, - деп жауап берген ... ... (ғ.с.) ... сұқ ... ... ... кейіннен жиылған
топқа қарай төмен түсіріп, былай деді: Куә бол ей, жаратқан ием! Куә ... ... ием! Куә бол ей, ... ием!
Сосын бұл құтбадан кейін:
Бүгін діндеріңді толықтырдым және нығметімді тамамдадым. Сондай-ақ
сендерге ислам ... ... ... ... 3) – деген аят түседі.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) 63 жасында Аллаһтың рахметіне бөленіп, һижри
11, милади 632 жылы ... ... ... ... (милади 8-
маусым) Мәдинада қайтыс болды.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) адам баласын дүние мен ... ... ... ... ... ... ... ислам дінін
қалдырды.
Ислам діні Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... Араб түбегіне таралды. Араб түбегіндегі барлық халықтар мұсылман
болды.
Хазіреті Мұхаммедтің әкелген ... ... ... ... ... ... ... торлаған мына надан дүниеге нұр ... ақыл ... ... ... ... ... ғылымның бүгінгідей дамуына
ислам дінінің маңызы зор. Мұнан кейін әлем ... ... ... Яғни жер ... жаңа бір ... жаңа бір дін ... Ол ... өркениеті, ислам діні болатын.
Хазiретi Мұхаммедтің (ғ.с.) өмірі пәк болатын, таза киініп, таза
жүретін. Ол ... ... ... адамгершілігімен тек өзінің
үмметтеріне ғана емес, бүкіл адам баласына үлгі болған. Пайғамбарымыз ... ... де, ... да таза, пәк болуын қалайтын.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) һижри 9 жылы мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... ол бес уақыт парыз намаздардан тыс
әр күні сүннет, нәпiл намаздарын оқып, тақуалық жағынан мұсылмандарға ... ... ... ... ... ... ... дейін уақытын
намаз оқумен өткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... қоса Мұхаррам,
Шәууәл айларының кейбір күндерін оразамен өткізетін.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... ... ... әрдайым көңілі пәк жүретін. Ол:“сенің келер,
өткен күнәларың кешірілмеді ме?” - дегендерге ... ... бір ... ба !?” - ... ... ол: “қарыз ақшамнан басқа ¦хұд
тауындай алтыным болса, үш түн ... ол ... ... ... ... едім ”, - ... ... (ғ.с.) өте кішіпейіл, еңбекқор, көңілі пәк, ешкімді
ренжітпейтін адам ... ... ... ... ... ... жайлы
Әбу Сайд әл-Хұдри: “Расулуллаһ түйені байлайтын, оған жем ... ... ... ... ... жамайтын, қой сауатын, қызметшісімен
бірге ас ішетін, ұн үгітіп, шаршаған ... ... ... алып үйіне келуге арланбайтын, бай-кедей барлығының ... ... өзі ... ... шақырған адамның бетін қайтармайтын, бір құрмаға
бола шақырған жерден қалмайтын, оның мінезі жұмсақ, жомарт, адамның көңілін
таба білетін, жылы ... еді. ... ... ... ... ... адам ... Әрдайым тәфәккүр (ой) ішінде жүретін, мейірімді
болатын. Ешқашан тоя жеп ... ... ... ”, - дейді.
4. Ахмет Яссауидің Диуани Хикметтегі ... ... (ғ.с.) ... жол ... ... (ғ.с.) ахлағынан, оның іс-әрекеті
мен сөздерінен бастау алады. Ахмет Ясауи де Мұхаммед пайғамбарымыздың әрбір
сөзін, іс-әрекетін өзіне ... ... ... өмір ... ... ... ... дүниеден көшкен жасы - 63 жас болғанына байланысты 63
жас пайғамбар жас - ... деп жер ... ... орын дайындап, соған
түскенін баршамыз білеміз. Міне бұл Ахмет ... ... ... оған рухани байланғандығын көрсетеді. Бұл – оның ... ... ... ... мен ... ... керек. Ардақты
пайғамбардың көркем мінезі мен парасатты сөздерін Құранмен қатар мүлтіксіз
үлгі тұтқан Әзіреті Сұлтан ... ... ... ... ... ... деп ... хикмет
Сүйген көңіл аңсап алаң, Мұхаммед,
Ақ жолыңа жан ... ... ... жырын жатқа айтар
Саған үмбет барша ғалам, Мұхаммед.
Еңіреп жүріп екі жиһан кезейін,
Диуана боп, шаң ... ... ... ... ... ... жаза қанша маған Мұхаммед.
Қайтем налып, кереметім өзіңсің,
Үмбетім деп шаршамаған Мұхаммед.
Күндіз-түні қасірет жеп, шеріңді
Шығарарсың, таң самалым, Мұхаммед.
Жұртың үшін ... қан ... ... біз ... ... күн ... жаза ... шаһы, сайыпқыран Мұхаммед.
Бәрін тастап Мұхаммедтен алғыс ал,
Қас қағымда ғайып болам, ... ... – деп, ... ...... ол.
Жапа-шермен жасыт мені, Мұхаммед.
Сізге Аллам, теңіз еттім жасымды,
Дариядай тасыт мені, Мұхаммед.
Жол иесі Ғафур, Саттар жар болғай,
Кетпе тастап, алып ... ... ... ... ... ... кәсіп маған, Мұхаммед.
Қызыл қымыран ұсынды кеп Пір Мұған,
Жақсылығын тасытты әман, Мұхаммед.
Мақсатыма жеткіз мені жан Аллаһ
Жұпар иіс шашып маған, Мұхаммед.
Пердені ашып ... ... қыла ... пендеңнің, ғашық саған, Мұхаммед.
Міскін Иассауи құдіретім деп жылайды
Қайта жерде басып қадам Мұхаммед?
24 ... емес ... - ... ... ... ... үмметім демес Мұхаммед.
Тура жүріп, Хақ іздеген кісіні,
Үмбетім деуге, асылы тоймас, Мұхаммед.
Пендеңмін деп ол құлы, ... ісін ... күні ... ... ... сөзін, Пайғамбардың сүннетін
Алмаса қабыл, үмбетім демес Мұхаммед.
Үмбетсіз жүрсе бұйрығын қылмай кімде-кім,
Үмітін үзер, онда ескермес Мұхаммед.
Күнәһар болған мүшкілді тозақ жұтар,
Махшарда күйер, ... ... ... ... сені, құл Қожа Ахмет
Құдай деп жүрсең, құр қалдырмас Мұхаммед.
25 хикмет
Он сегіз мың бұл ғаламға сардар болған Мұхаммед,
Отыз үш мың ... ... ... ... ... қанағаты болған Мұхаммед,
Жарылқаған кемдік көрсе жамағаты Мұхаммед.
Түнде жатып көзін ілмей, үмбет деген Мұхаммед,
Жетім-жесір, пақырларды құрметтеген Мұхаммед,
Жолдан азған күнәһарға ғинаятты Мұхаммед.
Күні ... ... де ... Мұхаммед
Әбужаһил, Лақабқа саясатшыл Мұхаммед,
Көңіл кірін жуатұғын парасатты Мұхаммед,
Ораза, намаз ұстағанға нұр ... ... ... ... ... әшкерелеп, пәрмен қылған Мұхаммед,
Шариғаттың ісіне көп жәрдем қылған Мұхаммед
Қол көтеріп тариқатқа жол бастаған – Мұхаммед
Сапарына хақиқаттың бас ... ... ... жұмсап келген Мұхаммед,
Аты шыққан залымдарға да ынсап ... ... ... бас ... өткен Мұхаммед
Қанағатқа, қабыл болып, тойып өткен Мұхаммед
Иман қылып бес уақ намаз иман ... ... асып ... ... ... ... ғаршы-күрсі базарына Мұхаммед.
Ие болып сегіз бейіш ғажабына Мұхаммед.
Жетім-жесір, кем-кетікке тірек болған Мұхаммед
Міскін Ахмет құлына бір мұра болған Мұхаммед.
26 хикмет
Әділетің ... ... Иә, ... ... және ... Иә, ... ... мырзасы, әнбияның хатшысы
Адасқанның басшысы, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Иә, сен ынталы, хақ айтты сен жомартсың,
Сенің иең ең ұлы, Иә, ... ... де ең ұлы, ... сен ... ең ... Иә, ... ... Хақтың жүрегіне, ақиқатқа лайық
Халайықтың жебеушісі, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Бұл жалғанда аяншы, ... ... ... Иә, ... Мұхаммед.
Бұлбұл құс әнін, жәннат бақ барын
Баршаға айттың, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Ғарыш-күрсі асқан хазіретіне ұласқан
Тоқсан мың рет ... Иә, ... ... ... ... ... мануәрің
Барлық үмбет білетін, Иә, Мұстафа Мұхаммед
Әркімге болса мерейің, ... Хақ ... ... еркіңде, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Әркім саған сыйынар, тамұқтан ол құтылар
Жұмаққа қарай ұласар, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Жанымды ... ... ... ... жоқ еді ... Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Сонда да көп күнәм, кешіргейсіз Илаһым
Сенсің менің панам, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Мен құлмын не ... ... ... мен ... Иә, ... ... ... болғандар, шапағатыңды көргендер
Ақыры пейіш болғандар, Иә, Мұстафа Мұхаммед.
Ахмет мұраты сенсің, зікір мен шады сенсің,
Істер істеу ... Иә, ... ... ... түсіп жанымдай сүйген Мұхаммед,
Сенің жолыңа пида болам, Мұхаммед.
Үмбет болған «Хамду сананы» ... ... ... ... гөр, ... ... ғашық пен махаббатты іләйім,
Ғашық қылғыл мені өзіңе, Мұхаммед.
Мәжнүн сипат кештім екі жаһанды,
Диуана қыл, жарылқа мені, Мұхаммед.
Өлтір, күйдір, әр ... ... күні жаза қыл, ... ... ... ... дедің көрмей рахат,
Бар кереметі өзіңсің, қайғырып қайтем, ей, Мұхаммед.
Үмбетім деп күндіз-түні жеді қасәрет,
Көкіректегі шерді шығарарсың, ей, Мұхаммед.
Үмбеттің күнәсін ойлаған шаһтың ... күні ... жаза ... ... ... ... ал ризасын,
Ей, Алла, қас қағымда ғайып болам, Мұхаммед.
Сенен жалғыз тілегім: халыйық қана ... Сала гөр ... ... ... нұр ... ей, ... ... дайриядай тасыт мені, Мұхаммед.
Жол берушы Рахман Рахим Ғаффар-Саттар,
Жолға тастап шарменде қылма, Мұхаммед.
Әуел бастан бір ... ... ... ... ... ... даналығыңызды мадақтайын, Мұхаммед.
Қызыл шарап ұсынды Пір Мұған кеп,
Жақсылық ниетпен жарылқайды Мұхаммед.
Мақсатыма жеткізе гөр, ей, ... ... ... иіс ... гөр, Мұхаммед.
Пердені ашып жүзімді жарық қыла гөр,
Мен пендең саған серік, Мұхаммед.
21 хикмет
«Әл кәззаб ла үммати» деді білең Мұхаммед,
Алдамшылар қауымын ... ... ... ... ... адал ... жолды,
Дұрыс жүрген құлды үмбет дегей Мұхаммед.
Әр кім үмбетпін десе, расул ісін қолдаса,
Шапағат күні туса ... ... ... ... ... ... алла ... үмбетін үмбетім демесе Мұхаммед.
Үмбетпін деп жүрерсің, бұйырғанын қылмассың,
Қалай үміт етерсің, онда ескермес Мұхаммед.
Күнәһардың халі мүшкіл-дүр үмбетімін ... ... ... үмбетім демес Мұхаммед.
Үмбетім десін Мұхаммед, шын сөйлесін, Құл Ахмет,
Қиямет қайым болғанда махрұм қоймас Мұхаммед.
23 хикмет
Он ... мың ... ... ... ... үш мың сахабаға басшы болған Мұхаммед.
Жалаңаштар мен аштарға қанағат болған Мұхаммед,
Кемтарлық көрген үмбетке шапағат болған Мұхаммед.
Түнде жатып көз ілмей тілейтұғын ... ... ... ... қылған Мұхаммед.
Жолдан азған күнәһарға қамқор болған Мұхаммед,
Күні түссе әркімге пана болған ... ... Әбу ... ... ... ... жуатын сау-саламат Мұхаммед.
Намаз, ораза тұтқанға рахымы мол Мұхаммед,
Тынбай тәспі тартқанға ілтипатшыл Мұхаммед.
Малғұндығын шайтанның әшкере еткен Мұхаммед,
Шариғаттың жолына ... ... ... ... адал ... ... ақ жолын бастап берген Мұхаммед.
Жамандыққа жақсылық жасайтұғын Мұхаммед,
Ынсап берген залымға даңқы шыққан Мұхаммед.
Сәжде қылған иіліп, жалбарынған ... ... боп, ... ... ... ... намазға имамдық еткен Мұхаммед,
Миғраж асып барғанда құдіретті көрген Мұхаммед.
Ғарсы-күрсі базарына қамқор болған Мұхаммед,
Сегіз пейіш бәріне ие ... ... ... ... мұра болған Мұхаммед,
Жетім, пақыр, ғаріпке пана болған Мұхаммед.
III.Ислам ... ... ... 1. ... 2. ... ... - “оқу”, “жатқа оқу” мағынасына келетiн арабша сөз. Мұндағы
мағына кітаптан оқу ... ... ... ... ... ... (ғ.с.) ... қасиеттi Құран Кәрімнiң басқа да есiмдерi бар.
Кейбiр ғұламалар Құранның өзге ... ... жуық ... ... ... Бұл сөз ... екi жүз отыз мәрте кездеседi. “әл-
Фурқан”. Ақиқатпен жалғанды ... ... ... бұл сөз ... ... ... Құранда бұдан басқа да есiмдер бар: Кәлам, Баян, Хақ,
Уммул-Китаб, Рахмәт т.б.
Құран Кәрім ислам ... ең ... ... және ... ... Хз.Мұхаммедке (ғ.с.) уаһи арқылы түсiп бұлтартпас хабарлар
арқылы жеткен, оқылуы ғибадат саналған муғжизалы сөз. Ол - ... ... оны ... - күпірлік. Құранда барлық ақиқаттар қамтылған,
күмәнсіз оған адам сөзі қосылмаған. Құранның ... да, сөзi де ... ... ... да сөзi де уаһи ... Кәрім - Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) арқылы Аллаһ Тағаланың адам
баласына жолдаған ... яғни ... ... түс ... илһам
арқылы, Жәбраил періште арқылы және тікелей Аллаһпен тілдесу арқылы уаһилер
23 жылда аят-аят, сүре-сүре ... ... ... ... (ғ.с.) ... ... ... жеткізген, үйреткен, жаздырған ... ... (ғ.с.) ... ... ... ... ... Әбу Бәкірдің халифалығы заманында хазіреті ... ... бин ... ... ... ... асқан. Ал Хазiретi Мұхаммедтің
(ғ.с.) уақытында уаһидің келуі жалғасып тұрғандықтан, оны бір ... ... ... болмады.
Хазіреті Осман заманында Құран ... алты ... ... ... ... Меккеге, Иеменге, Бахрейнге жөнелтілді, “имам” деп
аталған түпнұсқасы ... ... ... - 114 ... 6666 ... ... Сүре - сөздiкте жоғары
мәртебе, абырой яки қатар деген мағынаға ... ... ... ... басы мен ... бар жеке ... бөлiмi. Аят - ... ... ... ... ... ... ... мағынасы
сүрелердiң iшiнде басы мен ақыры болған яки бiр ... ... ... сөздер жиынтығы. 286 аяттан тұратын ең ұзын сүре - Бақара ... ең ... - 3 ... ... ... ... ... бірінші бетіне
Фатиха сүресі, соңғы бетіне Нас сүресі орналасқан.
Хазiретi Мұхаммедке (ғ.с.) алғаш аян болған “Алақ” сүресінің алғашқы
бес аяты ... ... ... яғни Хира ... ... Мұхаммед
(ғ.с.)ке алғаш уаһи етілген “Иқра (оқы)” бұйрығы екендігі өткен ... ... те ... ең ... ... сүре ... немесе Фатиха
сүресі болып табылады. Ал ең соңғы түскен сүре - Мүминин сүресі. Ардақты
пайғамбарымызға ... ... ең ... ... - Бақара сүресі, ... ... ... ... сүре - Наср ... деп ... сүресінен басқа барлық сүрелер «Бисмиллаһи-р-Рахмани-р-
Рахиммен» басталады.
Сүрелердің орын ... ... ... (ғ.с.) ... ... Осман уақытында орналастырылған.
Тағы бір айта кететін мәселе, Құран сүрелерін меккелік және Мәдиналік
деп қарастыра аламыз.
Меккелік сүрелер - Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... ... Меккелік сүрелерде жалпы иман-сенім, жаннат-жаһаннам,
әлем мен адамның жаратылуы, өткен пайғамбарлар ... ... ... ... ... (ғ.с.) ... Мәдинаге көшуіне байланысты,
Мәдина қаласында түскен сүрелер “Мәдиналік ... деп ... ... ... қоғам өмірі мен адамдар арасындағы қарым-
қатынастар бойынша әмірлер мен ... ... т.б. ... Айта кететін тағы бір жай осы ... ... өзі де ... ... ...... Мұхаммедтiң (ғ.с.) ең үлкен мұғжизасы. Күніміздегі
заманауи ашылып жатқан ... ... ... ... құдайдың құдіреті мен ұлылығын дәлелдейді. Бұл - Құранның Аллаһ
сөзі екендігінің ... ... бірі ... ... ... ...... адамзаттың дүние мен ахиретте бақытты
болуын мақсат етеді. Құран жалпы адамдардың Аллаһқа сеніміне, оған құлшылық
жасауларына, ... ... ... ... ... ... тоқталады, сондай-ақ адамдардың әлеуметтік, мәдени ... ... ... ережелер ұсынады, адамзаттың жеке және
жалпы ... жол ... ... жол ... ... ... тыйымдары ішінде еш қайшылық жоқ.
Аллаһтың сөзінде ғайып, рух, қиямет күні, ажал, жын, періште, жәннат,
жәһәннам ... ... ... ... нәрселер баяндалады. Сондай-ақ
осы кітап өткен ... ... ... ... жіберілген
пайғамбарлардың істеріне қатысты мәліметтер береді.
Құран Кәрім адамның жоғарғы адамгершілік иесі болуына шақырады. Осы
кітап ... ... ... пен ... ... және ... ... пен қайырымдылықта өмір сүрулерін қалайды. Осы
тұрғыдан Құран Кәрімнің ұлылығы ... ... ... барлық ғұмырларын
оны зерттеуге берсе де, оны толық түсінуге білімдері ... ... ол ... ... иесі ... ... ... сенім, ғибадат, ахлақ, муамелат сияқты діни тақырыптармен бірге
ислам тарихы, медицина, ... ... ... ... және
экономика сияқты ғылым салалары туралы мәліметтер береді.
Негізінде қазіргі ашылып жатқан жаңалықтар ... ... ... шара жоқ. ... ... Кәрімде жанды-жансыз
жаратылыстың иесін дәлелдейтін ақиқаттар өте көп ... ... ... ... Құранды сынаушылардың «Құранды Мұхаммедтің өзі жазды»,
«адам жазды» деулеріне қарсы жауап ... ... ... - тек ... Құранды адамзатқа жеткізуші елші, пайғамбар ғана. Егер де ... ... сөзі ... ... оның ... ортасы Мекке қаласында
ХІІ ғасырда ғылым, оқу-ағарту ... ... ... ... физика астраномия) ғылымдары мүлдем ... емес және ... хат тани ... еді. Сондықтан осындай себептерге ... ... - ... ... ... ... өз ақылымен жазды деу –
ақылға ... ... ...... ... Құранда Мұхаммед пайғамбардың ғұмырына дейінгі және одан
кейінгі уақытта да беймәлім болған ғылыми ... ... ... жетістіктері Құрандағы ғылыми тұжырымдардың ... ... ... ... бере ... ... ғылымның дамуы - шексіз, ол дамыған
сайын Құрандағы ақиқатқа шамалап түсінік беруге болады. Мәселен:
«Әуелде жер мен көк бір ... еді ғой. Біз ... ... ажыраттық,
жанды мақұлықтың барлығын судан жараттық» (Әнбия-30).
Қазіргі ғылымдардың дәлелдегеніндей, тірі организм үшін, судың аса
зор маңызы бар. ... ... ... ... ... үшін су
қажет. Су – бүкіл табиғаттың, әлемдегі өмірдің, тіршіліктің ... ... ... ... 75 %-і, адам ... 80 %-і ... ... негізгі қасиетінің бірі деп ... ... ... ... ... ... ... тұрғанын айтуға болады. ... ... ... ... ... хикметін көрсетеді.
«Ал күн белгіленген жағына қарай, жылжып кете барады. ... өзі – ... әрі дана ... ... ала белгілеген ісі. Айдың да тұрақтайтын
орнын белгіледік, Кәрі құрманың қураған бұтағындай ... ... ол ... ... ... ... ... белгілі бір жүйемен айналып қозғалатыны ІХ ... ХХ ... ... ... Ал ... ... ... ХІХ-ХХ
ғасырда белгілі болды. Оған дейін күн түгіл жер ... деп ... ХІІ ... ... ... бұл ... әлемді жаратқан
Аллаһтың сөзі екендігін көрсетеді.
Әлемдегі заттардың тепе-теңдігі жайлы Аллаһтың кітабында тағы ... ... заң бар: "Ол ... ... ... ... ... тұрады"
(Рағыд-8).
Құран Кәрімде осы сияқты жаңа ашылған ... ... ... аяттар бар. Біз оның бір-екеуін ғана келтірдік.
Құран Кәрім адамдардың табиғат жаратылысына қарап, Аллаһтың ... ой ... ... ... ... ... ... түн мен күннің алмасып
тұруында, пайымдаған пендеге, әрине айқын ғибрет бар. ... ... ... ... да тәңірін ұмытпайды, аспан мен жердің жаратылысына ой жібереді.
Сон соң: «Ей Тәңірім! Бұларды ... ... ... Сен ... ... тауқыметінен сақта.» (Әли Ғимран, 190-191).
2. Сүннет. Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) тірі кезіндегі ... ... оның ... сөздері мұсылмандарға үлгі болған. Ол тірі кезіндегі айтқан
өсиеттері мен ақыл-кеңестері, оның өмірі мен қызметіндегі әдепті, ... ... мен ... ... немесе жаман бір нәрселерге тыйымдары
сүннет деп аталады.
Сүннет “жол”, “үлгі” ... ... ... ... ... деген мағыналарға келіп, ... де ... ... ... (ғ.с.) ... ... ... тақрирлері мен
сипаттары болып табылады.
Мұсылмандар ардақты Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) ... ... ... ... тіпті киім киісін де әрдайым есте
сақтап, оны күнделікті тұрмыста ... ... үлгі ... ... (ғ.с.) адам ... Аллаһ сөзі Құранды жеткізу қызметімен бірге
адам өміріндегі күнделікті тұрмыста өмір сүру ережелері мен ... ... ... ардақты Мұхаммед адам баласына үлгі болу
үшін де жіберілген.
Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) хадистері бірден-бір ... сөзі ... ... ... Құран сүрелерінің кейбір мағынасы ... ... ... ... ... еткен.
Хазіреті Мұхаммед (ғ.с.) тірі кезінде сахабаларға өзінің ... ... ... ... ¤йткені ол сахабаларға ... ... яғни ... ... пайғамбар сөздерімен ... ... ... ... ... ... (ғ.с.) ... болып, Құран бір
кітап болып жинақталғаннан біршама ... ... ... ... (ғ.с.) ... ... мен ... жазыла бастады.
Хадис жинау науқаны Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) өмірінің ... ол ... онша көп етек ... ... Омар ибн ... ... жиналуы ерекше етек алды. Бұл хадистерді ислам ғалымдары
түрлі електен өткізіп, сынап, хадистің жеткізу ... ету), ... ... тән дәрежеге қойып белгілеген.
Қазіргі кезде Құран Кәрімнен кейінгі ... ... ... - имам ... ... ... атты ... кітабы мен имам
Мүслім жинақтаған “Сахих Мүслім” атты ... ... Мұны ... ... деп ... Сондай-ақ Әбу Дәуід, Тирмизи, Нәсаи және ибн Маже
жинақтаған төрт ... ... бар. Мұны ... ... ... деп ... Ал ислам әдебиетінде жоғарыдағы Сахихайн мен Сүнен-и
Әрбаа кітаптарын қосып, “Күтүбу-с-Ситта” деп атайды.
IҮ. Ислам діні иман ... ... ¦лы ... және оның ... иман
2. Періштелерге иман
3. Кітаптарға иман
4. Пайғамбарларға иман
5. Ахырет күніне иман
6. ... ... діні иман ... негіздері
Иман сөздікте «бір нәрсеге сену», «мақұлдау», ... ... ... ... дініміз бойынша ұлы Аллаһтың дінін жүрекпен қабыл етіп, хазіреті
Пайғамбарымыздың баяндағандарын кесінді түрде ... ... деп ... ... ... қабылдау болғанымен, оны ... де ... ету ... ... ... ... ... өзінің мұсылман
болғанын басқа адамдарға білдіру үшін тілімен де сөйлеген жөн.
Иман «жалпы (ижмали) иман» және «дара (тафсили) ... ... екі ... ... ... ... ... мен бірлігін мойындау
болғандықтан, мұсылмандар бір дәстүр ... ... ... екенін
білдіретін жалпы (ижмали) иманды былай айтады:
«Лә илаһә илла-л-лаһ, Мұхаммадун расулу-л-лаһи».
Мағынасы: «Аллаһтан басқа тәңірі жоқ, Мұхаммед оның елшісі».
Міне, жоғарыдағы ... ... ... адам ... дініне кірген болып,
мұсылмандықтың алғашқы табалдырығын аттайды. Яғни, ... ... ... бірлеуден тұратындықтан, Аллаһтың бірлігін білдіретін қасиетті осы
сөзді айту «жалпы (ижмали) иманға» жатады.
Сонымен қатар келесі иманның түрі дара ... иман деп ... ... ... мен ... Хазіреті Мұхаммедтiң (ғ.с.) хадистерінде баяндалған
мұсылман адамның сенуі керек нәрселерді егжей-тегжейлеп, атап айтатын
иманды ... ... ¦лы ... ... Аллаһтың кітаптарына,
пайғамбарларға, ахирет күніне, тағдыр мен қазаға сену ... алты ... біз ... ... би-л-лаһ» сөзімен былай деп түсіндіреміз:
«Мен ұлы Аллаһқа, оның періштелеріне, оның ... ... ... ... тағдырдың (жақсылық пен жамандықтың)
Аллаһтан ... ... ... ... ... есеп алаңына жиналу
(махшар) шын. Мен Аллаһтан басқа тәңірі жоқ екеніне және Мұхаммед оның ... ... ... ... ... ¦лы ... және оның сипаттарына иман
Жоғарыда баяндағанымыздай, имандағы алты шарттың біріншісі –Аллаһ
Тағалаға иман.
Ислам ... ... ... ... ... жоқ. Ол ... ... және екі дүниенің иесі. Оның сипаттары мен қажетіне ешнәрсе жете
алмайды. Оны Ықылас сүресінде былай түсіндіреді : «Ол ... бір. ... Ол ... да ... Әрі оған ... тең емес де” ... Аллаһты заты (субстанциясы), сипаттары (атрибуттары) және іс-
әрекеттерімен бір деп ... ... мен ... ... ... да Аллаһты бірлеу керек, яғни ғибадаттарды тек Аллаһқа ғана
жасау, одан басқа нәрсеге табынбау және құлшылық етпеу, тек ... ... ... ... ... ... діндерден артықшылықтарының бірі болса
керек. Ал Аллаһтан басқаға ... мен ... ... ... ... ... зати (субстанция) сипаттары:
а) Óжуд. «Бар болу» деген сөз. Аллаһтың бар ... ... ... ... ... Бар ... міндетті болған тек Аллаһ қана. Аллаһтың жоқ
болуы мүмкін ... ол ... ... ... ... Адамдар Аллаһтың
барлығына сенеді. ¤йткені бұл сенім адамның ... ... ... ... ... ... келтірілген, онда жер мен
көктің жаратылуы, күндіздің түнге, ... ... ... мезгілдердің
алмасып келеуі, әлемдегі тәртіп пен үйлесімділік Аллаһтың бар екендігіне
дәлел болып ... бар болу үшін бір ... ... ... яғни әлем ... жаратылыстар бар болуы жағынан ұлы Аллаһқа мұқтаж. Өйткені Аллаһ
жаратпастан ... бұл әлем жоқ ... Ал ... бар ... еш нәрсеге
мұқтаж емес.
ә) әл-Қидам. «Барлығының бастауы жоқ», бұрыннан бар ... сөз. ... ... заты ... болған, кейіннен пайда болмаған. Оның ... жоқ. ... ... ... ... ... ... болған.
б) әл-Бәқаа. «Барлығының соңы, ақыры жоқ», мәңгі-бақи болу деген сөз.
Аллаһтың барлығының соңы жоқ. Бастауы болмаған нәрсенің соңы да ... ... ... болмаған Аллаһтың соңы да болмайды.
в) әл-Уәхдания. «Жалғыз, дара және ... ... ... ... ¦лы
Аллаһ заты мен сипаттары тұрғысынан бір. Оның серігі, ұқсасы және теңдесi
жоқ. Аллаһ жаратылған нәрселердің ... ... ... ... ... Қасиеттi Құран Кәрiмде "Егер жер мен көкте Аллаһтан
басқа тәңiрлер болғанда жер мен көк ... ... ... ... лил ... ... кейіннен пайда болған нәрселердің
ешқайсысына да ұқсамайды». Оның ұқсасы және теңдесі жоқ. ... ... ... ... ... ... еш ... жоқ"(Шура,11); "Оның еш
теңдесi жоқ"(Ықылас,4).
ғ) Қиям би нәфсиһи. «Бар болу үшiн ... ... ... болмау» дегендi
бiлдiредi. Аллаһ бар болу үшiн басқа бiр жаратушыға яки, ... ... ... ... емес. Барлық нәрсе бар болуы үшін Аллаһқа мұқтаж,
бірақ Аллаһтың бар болуы өзінен. ... ... болу ... тән ... ... сипаттары:
а) Хаят. Аллаһ «әрдайым тірі, әрі жанды». Жансыздық пен өлім Аллаһқа
тән емес. Барлық болмысқа жан беретін ... ... ... ... ... "Мәңгiлiк өлмейтiн тiрi Аллаһқа тәуекел ет" (Фурқан, 58) -
делiнген.
ә) Iлiм ... ... ... нәрсені біледі». Оның iлiмi шексiз. Оның
білмейтін нәрсесі жоқ. Ол ... ... ... келешекті, жасырын
мен анықты да біледі. Себебi, оның iлiмi кейiннен үйрену, оқу арқылы пайда
болмаған. Iлiмiнiң ... ... ... «Есту» деген сөз. Аллаһ – естуші. Ол есту үшін құрал ... ... ... Ол ... ... және ... да естиді. Аллаһ
Тағаланың өзiне жалбарынған құралдарының ... және ... ... мен ... қабыл етiп, мұқтаждықтарын қамтамасыз етуi - Оның
әр нәрсенi еститiн Сәми ... ... ... ... Басар. «Көру» деген мағынаны береді. Барлық нәрсені еститін Аллаһ,
барлық нәрсені де көреді. Ешқандай нәрсе Аллаһтан ... ... ... кішiнi, жасырынды, құпияны қысқасы бәрін көреді. Құранда: ... ... ... және ... ғайбты (көмесi нәрселердiң бәрiн)
бiледi. (Бұларды бiлген Аллаһ) Әлбетте, сендердiң ... ... ... ... ... ... «Аллаһтың қалауы» деген сөз. Аллаһ не қаласа, сол ... бір ... ... бірақ Аллаһтың қалағаны болады. Аллаһ қалаған
адамына денсаулық, байлық, ұрпақ және ғылым береді. Аллаһтың қалауынан тыс
ешнәрсе ... ... асуы да ... ... "Ей, ... мүлiктiң шынайы
иесi - Аллаһым! Сен мүлiктi ... ... ... ... аласың.
Қалағаныңның мәртебесiн көтерiп, қалағаныңды төмен түсiрiп қорлайсың. Күллi
iзгiлiк пен қайырлы iстер тек қана ... ... ... ... құдiретiң толық жетедi.-деп айт "(Әли-Ғимран, 26).
ғ) Құдірет. «Күші жету» деген мағынаны ... ... күші ... ... нәрсеге күші жетеді. Әлемдегі тәртіп пен үйлесімділік Аллаһтың
құдіретінің нақты дәлелі болып табылады және Аллаһтың ... еш ... келе ... ... ... немесе сөйлеу» деген сөз. Аллаһ әуелден бері сөйеуші
және сөйлегенде құрал мен мүшеге мұқтаж ... ... сөзі ... ... емес. Ұлы жаратушымыздан түскен кітаптар мен
уаһилер осы сипаттың дәлелi.
е) Тәкуин. «Жарату, бар ету» ... ... ... ... ... яғни ... ... нәрсені Аллаһ жаратқан.
Міне, жоғарыдағы Аллаһтың сипаттарына ешбір жаратылыстың сипаттары
тең келе алмайды, оны ойлау да ... ... ¦лы ... сипаттарының
барлығы әуелден бері бар және мәңгілік.
2. Періштелерге иман
Аллаһтың әр түрлі жаратқандары бар. Сол ... бірі ... ... адамның көзіне көрінбейтін ... ... ... жаратылысымызға сәйкес келмейді және біздің көзімізге
көрінбейді. Біз оларды көре ... деп ... ... алмаймыз. ¤йткені
Аллаһ Тағала мен оның ... ... бар ... ... ... қарсы келмейді және оның ... ... ... ... ... ... Олар ... ішпейді,
шаршамайды және жалықпайды. Періштелер нұрдан жаратылған. Оларда жыныстық
қасиеттер жоқ. ... ... ... ... келгенде жанын
алады. Періштелерді жаратқан Аллаһ оларға түрлі жұмыстар міндеттеген.
Періштелердің толық саны бізге беймәлім. Бірақ, ... ... ... ... ... періштелердің аттары мен қызметтері
көрсетілген.
Періштелердің өз орындарына қарай:
1. Арзи (жер беті) періштелер;
2. Сәмәуи (аспан) періштелер;
3. Арши (ғарыш) ... ... ... ... ұлық ... және ... ... жүктелген мынандай міндеттері бар. Олар:
1. Жебiрейiл – төрт ұлық періштенің бірі. ¦лы ... ... ... дәнекер періште;
2. Микайл – әлемдегі табиғатты басқару қызметіне ... ... – оған ... ... ... бұйыруымен сұрды (керней)
екі рет үрлегенде қиямет болады. Яғни бірінші рет үрлегенде қиямет
болады. Екінші рет ... ... ... тіріледі;
4. Әзiрейiл – жандылардың жанын алу қызметіне тағайындалған ажал
періштесі. Міне осылар, төрт ұлық ... ... Одан ... ... ...... оң мен сол ... періштелер. Адамның оң
жағындағы періште адамның ... ал сол ... ... жазып
отырады.
2. Мүнкәр және Нәкир. ¤лімнен кейін қабірде адамның жасаған ... ... ... ... Арш. ... ... ... Хазене-и жәннәт уә жәһәннәм. ... пен ... ... ... ... ... саны өте көп, олар ... жәннәтта
мүміндерге қызмет қылумен айналысады.
5. Мұқарребун періштелер. ¦лы ... да, ... да өте ... ... ... ... иман
¦лы Аллаһ пайғамбарларына біршама кітаптар жіберген және ... шын, ... ... қабылдау иманның үшінші шарты болып
табылады.
¦лы Аллаһ кейбір пайғамбарларына көлемі шағын парақтар, ал ... ... ... ... және осы ... ... мен кітаптар
арасында ешқандай ... жоқ. ... ... ... ... ... ... үлкен болғандары кітаптар деп аталады.
Парақтың арабша көпше түрі ... ... ... ... Адам пайғамбарға 10 парақ (сұхұф);
2. Шит пайғамбарға 50 парақ (сұхұф);
3. Идрис пайғамбарға 30 парақ (сұхұф);
4. Ибраһим пайғамбарға 10 ... ... 100 ... болып, қазір бұлардың ешқайсысы қолымызда жоқ. ... ... ... ұлы ... Мұса ... ... Дәуіт пайғамбарға “Забурды”;
3. Иса пайғамбарға “Інжілді”;
4. Мұхаммед пайғамбарға “Құранды” түсірді.
Бұлардың алғашқы үшеуі түрлі себептерге ... ... ... ... адам сөзі ... бастапқы таза қалпын жоғалтқан. Ал
Құран Кәрім илаһи кітаптардың ең соңғысы және ... ... ... ... ... Құран Кәрімде ұлы Аллаһ: “Шынында да Құранды біз түсірдік
және оны біз қорғаймыз”, - деп ... ... ... ... ... ... өзгермей өз негізін сақтап келді.
Құраннан басқа қасиетті кітаптардың кейбірі көптеген өзгерістерге ұшыраған
кейбірі болса ... Ал ... ... ... Хижр сүресінің 9-
шы аятында «Құранды біз түсірдік және оны біз қорғаймыз» -дейді.
2. ... ... ... болып түсті. Бұл Құранның тез және оңай
жатталуына мүмкіндік болды.
3. Құран ... ... ... Одан ... кітап келмейді. Құранның
үкімдері қиямет қайымға дейін жалғасады. Әуелгі қасиетті кітаптар
болса белгілі уақыт үшін ... ... ... ... ... адамзатқа жіберілген кітап. Әр ... ... ... ақиқатқа толы.
5. Құран Кәрім пайғамбарымыздың ең үлкен мұғжизасы. Оның ... және ... ... ... табылады.
4. Пайғамбарларға иман
Пайғамбарларға иман - ислам дiнiндегi иман ... ... ... ... ... ... оған ... міндетін
жүктеген адамдары. Пайғамбарлар адамдарға хақ дінді уағыздауға және оны
жалғастыруға мiндеттелген. ¦лы ... ... ... кезінде пайғамбарлар
жіберген. Жіберген пайғамбарлары адамдарға тура жолды көрсетуге, ... мен ... ... ... және ... ... мінез қалыптастыруына
шақырған.
Пайғамбарларға иман ету - олардың әкелген дініне сену ... ... ... ... және Оның ... ... және ақырет күнiне иман етпесе, қатты адасады…" (Ниса, 136)-
делiнедi. Сол үшiн мүміндер пайғамбарларды бөлмей, ... ... иман ... біз сияқты өмір сүреді, жейді, ішеді, ұйықтайды, жұмыс
істейді және үйленеді. Бірақ олар пайғамбар болғандықтан, қарапайым адамнан
артықшылықтары да ... ... ... “Сыдқ (туралық)”, “Әманат
(сенiмдiлiк)”, “Исмәт (күнәсіз)”, “Фәтәнат (ақылды, зеректiк)” және “Тәблиғ
(баяндау, жеткізу)” сипаттарына ие.
Алғашқы ... - ... ... соңғы пайғамбар - хазіреті
Мұхаммед. Аллаһ осы екі пайғамбардың ... ... ... ... ... ... аты аталып, ал кейбірінің аты
аталмайды.
Құран Кәрімде аты ... 25 ... ... ... ... Идрис, Нұх, Һуд, Салих, Лұт, Ибраһим, Исмайл, Исхақ, Яқұб, Юсуф,
Шұғайб, Һарұн, Мұса, Дәуіт, Сүлеймен, Әйюб, Зүлкифл, ... ... ... ... Иса пайғамбар және соңғы ардақты пайғамбарымыз Хазiретi
Мұхаммед (ғ.с.) саллаһу-алайһи уә ... осы ... ... иман етіп, Аллаһтың шын
жіберген елшісі деп мойындайды.
5. ... ... ... ... ... ... Міне, осы өліммен басталатын шексіз
өмірді «ахирет» деп ... ... ... бар ... иман ету – ислам
сенім негіздерінің бірі.
Ахырет күні – Исрафил періштенің ... ... ... бір ... мен ... рет ... дейінгі және одан кейінгі жұмақ пен тозақ
өмірін қамтиды. Сондай-ақ ахирет күніне иман қияметті, Исрафил ... ... ... ... ... ... жұмақ пен тозақтың бар
екеніне иман етуді қамтиды. Ал ... ... ... ... адам мұсылман
бола алмайды.
Ахырет күні - илаһи ... ... ... ... ... ... ғибадатына, ахлағына қарай жауапқа ... ... ... ... жұмақта сыйлық алады, жаман адамдар (кәпір, ... ... ... ... ... ... ... үрлеуімен басталады. Оны “үлкен
қиямет” деп ... ... ... ... ... басталатын “кіші қиямет”
те бар. Адам өлімінен қайта тірілуге дейін ... ... ... өмірі”
немесе “берзах” деп атайды.
Адам өліп, қабірге қойылғанда оған “Мүнкәр-Нәкир” деген екі періште
келіп: “Раббың кім?”, ... ... ... не?” деп ... ... ... мен жақсы амал еткендер бұл сұраққа оңай жауап ... ... ... ... ... ... (игіліктер) көрсетіледі. Ал
кәпір мен мұнафықтар сұраққа жауап бере ... ... ... ... ... азап ... ... хазіреті Пайғамбарымыз бір хадисінде: “Қабір -
жұмақ бақшаларының бір ... ... ... ... бір ... - ... - әлем ... бұзылатын күні. Қияметте дүниедегі
болмыстардың барлығы жоғалып, сосын өлген ... ... ... қарай
бағыт алады.
Қиямет болған кезде жер мен аспанның реттік тәртібі ... ай, ... өз ... шығып, айналаны қорқыныш дыбыс қаптайды. Бұл кезде
адам қашып құтылатын жер іздейді. ... ... ... сыйынатын еш нәрсе
таба алмайды.
Қиямет болғаннан кейін сүр екінші рет үрлегенде барлық ... және ... ... ... ... ... тартылады.
Жандылар қайта тірілген кезде рух пен дене бірігіп, бір бүтін болады.
Сонда қайта тірілген жандылар бір ... ... ... тартылу үшін
жиналған бұл жиынды “хашр”, ал жиналған күнді “махшер” деп атайды. Сол күні
барлық жандылар ... ... ... ... ... дүниеде
жасаған істері жазылған амал дәптері беріліп, өздері оны оқиды. Адамның
дене мүшелері мен жер беті оған куә ... күні ... ... ... өз ... жемісін көреді.
Жақсы адамдар жұмақта сый көреді, ал күнәһар ... ... ... ... отқа ... Тағдырға иман
Тағдырға иман - ислам сенім негіздерінің бірі. Яғни ... ... ... мен ... арқылы жүзеге асатынына сену.
Тағдыр сөзi - бiр нәрсенi белгiлi бiр өлшем, мөлшерге ... ... ... ... ... ... бiлдiредi.
¦лы Аллаһ барлық нәрсенің жаратылысынан бастап, соңына дейінгі олардың
орны мен уақытын, ... болу ... және ... көлемі мен
мөлшерін, олар пайда болмай тұрып біледі. Міне осыны “тағдыр” деп атайды.
¦лы Аллаһтың қалаған нәрселерді уақыты ... ... сай ... ... деп ... мен қазаның жүзеге асуында адамның да атқаратын рөлі бар. ... ... мен ... сай бір нәрсені жасаса, істеген нәрсесіне ... ... өз ... ... ісін ... өз ... бойынша жаратады,
яғни Аллаһ – жақсылық пен жамандықты жаратушы, ал адам өз ... ... ... ... ... бір ... жаса деп ... жақсылық пен
жамандықты таңдау адамның өз ... ... ... ... ... ... ниет ету, таңдау -
бiздiң ... ал оны ... - Ұлы ... ... мен ... ... діні ... (құлшылық) негіздері
1. Кәлимә шәһәдат
2. Намаз
3. Ораза
4. Зекет
5. Хаж (қажылық)
Ислам діні ... ... ... - құлшылық деген сөз. Терминдiк мағынасы жаратушы күшке құрмет
көрсету, сыйыну деген мағыналарына келедi.
Ғибадат – жан ... ... ... Ұлы ... ... шүкiршiлiк
жасау. Ғибадаттың қайнары Құран Кәрiм болып табылады. Ғибадат жасаған адам
рухы мен көңiлiн қоректендiредi.
Ғибадатты мына түрлерге бөле аламыз:
1. ... ... ... ... оқу, ораза тұту, Құран оқу және жақсы
iстер ... ... ... жасалатын ғибадат (Зекет беру, садақа беру тб.).
3. Дене және ... ... ... ... үмре).
Мұсылманға ұлы Аллаһтың барлығы мен бірлігін сеніммен немесе жүрекпен
бірлеу жеткіліксіз, ұлы Аллаһты амалмен де ... ... яғни ... ... ғана ... ... ... тек Аллаһқа ғана бас июі тиіс.
Ардақты пайғамбарымыз: ... ... бес ... ... Аллаһтан басқа ешқандай тәңірі жоқтығына және Мұхаммедтің оның
құлы әрі елшісі болғанына сену, намаз оқу, ... ... ... ... ... бару”, - деп белгілеген.
Аллаһтың әмірлерін орындап, тыйымдарынан сақтану үшін, адамда мынандай
шарттардың сақталуы тиіс:
1. Ақыл-есі дұрыс болу;
2. Балиғат жасына ... ... ... мен ... ... жетпеген жасөспірімдер Аллаһтың
әмірлері мен тыйымдарын орындауға жауапкер емес (Ислам діні бойынша ... жету қыз бала үшін 9-15, ер бала үшін 12-15 жас ... ... ... ... бірінші шарты куәгерлік ету. Ол:
«Әшһәду әллә иләһә иллә-л-лаһ уә әшһәдү әннә Мұхаммәдән әбдүһү уә
расулүһ».
Мағынасы: ... ... ... ... ... және ... оның құлы
әрі елшісі екендігіне куәлік етемін” - деп тілімен айтып, ... адам ... ... ... орындаған болады. Мұсылман адам
кәлимә-и шәһәдатты орындамай, исламның қалған шарттарын орындай алмайды.
2. Намаз
Намаз оқу мұсылмандарға һижреттен бір ... жыл ... ... парыз
етілген. Хазіреті Пайғамбарымыздың бір хадис шәрифінде: “Намаз - діннің
тірегі”- дегеніндей, намаз ислам дінінде ... ... ... ... тән ... бар. Егер де ... бірі ... қабыл болмайды. Намаздың парыздары - 12. Олардың 6-уы намаздың
сыртында, 6-уы ... ... ... парыздары:
1. Хадасаттан тазалану (Рухани тазалық). Намазға тұрушы дін бойынша
лас есептелінетін рухани ... ... ... Хадасаттан тазалану
«ғұсыл құйыну», «дәрет алу», ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Ғұсыл әйелдер мен ерлердің табиғи ... ... ... және ... барлық мүшесіне су тигізумен орындалады. Міне,
осыларды орындаған адам «бой дәретті» ... ... Бой ... оқуға, Құран ұстауға, Құран оқуға, мешітке ... ... ... болмайды.
Ал намазға тұру кезінде дәрет алу шарт. Дәреттің парыздары бетін жуу,
екі қолын шынтағына дейін жуу, ... ... ... және екі ... ... ... ... Осыларды орындағаннан кейін намаз оқуға жол ашылады.
Егер намаз уақытында су табылмай қалған жағдайда ... ... ... яғни ... ... адамның денсаулығына зияны тисе, ... ... ... ... ... болады. Тәйәммүм соғарда адам әуелі не
үшін тәйәммүм соғып жатқанына ниет етіп, таза топырақ жынысына екі ... да, екі ... ... соң екі ... ... қайта ұрып бетін
сипайды. Осыларды орындағаннан кейін намазға тұруға болады.
2. Нәжісаттан тазалану (таһарат). Намаздың парыздарының бірі - ... ... ... аулақ болу. Дін бойынша лас саналған нәжістер:
арақ-шарап, доңыз еті мен ... қан т. б. Адам ... оқыр ... ... ... ... ... осы нәжістерден таза ұстауға міндетті.
3. Әурет жерлері ... ... Дін ... ... ... тиіс дене
мүшелерін намаз оқығанда жабық ұстау керек. Намаз оқығанда ер ... ... ... ... ... ... ... дене мүшелері,
ал әйел адамның екі аяғы тобығына ... екі қолы ... ... және бетінен басқа жерлер тегіс жабық болуы тиіс.
4. Құбылаға бет бұру. Намаздың сыртқы парыздарының ... ... ... ... оқу. Ал ... - ... ... қасиетті қағба.
5. Намаз уақытының кіруі. Намаздарды өз уақытында оқу да – ... ... ... таң ... ... таң ... күн ... бесін күн тас төбеден ауғаннан әр нәрсенің көлеңкесі өз бойынан бір
немесе екі есе ... ... ... Ал ... уақыты бесін
намазы аяқталғаннан күн батқанға дейінгі, ал ... ... ... ... ... ... ... және құптан намазының ... ... таң ... ... аралыққа созылады.
Дінініміз бойынша кез келген намаз күн шығып келе ... күн ... ... ... күн ... бара ... оқылмайды.
6. Ниет. Ниет ету- намаздың шарттарының бiрi. Ниет - ... ... иiлу. ... ... қай ... оқылатынын еске алып, ниет
ету.
Намаздың ішкі парыздары:
1. Ифтитах ... ашу) ... ... ... ниет ... оны ... Әкбар” деп бастау – намаздың алғашқы парызы болып табылады.
Егер осылай бастамаған жағдайда ... ... ... Қиям ... ... Қиям аяқта тiк тұру деген мағынаны бiлдiредi.
Намазда түрегеп тұру. Ал тік тұруға мүмкіндігі болмаған ... ... да ... Хз.Пайғамбарымыз "(Намазды) аяқта тiк
тұрып оқы. Егер оған күшiң ... ... оқы. Оған да ... сүйенiп оқы" - дейдi.
3. Қырағат. Оқу деген сөз. ... ... әр ... ... бір
сүре оқу.
4. Рүкүғ. Намазда арқаны тік ұстай, екі қолын тізесіне жеткізіп иілу.
5. Сәжде. Бағыну, мойын ұсыну, ... иiлу, ... ... ... ... келедi. Сәжде намаздың парызы. Намаз оқып жатқан
адамның сәждеде маңдайы, жүзi, екi аяғы мен екi қолы және ... ... ... ... ... бiр ... тиюi керек.
6. Қағда-и ахире (аяқтау кәдесі). Намаз соңында “әт-Тәхийят” дұғасын
оқитындай отыру.
Намаз түрлері:
Парыз ... ... Таң, ... ... ... ... ... намаздары.
Уәжіп болған намаздар: Үтір, Рамазан, Құрбан айт намаздары.
Нәпіл болған намаздар: Тәхийятү-л-Мәсжид, ... ... ... ... ... шарты – ораза. Оразаның мағынасы бiр нәрседен алыстау.
Ораза ұстау - белгiлi ... ... яғни ... ... ... күн
батқанға дейiнгi уақыт iшiнде еш нәрсе ішіп-жемеу, нәпсi ... ... ... ... ... қара ... ақ жiп (қараңғылықтан сәуле) ажыратылғанға
дейiн iшiңдер, жеңдер, сосын оразаны кешке ... ... ... ... жеткен, ақыл-есі дұрыс, денсаулығы бар әрбір мұсылман
баласының Рамазан айында ораза ... ... Ал ... ... мен ауруларға парыз емес. Бірақ бұл жағдайларға тап болған
адамдардың жағдайлары өз ... ... ... ... күнбе-күн
өтеп беруі керек болады.
Құран Кәрiмде «Ей, иман ... ... ... ... ораза парыз етiлдi»-дейдi. (Бақара, 185)
Ораза ұстауға ниет ету, ораза уақыттарын білу, ... ... ... ... ... болу оразаның парыздары болып табылады.
Оразаның түрлері.
Парыз болған оразалар: Рамазан айының оразасы және оның кеффареті.
Уәжіп болған оразалар: ... бiр ... ... деп ... ... ... осы ... ораза әдейі бұзылса, оны қайта тұту
адамға ... ... ... ... ... және ... болып үшке бөлiнедi.
Сүннет болған ораза: Мұхаррам айының 9-10 (ашура) күндері тұтылатын
ораза. Хз.Мұхаммед Мәдинаға ... ... ... ... күнi ... көрiп, «Бұл қандай ораза?-деп сұрады. Аллаһ бұл күнi Мұса ... ... ... ... Сол үшiн Мұса осы күн үшiн ... ... (ғ.с) мен Мұсаға сендерге қарағанда әлдеқайда
жақынмын»-дедi де осы күнi ораза ұстауды әмiр еттi ... ... ... ... және ... ... тұтылған ораза. Пайғамбарымыз
Хз.Мұхаммед (ғ.с) аптаның дүйсенбi және бейсенбi ... ... ... ... ұлы Раббыма ораза ұстаған кезiмде ұсынылуын қалаймын»
(Әбу Дәуiд, Саум, ... ... ... Әр ... 13-14-15 күнi ... ... (ғ.с) «Әр айда үш күн ораза ұстағың ... ... 13, 14, ... ... ... (Бұхари, Әнбия, 377).
Мәкруһ болған ораза: тек қана жұма күнi ... ... және ... ... ... ұстау, наурыз күндерiнде ораза ұстау. Бiрақ әдет етiп ... ... ... ... ... ... ... Рамазан айтының алғашқы күні мен Құрбан ... ... ... ... ... бұл күндер Аллаһтың бiзге ұсынған
сый-сыяпатты, қуанышты күндерi.
4.Зекет
Зекет ... ... ... ... ... бірі ... ... «көбею», «өсу», «берекелі болу» деген мағыналарды береді.
Ал дінімізде зекет - ұлы ... ... ... ... ... ... исламда белгіленген жерге берілетін мүлікпен жасалынатын құлшылық.
Зекет ... ... ... ... ... ... ... парыз. Ал кедейлер мен жоқ-жітіктерге зекет беру парыз емес.
Ислам діні бойынша зекет ... ... ... мен ... ... ... нисап көлемi:
1-Алтын: 85 грамм
2-Күмiс: 595 грамм
3-Түйе: 5
4-Сиырда: 30
5-Қой мен ешкi: 40
6-Сауда заттарында, ақшада: 85 грамм алтын ... 595 ... ... тең ... бұл ... ... беру ... болып табылады.
Зекет берушiнiң ақыл-есi дұрыс, балиғат жасына ... азат ... ... ... қайыршыларға, борыштыларға, жолда қалғандарға, зекет
жинаушыларға және мұсылман болуы мүмкін кәпірлерге беріледі.
5. Хаж (қажылық)
Исламның бесінші шарты - қажылық. Хаж араб ... ... ... ... зиярат ету мағынасын бiлдiредi. Терминдiк мағынасы қажылық
айлары деп аталатын арнайы ... ... ... ... ... ету. ... ... дұрыс, денсаулығы мықты, әрі бай мұсылмандарға өмірінде
бір рет Меккедегі қасиетті Қағбаға бару ... ... әрі ... ... ... ғибадат.
Қажылықтың рүкіндері: Қағбаға тауаф ету, Арафатта тұру. Ал мұсылман
болу, ихрамға ... ... ... ... ... ... 9-10),
қажылықты белгіленген орындарда істеу қажылықтың шарттарына жатады.
Ислам шарттарының пайдалары. Намаз - ... ... ... ... ... ой, ... және ... бергеніне шүкір етіп,
намаз арқылы дененің зекетін береді. Намаз ... мен ... ... ... ... яғни ... ешкімді араша тұтпай-ақ тек ... ... ... ... ... Адам намазға тұрғанда, өзінің әлсіз
бейшара екенін сезініп, Аллаһ Тағалаға жалбарынады.
Намаз адамды күнәлардан, зарарлы, жаман ... ... Адам ... ... иманын күшейтіп, өзінің мінез-құлқының жақсаруын қамтамасыз
етеді.
Ал оразаға келер болсақ, ораза адамды жамандықтардан ... ... ... ... ... адам нәпсісін жөнге салып, рухымыздағы
болымсыз сезімдер мен ... ... ... ... әр ... естен шығармауға, жомарт, әділ болуға итермелейді. ... ... ... ... ... ... жол ... әлеуметтік өмірде пайдасы зор. Зекет қоғамның кедейленуінен,
тыныштықтан сақтайды. Зекет бар жерде ... ... ... ... ... ... ... адамның Аллаһты еске түсіріп, оған шүкіршілік жасауына
көмектеседі. Ол әр ... ... ... ... ... туыстығын күшейтеді. Мұнда сабыр мен ... ... ... ... сұлу ... қажылық нәтижесiнде
жанданады.
ҮI.Исламның ахлақ (мораль) негіздері
1. ¤зімізге байланысты міндеттеріміз
2. Адамның Аллаһқа байланысты міндеттері
3. Пайғамбарымызға ... ... ... ... міндеттеріміз
5. Адамдардың бір-біріне байланысты міндеттері
6. Адамдардың қоршаған ортасына байланысты міндеттері
7. Отанымызға байланысты міндеттеріміз
Исламның ахлақ (мораль) ... ... ... ... ... ... ... адамның жаратылысынан қалыптасқан немесе тәрбие ... ... ... келетін қайнары бірі - жаратылыстан келетін мінез, ал
екіншісі - дін. Егер адамның ... бір ... ... оның ... ... қиын. ¤йткені адамға туралық пен ... ... ... ... ... көмектесетін дін болып табылады. Сондықтан діні жоқ
халықтардың ... ... ... ... және Сүннетте белгіленгендей, адамның өзіне,
жаратушысына, туыстарына, өмір ... ... ... ... ... ... Дініміздегі ахлақтың мақсаты - адамды дүние мен
ахиретте бақытты қылу, тыныш өмір сүрумен ... ... ... ұлы ... ... ... негіздерін белгіленгеніндей,
ахлақ негіздерін де белгілеген, яғни адамға пайдалы, зиянды, жақсы, ... ... ... ... ... - ... мінез-құлық жағынан адамзаттың ең
кемелі, бүкіл адам ... үлгі ... ұлы ... Бұл ... өзінің
бір хадисінде: “мен жақсы ... ... ... ... ... - ... Тағы бір ... “мүміндердің иман тұрғысынан ең
жақсылары - ... ... ... - деп ... ... ислам діні -
адамның мінезіне де ... ... ... діні ... ... және ... ... байланысты біршама
міндеттерді көрсетіп белгілеген, яғни исламда адамның әр нәрсеге ... бар. Олар ... ... ... ... ұлы ... Пайғамбарымызға байланысты ... ... ... ... ... міндеттері, адамның ұлты мен отанына
байланысты міндеттері және адамзатқа ... ... ... ... ... байланысты міндеттеріміз
Әрбір мұсылманның өзіне байланысты біршама міндеттері мен
жауапкершіліктері бар. Адам өз рухы мен ... ... ... ... қамтамасыз етуге, ғылым, білім үйренуге, өзін-өзі жетілдіруге,
денсаулығын сақтауға, еңбек етіп адал жолмен ризығын табуға, ... ... ... ... ... ... пайдалы, адал адам болуға
міндетті, яғни ақыл-есі түзу, өз еркі өзінде болған адамның ... ... ... ... ... ... ... жақсылық жасаса
сауабын көреді, ал зәрредей болса да жамандық жасаса, оның жазасын көреді”
(Зилзал -7-8), - деген. ... ... адам ... ... ... ... ... жасауға міндетті. ¤йткені Аллаһ:“мен жындар мен адамдарды тек
маған құлшылық етсін деп ... - ... ... ... ... тиіс.
Аллаһқа сенген адамның оның пайғамбарын да мойындап, оған бағынуы
керек. Яғни, Аллаһты сүйген ... оның ... да ... Демек,
мұсылмандар Аллаһқа бағынып оны сүйеді, әрі ... ... ... ... ... әке-шешеге, жанұяға, қоғамға байланысты біршама
міндеттерін орындау да өзіндік міндеттері болып табылады.
2. Адамның Аллаһқа байланысты міндеттері
Адамның ахлақи ... ... ... байланысты жауапкершілігі
орасан зор. Сондықтан адамның Аллаһқа деген біршама ... бар. ... ... ... нығметпен (игілік) қоректендіріп, адамды жоқтан
бар етіп жаратқан. Ойлап қарайтын болсақ, бұл ... өмір ... өзі ... ... ... заңдылығынан тыс төтенше Аллаһтың рұқсатымен болатын
жағдай), сондай-ақ дүниедегі барлық ... ... ... берілген. Бұл
жағдай Құранның түсіндіруі бойынша үлкен бір абырой болып табылады.
Адамның осындай ... ... ... ... біршама
міндеттері бар. Олар:
1. Адамның алдымен адамзатқа денсаулық, бақыт, ... жар, ... ... атақ-даңқ берген Аллаһқа сенуі керек;
2. Адам өміріндегі жақсы-жаман жағдайларда тек ... ... ... Адам өміріндегі пендешілігіне байланысты бірсыпыра қателер істеуі
мүмкін. Міне, осындай жағдайларда Аллаһтан кешірім сұрап, ... ... ... ... адамға жамандық-жақсылық көрсетіп сынауы ... ... ... ... ... оны ұмытпау керек;
5. Адам Аллаһтың берген нығметіне (игілік) байланысты құлшылық, әрі
адамға ... ... ... ... ... етуі керек;
6. Адам Аллаһтан ешқашан үміт үзбей, әрдайым дұға жасап (жалбарынып),
оның рақымдылығын тілеу керек;
7. Аллаһтың белгілеген ... ... ... (адал-арам)
әрдайым еске ұстау керек;
8. Күмәнсіз Аллаһтың бір ... ... оған ... ... ... Аллаһқа берген сөздерді әрдайым орындау керек;
10. Аллаһты ... ... ... еске ... ... Пайғамбарымызға байланысты міндеттеріміз
Ал ардақты Пайғамбарымызға деген міндеттеріміздің бастысы - ... ... тура ... және оның ... иман ету. Аллаһ
Тағала құлдарына тек өзіне ғана табынуды бұйырумен бірге, пайғамбарына да
бағынуды бұйырады. ... ... ... ... ... тануы
және әмірлері мен бұйрықтарын орындауы мүмкін емес. Біз ... оны ... ... адам ... ... құрметтеуге лайық
- тек Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарымыз. Бұл дүниеге осы күнге дейін
Пайғамбарымыз сияқты ұлы ... адам ... емес және ... да.
¤йткені ол өзінің парасаттылығымен, жоғары ... ... тек ... ғана ... ... адам ... үлгі ... Мұсылмандар ардақты пайғамбарымызға құдай сияқты табынбайды және оны
жамандамайды. Тек оны пайғамбар ретінде өзінен, жанұясынан, дүниесінен ... ... ... ... ... ... оның жолымен жүреміз,
оның сүннетін орындап, оның ахлағымен ахлақтануға тырысамыз. Сондай-ақ біз
оның үмметі екенімізді мақтаныш етеміз.
4. Жанұяға байланысты ... ... және оның ... ... ... бас ... отау ... саналы түрде алдына
мақсат қоя отырып, жанұя тәртібімен жүзеге асырған. Бұл ... ... ... ... ... ... Кәрім мен пайғамбарымыздың
айтқанындай, жанұя құрудың басты мақсаты - сау ... ... ... ... ету ... ... ... басқа жандылар сияқты
үйленбестен балалы бола ... ... ... ... оған рухани нәр беру,
бір ананың қолынан келуі қиын, әрі ұзақ ... ... ... және адамның
мәдениетті болуы да осы ... ... ... ¤йткені сенім, адамдық
құндылық, салт-дәстүр мен жақсы әдеттер осы ... ... ... ... ... ... ... проблемалардың алдын алып, қоғамдық жүйенің
жақсы қалыптасуына әсер етеді. Шаңырақ көтеру және осы бойынша ... ... ... ... ... ... ... зинаны ауыр күнә деп тыйым салуына байланысты, абыройлы жолмен
үйленуді ... ... ... ... ... ең негізгі шарты ... ... ... ... жанұя үшін де орны ерекше. Себебі, Хазiретi ... ... ... ... немқұрайдылықпен қараған пендеге нәпіл
намаз оқуға, нәпіл ... ... т.б. ... ... ... ... ... адамзат пен мұсылмандардың бір-бірімен
байланыстарында алдында тұрған негізгі мәселесі ... мен ... ... мүшелерінің де ... ... ... яғни қоғамда, жанұяда адам хұқықтары сақталып, міндеттерінің
орындалуы үшін, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бір шаңырақтың негізін қалаушылары, яғни бір шаңырақ
ері мен әйелінің бас ... отау ... ... ... ... пен ... ... заңды некемен жүзеге асуы тиіс.
Мұсылмандықта және түркілерде жанұя көсемі – ер адам. ... діні ... ... ... оның ... қалыптасуы үшін, жанұяны басқару
ер адамға жүктелуі, әйел затын төмен санау, оны қинау деп түсінбеу ... ... жол ... ... ... Аллаһтың
пайғамбарымызға айтқандарынан мұндай мәселе кездеспейді. ... ... ерін ... ... ... ахлақи бір құндылық болып
табылады. Құранның: «әйелдермен жақсы байланыста болыңдар» (Ниса-19) ... ... да: ... ең ... жарымен жақсы қатынаста
болғандар», - деп түсіндіруі - жоғарыда баяндағандарымыздың дәлелі.
Мұсылмандықта бірден ... ... ... ... ... қажет жағдайда
жүзеге асыруға болатын рұқсат. Ал негізгісі – бір әйелмен үйлену.
Б. Адамның әке-шешесіне байланысты міндеттері
Ислам діні ... ... ... ... әке-шешеге құрмет
көрсетуді бұйырады. Адамның дүниеге келуіне себеп болған әке-шеше - ... ... ең ... жандар. Құранда Аллаһ былай дейді: «Раббыларың
тек өзіне құлдық етулеріңді, әке-шешелеріңе жақсы ... ... әмір ... ... бірі ... ... де сенің қолыңда қартайса, тіпті
оларға «үһ» деп те айтпа, оларды жазғырма, екеуіне де сыпайы (жақсы) сөйле.
Оларды қорғап, қанатыңның ... ал және ... ! ... ... олар
мені қалай мәпелеп өсірсе, сен де ... ... – деп дұға ет» ... Ал ... ... күнәларды былай санайды: «Аллаһқа ортақ қосу,
әке-шешеге қарсы келу және жалған куә болу … ».
Әке-шешеге жақсылық ... ... ... ... болу ... ... бірге, ахлақ кітаптарында да осы тақырыпта ... Онда ... ... хұқықтарымен бірге, балаларының
оларға байланысты орындалуы тиіс біршама міндеттері бар және оларды біз
былай ... ... ... қажеттіліктерді қамтамасыз ету,
бақытты, тыныш орта қалыптастыруға тырысу, олар сұрамай тұрып беру, ... тыс ... ... олар ... ... шағымданбау, жамандығын
жасырып, жақсылығын асыру, оларға қажет ... ... ... тірі ... ... ... кейін де артынан
дұға оқып тұру, харам емес жағдайларында қалағандарын орындау, сауап істері
мен ғибадаттарына көмектесу, өлгеннен кейін ... ... және ... еске алу, ... ... де ... ... достарымен,
жақсы көрген адамдарымен байланыс үзбеу, сонымен ... ... ... ... жораларын орындау.
В. Әке-шешенің балаларына байланысты міндеттері
Ерлі-зайыпты бас қосып шаңырақ құрғаннан кейін, ... ... ... ... ... Сол ... бастап оларды ата-ана
дейміз. Ата-ана Аллаһ алдында балаларына ... ... ... міндетті.
¤йткені, адам дүниеге келгенде бірінші ұстазы әкесі мен шешесі болып, яғни
дүниеге келген нәресте әке-шешесіне қарап өседі, ... ... ... ... өмір бақи сол ... кетеді. Сондықтан әке-шеше балаларына дұрыс
тәрбие беруге, оларға үлгі болуға, өмір сүретін қоғамына сай ... ... ... ... беруге, адал табыспен, ризықпен асырауға
міндетті.
Г. Ағайын-бауырлардың ... ... ... ... ... ... аға, іні, қарындас, әпке,
сіңлілер жатады, яғни бұлар ... ... ... ... ... ... ... бір табақтан ас ішіп, бірдей тәрбие көреді. Сол
себептен бауырлар да ... ... ... де ... ... Олар бір-бірімен мал-мүлік үшін таласпауға, бір-бірін орнына қарай
құрметтеуге міндетті. ... ... ... ... отау ... де, ... өмір ... ағайындық байланыстарын өмір бойы жалғастырулары тиіс.
Ал ағайын-жекжаттарға туыстық сезіммен қарап, олардың орнына қарай
құрмет көрсетуге, басына қиын іс ... қол ұшын ... ... ... қол үзіп кетпеуге міндетті.
5.Адамдардың бір-біріне байланысты міндеттері
Адамдар арасындағы қарым-қатынас негізінен сүйіспеншілік пен құрметке
байланысты. Егер де осы екі негіз қоғамда ... ... ... ... ... ... айтқанындай сүйіспеншілікпен бірге бітісіп,
әділетпен бірге өмір ... ... ... ... ... ... өмір сүріп жатқан адамдардың бақытын да ойлайды. Міне, осының
нәтижесінде бірлік те ... ... ... ... ... ... ... мен бақытын да ойламайды. Хазiретi Мұхаммедтiң (ғ.с.) бір
хадисінде былай дейді: «мұсылман мұсылманмен бауыр, оған ... ... жау ... ... Кім ... ... Аллаһ та оған
көмектеседі. Кім мұсылман бауырын қиыншылықтан ... ... та оны ... ... Кім ... ... ... Аллаһ та оның
кемшілігін ескермейді (кешіреді)».
Адамдар арасындағы ең қымбат нәрсе ... пен ... ... ... ... ... ... қастық жасау сезімін
ояту мұсылман адамға жараспайды. Ал адамдар арасындығы дұшпандықтың алдын
алу жолы - ... ұран ету ... ... ... ... ... ... адам, ең тура жол - өзінің де басқаларға дұшпан болмауы.
Сондай-ақ достықты дұшпандыққа айналдыру – ... ... ... ... адам ... жамандықпен жауап бермейді, ешкімді балағаттап
кемсітпейді.
Сонымен қатар адамдар ... ... ... құрмет көрсетуі
тиіс. Мәселен қоғамда бір адам дұрыс не бұрыс бір ... ... ... ... адам оның ... қол сұқпауы, зорлап өз ... ... ... тиіс, әркім сенімі бойынша еркін. Сонымен қатар ... ... ... жоқ. ... қай ... ... бала да сол
ұлтқа тән.
Аллаһ бүкіл ... ... ... бір ... ... ұлттан
артықшылығы жоқ. Аллаһ алдында тек Аллаһ ризашылығына бөленген адамдардың
ғана дәрежесі артық болмақ.
6. ... ... ... байланысты міндеттері
Қазіргі кезеңде қоршаған орта проблемасы маңызды орында тұр, бірінші
адам ... ... ... ... мен ... сұлулықтарын жоюмен
келеді. Бірақ, қазір жер бетіндегі мемлекеттер кеш те болса, бұл ... ... ... ... қарастыра бастаған. Жер бетіндегі адамдар
осы тұрғыдан ортақ түсіністікке келе бастағанына қарағанда, ... ... ... ... одан ары ... отырып, кемелденген қалыпқа түсіру
және адам мәселесіне керегінше пайдалану болып табылады. Осы тұрғыдан ислам
діні қоғамдық жауапкершіліктік құндылықтарды ... ... ... ... биік етіп етіп ... ... белгілі бір жүйе мен тепе-
теңдік қойғаны баяндалады және адамдардың осы тепе-теңдік жайында ... ... ... Яғни адам ... дүниені және олардың
құрылысын ашуға тырысуына болады және ... ... ғана оны ... ... алады. Бірақ дүниенің тепе-теңдігін қауіпке айналдырмауы
тиіс. Негізінде дүниенің тепе-теңдігін және оның ... ... ... заңдылықтарын зерттеу керек.
«Шын мәнінде әр нәрсені бір өлшеумен жараттық, ... ... ... ... біздің жанымызда әр нәрсенің қорлары бар. ... ... ғана ... ...... мағынадағы аяттар жер жүзі мен
әлемнің жаратушысы Аллаһ екендігін және қоршаған орта туралы мәлімет ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Адамның табиғаттағы тепе-теңдікті сақтауы және оны қорғауы – ... ... адам ... жер ... халифасы (орынбасары) болып
жаратылған, сондықтан Аллаһтың аманатын қорғауға міндетті. Егер ... үкім ... және ... ... бет ... аманатқа
қиянат жасағаны.
Табиғаттағы сұлулықты қорғаудың ең көрнекті мысалы – адамның өз ар-
ожданы, яғни істеген жамандығының Аллаһ ... ... заң ... ... бүкіл халық алдында ұят, құл хақын бұзу екенін сезіну керек. Ал қазір
осындай проблемалардың тууы - бұл ... ... ... мен ... ... себеп болып отыр.
Қазақстанның жері мен суының ластануы, бейберекесіз ... ... ... қорғамағаны т.б. халық пен басқарманың кемшілігінен дей
аламыз.
7. Отанымызға байланысты міндеттеріміз
Әрбір адамның ... ... ... ... кіндік қаны
тамған жері бар. Мұны біз отан ... Ал біз туып ... ... Сондай-ақ біз сол туған отанымызға адал
қызмет етпесек, оны ... онда ... ... ... Егер біз өз туған жерімізді ... бас ... күн ... бір күні ... де ... ... да ... шүбәсіз.
Дініміз ислам да, әрбір ... өз ... ... Отан үшін қан ... ... ... ... жәй өлген
адамдардың дәрежесінен жоғары екендігін дініміздің ... ... ... да отан туралы: “отанды сүю -
иманнан”- деп, отанның ... ... ... ... ... мұсылманның отанын қорғауға, оған қызмет етуге ... ... ... ... ... ... дініміз де көрсетіп
отыр.
Біздің отанымыз – Қазақстан. Сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... деп білеміз. Біздің міндетіміз де келер ұрпаққа ... ... ... бен ... аман-есен өткізу. Бұл
туралы дана аталарымыз: “отан үшін отқа түс”, - ... ... ... ... жол (Тасаууф, Суфизм)
2. Сопылықтағы кейбір ұғымдар мен түсініктер
3. Сопылықтың қысқаша тарихы
4. Түркістандағы сопылық
Сопылық
1. Сопылық жол
Мистика “құдай туралы жасырын сыр”, ал ... ... ... ... ... айтпайтын адам” деген мағыналарға келетін грекше сөз.
Ежелгі грек пен ... ... ... ... ... оған ... мистик өзін қинай отырып, терең рухани өмір сүрген және ол түсініксіз
болған. Өйткені кезкелген ... ... ... ... ... мүмкін емес. Тек ол құдай жолына түсіп, ... ... ... ... өзін рухани жетілдірсе, көңілін ... ... ... ... ... ... - көңіл тәрбиесі.
Сондықтан біз сыртқы көзбен мистицизмге адамның ақылымен танып білуі
мүмкін емес, бір ұлылыққа немесе құдайға ... ішкі ... ... онымен тікелей байланыс жасауы деп анықтама бере аламыз.
Мистицизм адамның рухани қиналу, шынығу және тырысу жолдарымен рухани
жоғарылауын, көңілін тазартуын ... ... ... ... ... ... ішкі ... ақиқатқа қауышуға бағытталады және ... ... ... көңіл арқылы ғана танып біледі.
Мистикалық тәжірибе деп аталатын рухани әлем және пәк көңілмен ... ... ... және ... ... ... және ... діндер
арасында олар ұқсас келеді. Бірақ мистиктердің өмір ... ... ... ... ... ... болғанына байланысты
олардың әдіс-тәсілдері әр түрлі.
Мистицизм ... ... ... ... ... ... грек, христиан, яһуди (иудей) діндерінде кездеседі.
Ал ислам әлемінде пайда болған ... өмір мен ... ... өмірге көңіл бөлетін көңіл тәрбиесін “тасаууф” немесе ”суфизм” деп
атайды.
Ислам мистицизмі ... мен ... ... ала отырып, сол арқылы
өмір ... ... ... яғни ... мен ... орын ... адамның
мистикалық көңіл тәрбиесіне көңіл бөліп, материя мен ... ... алға ... ... ... әрекет ететін көңіл жолы.
Мысалға Құранда мистикалық өмірге байланысты былай баяндалған:
Аллаһтың адамдарға жақындығы туралы: “Өйткені біз күре тамырынан ... ... ... аулақ жүру туралы: “Шын мәнінде дүние тіршілігі
көктен біз түсірген су сияқты….(Юнус-24)
Аллаһқа құлшылық ... ... ... ... мен ... тек маған
құлшылық қылсын дап жараттым”
Енді Аллаһтың құлдарына жақын ... ... ... пайғамбарымыздың
құдси хадисінде Аллаһ: “Құлым мені зікір (еске ұстау, еске алу) етіп, мені
қалай бағаласа, мен де оны ... ... ... мені өз ... ... болса, мен де оны шын көңіліммен зікір етемін. Құлым мені ... ... ... ... мен де оны одан да ... бір ... ... етемін. Құлым маған бір қарыс жақындайтын болса, мен де оған ... ... ... ... екі ... ... болса, мен де оған бір
құлаш жақындаймын. Құлым маған бір құлаш жақындайтын болса, мен де оған ... ... ... ... жүріп келетін болса, мен де оған жүгіремін”;
- дейді.
Аллаһқа құлшылық жасау жайлы Мұхаммед пайғамбарымыздың тағы бір ... ... тек ... ... және оны мен ... ... көзі, еститін құлағы, ұстайтын қолы, жүретін аяғы және ... мен ... Ол мен ... көреді, мен арқылы естиді, мен ... мен ... ... және мен ... ...... ... ахлақ (мінез-құлық) жайында ардақты пайғамбарымыз: ... ... ең ... - ... ... ең ... ... ахлағы (мінезі) ең жақсы адамдар”, – деген екен.
Енді “тасаууф” ... ... ... шығу тегіне келсек, ғалымдар
арасында ... ... ... ... ... ... ... бар:
1. Мұхаммед пайғамбарымыздың Мәдинадегі ... ... ... ... жоқ ... ... ... екен. Осы сахабаларды
“әһли сұффа” немесе “асхабы сұффа” деп атаған. Олар тек қана ... ... ... ... (ғ.с.) пайғамбарымызға қызмет жасаумен
шұғылданған. Осыған байланысты кейінгі замандарда сол сахабалар (әһли
сұффа, ... ... ... өз ... ... ... әрдайым ойлайтын
адамдарды “сұффа” сөзін өзгертіп, “суфи” деп атап кеткен дейді.
2. Тағы бір көзқарас ... ... ... ... ризашылығына лайық
амал істегендеріне байланысты “суфи” деген сөз, ахиретке Аллаһ алдында
“алғашқы ... ... ... ... “саф әууәл” сөзінен шыққан
дейді.
3. Суфи сөзі “Бәни сұффа” дейтін араб ... бір ... ... ... бар. Бұл ... Қағбаның барлық қызметтерін өз мойнына
алып, кейінгі өзін Аллаһ жолына бір жола берген адамдарды “суфи” деп ... ... Суфи ... сөз ... ... деген мағынаға келетін “сауф” сөзінен шыққан
дейтіндер бар. Өйткені сопылар ... ... ... бет ... ... ... деген мағынаға келетін сауфтан суфи сөзі шыққан.
5. Суфи грек ... ... ... ... ... ... ... пікірлер
бар.
6. Суфизм “жүн” деген мағынаға келетін “суф” сөзінен шыққан ... ... ... ... ... ... киіп, көз тартар әсем
киімдерді киюден тартынған, тек денелерін жауып тұратын жүннен тоқылған
киімдер ... ... ... суфи ... ... ... киім кию) ... кеткен. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарымыз да кейде жүннен киім
киген екен. Асхабы сұффалардың да киімдері жүннен болған. Хасан Басри ... ... ... ... ... киім кигендігін айтады.
Сондықтан суфизмді ислам терминологиясында “тасаууф” (жүннен киім
кию), ал сопыны “мұтасаууыф” (жүннен киім ... деп ... ішкі ... ... түсіну өте қиын. Өйткені сопылық адамның
ішкі дүниесінде болатын көңіл тәрбиесі. Ал көңілін, ... ... ... басқа ешкім білмейтіні белгілі. Сондықтан сопылардың ішкі
жағдайын өзінен басқа ешкім білмейтін болған және олар ... ... сол ... ... бере алмаған. Өйткені олар ішіндегі жағдайын
сыртқа шығарып, адамдарға сопылықтың не екендігін ... тіл ... Тек ... қана ... Сол ... ... жолындағы адамның
әрекеті мен сөздері, бұл дүниеге деген ... ... ... ... болады.
Тасаууф немесе суфизм сөзі ХІІІ ғасырда қолдана бастағанымен, сопылық
жол Мұхаммед ... ... ... алады. Бірақ
Пайғамбарымыздың дәуірінде сопылық жолды “тасаууф” ... ... деп ... күні бір кісі ... Пайғамбарымыздың мәжілісіне келіп,
Пайғамбарымызға: “Ей Аллаһтың елшісі ! Иман ... не ?” - деп ... ... оған ... мәнісін түсіндіргеннен кейін, жаңағы
адам қайтадан: “Ей Аллаһтың елшісі ! Ихлас ... ... не?” ... ... оған ... ... баяндап береді. Әлгі адам тағы
да: “Ей ... ... ! ... ... не ? –дегенде хазіреті
Пайғамбарымыз: “Ихсан сен Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық етуің. Сен ... ... да ол сені ... ...... ... Міне сопылықтың мән-
мағынасы осы.
Осы Хадис Шәрифке сай, ... ... де, одан ... де ... құлшылық жасап, дүние рахатынан өзін аулақ ұстайтын
адамдарды “Абид (құлшылық жасаушы)” немесе ... ... ... ... деп ... ... оларды “мұтасаууыф” (жүннен киім киюші) деп атай
бастаған.
Жоғарыда тасаууфты толық ... ... ... ... өзі ... бір жола түсуі керек дедік. Енді сопылық жолға түскен ... ... ... ... ... ... – ақиқаттарды алу, адамдардың қолындағы нәрселерден ... бет ... ... ... дегеніміз сол, құлдың басынан өткізген оқиғаларын ... ... ... Ол ... ... бірге. (Әбу Сүлейман әд-Дарани)
Тасаууф – Қолыңдағыны беру, басыңа түскен қиыншылықта шағымданбау.
(Әбу Әмір Исмаил ибн ...... ... қалаулары мен құмарлықтарын тастау. (Әбу-л-
Хусейн ән-Нури)
Тасаууф – Хақтың сені сенен өлтіріп, ... ... ... ...... ... есімдері және сипаттарымен, есім мен
сипаттарының көрінісімен білу, ілімнің ақиқаттарын ақиқаттың тек ... ... ... (Ферид Қам)
Тасаууф жайында тағы бір анықтама да былай: ... ... ... ... ... яғни ... ... ұсынуы мүмкін
өткінші дүние ләззаттарынан аулақ жүруі деген сөз.
Сопылықтың мақсаты Аллаһтың ... алу, ол үшін ... ... ... ... ... құл ету, ... жүрегіндегі
кірлерді тазалап, жақсы мінезді болуға тырысу болып табылады. Сондықтан ... ...... ... ... немесе тасаууф – “көңіл
тәрбиесі”, - деп ... ... ... Яғни ... ... мінездерімен
(кішіпейілдік, жомарттық, қанағатшылдық, ақкөңілдік, сабыр т.б.) мінездену
болып табылады.
Жалпы тасаууфта адамның жақсы мінезді ... баса ... ... ... ... ... ең көрнекті үлгісі ардақты пайғамбарымыздың мінезі
болып табылады. Пайғамбарымыз бұл ... ... ... ... ... үшін ... – деген.
Сопылық дегеніміз ешкімді ренжітпеу және ... ... ... ... ... ... емес, Хақтан күту болып табылады.
Сопылықта Аллаһтың ризалығын алу және мәңгілік бақытқа жету үшін
нәпсісін тазалап, ... ... құл ... ішкі және ... дүниесін
нұрландыру және оны күшейту арқылы адам, “инсан-ы ... ... ... жете ... Ал бұл ең биік ... ... құлшылық жасағандарында оларға тек парыз ғибадаттарды
орындау - жеткіліксіз. Олар ... ... ... ... ... ... ... бүкіл уақыттарын құлшылықпен өткізеді.
Сопылар Аллаһтың ұнатқан мінезімен мінезденіп, хазіреті ... ... өмір ... тырысады. Өйткені хазіреті Пайғамбардың
мінезі адам баласына үлгі болған жақсы мінез болып ... Ал ... ... ... ... ... ... емес.
Сопылар достарымен әзілдеседі, адамдардың қиын жағдайларында оларға
көмектеседі, ... ... ... күнәлілерді жазаламайды, ешкімнің
кемшілігін іздемейді, қатесін бетіне баспайды, достарын ... ... ... ... ел ... жүретін кемтар
адамдар деп түсінбеген жөн. Өйткені олар материалдық жағынан сырттай әлсіз,
бейшара көрінгенімен рухани дүниесі, көңілі бай. Олар ... ... ... ... ... үшін ... бір жола кіргеніне байланысты, оларға
бүкіл дүниенің мәні жоқ. Керісінше олар үшін ең маңыздысы - ... ... ... ... ... ... ... жолға түскен адамның біреудің арқасынан күнелтпей, өз ... ... өз ... өзі ... ... Ал жалқаулықпен біреудің арқасында
күн көрген адам сопы бола алмайды. Керісінше сопылар тек ... алу және ... ... жету үшін, маңдай терімен адал ... ... ... ... қапаста, бұл дүниемен байланысын үзген
адамдар деп түсінбей, ... ... қолы ... ... мен ... Аллаһта
болған адамдар” деп түсінген жөн. Әрине ... ... ... рухани дүниеге көп көңіл бөледі. Бірақ дүниелік өмірінен де
мүлдем қол үзіп ... өмір ... ... ... ... ... ... “Месневи” атты еңбегінде мынандай тамаша бір өрнек келтіріледі:
“кеменің жүзуі үшін су керек. Бірақ, кеме тесіліп, оның ішіне су ... ... Сол ... ... өмір ... үшін де, ... пайдалары керек.
Ал дүниенің соңына түскен жағдайда, ол да сені құрдымға ... ... ... ... құнықпай, материалдық дүниені тек өздерінің өмір
сүрулері үшін ғана пайдаланған.
2. Сопылықтағы кейбір ұғымдар мен ... ... ... ... ... ... шынығуы (риязет),
тырысуы (мүжаһеде) арқылы жеткен дәрежесі болады. Мұны ... ... ... ... бір ... өз ... ... сопы, сол мақамда
тұрақтап қалмай, келесі мақамға жетуге тырысуы шарт. Ал ол мақамның ... ... ... мақам дәрежесін иемдену мүмкін емес.
Сопылыққа кірудің алғашқы мақамы – тәубе, кейін кезегімен құдай
жолына кіру - ... арам ... ұзақ болу - ... ... бас ... - “зухд”, ырза болу - “риза”, ... болу ... ... ету ... ... ... қатар сопылықта “халь” деген тағы бір ұғым бар. Халь құлдың
жеткен рухани жетістігінен ... ие ... ... ... ... ... ... рақымшылығымен жүректе пайда болатын шаттық,
мұң, қайғы, жайдарылық, айбат, шабыттылық, есінен тану және толқыныс ... яғни бұл ... өз ... пайда болады. Бұл хальдер құдайдан
келгендіктен құл өз еркімен хальді жүрегінен кетіре алмайды.
Сопылық көзқарас ... адам ... ... әлемнен қазіргі
өмір сүріп жатқан мына көрінетін, жаралған әлемге түсірілген. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... мақамнан төменгі
дәрежеге түсіп, өзінің негізгі құндылығын жоғалтқан. Ал сопылықтың мақсаты
адамдың өзін ... ... ... өз дәрежесіне (мақам) көтеру ... ... ... бойынша адамды өз дәрежесіне жеткізу үшін, оның
ішкі өміріне ... ... ... ... ... ... оны ... көңіл кірлерінен арылту керек. Міне осылай ... ... ... нәтижесінде адам, сатылап ең жоғарғы жетістікке қол
жеткізе ... ең ... ... “нәпсі әммаре (әмір етуші)ден” адам
рухани дәрежеде биіктей отырып, “кәмиле нәпсі” сипатына, яғни ... ... ... ... ... ... ... бұл дәрежеге жететін
сопылар өте сирек. Өйткені бұл дәрежеге ... деп ... ... ... қиын да ... ... жолдарынан өтуі керек және бұл жол өте
ауыр жол.
Сопылардың түсіндіруі бойынша жамандыққа ... ... ... ... ... ... ... деп аталады, бұл нәпсі дәрежелерінің ең
төменгі сатысындағы - дүниеге құмартушы нәпсі. ... ... ... ... зұлымдық, шәһуетке тұтқындық сияқты жамандықтарға бейім
сипаттар кездеседі. Бұл нәпсіні иемденген адамды “азғын адам” деп ... Міне ... ... ... нәпсімен күресуін ұсынады. Азғындаушы
бұл нәпсімен күресуді “үлкен күрес” деп атап, әрбір адамның өз ... ... Өз ... күресіп оны жеңе білген адамның руханияты
жоғарылайтыны белгілі.
Адамның “ләууаме нәпсі” деп ... ... ... ... ... ... жаман екендігін біледі. Осыған байланысты
ол өзін қинайды, ... ... ... ... сәті ... істерге барып қояды. Бұл нәпсіде ... ... ... ... Ләууаме нәпсіде сүйіспеншілік ұшқыны байқалып, ... ... ала ... ... өзін жамандыққа бармауға
тырысқанмен, әммаре ... ... ... ... ... ... “мүлхиме нәпсі” деп аталады, бұл жақсылыққа
бір табан ... ... Бұл ... ... ... күнәлі істерін
Аллаһтың жәрдемімен біледі. Сол себепті басқа нәрседен қарағанда ... ... ... ... бет ... ... ғашықтар халінде ілім
үйренуді қалайды, жомарт, қанағатшыл, сабырлы ... ... ... ... басынан қиыншылықтарды кешіреді. Әлемнің құпиясына таң
қалып, барлығын тастап, оны жаратқан Хаққа ... ... ... ... өзіне жинақтаған төртінші дәрежедегі нәпсі
“Мұтмаинне ... деп ... Бұл ... ... шер мен қиналуларын
қойып, жүрегі орнына түседі. Бұл дәрежедегі ... ... ... кәміл иманмен толығады. Нәпсі мұтмаинне шариғаттың кейбір сырларын
үйреніп, жомарттық, туралық, жылы ... ақ ... ... ... ... Бұл ... ... адам кемшіліксіз, қатесіз
шариғат әмірлерін толық орындайды. Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбардың
асыл мінезімен ... ... өмір ... ... және одан ... ... толысқан дәрежеге жеткен нәпсіні “разийе нәпсі” деп
атайды. Бұл ... ... ... да ... ... болып есептеледі.
Разийе нәпсіні иеленген адамның мінезі ең жақсы мінез болып, діни әмірлер
мен ... ... ... Бұл ... ... арасында абыройы жоғары
болады, барлығы оны құрметтейді. Бұл дәрежедегі ... ... ... мен ... ... кей ... ... Аллаһтың ырза болғанына байланыста алтыншы дәрежеге жоғарылаған
нәпсі “нәпсі мәрзийе” деген атауды иеленген. Адамдық құмарлықтардан ... ... тек ... мінезбен мінезденген бұл нәпсі, біреудің
кемшіліктерін кешіретін, жақсы ойлы, қолы ашық ... тек ... ... ... ойлы ... келеді. Мәрзийе нәпсіні иемденген адам ... ... ... ... үйренеді және Пайғамбарымыздың құдси
хадисінде Аллаһ Тағала: “Оның көретін көзі, ... ... ... ... аяғы және сөйлейтін тілі мен боламын. Ол мен арқылы ... ... ... мен ... ... мен ... ... және мен арқылы
сөйлейді”, - деген хадисі осыған айтылса керек.
Сопылардың пікірінше ілім екі түрлі ... ... Бірі оқу, ... қол жеткізуге болатын ақли, нақли ілімдер, мұны “заһири ілімдер” деп
атайды. Ал екіншісі риязет, тақуалықтың ... ... ... силаған
уаһби ілімі, мұны “батыни ілім” деп атайды.
Сопылықта заһир ілім шариғат ілімі, батыни ілім хақиқат ілімі болып
табылады. Шариғат ... адам оқу, ... ... меңгере алса, хақиқат
ілімін ... ... ... ... ... ... ... шариғат ілімін меңгермеген адамға батыни ілімді беруі мүмкін
емес.
Сопылардың пікірінше жүрекпен сезінетін ... ... ... құлдың ғайыптан (көрінбейтін әлем) хабары болады. Ғайыптан ... да ... ... ... сопы болып есептеледі. Кәміл нәпсіні
иемденген сопы ғайыпты ... ... ... емес, адамдық тұлғадан
өтіп, Хақтың сипаттарын иемдене отырып біледі. Сондықтан олар өздерімен
емес, ... ... ... ... арқылы көреді. Аллаһтың көзімен ... ... ... бір ... ... ... ... ұзақтық т.б.) кедергі бола алмайды. Міне мұны “керемет” (көзді
ашып жұмғанша ұшып бару, су бетінде өз аяғымен жүре ... ... аяқ ... т.б.) деп ... Ал ... ... ... әулиелердің қолынан
ғана келеді. Ал “әулиелер” деп кәміл нәпсіні ... ... ... ... ... ... тарихы
Сопылық хазіреті Мұхаммедтiң дәуірінде “суфизм” немесе “тасаууф” деп
аталмағанымен, дүниелік істерден өзін ... ... ... ... ... ... сияқты сопылықтың негізгі шарттары бар ... ... ... ... мен оның ... ... мінезі
куә.
Хазіреті Мұхаммедтiң өмірі пәк болатын, таза киініп, таза жүретін, ... ... ... тек ... үмметтеріне ғана емес, бүкіл
адам баласына үлгі болған.
Ол түнімен егіле жылап, ... ... ... ... ... келер, өткен күнәларың кешірілмеді ме?“ – ... ... бір құл ... ... деп ... беретін. Мұхаммед пайғамбар
әрдайым ахиретті ойлап: “Қарыз ақшамнан басқа, Ұхұд тауындай алтыным болса,
үш түн өткенше ол ақшадан жаныма ... де ... ... - деп, ... өзін ... ұстайтын.
Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарымыз ешкімнің көңілін қалдырмайтын,
өте кішіпейіл, еңбекқор, көңілі пәк, ешкімді ренжітпейтін адам ... ... ... ахлағы (мінезі) жайлы Әбу Сайд әл-Хұдри:
“Расулуллаһ түйені байлайтын, оған жем ... үй ... аяқ ... ... ... қой ... қызметшісімен бірге ас ішетін, ұн
үгітіп ... ... ... ... зат алып үйіне әкелуге
арланбайтын, бай-кедей барлығының қолын қысатын, ... өзі ... ... ... ... қайтармайтын, бір құрмаға бола шақырған жерден
қалмайтын. Оның мінезі ... ... ... таба білетін, жылы жүзді
еді. Қарқылдап күлмейтін. Қарапайым, жомарт, нәзік жанды адам ... ... (ой ... ішінде болатын, мейрімді болатын. Ешқашан тоя
жеп, кекірмейтін, ... ... – деп ... ... ... ... ғасырда емес, Пайғамбарымыздың заманында басталған екен. Бірақ тасаууф
ол заманда адамның көңілін тәрбиелейтін жеке бір жол ... ... ... қайтыс болғаннан кейін, оның өміріндегі ... ... үлгі ... ... ... ... ... пайғамбарды көріп, оған иман еткен адам) да көңіл тәрбиесіне
көңіл бөліп, тақуалық өмір ... ... ... ... ішінде
жейтін тағамы, киетін киімі, жататын баспанасы жоқ “асхабы сұффа” немесе
“әһли сұффа” деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... тақуалар болып табылады. Олар да Пайғамбарымыз
сияқты дүние рахатынан аулақ ... ... ... ... ... олармен сөйлесіп, ... ... ... де, ... ... адамдар) дәуірінде де,
мұсылмандар арасында өмірлерін тақуалықпен өткізетіндер ... ... ... ... ... өлкелері кеңейіп, мұсылмандар ... ... ... ... ... ... мол ... жинап,
дүниеге көңіл бөлгендер де көбейе бастады. Осылармен қатар кейбір адамдар
пайғамбар, сахаба дәуіріндегідей, дүниелік ... аса мән ... ... ... ... ... құлшылықпен өткізетіндер де
болды. Міне, осы кезден бастап, жеке бір ... жол ... ... ... бастады.
Аббаси халифалығы дәуірінде көптеген медициналық, ... ... ... ... ... ... ... парсы тілі)
тілдерінен араб тіліне аударыла бастады. Нақ осы дәуірде ... ... мен ... ... болды. Олардың арасында
пікірталастар басталып, исламда бидғат ағымдар шыға бастады. Сонымен бірге
кәламшылар (мүтәкәллим), ... ... ... мұсылман философтары
(фәйләсуф) т.б. ақыл арқылы (ижтиһат) ислам ... бір ... ... ... ... ... тәрбиесін негізге ала отырып, сопылық
ағым да гүлдене дамыды. ... ... ... парсы тіліндегі сопылық
поэзияның іргесі қаланды.
Сопылық жол ... ... ... ... ... ... ... әрбір мешіт пен медресенің жанынан ... ... ... ... ... ... “заһидтердің” жүрегінде (суфизм
деген атау шыққанға дейін, сопыларды осылай атаған) Аллаһтан қорқу ұяласа,
бұл ... ... ... ... ұласты. Алғашқы дәуірлерде “сопы” деп
аталмағанымен, зүһд, тақуа, Аллаһтан қорқу т.б. жағынан танымалдары Зейне-л-
Абидин, Хасан Басри мен ... ... ... ... ... ... ... атаққа ие болған адам Әбу Хашим
әл-Куфи (ө. Һ.150ж./м.767ж.) болатын. Ал оның ... ... ... ... ... “Әбу Хашим” теккесі екен.
Һижри ІІ ғасырда сопылық жолы ерекше даму сатысына көтерілді. Бұл
ғасырда ... ... ... ... ... бірлігі” (тәухид)
жайлы тақырыптарға тоқталса, һижри ІІІ ғасырда “Уахдет-і Вүжуд” ... жаңа бір ... ... ... дами ... сопылық жолмен бірге
сопылардың саны да жылдан-жылға арта түсті.
ХІІІ ғасырдың орта тұсынан бастап, ислам өлкесінің ... ... ... Шам, Хиджаз, Мысыр мен Хорасанда сопылық теккелер (мектеп)
ашыла ... ... ... мүрид бір шейхқа байланып, сол тариқаттың
белгілі бір жолымен жүретін болды. Сопылықтағы осы қағиданы Баязит Бистами
(ө. 245/м.859): “Шейхсыз ... ... ... ... – деп, одан ... ... алаңда “илаһи хақиқат” идеясының негізін салған Сери әс-
Сақафи (ө. һ.253/м.867) болатын, Яхя бин Муаз ... (ө. ... ... ... ... беретін. Әбу ... ... ... сопылық жолды дәріптеп жүрді. Сопылық жайлы ұғымдар
мен ... ... ... ... ... ... әл-Бағдади (ө.
һ.298/м.910) болды.
Міне, осылай даму жолына түскен сопылық жол Ғазалидің шығармаларынан
кейін ислам өлкелеріне кеңінен ... ... ... ... сопылықтың
ислам негіздерімен аралары жақын екендігін еңбектерінде дәлелдеп берді.
Исламның алғашқы жылдарында адамдар арасында бір шейхқа ... ... ... алу ... ... жоқ ... Әр адам ... ойлап, құлшылық жасайтын. Алайда һижри ІІІ-ІҮ ғасырларда халық
арасында өзінің зүһд, ... ... ... ... ие ... айналасына адамдар топтаса бастады. Халық сол ... ... ... ... ... ... адамдар өздеріне үлгі тұтып,
солай өмір ... ... яғни бір ... ... адам оған ... ... келе бір сопының (шейх) ... ... ... сопылық тариқаттар қалыптаса бастады ... ... ... ... атымен аталатын болды.
Сопылықтағы рухани өмірді суреттейтін және оның ... ... ... Мұхасибидің (ө. һ.243/м.837) “ар-Риаиййе” еңбегімен
басталып, Ансари ибн ... ... ... ... Кейінгі жазылған
сопылық шығармалар сопылықтың мақамдарына тоқталды. Мәселен Серраждың (ө.
м.378/м. 988) “Китабу-л-Лума” атты еңбегінде тәубе, ... ... ... ... рыза ... ... Осы тақырыпта Әбу Саид ибн әл-Арабидің
(ө. м.341/м.952) “Табақату-н-Нуссах” атты шығармасы, Әбу Хамид әл-Хилдидің
(ө.348/959) ... атты ... ... ІҮ ... ... ... ... арасында атағы жайылған Зү-н-Нун Мысриді,
Ибраһим Әдхамды, Халлаж Мансұрды т.б. айта аламыз.
Сопылықта “әхуал”, мақамат” дейтін тек сопылардың ... ғана ... бар. Бұл хал ... ... ... ... сөзі тек ... сопылар ғана түсінетін болған. Ал ... ... ... ... оны түсінуі қиын. Өйткені сопылар хал мен ... ... ішкі ... ... сөзімен дәлме-дәл түсіндіруіне
күші жетпейтін болған. Олар тек ... ... ... не ... ... сөйлеген. Осындай халдегі сопылардың берген анықтамалары ... ... мен ... ... ... отырды. Сондықтан сопылық түсініктен
бейхабар, тек заһири (сыртқы) мағынаға маңыз ... ... ... ... ... ... туып отырған. Осындай
түсініспеушіліктің нәтижесінде, алғашқы кезде мемлекет ... ... ... ... Солардың бірі Бағдад қаласында
ханбалилер мен сопылар арасында ... ... ... сопы ... ... ... (мен құдаймын) деген астарлы мағыналы сөзі үшін дарға асты, Зү-
н-Нун Мысриді мутазилалықтар қамауға алды, ... ... ... Ибн ... ... ... және Сәһл Түстериді Басрада
сүргінде өлтірді.
4. Түркістандағы сопылық
Сопылық ағым Иран ... ... ... ... ... сол ... сопылық ағымның басты орталықтарына айналды, тіпті алдыңғы қатарына
шықты. Орта ... ... жол ... Ираннан Хорасан арқылы таралды.
Хорасанның Герат, Нишапур, Мерв, Балх ХІІІ-ІХ ... ... ... ... тола ... ІХ-Х ... Орта ... Бұхара,
Самарқанд, Ферғана сопылық жолдың негізгі ошақтарына айналды. Бірақ аталмыш
қалаларда ... ... ... басым болатын.
Алдын Хорасанмен қарым-қатынас жасап тұратын түркілер арасынан
Мұхаммед Машұқ Туси, Әмір Али Әбу ... ... ... шыға ... ... ... абыройлы ұлы адамдарының қолдауымен
Бұхара, Самарқанд сияқты гүлдене өркен ... ... ... ... ... ... ... бастады. Аталмыш қалаларда жетілген сопылар мен
дәруіштер әлі ... ... ... ... ... ... сопылықты, адамгершілікті, сүйіспеншілікті үйретті.
Дәруіштер мен сопылар ... ... ... арқасында халықтың ерекше құрметі мен ілтипатына
бөленді. Тіпті түркі тайпалары сопылар мен ... ... ... ... ... ... ... сезініп, “ата”,”баба”, “дәдә”, ал әйелдерді анасы
ретінде “ана” деп атай ... ... ... ата, ... ата, ... (баба), Ысқақ баб (баба), Укаша ата, Домалақ ана, ... ана, ... ... айта аламыз.
Аңыздарға үңілсек Ахмет Ясауиге дейін, хазіреті Пайғамбарымыз
сахабаларының бірі болған Арыстан баб ... ... ... үшін ... келген. Сонымен қатар Әбу Бәкір халифамен кездесіп, исламды
қабылдаған ... бірі ... ... ата мен ... ... ... ... үшін Орта Азияға келген Ахмет Ясауидің ата-бабасы
Ысхақ баб, Абдулжалил баб, Абдуррахман бабтарды ... Ал ... ... ... ... ата да ... ... атақты шейхтардың бірі болған.
Ахмет Ясауи ... бұл ... ... ... дінімен таныс
болатын, ал исламның таралу ... ... мен ... ... ... ... Ал ... Ясауидің тікелей қызметінің арқасында оның нұсқауымен
шәкірттерінің исламды ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... ошағына айналды.
Ахмет Ясауи мен оның орынбасарларының халық арасында атақ-абыройы
жоғары болып, халық оларды пір, ұстаз тұтты. ... ХІІІ ... ... ... ... қайғы-қасіретке булыққан халық осы көңіл иелері
мен сопыларды пана тұтты, олар халықтың рухани ... ... ... ... ... өздері де осы сопылардың арқасында исламға
ери бастады.
Монғол шапқыншылығынан кейін ... ... ... монғол-түркі тайпалары осы Ясауи дәруіштерінің арқасында исламды
қабылдап мұсылман болды. Мәселен, аңыз бойынша Алтын Орда ханы ... ... ... ¦зын Хасан ата, Сейіт ата, Садыр ата және Бәдір аталардың
мұсылмандықты уағыздауының арқасында ислам дінін қабылдаған.
Орта ... ... ... ... ... сақтап пайда болған
алғашқы тариқат - Ясауилік тариқаты. Бұл тариқат ... ... ... пен ілтипатқа бөлен ірі тариқаттың бірі.
ҮIII. Ахмет Ясауидің өмірі мен шығармалары
1. Ахмет Ясауидің өмірі мен өмір ... ... ... ... ... ... ... Мирату-л-Құлуб (Көңілдің айнасы)
Ахмет Ясауидің өмірі мен өмір сүрген заманы
ХІ-ХІІ ... ... ... түркі сопысы, кемеңгер ойшыл,
дарынды ақын Ахмет Ясауи Ясы шаһарының ... ... ... дүниеге келген. (Ахмет Ясауидің қай жылы ... ... ... ... көптеген пікірлер бар. Мәселен, К.Эраслан ... жылы ... ... М.Жармұхамедов 1103 жылы туылды дейді, А.Ахметбек
1093-94 жылы ... ... ... 1040 жылы ... дейді.)
Исфиджаб - Тарым өзеніне қарасты, Шахир өзеніне ... ... ... ... ... ... ... (Сайрам) қаласы 840 жылы Нұх бин Әсәд басшылығымен ... ... ... оның халқы көп ұзамай, ислам дінін қабылдаған болатын.
Кейін бұл қала ... қол ... ... Иыған Тегін Сүлеймен
Бұғра хан Талас ... ... ... ... алдымен
қарахандықтардың қарамағында ... ... ... одан ... ... өтті.
әл-Мақсиди өз заманындағы Исфиджаб (Сайрам) қаласы туралы былай деп
кеңінен мәлімет береді: “Исфиджаб үлкен сауда ... ол ... ... ... Бұл қалада төрт есікті мешіт орналасқан және ... ... ... ... шатырлар бар….
Исфиджаб қаласы өзінің жеміс ағаштарымен танымал, мұнда жеміс
ағаштарының ... ... Ал ... көп ... ... ... жүректері (көңілдері) қатты, мәзһабтарына берік, оларда жамандық,
жақсылық бірдей кездесіп отырады”.
ХІ-ХІІ ғасырларда Исфиджаб қаласында сопылық тариқаттар мен ... ... бола ... ... ... ... бабтың ұрпағы, Хасан Қожа
бабтың ұлы Ибраһим Исфиджабтың ең атақты ... бірі ... ... ... ... келгенде Исфиджаб халқы сопылық жолмен таныс болатын.
Шейх Ибраһим ... бірі Мұса ... қызы Айша ... ана) ... одан ... ... ... бір қызы және Ахмет деген
бір ұлы туылады (Насабнамада келтірілгендей Ибраһимнің ... ... ата ... тағы бір ұлы ... ... ... ата тегі ... ғалымдар арасында түрлі көзқарастар
болғанымен, Алматы кітапханасында табылған ... ... ... ата тегі ... ата ... хазіреті Алиге барып тіреледі, яғни
Ахмет Ясауидің тегі хазіреті ... ... ... ... ... ... ... Алидің кейінгі әйелі Ханифадан туған ... ... ... ... ... ... ... былай
келтіріледі.
1. Хазірет Әли радияллаһу анһү;
2. Хазіреті Әлидің ( р.а. ) ұлы Имам Мұхаммед Ханифа;
3. Имам ... ... ұлы Имам ... ... Имам ... ... ұлы Имам Әли Мұса Риза;
5. Имам Әли Мұса ... ұлы Имам ... Имам ... ұлы ... ... Садыр бабтың ұлы Ысқақ баб пен Абду-л-жәлил баб;
8. Ысқақ бабтың ұлы Абду-р-Рахим баб;
9. ... ... ұлы ... ... ұлы Исенханжа баб;
11. Исенханжа бабтың ұлы Қарға баб;
12. Қарға бабтың ұлы ... ... ... бабтың ұлы Хорасан баб;
14. Хорасан бабтың ұлы ... Хожа ... ... ... ... Хожа ... ұлы ... ата;
16. Ибраһим атаның ұлы Хазірет Қожа Ахмет Ясауи мен ... ... ... жас кезі ... ... ... 1990 жылы табылған
“Шежіре Саодатқа” қарағанда, бала тәрбиесіне ерекше ... ... ... ... Шахабиддин Исфиджаби деген ғұламаға алып келіп: «сүйегі
біздікі, еті ... ... ... ... ... қалсын деген
ниеттеміз”, - деген екен.
Осындай келесі бір деректе жас баласын ол “Ақ ... ... ... ... ... беріпті делінеді. Ол кісінің шашы да, қасы да
аппақ болса ... ... “Ақ ... ... Сол кісі кезекті сабағынан соң
балаларға: “үйге барған соң құдайдың ... ... ... бір ... ... ... ... - деп тапсырады. Ертеңіне өзге балалардың бәрі
сойылған тауық, қораздарын ұстазына ... тек ... қана алып ... ... ... ... Мұны көрген Ақ ата: “неге бұлай болды?”
- деп сұрағанда, жас ... ... ... ... мен ... ... ... мен жерде тығылып сойсамда, құдай көріп тұрған жоқ па?” -
депті. Сонда Ақ ата: “бәрекелді Ахметім ! мен өзім де сен ... ... ... құпияны білу үшін істеген едім”, - десе керек (Бірақ мұндай оқиға
ислам әлеміндегі басқа сопылардың аңыздық өмірінде де көп ... ... ... ... ... ... ... өз әкесі Ибраһимнің
еңбегі зор дей аламыз. ¤йткені ол ... ... ... ... деп, ... ... ... анасынан кішкентай кезінде айырылып, әкесі Шейх Ибраһим де,
Ахмет жеті жаста болғанда ... ... ... одан ... ... ... Шахназдың қамқорлығында қалды.
Ахмет жастайынан зерек, ислам ілімдіріне ерекше ықыласты болып өседі.
Ол кішкентай ... ... ... бір ... ... ... Ясы қаласына
көшіп келеді. Осыған байланысты өз ... ... ... ... мағанадағы
“Ясауи” деген атауға ие болады.
Түрік аңызы бойынша Оғыз ханның астанасы болған Ясы қаласы батыс пен
шығысты ... ... ... ... бойындағы сауда орталығы
болған. Бұл қаланың ескі аты “Шауғар” (Шавгар), оның ... орны ... ... ... ... бұл ... ... Ясыға ауысып, қаланың аты Шауғар емес, “Ясы”
деп атала бастайды (Ясының бүгінгі орны - “Күлтөбе”). Ахмет Ясауи ... ... аты Ясы деп ... ... Ясауи Ясыға көшіп келгенде, бұл қалада сопылық жол кең жайылған
болатын. Оған аңыз бойынша Құмшық ата деген сопы мен ... ... ... (дергаһ) дәлел бола алады. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... шейх ... ... жол да бар болатын. Жас ... ... осы ... қол ... оның ... ... батыни (ішкі)
ілімдерін үйренеді. Мұны халық арасындағы аңыздар да қуаттайды және Диуани
Хикметте:
Жеті жаста Арыстанбабқа қылдым ... ... ... ... ... ... ... аңыздар мен Диуани Хикметке үңілсек, Ахмет
Ясауи ... ... көп ... ... Аңыз ... ... кездескеннен кейін, келесі жылы қайтыс болған. Диуани
Хикмет те мұны ... ... ... ... ... бөлді,
Бір мезгілде ахиретке сапар салды.
Кемеңгер түркі сопысы білімін толықтыру мақсатында сол заманның
білім, өнер ... ... ... ... 27 жасында барып, Бұхарадағы
атақты Шейх Қожа Жүсіп Хамаданиге шәкірт болады.
Мен жиырма жеті ... ... ... не ... ... ... жаптым.
Ахмет Ясауидің үлкен ұстазы Жүсіп Хамадани (толық аты: Әбу Яқуб ... ибн Юсуф ибн ... ибн ... ... әл-Бүзенжири) Хамадан
ауданындағы Бүзенжир қалашығында 1049-1050 жылы ... ... ... ол Бағдат қаласына барып, Шейх Әбу Исқақ Ширазимен кездеседі де, одан
шариғат (фықһ) ілімдерін үйренеді. ... ... ... ... ұлы мұхаддистерден (хадисші) хадис ілімін үйренеді. Одан
кейін Жүсіп Хамадани сопыларға тән ... ... ... Шейх Әбу ... қол ... одан сопылық ілімді үйренеді де өмірінің қалған
бөлігін көңілін тәрбиелеумен өткізеді.
Жүсіп ... ... және ... ... киім ... дүние істеріне
аса мән бермей, патшалардың, үлкен кісілердің үйлеріне бармайды екен. Жүсіп
қолында не бар болса ... ... ... ешкімнен ештеңе алмайды
болған. Ол 75 жыл бойдақ жүріп соңында үйленген. Сондай-ақ хамадандық ... ... 700 ... ... білген, 213 Шейхпен кеңес құрып, 8000
бұтқа табынушыны ислам дінін ... ... ... ... ... мен отқа ... (Мәжуси) үйлеріне барып, исламның
ұлылығын түсіндіретін ... ... 37 ... ... ... Жүсіп
Хамаданидің өмір сүріп тұрған кезінде Селжұқ империясының сұлтаны Сұлтан
Санжар ... ... ... ... ... ... ... қаражаты
үшін, 50 000 динар жіберген екен дейді. Қазір ... ... мен ... ... Мерв ... ... ... 27 жасынан бастап, 10 жыл Жүсіп Хамаданимен бірге ... 34 ... ... ... көтеріліп, Жүсіп Хамаданидің қартайған
шағында, Хамаданидің өзге 3 шәкіртімен ... ... ... Жүсіп Хамадани қайтыс болғаннан соң, Ахмет Яссауи оның алғашқы
екі халифасы - Қожа Абдуллаһ Берки мен Қожа Хасан ... ... ... ... ... ... ... Бірақ біз оның қанша уақыт
Хамадани ... ... ... те, ... ғұлама барлық
шәкірттерін 4-ші халифа - Қожа Абдухалық Гыждуаниге тапсырып, өзі ... ... ... Ахмет Ясауи өмірінде өзге ислам дәруіштері
сияқты Хорасан, Сирия, Ирак жерлерін кезгенге ұқсайды. Ол бұл ... ... ... ... не ... ... ... кезбе болып шықты міне.
Хорасан, Шам, Ираққа барып, ... көп ... ұқты ... ... ... ... ... ол қуған-ды елден.
Мүбәрәк Түркістаным - туған жерге,
Тасқа ұрып бауырымды келді міне
Түркі халықтары пір тұтқан Әзіреті Түркістан Ясыда өз ... ... ... ... имандылыққа шақырған, Аллаһтың нұрын ол
халық көңіліне ... күш ... ... ... ... алып ... ... салған. Халық арасындағы аңыздарға қарағанда ұлы бабамыз 99
000 мүриді жетілдірген, оның 12 000-ы шейхының ... ... ... екен.
Әзіреті Сұлтанның рухани софрасында (дастархан) нәр алған мүридтері
ұстазының нұсқауымен ... ... ... ... ... ... кереметтей етіп баяндалады.
Ахмет Ясауи ардақты пайғамбарымыздың сүннетін қатты ... ... ... жас 63 ... ... теккесінің жанынан жер астына
өзіне орын қаздырып, өмірінің ... ... ... өткізеді.
Таң сәріде дүйсенбі күн жерге кірдім,
Мұстафаға қайғы ... ... ... үште ... деді ... ... аза ... кірдім міне.
Кемеңгер түркі сопысы өз қол еңбегімен, ағаштан қасық, ыдыс-аяқ жасап,
күнелткен адам. Ол осы кәсібін ... де ... ... ... ораза тұтып, зікір айтумен, Диуани Хикмет жазумен айналысқан және
сонда дүниеден озған. (Ахмет ... неше жыл өмір ... ... болғаны
туралы ғалымдар арасында түрлі пікірлер бар. Мәселен, М.Ф.Көпрүлү оны 120
жыл өмір сүріп, 1166-67 жылы қайтыс болған ... ... оны 125 ... 1228 жылы ... ... ... ал ... 83 жыл жасаған десе,
Сүйінішәлиев 73 жыл жасаған дейді. Ал Хисамиддин Сығнақи оны 130 жыл ... ... ... ... ... мәйітін жуып, жаназасын шығарған атақты
“Қарабура ата” көрінеді. Сосын оның ... Ясы ... ... Бұл, ... одан сайын гүлденуіне жол ашты, қарт Түркістан түркі ... ... ... айналды. Кейін Ясы қаласы Ахмет Ясауидің ... ... ... ... ... ... ... деген атағына
орай, “Түркістан” деген атқа ие болды. Тіпті бұл қала Ахмет Ясауидің түркі
халқы арасындағы ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Ясауидің Ибраһим атты бір ұлы болған. Бірақ Қожа
Ахметтің тірі кезінде-ақ баласы қайтыс болған екен. Ахметтің одан ... ... және ... ... атты ... ... Бірақ кейбір
мәліметтерде Ахметтің бір қызы болған деп көрсетсе, кейбірінде екі қызы
болған деп ... ... бұл ... ... ... ... ... күндері Ахмет Ясауидің ұрпағымын деп есептейтін адамдар осы ... ... ... ... ... ... ... оның үстіне шағын бейіт тұрғызылған
болатын. Аңызға қарағанда Ясауи қайтыс ... ... де ... берген. Бір күні Ахмет Ясауи жорыққа аттанғалы жатқан Әмір Темірдің
түсіне аян беріп, оған жорықта ... ... ... Айтқандай
жорығында жеңіспен оралған Әмір Темір Ахметтің ұлылығын танып, қабірінің
үстіне үлкен ... ... ... ... Диуани Хикметте:
Кезіп бір, кентіне кеп тұрақтады,
Мазар болып, Түркістанда қалдым міне. -деп ... ол ... ... ... Диуани Хикмет
Көпрүлүнің мәлімдеуі бойынша Х-ғасырдағы діни-сопылық шығармаларды
“хикмет” деп ... ... ... ... ... ... өлеңдері қамтылған жинақтың аты.
Осы есім ... ... ... ХХІ ... ... ... ... тарапынан қойыла бастаған деген пікір айтқан ғалымдар да бар.
¤йткені олар сол заманда өмір ... ... бин ... ... оқылатын хикметтердің басында «Диуани Хикмет» деген сөзді
кездестірмегенін ... ... ... де ... ... осы ... Құран Кәрімдегі Нахл
сүресінің 125 аятындағы Аллаһ Тағаланың: “Адамдарды Раббыңның жолына хикмет
(даналық) және көркем үгіт ... ... - ... бұйрығы бойынша, халыққа
ислам дінін даналықпен (хикмет) ... ... ... әйгілі
шығармасын Диуани Хикмет деп атаған. Өйткені оның өлеңдерінің әрбір ... ... ... (хикмет) болып табылады.
Диуани Хикмет - түркі тілінде исламға ... ... ... ... өлең пішімдерін қолдана отырып діни-сопылық оймен жазылған алғашқы
шығарма, яғни, ислам-түркі әдебиетінің “Құтты біліктен” кейінгі ең ... ... ... Құран сияқты қасиетті жинақ ретінде халқымыздың арасында
жақсы сақталды. Бұл жинақ ... ... өмір ... ... ... ... ... төңкерісіне дейін арада 8 ғасыр өтсе де өзінің ... жоқ. ... бұл ... ... ... ... жағынан
ерекшеленеді. Сондықтан Диуани Хикметтің халық арасындағы атақ-абыройының
жоғарылығы ... өзге діни ... де осы ... ... деп ... ... ... ескі тілі қай тіл екенін білу қиыншылық туғызып отыр.
¤йткені Ахмет ... ... ... өмір ... ... ... ... ең ескісі - ХХІ-ХХІІ ғасырларда жазылған
нұсқалар ғана. Ал бұл нұсқалар Ясауи дәруіштері тарапынан ... ... ... ... ... ... ... өзбек жазбасындағы
өзбек тіліне, татар жазбаларындағы татар тіліне жақын келеді екен.
Диуани Хикмет хикметтерден (даналық) ... ... Бұл ... ... ... ... өзі жазбағанға ұқсайды. Ал ... өзі ... ... кейбірі жоғалып, оның орнына ... ... ... ... ... хикметтер қосылып,
толықтырылған. ¤йткені кейбір хикметтерде ... ... ... ... өмір ... ... аттары (мәселен Несами) кездесіп отырады және
бір нұсқада бар хикметтер келесі бір нұсқада жоқ ... ... ... ... тек ... Ясауидің ғана шығармасы емес, бүкіл Ясауи
жолындағылардың шығармасы дегеніміз жөн сияқты. Негізінде бұл ... ... да, ... ... ... ... ... деуімізге әбден
болады.
Диуани Хикметтің жазба, баспа нұсқаларында хикметтердің саны әр түрлі
болып кездеседі. Ал ... ... ... ... онда 4400 хикмет деп
көрсеткен.
Құл Хаже Ахмет һәр бир ... ... ... баян ... ... арман.
Төрт миң төрт юз хикмет айттым Хақтан ... ... та ... ... мен (Қазан-1896ж. 209-бет)
Бірақ хикметтегі бұл өлең жолының шындыққа жанасуы өте қиын. ¤йткені
Диуани Хикметтің жазба, ... ... ... ... ... деген
жинақтардағы хикметтердің саны 250-ден аспайды.
Диуани Хикмет соңғы екі ғасыр ішінде ... ... ... және ... ... ... орыс әріптерінде басылды.
Ислам дінінің негіздерін, шариғат үкімдері мен Әһли сүннет (сүнни)
сенімін ислам дінін ... ... ... ... ... ... әдебі мен негіздерін мүридтеріне түсіндіру Ахмет Ясауи
хикметінің басты мақсаты ... ... ... ... ... діни-тасаууфи
(сопылық) элементтер, пішімін ... ... ... Бұл ... ... ... мен ... тариқатының негіздері, сенімдер мен
нанымдар, ахлақ т.б. тақырыптар қамтылған. Сонымен қатар ... ... ... деген ғашықтық, Аллаһтың бірлігі, оның шексіз қалауы мен
құдіреті, Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) пайғамбарымызға деген ... ... ... мен сүннеті, нәпсі тәрбиелеу, зүһд ... ... ... пен ... ... ... құлшылық, ислам ахлағы,
ислам аңыздары, ахирет өмірі, қиямет жағдайы, жәннәт-жәһәннәмды (жұмақ-
тозақ) суреттеу, ... ... ... ... артықшылықтары,
жалған сопылар, мұсылман сопыларының қиссалары, зікір мен қылует сияқты
Ясауи тариқатының әдептері мен негіздеріне байланысты ... ... ... ... ... Исмаиль, Мұса, Әййюб, Жүсіп сияқты
пайғамбарлар, Әбу Бәкір, Омар, Осман және Али сияқты сахабалар, ... ... ... ... ... ... ... атақты сопылар, Ләйлә-
Мәжнүн, Жүсіп-Злиха сияқты ... ... ... ... ... және ... Қазан баспаларынан шыққан
нұсқаларының ... ... ... ... Ясауидікі деген бір ... де орын ... ... ... ... Ташкент һижри 1312ж. 215-
бет; Қазан-1896ж. 3-17 беттер; Қазан-1901ж. 121-129 беттер) (Қазан-1901ж.
баспасында ... ... ... Хаже ... ... ... ғалайһи”, - деп басталады.).
Қысқаша “Фақр-наме (пақырнама)” атымен танымал болған бұл шығарма
жеке өз ... бір ... ... Диуани Хикметтің кіріспесіне (бір
бөліміне) ұқсайды. Фақрды (пақырлық), сүлук ... кіру ... ... ... ... ... бұл ... Ахмет Ясауи тарапынан
жазылмағандығы, тек Ясауи пікірін ... ала ... оның ... ... ... дәруіші тарапынан жазылғаны анық. Ф.Көпрүлүнің ... ... ... ... “Жәуаһиру-л-әбрар мин әмуажи-л-бихар”атты еңбегінен
алынған.
б. Мінәжәт
Диуани Хикметтің ішіндегі тағы бір ...... ... Қазіргі
басылымдардағы Диуани Хикметтердің қорытынды бөлімі болып табылатын ... ... ... нұсқада бірінші хикмет болып тіркелген.
Мінәжәт Ахмет Ясауидің Хаққа сиына отырып, өз хикметтерін ... ... ... ... ... ... Мирату-л-Құлуб (Көңілдiң айнасы)
ХІХ ғасырда Шағатай тілінде көшірілген Қожа Ахмет Ясауидің тағы ... ... ... ... ... университет
кітапханасының ескі жазбалар қорында сақтаулы. Көлемі 534 парақтан тұрады.
Рисалені жинақтаған Қожа ... ... ... бірі Сопы ... ... ... жазылу мақсаты – Қожа Ахмет Ясауидің сопылық ой-
тұжырымдарын жинау болып табылады. Әйтсе де еңбекте ... ... ... Мұхеммед Данышмендтің де өз ойлары мол ұшырасады. Еңбек шариғат,
тариқат және ... ... үш ... ... ... бөлімде исламдық
және сопылық ахлақ, екінші бөлімде тариқат әдебі ... ... ... ... бөлімде мағрифату-л-лаһ (Аллаһты тану) турасында әңгімеленеді.
Мирату-л-Құлуб еңбегінде жалпы сопылық ... ... ... көзін ашу», «рухани жетілу» басты мәселе ретінде қаралады. Ондағы
мол ... ... ... категориялар Ясауидің ой-пікірін
тұжырымдаудың кілті ... ... ... Еңбекте сопылық әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы сапалық тазалық категориясы – «қалб-ы сәлим», дәрежелік өту
сатылары – ... мәні ... ... ... ... ... ... ең негізгі шарттары мен ... ... ... ... ... Швеция Упсала нұсқасы Түркияның Стамбул
қаласындағы Ислам ғылыми ... ... ... зерттеу журналында»
жарияланған.
IХ. Ясауидің дүниетанымы
Ахмет Ясауидің сопылық ... ... ... ... ... ... бағыну, оны тану және
Аллаһқа ғашықтық жолымен қауышуға көп тоқталған. ¤йткені Аллаһқа ғашық болу
арқылы ғана құл онымен ... ... ... Ал ... ... ... мүмкін емес.
Сопылық жолдың ең бірінші мақсаты – Аллаһты тану ... оған ... ... табылады. Адамның Аллаһты танымайынша, оған ... ... ... ... ... ... Аллаһқа алып баратын
жолдағы кедергілерді (шайтан, нәпсі т.б.) жеңе білу керек. Ал ... оның бар ... жер ... және ... ... көптеген белгілер
бар.
Сопылық дүниетаным бойынша әлем мен әлемдегі барлық жаратылыстарды
Аллаһ ғашықтығының әсері ретінде ... және сүю - ... ... ... ... жер ... ... ишараттар (белгілер) бар. Тағы да өз
болмыстарыңда белгілер бар. Еш ... ме? ... - деп, ... дене құрылысы Құдайдың бар екендігін, осы тәріздес жаратылыстар
әлем ... ... ... ... ... ... мен шеберлігі кездеспейтін ешбір дене, мақұлық жоқ.
Сондықтан жаратылған барлық болмыс құдайдың жаратқан ... ... ... ... ... емес шеберлігінің ишараты болып табылады.
Құран осы ақиқатты былай деп ... ... ... ... жүзі
(рақымдылығы, қайрымдылығы, құдіреті) сонда” (Бақара-115).
Ахмет Ясауи осы ақиқатты түсінген ұлы ... Оның ... әлем ... ... - ... құдіретінің әсері. Ясауидің көзқарасы
бойынша дүниедегі барлық жаратылыс Аллаһтың ұлылығын, ... мен ... ... ... өмір берген де, тұлға
берген де тек ол ... Ол ... ... ... ғой ... барлық істерде,
Сен кемелсің, сен мейірлі, О, Ғафур.
Кемелсің ғайыптан пайда болған,
Сен кемелсің, сен мейірлі, О, ... ол ... бар ... ... мың ғалам түгел қайран болар.
«Қалу бала» деген құлдарға үлес таратты,
Бейғам құлдың діндері ойран болар.
Хақ Тағала иман ... ... ... ... Хақ елшісі деді бізге.
Мадақ айтсаң қуат берер дініңізге,
¤йтпесе қылғандарың жалған болар.
Міне осылай әлемнің жаратылысына ой жүгірте отырып, Аллаһты ... ... ... жол ... тасаууфы дүниетанымы бойынша жаратылыстың жаралуына “ғашықтық”
себеп болған. ... бір ... ... ұлы ... ... ... ... құпия бір қазына едім, білінуді қаладым (ұнаттым), мені білсін
деп әлемді жараттым”.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... бүкіл әлемнің жаралуына себеп болған. Ахмет Ясауи де ... ... ... пен ... ... отырып, әлемнің иесіне осы жолмен
қайта қауышуды таңдаған.
Сонымен қатар мына әлем және ... ... ... мен ... әсем шеберлікпен жаратылған, әрі бүткіл жаратылыстар мен мақұлықтардың
және адамдардың өздеріне тән әсемдігі, ... бар. ... ... ... сияқты және мұсылманның атақты ойшылы ибн Араби: «Біз Аллаһты
сүйеміз, өйткені ол сұлу»- демекші, өте ... ... сұлу мына ... ... мен мақұлықтарды жаратқан ... та ... ... ... ... әрі ... ... лайық тек - Аллаһ.
Аллаһқа ғашық болу – адамның ішіндегі нәпсілік қалауларды жоя отырып,
оның ... ... ... ... ... Махаббат -
адамның менмендігін, ішіндегі қатыгездігін, кек пен жек көрудің қалдықтарын
да жойып, нәзіктікке, сүйіспеншілікке, рақымдылыққа, әділдікке алып ... ... Алла атын ... айтқын,
Алла аты көңіл кілтін ашар, достар.
“Астағфиралла», «истиғфарды» тынбай айтқын,
Шайтан малғұн ... ... ... достар.
Шайтан малғұн сізге дұшпан, әзір болғын,
Кеште Алла, күндіз Алла ... ... ... ... ... нұрға толғын,
Періштелер Алла нұрын шашар, достар.
Алла нұры қабір ішін жарық қылғай,
Періштелер өңірінен сәуле құйғай.
Мұсылмандар оны көріп қайран қалғай,
Бұл ғаламның ... ... ... ... ... ... ... пен сүйіспеншілік жолына
түскен адам Хаққа қарай сапар шегуі, ... ... ... ... ... бабамыздың көзқарасы бойынша Аллаһқа деген ғашықтығы мен
сүйіспеншілігін жүректеріне, көңілдеріне, ... ... ... ... ... мен құлшылықта жасағанмен жетіле алмаған адамдар. ... ... ... да жоқ деп ... ... ... болма ғашық бол сен,
Ғашықсыздың жаны да жоқ әрі иманы.
Кемеңгер бабамыз адамдардың Аллаһқа тек ... ... ... ... ... ... ... болғандарды былай суреттейді:
Он сегіз мың ғаламға қайран болған ғашықтар,
Ой түбіне жете алмай ойран болған ғашықтар.
Дәйім басын жерге ... көзі ... ... шер қылып – Пұшайман жан ғашықтар.
Түркі ойшылы өзінің Аллаһқа ғашық болғанын былай суреттейді:
Ғашық қылды шейда мені, жүмле әлем ... ... ... ... маған сен-ақ керек сен.
Сөйлесем мен тілімдесің, көздесем мен көзімдесің,
Көңілімде һәм жанымдасың, маған сен-ақ керек сен.
Ғалымдарға ... ... ... ... керек,
Мәжнүндерге Ләйлә керек, маған сен-ақ керек сен.
Надандарға дүние керек, ақылдыға ұқба ... ... ... ... ... ... ... Ахмет-дүр менің атым, түні-күні жанар отым,
Екі жиһанда үмітім, ... ... ... ... да ... ... ... пана болар құдай бар,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер.
Қолым жайып, дұға қылам, уа, Жаббар,
Не қылсаң да ... ... ... болсаң күйдіреді жан мен тәнді,
Ғашық болсаң ойран қылар дүние, малды.
Ғашық болмай танып болмас, Алла, сені,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер.
Ғашық жыры ... ... ... ... ... ... ... тозақ мұрсат бермес қас қағымда,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер.
Шын ғашығың көрмес маған риза ... өшіп ... ... ... ... ... ... болай,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер.
Ғашық дертін көтердім, дәрменім жоқ,
Ғашық жолында жан бергеннің арманы жоқ.
Осы жолда жан бермеске ... ... ... да ... қылғыл, пәруәрдігер.
Қайдан табам, ғашық еттің амалым жоқ,
Алланы мақтап күні-түні қоярым жоқ.
Дидарыңнан өзге жерге барарым жоқ,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер.
Ғашық ... ұлы ... ... ... ... ... өзгені ойлау харам.
Ғашық жолына берілгенге дүние харам,
Не қылсаң да ... ... ... ... ... жүре ... ... әміріңді қыла алмадым.
Надан болдым, Хақ бұйрығын қыла алмадым,
Не қылсаң да ғашық ... ... Қожа ... ... өткен бәле болмас,
Боянғанмен ғашық дертіне дауа болмас.
Көз жасыңнан өзге ешкім куә болмас,
Не қылсаң да ғашық қылғыл, пәруәрдігер. (27-х.)
Ахмет ... ... ... ... адамның көңілінде, жанында орын
тепкен. Адамның көңілін Аллаһ үйі Қағбаға теңеген Қажы Бекташ Уәли де ... осы ... ... Қажы Бекташ Уәли Аллаһ үйі Қағбаға аяғымен
қажылыққа барған адамға Құран ... ал ... ... ... жолдас дей
отырып, Құранның: “Біз оған (адамға) күре тамырынан да жақынбыз (Қаф-16), ... ... ... ... Ясауи:
Алла, Алла жаным Алла, ділім Алла,
Сенен өзге қорғаушым жоқ Олла, Билла.
Жылап келдім дергаһыңа байлығым Алла,
Достар ... мені ... ... ме екен.
Сопылықтағы “шариғат”, “тариқат”, “хақиқат” және “мағрифат” жолдары да
Диуани Химеттің ішінде көп баяндалатын тақырыптардың бірі.
Ахмет Ясауи ... ... ... үш жол жабық екендігін былай
түсіндіреді:
Шариғатсыз қадам қоймас тариқатқа,
Тариқатсыз қадам қоймас хақиқатқа.
Бұл жолдардың негізі бар шариғатта,
Бәрін оның ... ... ... ... ... ... өткен сопыны:
Ада қып бар жұмысын тариқаттың,
Тариқат дариясына сүңгір достар.
Тариқаттан кейінгі жол мағрифат жайлы:
Махаббаттың дариясына шомып жүріп,
Мағрифаттың гәуһарын алғым келер.
Хақиқат ... ... ... ... – жас, өзі ... болған кісі.
Дәмдіде сары қаймақ сол дәмдісі,
Бақытқа дидар көрген батар ... ... ... ... ... тек ... болу ... қауыша
алатынын түсіндірсе, мұның жанында “ғаріптік” арқылы жетуге болатынын ... ... ... ғашық болған құл, ғаріптікті сезіну керек.
Пайғамбарымыз: ... ... не ... бол» - ... ... ... ... деп білген.
Мәдинаге Расул барып, болды ғаріп,
Ғаріптіктен азап тартты күйіп жанып,
Жапа тартып, Жаратқанға болды жақын,
Ғаріп болып, ауыр жолдан астым ... ... ... ... ... тура жолы деп түсінеді және
өзін де ғаріп, топырақ ретінде көреді.
Ғаріппін ... жоқ, ... һәм ... өзге кімім бар, рақым ет сен (Аллаһ) таң сәріде.
- деп өзінің бейшаралығын ... ... тек ... ғана күтеді.
¤йткені оны Аллаһтан басқа шын ұғатын, қолдайтын ... жоқ. Оны ... ... ... күш – ... ... махаббаты.
¦лы бабамыздың пікірі бойынша Аллаһтың дидарын көрудің жолы – ... ... ... көмектесу болып табылады. ... ... ... ... ... әке-шешеге жақсылық істеңдер,
жақындарға жетімдерге, міскіндерге, қамқорлық ... ... ... ... басын сипап,
Діні қатты халайықтан қаштым міне.
Міне, Ясылық ұлы бабамыз Аллаһқа ғашық болу, өз нәпсісін тәрбиелеп,
өзін ғаріп, ... ... және ... ... ... арқылы, инсан
камиль (кемелденген адам) болу жолын көрсеткен.
Сопылық ... ... ... адамдар (инсан камиль) болмағанда әлем
жаратылмас еді. Әлемнің тіршілігі мен жауапкершілігі осы кемел адамдарға
байланысты. Кемел ... ... ... кепілі. Ал осы сопылық
кемелдікке жеткендерге «өлместен бұрын өлгендер» дейді.
Сопылық дүниетанымда өлімнің өзіндік ерекше орны бар. ... ... ... жоқ ... ... ... ... нәрсе емес. Оған
Ғаззалидің : ... ... ... ... ... ... жету керек, ал
рухты білмей отырып, өмірді тани ... - ... ... сөзін келтіруге
болады.
Ясауи ілімінде нәпсі жамандықтың, ал рух болса жақсылықтың ... ... ... ... пен ... ... ... мүмкін болмағаны
сияқты, нәпсі мен рухтың қатар өмір сүруі де мүмкін ... ... ... өмір ... ... Ал ... өмір ... үшін, нәпсінің өлуі шарт.
¤йткені өмірдің мәні рухтың тазалығында, яғни ... ... ... Рух ... ... ... ... ұласып, Хақ дидарын көру
болып табылады.
«Муту қаблә ән тамуту» топырақ болмақ,
Ғашықтар өлместен бұрын өледі екен.
Құл Қожа ... ... ... ... ... ... жан берудің дертін шектім.
Сонымен қатар Құран Кәрімде ... ... ... мен адамдарды тек
маған құлшылық қылсын деп жараттым” аятына сәйкес, ... ... ... ... ... ... үшін ... Сондықтан біздің бұл дүниеге
келуіміздің себебі - Аллаһ Тағаланың барлығын, бірлігін мойындай ... ... ... оған құл ... өзін ... ... ... ораза болғыл,
Шын үмметің сарғайып сабан болар.
Сүннеттерін бекем тұтып, үммет болғыл,
Күндіз-түні мадақ айтып үлпәт болғыл.
Нәпсіні тыйып мехнат шексең, рахат ... ... екі көзі төрт ... ... түн ... көз ... алмай жылап дұға қылам саған.
Мейлі құлшылық болсын, басқа да амалдар болсын барлығы ... ... ... яғни ... ... амал ... болмақ. Ықылас
- “шын пейілмен”, “шын жүрекпен” ниет ету ... бір ... ... ... ... ... Құран Кәрімде: “Сен Аллаһқа құлдық және ықыласпен ... – деп, ... ... пен ... тек Аллаһ ризашылығы үшін
жасауды бұйырған. Ал оның қарама-қайшысы біреу мені ... ... ... ... үшін ... ғибадат “рия” болып табылады. Құлшылықты
пайда немесе мақтаныш үшін істегеннің ешқандай сауабы жоқ, ... ... ... бір ... ... үшін ... тұтқан, намаз
оқыған, иман еткен адам – Аллаһқа серік қосқан адам”, - деген.
Құдайдың пенделері сыртқы көрінісімен жұртты алдай алса да, ... ... ... ... ... пендесінің ішкі дүниесін де, тысқы
дүниесін де оның өзінен жақсы ... ... ... ... ... мен ... ... орындалуы тиіс.
Ықылас керек, ей ізденушім, ғашық болсаң,
Жаннан кешіп, бейнет ... ... ... ... Хақ ... ... ... болмай, дидарын көрсе болмас. (81-х.)
Қырық екімде шәкірт болып, ... ... ... ... ... ... ... риякерлерді сынай былай дейді:
Ораза ұстап, халыққа рия қылғандарды,
Намаз оқып, өтірік тәспі алғандарды,
Пірмін деп, алдап мақсат ... ... ... ... ... құдай жолына берсе де, үміт пен ... пен ... ... өмір ... ... Құранда: “Аллаһтың
мейірімінен ... ... ... және ... ... ...... қорқу», - деген көптеген аят-
хадистері бар. ¤йткені Аллаһ құлдарының құлшылық ... ... ... ... ... жасап, Аллаһтың ырзалығын алуға, сүйтіп жәннәтке
кіруге ... ... ... де ... хауф пен ... былай
түсіндіреді:
Қаһар атты қаһарыңнан қорқып жылар Қожа Ахмет,
Рахман атты ... үміт ... Қожа ... ... ... Алла ... ... ішінде қылығы жоқ ұнамды
ғасы (асау) құл бар Қожа Ахмет. ... ... ... ме екен қадір Алла,
Кешпесе мен не етер ем жүзі ... ... ... бәрі ... ... ... ... оңай болар.
Жылауменен өтті ғұмырым ия, шаһым,
Есептесе мезгіл жетті қараңғылық ... ... өзге ... жоқ ... ... иман ... ... айырып, азғындық жолға түсіретін жаман жолдың бірі -
дүниеге қызығу, бірі нәпсінің жетегінде ... ... ... деген махаббатты емес, дүниеге деген махаббатты
орнықтырса, ол адам азғын адам. Себебі, ... ... ... ... ... мен ... кездестіруге болады және оның ахиреттегі
өмірі жәһәннам болмақ.
Дүние үшін қам жеме, Хақтан өзгені ... ... ... қыл ... тұтар-а
-деп, дүние рахатына қызыққан азғындарды былай суреттейді:
Дүние менікі дегендер – малға иманын сатқандар.
Құзғын құстай нәжіске белшесінен ... ...... мал тапқандар,
Ақты қара қылғандар тамұқта ертең жанады.
Ал нәпсіге құл ... ... ... түскен залымдардың мойнына шайтан
мініп, азғындық үстінен азғындай беретінін былай суреттейді:
Басыңдағы нәпсіні қусаң бақ ... ... ... ... ... шайтан малғұн шаттанар,
Нәпсіңді теп, нәпсіңді деп пәтшағар. (31-х)
Ахмет Ясауи өз жастарымен салыстыра отырып, сопылықтың қыр сырларын
айтып ... ... ... ... Ясауидің туылғаннан бастап, 63 жасқа
дейінгі өмірін бір шолып өтсек, өзінің көкке ұшқанын, ... ... ... ... ішкенін т.б. баяндайды. ... ол ... ... ... атақты сопылар сияқты, сопылық түсініктегі
астарлы мағынада жазғанын ұғуға болады.
Тоғыз ай, тоғыз күнде жерге ... ... тұра ... көкке ұштым.
Ғаршы-күрсі босағасын барып құштым,
Сол себептен алпыс үште ... ... өлең ... ... Ясауи өзінің дүниеге келгендігі туралы емес,
сопылық жолға кіргендігі туралы баяндап отыр, яғни сопылық өмірде ... ... ... ... жасымда әруақ маған үлес берді,
Екі жасымда пайғамбарлар келіп ... ... ... келіп халім білді,
Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Ұлы бабамыз сопылыққа кірген алғашқы ... ... ... жылы ... әсер ... ... жылы ... ұлы пайғамбарлардың
тақуалығын, олардың негізгі ерекшеліктерін өзіне үлгі еткенін баяндайды.
Сонымен бірге өздерінің ... ... ... ... ... ... ... өмір кешуге тырысқанын да суреттеген.
Төрт жасымда Хақ Мұстафа берді құрма,
Жол көрсеттім адасқанды салдым жолға.
Қайда барсам Қызыр ... ... ... ... ... үште ... жерге.
Халық арасындағы аңыздарға қарағанда Арыстан баб 500 немесе 700 жыл
жасап, Пайғамбарымыздың аманатын (құрма) Ахметке берген ... ... ... 500 ... 700 жыл ... мүмкін емес екені белгілі. Ал біз Арыстан
бабтың ата-бабасы ... ... оның ... ... Пайғамбарымыздан ең
соңғы болып, Арыстан баб оның тақуалық, әулиелік, исламдық жолын ... ... ... аңыздарда да Диуани Хикметте ... осы ... ... ... ... астарлы мағынада
“құрма” деп баяндағанға ұқсайды. Диуани Хикметте те мұны "Жол ... ... ... - деп ... ... ... ... жасында:
Бес жасымда шариғатқа белім бұрдым,
Дін жолында ораза ... әдет ... ... ... әдет ... себептен алпыс үште кірдім жерге.
Алты жасында:
Алты жаста тұрмай қаштым халайықтан,
Көкке шығып, дәріс алдым мәләиктан.
Жеті ... ... ... ... ... тапты,
Әр сырымды пердемен бүркеп жапты.
Сегіз жасында:
Сегізімде сегіз жақтан жол ашылды,
Хикмет айт деп басыма нұр шашылды.
Билхамдиллаһ Пір Мұған мәй ... ... ... үште кірдім жерге.
Құл Қожа Ахмет, ер болмасаң өлген жақсы,
Қызыл жүзің қара жерде солған жақсы.
Топырақ ... жер ... ... ... ұлық ... ... ... саған.
Ахмет Яссауи өзінің өмірінде сопылықтың жетпіс мақамынан өткендігін:
Он тоғызымда жетпіс мақам анық болды,
Зікір айтып іші-тысым таза болды.
Хауф ... ... ... Қожа Ахмет жасың жетті жиырма бір,
Не қылғайсың күнәларың таудан ауыр.
Қиямет күн азап қылса Раббым Қадыр,
Ей достар не деп ... ... ... ол фена ... ... ... жиырма екі жаста фена болдым,
Шипа болып, шын дертке дауа болдым.
Жалған ғашық шын ғашыққа куә ... ... ... ... келдім міне.
Диуани Хикметте:
Мен жиырма сегіз жаста ғашық болдым,
Кеште жатпай бейнет тартып ... ... деп ол ... ... ... ... білдіреді. Сонымен қатар
Ахмет Яссауи сопылықтың қырық алтыншы жылы "“зәуқ"”мақамын көргенін былай
суреттейді:
Қырық алтымда дәм-тұзым (зәуқ) ... ... ... ... шайтан қашты.
Адам жер бетіндегі кемелденіп жаратылған жаратылыс. Аллаһ ... адам ... ... ... пайдалану үшін жаратқан және адам жер
бетіндегі ... ... ... ... ... анық ... ... адам үшін сыйлау, сүю дініміздің ... ... ... Мұхаммед пайғамбарымыз былай дейді: «бір-біріңді сүймейінше,
нағыз мұсылман бола алмайсыңдар».
Ислам ахлағында ... ... ... ... жақсы қарым-қатынас жасау, үлкендерді құрметтеп, кішілерді
сыйлау, әлсіздер мен ... ... ... пана болу сияқты
негіздер адам сүйіспеншілігіне жатады. ... ... ... ... ... ... ... немесе «қайрымды болғандарға
Аллаһ та қайрымдылық жасайды» - деп, діндегі адам ... ... ... ... ... ... – Аллаһ. Яғни тек Аллаһ ризашылығы
үшін ... сүю, ... ... ... нәтижесінде Аллаһ
ризашылығын алу дінімізде маңызды орынды иеленеді.
Иманды адам ... ... ... ... ... ... ... Имандылық жол - бауырмалдық, өзара түсіністік,
бір-бірінің көңілін ... мен ... ... ... осы ... ... шыққан адам құдайды табары анық. «О дүниеге барғанда Алла тағала
айтады екен: Ей адам баласы ! мен ... ... сен ... ... деп, Адам таң ... Уай раббым хақ, сен бүткіл әлемнің иесісің,
мен сені ... ... ... емес пе ?! ... Алла ... : ... ... сен оған бармадың, барғанда ғой соның алдынан мені көрер едің. ... ... ! өзің ... бірақ мені шақырмадың. Адам тағы да дал
болып: Уай раббым, сен бүткіл әлемнің падишасысың, мен ... сені ... ...... ... Алла Тағала айтады екен: Түгенше деген
пендем бір ... ... ... боп, ... барғанда сен оның меселін
қайтардың. Егер келген шаруысын бітіргеніңде мені тапқан болар едің – деп.
Міне бұл – ... жол. ... ... ... ... оларға
көмектесу арқылы Алланы табары хақ.
1 хикмет
«Біссімілә» деп баян еттім хикмет айтып,
Шәкірттерге дүр мен гауһар ... ... ... ... ... ... жұтып,
Мен «Дәптер сәни» сөзін аштым міне.
Сөзді айттым кімдерге де етсе ... ... ... ... ... ... ... жетімдердің басын сипап,
Діні қатты халайықтан қаштым міне.
Қайда жүрсең көңілі жұмсақ, сыпайы болғыл,
Көре қалсаң мүсәпірді сырлас болғыл.
Менменсіген халайықтан қаштым міне.
Ғаріп, ... ... ... ... кеште Миғраж шығып, дидар көрді.
Қайтып түсіп, ғаріп, пақыр халін білді,
Ғаріптердің жайын ұғып келдім міне.
Үмбет болсаң, ... ... ... хадис айтқандарға құлақ салғыл.
Ырзық берсе, тағдырға қанағат қылғыл,
Қанағат етіп, сауық шарабын іштім міне.
Мәдинеге расул барып, болды ғаріп,
Ғаріптікте азап тартып, ... ... ... ... ... ... болып ауыр жолды бастым міне.
Ақылға ерсең ғаріптерді мейріммен сүй,
Мұстафадай елді кезіп, жетімді жый,
Дүниеқоңыз, пасықтардан бойыңды ... ... ... ... ... ... ... қызмет қыл,
Дінге шақырғандарға ізет қыл,
Дұрыс жолға салғандарға қызмет қыл,
Сол себептен алпыс үште кірдім жерге.
Құлды көрсем, ... ... құлы ... ... жол ... жолы ... ... сөнген күлі болсам,
Серік болып жер астына түстім міне.
¤мір сүр – Мұстафа айтты бауырласып,
‡мметтер бірге тұрыңдар қауымдасып,
Жақсылар ертең ұшпақ тауын асып,
Жамандар ... бір ... ... адам ... ... бірдей дене мүшелері, ақыл беріп бірдей
етіп жаратқан, бірақ ... ... ... берген. Сондықтан қазіргі жер
бетіндегі адамдар әртүрлі нәрселерге сенеді. Олардың бірі ... ... бірі ... т.б. ... өмір ... Ал ... міндетіміз -
адамдардың ар-намысына, азаматтық хұқығына қол сұқпау, оларды дініне қарап
бөлмеу, алаламау және ... ... адам ... үшін ... ... Ал ол ... ме, ... пе, мұсылман ба сол құл мен
Аллаһ арасындағы өзара ... Міне бұл «хош ... ... Тек ... ... ... ақыл-кеңес, уағыз-насихат айтуымызға болады,
бірақ тек осымен ғана шектелу керек. Құран Кәрімде: «дінде зорлық жоқ» ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Ахмет Ясауи де исламдағы хош көруді жақсы ... ... Оның ... ... ... ... ... адам баласының ең жақсысы болуы тиіс.
Оның көзқарасы бойынша кәміл мұсылман адам ұлы ... ... иман ... ... ... ... ... турашыл, кемел, үлгі
болатындай адам болуы керек. Ахмет Ясауи осы хош көру ... ... ... ... ... ... қандай ұлтта болса да, барлығына
жаратушының құлы ретінде қарайды.
Сүннет екен кәпір де болса ... ... ... тіл ... ... ... атынан ондай құлға тозақ даяр,
Бұл сөзді даналардан ... ... ... ... алдында ер мен әйел тең хұқылы, екеуіне де ақыл,
көңіл, жүрек беріп, бірдей дәрежеде жаратқан. Бірақ ... ... ... ... нәзіктігіне, ердің өз жаратылысына, оның табиғатындағы
қуаттылығына байланысты өздеріне лайықты біршама міндеттерді белгілеген.
Әйел дегеніміз - ана, ... ... ... әрі Аллаһтан кейінгі ең
жақын қамқоршысы. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... хадисіне қарап, ислам діні әйел затына қаншалықты
құрмет көресетінін байқау қиын емес. Пайғамбарымыз тағы: ... ер мен ... ... ... ... - деп, ... хұқығы исламда тең екендігін
көрсеткен.
Исламға дейінгі түркі халықтарында да әйел ... ... ... Тіпті әйелдер қоғамдағы саяси мәселелерге араласып, елін қорғау
үшін қолына найза алып, ерлермен ... ... да ... Оның ... арасында әйел мен ерді бөлек ұстау мүмкін ... ... ... ... бір жерде болған. Ахмет Ясауи түркілердің осы әдетін
жалғастыра отырып, ... ... мен ... әйел мен ерді бірге
қатыстырған. Әрі бұл әдіс сопылықта таптырмайтын ... ... ... ... бұл ... заманындағы ғалымдар қарсы шыққан екен.
Диуани Хикметте сол ғалымдардың бірі Баба Машын жайлы былай дейді:
Есітті Баба Машын сол заманда,
Ахмет атты бір шейх ... екен ... ... ... ... ... ... келді достар.
Аңыздарға қарағанда Ахмет Ясауидің теккесіне ер мен әйел бірге отырып
сұхбаттасады деген қауесетті естіп, Хорасан мен ... ... бұл ... ... ... Ясы қаласына сапарға шыққан екен. Қожа
Ахмет те өзінің жоғарғы рухының арқасында олардың келе ... ... ... аузы жабылған бір сиясауытты беріп, олардың алдарынан шығарады.
Ахмет Ясауиді жазаламаққа келе ... ... ... ... адамнан
сиясауытты алып, аузын ашып қараса, сиясауыттың ішінде шоқ, шоқтың үстінде
бір мақта тұр екен. Бірақ не шоқ ... не ... ... ... ... ... ... әйел мен ер Хақ жолында бір жерге топтасса, Аллаһ
олардың көңілдеріндегі жаман ... ...... ... ... Ахмет Ясауиден кешірім сұрап, көбісі оған шәкірт болған екен.
Ислам дінінде әрбір мұсылман адам ешкімге жүк болмай, ... ... ... де ... (Қассас-77) - аятына сай, өз тіршілігін өзі
жалғастыруы ... Ал ... ... ... ... жасап, өз тамағын өзі
таппаса, онда оны ... деп айту ... ... ... ... қайырлыларың тіршілігі үшін ахиретін тастамаған, әрі ахиреті
үшін тіршілін де ... ... ... ... және ... салмағандарың», - деп ескерткен.
Ал біз сопылық жолға түскен адамды «екі қолы ... ... мен ... ... адамдар» дегеніміздей, сопылар ешкімге жүк болмай, тек ... ... ... ... ... ... білеміз.
Ахмет Ясауи де өз қол еңбегімен өмір кешіп, тіпті қылуетке түскенде
де ешкімге жүк болмай, ағаштан ... ... ... ... ... аңыздардан білеміз.
Хош сұхбатты дәруіштерге жанымды берсем,
Әрбір басқан іздеріне көзімді сүртсем,
Қызмет қылып жақсылардан бата алсам.
Ислам діні ... ... ... ... ұсынады. Оған мұсылманның
білім үйреніп, білім иесі ... ... ... аяты ... ... ... да, ... қабірге дейін білім ізде» - деген
Хз.Мұхаммедтiң (ғ.с) хадистерінен де ... ... ... ... ... ... ... тек осы білім арқылы ғана өте
алады. Демек адамның сопылық ... ... үшін де ... ... ... ... Ясауидің Пақырнамасындағы шариғат мақамдарының жетіншісі ... ... Қожа ... ... ... ... ... естіп амал істе.
Амал істеп, Хақ жолына жаныңды бер,
Тасаууф тарихындағы атақты сопылардың бірі Халлаж ... ... мен ... ... ... мен сопылық шығармаларда өшпес із
қалдырған. Сопылық жол осы ... ... ... жаңа бір ... Оның ... ... аты өшпеуі “әнә-л-Хақ” (мен құдаймын) деген
атақты сөзіне ... Бұл ... ... тура мағынасы ислам сенім
негіздеріне қайшы келгенімен, сопылардың түсіндіруі бойынша түсінуі ... ... ... ... ... сөз. ... Мансұрдың сөзіне түсінбеген
замандастары оны өлім жазасына кескен екен.
Халлаж Мансұрдың атақты осы сөзін Имам Ғаззали жақтап, оны ... ... бір шыны ... кез ... ... ... ... шыныдан
шынының бейнесі емес, сусынның реңі көрінеді. Міне осы ... ... ... ... ... өзін ... ... көреді. Сондықтан ол
өзін “әнә-л-Хақ” деп жар ... ... ... ... ... ... де Халлаж Мансұрдың атақты осы сөзінің түпкі мағынасын
түсініп, оны қолдаған атақты сопы:
Махаббат жолында ғашық болып Мансұр өтті,
Белін ... ... ісін ... ... қорлауды да көп есітті,
Ей, мұсылман мен де Мансұр ... ... ... ... тіліне алды,
Жәбірейіл келіп, “Әнә-л-Хақты” бірге айтты.
“Әнә-л-Хақтың” мағынасын білмес надан,
Дана керек бұл жолдарда таза ... ... Хақ ... ... ... ... жаратқанды сүйдім міне.
Шах Мансұрдың “Әнә-л-Хақы” бекер емес,
Жолды тапқан біз сияқты тобыр ... бұл ... ... ... ... мен де куә болдым міне.
Х. Ахмет Ясауидің Түркі дүниесіне жасаған қызметтері
1-Қожа ... ... ... ... ... ... Ахмет Ясауидің қызметтері
а-Ахмет Ясауидің өмір сүрген заманында түркі ... ... ... ... Оған ... ... ... діни, ғылыми
еңбектер мен түркі тілінде исламды түсіндіретін оқымыстылардың жоқ ... ... ... ... сол ... ... мен білімділер ислам
дінін түркі тілінде емес, араб, ... ... ... ... ... ... ... өркендеуі өз дәрежесінде емес, тек қарапайым
халықтың күнделікті қолданатын тіліне айналып бара жатты.
Ахмет Ясауи заманындағы ... мен ... ... ... ... заманындағы кең көлемде қолданған араб, парсы тілінде жасауды
қағида ретінде күнделікті қолданысқа енгізуге тырысты.
Негізінде Аллаһқа дұға ... ... өз ... ... ... ... ... адамның ең таңдаулы тілектері мен қалауларын қиыла сұрайтын,
адамды тәкәппарлығынан түсіріп, бірлік пен ... ... ... ... табылады. Дұға ұлы жаратушыға сүйіспеншілікпен бас ию арқылы
құлдың рухы мен денесінің Аллаһпен ... ... емес пе? ... “Ғибадат мүміннің миғражы” – яғни, ... ... ... ... деп ... Ал дұға – бар ... әуелден соңсызға
дейін жалғасатын Аллаһ махаббаты мен адам ... ... ... ... Бұл ... адам Аллаһты ойлай отырып, оған жақындайды. Ал
ол нүктеге жету үшін адам ... ... ... ... тілмен
сөйлеп Хаққа жетуі, жаратушымен қауышуы керек.
Міне, Ахмет Ясауи осы ақиқатты ... ... ... көңілін шындық,
сұлулық және жақсылықтан құралған үш ... ... ... ... ... ... ... мен адам арасында өзге тілдің, өзге адамдардың
араласуына қарсы ... Ол ... ... мына тіл ... өтініші мен
дұғасын жеткізу керек дегендерге ... ... ... ... жоқ. ... құл өз ана ... ... өтініш айтып, дұға оқи
алады”, - деген мағынадағы ... ... ... ... ... тілі және ... ислам әдебиетінің өлең
пішіміндегі еңбектері жазыла бастады. Оның ... ... ... ... ... орын ... халықтың қолдауына ие болды. Міне осыған ... ... ... ... мен ... ... ... және оның жолы үлкен
жетістікке жетті.
Ахмет Ясауи араб, парсы тілдерін ... біре ... ... ... ... ... ... құрған тариқатының әдептері ... ... таза ... тілі ... ... ... Алайда
Ахмет Ясауидің өмір сүрген тұсында ғалымдар мен білімділер арасында ортақ
білім тілі араб не ... тілі ... Сол ... ... ақындары,
сопылары араб не парсыша жазып, ... ... Ал ... тілі ... ... ... мемлекеттік тіл деңгейінен ... ... ... болатын. Селжұқ мемлекетіндегі түркі тілінің орнын
парсы тілі басты. Тіпті Селжұқ мемлекетінің құрушысы Сұлтан Селжұқ ... ... ... ... және ең ... ... ... есімдер
болғанымен, соңғы билеушілерінің аттары Кейқаус, Кейқубат ... ... мен оның ұлы ... ... - ... ... болатын. Ол өз атымен аталатын Низамийе медресесін ашқан. Бұл медресе
сол замандағы қазіргі ... ... ... ... ... ... еді.
Ал ол медресе халықтың көзін ... ... ... ... ... медресесінде жетілген ұлы ғұламалар еңбектерін парсы тілінде
жазып, түркі тілін жай тұрмыста қолданатын тіл қатарына түсірген ... ... ... белгісі ретінде сол заманның ғалымдары, ... ... ... ... ... Сондықтан парсы тілі кең
таралып, селжұқтықтар билеген территорияда мемлекет түркілердің құрған
мемлекеті бола ... ... пен жазу тілі ... тілі ... ... ... Егер осы ... сол күйінше кеткенде түркі тілі өлі ... ... еді де ... ұлты ... сахнасынан шығып, тек тарих ... бір ұлт ... ... ... астанасы болған Ясы қаласындағы Ахмет Ясауи осы беталысты
жас кезінен түсінген болар, ол араб, ... ... ... ... ... ... ... жазды және бірінші болып түркі тілінде хикметтер
жырлады. Ол ... ... ... ... ең жоғарғы жетістікке жетіп,
тасаууф түсінігін негізге ала отырып, білімге, ... ... ... ... ... Оның ... ... ресми қарым-қатынас, жазба
тілі мен оқу-ағарту тілі түркі тілі болды. Ол мектебінде мыңдаған ... ... ... ... ... ... тәрбиелеп жетілдірген
шәкірттерін дүниенің түкпір-түкпіріне аттандырды. Оның ... ... ... ... ... ... арасында түркі
тіліндегі хикметтерді уағыздады. Ахмет Ясауидің жолын қуушылары Ясауи
мектебінде оқып, ... ... ... тілінде түсіндірді. Тіпті
Ясауи шәкірттері арасында Ясауиге еліктеп өлең шығарғандары да ... ... ... ... кең ... ... материгіндегі өмір
кешіп жатқан түрі халықтары арасында сопылық түркі әдебиеті пайда болды.
Селжұқ ... ... ... ... тіл, ... әдебиет тілі
парсы тілі болғанымен, бұл мемлекетте бір жағынан түркі тілін қолдап, түркі
тілінде сөйлейтін ғұламалар да шыға бастады. Міне ... ... ... ... ... қуушы «Алып Ерендер» болатын.
Ахмет Ясауи өзінің өмірінде осындай мол ... ... ... ... тілін жақтайтын ғұламалар, оның түркі тілінде өлең жырлағанын
сынағанына байланысты Ахмет Ясауи, оларға жауап ретінде хикметтерінде ... ... ... ... ... ... ашар көңіл мүлкіні.
Аят, Хадис мағынасы түркі болса муафиқ (жақсы)
Мағынасына жеткендер, жерге қоя бөрігін.
Міскін әлсіз Қожа Ахмет, жеті атаңа рахмет,
Парсы ... ... де құп ... түркіні.
Міне, тіліне деген сүйіспеншілігінің арқасында ол түркі тілінің
жандануына қызмет жасады. Селжұқтықтар ... ... ... сахнасына
шыққан Осман, Алтын Орда, Темір мемлекеттерінің ресми тілі түркі ... ... ... ... халқына жасаған келесі бір қызметі – дін. ... ... ... ... ... ... Құран мен Сүннеттің
негізгі мазмұнын түсіндірді. Міне, бабамыздың түсінікті ... ... ... ... қабылдамаған түркі тайпалары ислам дінін шын
жүрекпен қабылдады.
Сонымен ... ол Ясы ... ана ... сопылықты үйрететін
мектебін ашқан болатын. Осы мектепте жетілген ... ... ... ... ... ... ... ана тілінде таратты, халық ... ... ... ... Алла деуден әсте танба,
Алла аты көңіл кілтін ашар достар.
б. Ахмет Ясауи өзінің жоғарыдағы екі қызметі арқылы түркілердің ... ... ... ... тіл мен дін бір ... ... ... іргетасы. Ол Құран мен ... ... ... ... ... және ... халқының ислам сенімдері мен
амалдарына ... ... ... ... ... ... ұлы
бабамыздың тілімізге, дінімізге және мәдениетімізге жасаған қызметі зор.
2-Түркілердің ... - адам ... бар бір ... Ол психология, социология және
экология үшін де аса қажет. Тіпті адамның өзі осы дін арқылы өзінің ... ... ... ... ... жауап таба алады.
Дін – социологиялық жағынан адамның, мәдениеттің бір ... ... ... құрылымы ретінде қоғамның ортақ қазынасы. Діни ... ... ... ... ... үшін біте ... үйлесімді,
белсенді бөлігі болып ... Діни ... ... ... ... ... ... керек. Егер үйлеспесе, дін ол
қоғамда өмір сүре алмайды. Сондықтан дін ... ... бір ... ... тәрбиелеуші, қоғамның білімге, сүйіспеншілікке, еркін
ойлауға, келешекке деген үмітінің артуына ... ... ... немесе
жасауы керек.
Бір ұлттың ұлт болып бірігіп қалыптасуы үшін тіл керек және дін ... рөл ... Егер бір ... бір ... ... ... екі немесе үш
дінде болса, ол халықтың келешегінен үміт күту қиын.
Тарихқа ... ... ... ... діні ... ... ... зороастризм, манихеизм және христиан сияқты ... ... және ... діндердің өз рәсімдері мен ... ... Егер де ... ... аталған діндерді сол қалпында сақтағанда
олардың түбірімен бөлшектенуі мүмкін еді. ... ... ... ... ... ... сол тайпаларды бір тіл, бір дін астына біріктіре алды. ¦лы
бабаларымыз түрлі діндегі ... ... ... дінін үйретерде, Құранды,
Хадисті, ондағы ахлақ, мейірімділік, кешірімділік, адамгершілік, хош ... ... сүю ... т.б. ... негізгі құндылықтарын
пайдаланып, түсінікті өз тілінде уағыздады. Міне, Ахмет Ясауи алдын күшпен
мұсылман қыла алмаған түркі тайпаларын ... ... бет ... ... Ахмет Ясауи сияқты ұлы бабаларымыздың арқасында Құран
мен Сүннетке сүйенген шынайы мұсылмандыққа қол жеткізді. Тіпті намаз, ораза
сияқты исламның ... ... ... ... ... халықтарға
қарағанда Құран Кәрім кітабына, мешіттерге деген құрметі ... ... ... ... ... болғанымен, түркілер Құранды дәретсіз
лас күйінде ұстамайды, оны кіндіктен төмен түсірмей, әрдайым биік орындарға
қояды. Олар намаз ... ... түзу ... ... ... дәретсіз,
лас күйінде кірмейді, құбылаға аяқ созбауға баса назар аударады. Міне бұлар
түркі халқының қаншалықты исламды сүйе қабылдағанын көрсетеді.
Түркі халқы ... ... тек ... қана ... оған ... етті.
Олар ислам өркениетінің дамуына ат салысты.
Түркілер ислам ... ... ... ... ... ... ... Орда, Темір (Мәуреннаһр) сияқты ... ... ... Жоғарыдағы мемлекеттердің арқасында ислам діні әлемдік дәрежеге
көтерілді, мешіттер салынды, медреселер ашылды, ислам-түркілік ... ... ... ... Сол ... ... ... сопылар шықты. Олардың әдеби мәдени, ғылыми, фәлсәфи еңбектері
көпшілік қауымға ұсынылды, әлем өркениетіне өз үлестерін ... ... ... бабамызға қарыздармыз.
3-Яссауилікте зікір
Зікір сөздікте «еске сақтау», «еске ұстау» деген ... ... ... ... атын еске ұстауды және оны қайталауды,
Аллаһты атымен мадақтауды «зікір» дейді. ... ... «ең сұлу ... «Аллаһқа сол есімдермен дұға жасаңдар», «мені еске алыңдар, мен
де ... еске ... - ... ... ... мен ... бір
құдси хадисінде Аллаһ Тағала : “Құлым мені зікір ... ... еске ... мені ... ... мен де оны ... бағалаймын. Құлым мені өз
жанымен зікір ететін болса, мен де оны шын ... ... ... Құлым
мені бір қауыммен зікір ететін болса, мен де оны одан да жақсы бір қауымның
ішінде зікір етемін. Құлым ... бір ... ... болса, мен де оған
екі қарыс жақындаймын. Құлым маған екі қарыс жақындайтын болса, мен де оған
бір құлаш ... ... ... бір құлаш жақындайтын болса, мен де ... ... ... ... маған жүріп келетін болса, мен де оған
жүгіремін”, - дегеніне байланысты тариқаттар зікір айтуды бір ... ... ... ... ... бар. ... ... ең жақсы зікір –
намаз. Яғни адам намазда тұрғанда Аллаһты еске түсіреді. ... ... ... ... ... ... ... діні бойынша құл Аллаһқа
ешкімді араша тұтпай-ақ, тікелей өзі тілдесу ... ... ... тариқаттарда Аллаһтың есімдерінен және кейбір Құранның
аяттарынан құралған зікірлер бар. Дәруіш ... ... осы ... қайта-қайта айту арқылы оны жүрегіне бекітеді.
Ислам тариқаттарында зікір “хафи” (іштей) зікір, “жәһри” (дауыстау)
зікір ... ... ... екен. Ал Ясауи тариқатындағы зікір жәһри , яғни
дауыстау зікіріне жатады. Осы тариқат ... ... екі ... ... ... “хай” және “Аллаһ” деген сөздерді дауыстап, оны ... ... ... ... зікір салушының тамағынан ағаш аралаған араның
дауысы іспеттес дыбыс шығатын болғандықтан, мұны “зікір әррә” (ара зікірі)
деп атаған. Аңыз ... ... ... салуды Ахмет Ясауиге Қызыр (Қыдыр)
ата ... ... ... бұл ... хазіреті Зәкәрия пайғамбардан қалған
дейтіндер де бар.
4-Қылует (Халует)
Ахмет Ясауидің 63 жасынан кейін жер ... ... орын ... ... ... Осы ... жерін біз “қылуетхана” дейміз.
Қылует - адамның бір шетте ешкіммен сөйлеспестен, тек зікір, дұғамен
айналысатын орын ... ... ... ... ... ... ... сырдың (көңілдің) Аллаһпен тілдесуі, оған жалбарынуы” деп
суреттеген.
Қылует - тек Ахмет Ясауидің шығарған қағидасы емес. Осылай өмір ... ... ... ... одан бұрынғы пайғамбарлардан бастау
алады.
Мұхаммед пайғамбарымыз өзінің пайғамбарлығынан бұрын, яғни
пайғамбарлық ... жылы ... ... ... ... Хира үңгірінде
іштей (батыни) құлшылық қылатын. Тіпті, пайғамбарлық ... ... ... соңғы он күнін итикафпен өткізетін. Міне, бұлар қылуетке
жатады.
Ахмет Ясауи де ... ... ... ... ... ¤зі де жас ... Мұхаммед пайғамбарымыздың сүннетін қатты
ұстанғанына байланысты пайғамбар жасы ... 63 ... ... ... ... ... ... өзінің теккесінің маңайынан жер
астынан орын қазып, баспалдақпен түсетіндей етіп ... және ... ... ... ... ... сай, қабірді, өлімді
елестететін, күн көзі ... ... бұл ... ол ... ... ... құлшылық жасаумен, Диуани Хикмет жазумен, нәпсісін тәрбиелеумен
шұғылданған. Кейбір ... ... ... ... ... 63 ... 120, 125 ... 133 жасына дейін өмір сүрген.
ХI. Қ.А.Ясауидің ізбасарлары
1. 1. Ахмет Яссауидің қыпшақ өңіріндегі ізбасарлары
2. 2. Рұм өңіріндегі ізбасарлары
Аңыз ... ... ... дүниенің төрт бұрышынан келген 99 ... ... ... Оның 12 000-ы ... ... Ясауидің жанынан шықпайды
екен.
Ясауи мектебінде жетілген мүридтер мұсылмандық пен ... ... ... ... ... әлемінің түкпір-түкпіріне аттанғанын
аңыздардан, тарихи мәліметтерден білеміз. Десек те олардың кейбірі ... ... ... ұмытылған.
Ахмет Ясауидің басты ізбасардары мыналар: Сопы ... ... Әмір Әли ... ... ... (Бұлғари), Имам Мерғази (Мәруази),
Шейх Осман Мағриби.
¦лы бабамыздың жоғарыдағы орынбасарларынан басқа Машын баба (Баба
Мешін) ... ... ... Аңыз бойынша ол Ахмет Ясауиге кейіннен шәкірт
болып, “Әрбайн”, “Қылует” деген еңбектер жазған, ... ... ... бірге
үш рет қылуетханаға түскен деген мәліметтер де бар.
Әзіреті Сұлтанның жолын басушы ... ... - ... ұлы ... ата. Мансұр атадан кейін, оның ұлы Тәж Қожа екен
(Бұл атақты Зеңгі бабаның әкесі).
Түркі халқына ең ... ... ... ... ... - Хәкім ата
болып табылады. Ол әз Ахметтің жөн сілтеуімен Хорасан өлкесіне барып, ... ... ... Аңыз ... сол ... Боғра ханның қызы Әнуар анаға
үйленіп, одан Мұхаммед Қожа, Асқар Қожа және ... Қожа ... үш ұл ... ... ... ... ... Мәриям кітабы» атты шығармалары
бар.
Хәкім атаның мына бір төрт қатар өлеңі ... ... ... ... ... Қадір біл.
Барша жақсы біз жаман,
Барша бидай біз сабан.
Хәкім ата аталмыш өлкеде ... ... ... ... оның ең ... ... - Зеңгі ата. Зеңгі ата ұстазы қайтыс
болғаннан кейін, оның ... ... ... әйелі Әнуар анаға
үйленеді. Зеңгі атаның ¦зын Хасан ата, Сейіт ата, Садыр ата және ... ... ... ... ... ... ... атаның әйгілі ізбасары Исмайл ата, ... оның ... ... ... әрі ұлы - ... Қожа.
Енді Зеңгі атаның келесі бір шәкірті Садыр атаның халифасы Шейх Әли,
оның халифасы Мәудуд Шейх болған ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауидің
атақ-даңқы тек Орта Азия ... ғана ... ... ... да ... ... Әзіреті Сұлтанның нұсқауымен тікелей барған шәкірттері де,
шәкірттерінің шәкірттері де қыпшақтар арасында ... ... ... бірі ... бин ... сопы Жақрия тариқатының дамытушысы және Ясауи
шәкірттерінің бірі болған. Жоғарыда баяндағанымыздай, ол да ... ... ... ... ... қатар Бираш сопының халифасы
Ешмехмет Тоқмехметұлы да 36 жыл шейх ... ... ... деген атпен
қыпшақтар арасында танымал болған. Тағы да бұл өңірде ... ... ... Шейх ... Жаркентте тариқат ашып, сопылықты
жандандыра түскен. Оның шәкірті Ыдырыс ... ... ... ... ... ... ... бірі. Ал Ыдырыс сопының
халифасы қазандық Қасым Шейх Ибраһимұлы да ... ... ... ... халық арасында атақ-даңқы мәлім болған.
Ақ Еділдің жоғарғы жағында Ясауи шәкірттерінің тағы бірі - Қожа ... ... ... Рұм ... ... Аңыз ... ... Ясауидің рухани әсері
Анадолы, Балқан, Әзірбайжан қысқасы бүкіл батыс түркілеріне ... ... ¦лы ... ... жөн ... ... ... Рұм
өңіріне ағылғанын аңыздардан білеміз.
Әулие Челебидің мәлімдеуі бойынша Аушар Баба, Пір Деде, Ақязылы,
Қыдемлі Баба Сұлтан, ... ... ... Абдал Мұса, Хорос Деде сияқты
аталған ... ... ... ... ... ... қатар аңыз бойынша Жин Осман, Шейх Нүсрет, ... ... - ... ... ... Бекташ Уәли
Әзiретi Ахмет Ясауидің Анадолыдағы ең ... ... ... болып табылады. Қажы Бекташ Уәли аңыз бойынша Ахмет ... ... ... атақты халифасынан рухани дәріс алған. Сосын ... ... бару ... ол ... ... ... ... құрады және маңайына көптеген дәруіштер топтаса бастайды.
Оның шәкірттері арасына танымалдары - Таптұқ Әмре, Сары ... ... ... ... Әмреден атақты Жүніс Әмре рухани дәріс алған.
Қажы ... ... ... атты ... бар. Бұл ... ... біз оның Ясауидің жолын қуушы екенін аңғаруымызға болады.
¤йткені ондағы Қажы Бекташтың пікірлері ... мен ... ... ... ... кезінен-ақ заһири (сыртқы), батыни (ішкі) ілімдерді меңгерген
Хорасан ерлерінің бірі, Қожа Ахмет Ясауидің батасын алған Қажы ... ... ... Анадолыға таралуына, ақыл мен даналыққа сүйене отырып,
түркілердің бірігуіне атсалысқан Аллаһтың досы, ... ... ... ... Уәли Анадолыдағы тариқаттарды өз пікірі бойынша ... хош көру мен ... ... ... ұлы ... Оның білім
алған қайнары - Ахмет Ясауидің тасаууфы мен философиясы.
Қажы Бекташ Уәлидің халық арасында үлкен құрметке бөленуі – ... ... ... ... ... ... таза ... оңайлық пен хош
көрушілік әдісін ұстанғанына байланысты.
Қажы Бекташ Уәли «Кім өзін таныса, Аллаһты таниды» ... ... ... ... ... ... біреуді
айыптамауды, барлық жаратылысқа жаман көзбен қарамауды, адамдармен сұхбат
жасауды, сыр сақтауды т.б. ... ... ... қойып, ең жақсы мінездің
үлгісі деп қабылдаған. Ал оның көзқарасы ... ... пен ... ... кек, сараңдық, ғайбет (біреудің артынан өсек ... өкпе ... ... Міне ... мінезбен мінезденген адамды
Қажы Бекташ Уәли шайтанның жолындағылар ретінде көреді.
Қажы Бекташ ... ... ... ... қанағатшылдықты,
сабырлылықты, ақылды сүйген адам Аллаһты сүйеді. Оның пікірі бойынша бұл
мінездердің ... ... ... ... ... ... Ал бұлардың бірі кем болса, иман кәміл болмайды. ¤йткені
бұлар ұлы мақамдар (дәреже) және бұларды қорғамаған адам ... ... ... ... ... Уәли ... көңілін қағбаға ұқсатады, Қағбаға сапарға
шыққан адам аяғымен жүрсе, ал ... ... ... ... Қағбаға
шыққан адамға жолбасшы керек, ал оған Құран жолбасшы болуға ... ... ... ... ... Қажы ... Уәли ... жетудің кілті адамның
өзінде екендігін, басқа жерден іздеген адамның таба алмайтынын, ол үшін ... өзін білу ... ... өзін ... адамның құдайды да
білмейтінін түсіндіреді. Қажы Бекаташ Уәли: «Чалаб (құдай) аспанды ... ... ... және ... ... Тағы да ... ауамен,
ауаны құстармен, тауларды киіктермен, жандарды сүйіспеншілікпен, ... ... ... көзбен, қолдарды алақандармен, аяқтарды
тобықтармен, заһирді батынмен (сыртты ішпен), жәннәтті ... ... ... ... ... ... өзін құлдарымен, сендер құлдары
Чалаб(құдай) өзімен безендірді.
Біз Чалабты (құдай) өзімізден, өзімізді Чалабтан (құдай) білдік. Оған
дәлел ... ... «Кім өзін ... ... ... ... Тәңіріні тану адамның өз ішінде, ал ... ... ... ... таба ... Сол ... адам өзін ... тәңіріні қалай біледі ?
Бұл туралы Аллаһ Тағала Құран Кәрімде былай ... «Біз ... ... да ... (Қаф-16)», «Біз болсақ оларға сендерден де жақынбыз,
бірақ сендер көріп жатқан істерді ... ... ... ... ... Әмре
Анадолыда өмір сүрген Ясауи дәруіштерінің бірі, түрік ... ... ... ... ... ... пікірлері ғасырлар бойы адам
баласына тура жол мен нұр ұсынған, ... пен ... ... ... кеңінен танымал болған ұлы сопы. ... ... ... ... медресе мен теккенің сүйіктісі, білімдісі,
шешені, өнерлісі, ғашығы болған Жүніс Әмре ХІІ-ғасырдың соңғы ширегі ... ... өмір ... ынта жігерімен Аллаһқа лайық құл болуға тырысқан Жүніс Әмре
Аллаһ жолында ... мына ... ... бөлу ... өзінің өлеңдерінде жырлап өткен. Оның өлеңдерінде орын алған
негізгі ... ... ... ермеу, нәпсіге құл болмау, ... ... ... ... дүниеге алданбау, қарапайым болу,
құдайды сүю, мағрифатты (білімді) дұрыс бағалау, хақиқат жолында жүру ... Әмре ... ... ... өлу жолын былай түсіндіреді:
Мен доспен дос болайын,
Жаным пида ... әуел ... ... ... маған.
Жүніс Әмре өзінің Аллаһқа ғашықтығын былай түсіндіреді:
Тауларменен, тастарменен шақырайын Мәулам сені,
Сәһәрларда (таң атпастан) құстарменен шақырайын Мәулам сені.
Су түбінде ... ... ... ... ... ия ... шақырайын Мәулам сені.
Жүніс Әмре Аллаһқа ғашық болған атақты сопы. Оның Аллаһқа ғашықтық
жайлы толғауы шейхы ... ... ... ... ұқсас келіп отырады.
Ахмет Ясауи:
Ғашық қылды шейда мені, жүмле әлем білді мені,
Қайғым сенсің түні-күні, маған сен-ақ керек сен.
Жүніс ... алды ... ... ... сен керек сен,
Мен жанамын түні-күні маған сен керек сен.
Ахмет Яссауи:
Ғалымдарға кітап керек, сопыларға мешіт керек,
Мәжнүндерге Ләйлә керек, маған сен-ақ керек ... ... ... ... ... ... керек,
Межнүндерге Ләйлә керек маған сен керек сен.
Ахмет Яссауи:
Қожа Ахмет-дүр менің атым, түні-күні жанар отым,
Екі жиһанда үмітім, ... ... ... ... ... менің атым күн өткенше артар отым,
Екі жиһанда мақсатым маған сен керек сен.
Жүніс сопылықтың ұшар ... ... ... Егер біз оның
өлеңдерін оқып шықсақ, мұндай өлеңдерді тек ... Әмре ғана жаза ... ... ... ... ол ... өлең жаза алған емес.
Түрік ақыны өлеңдерінде ... тек ... ... ... қарсы шығып, көңілмен дәруіштікті қалауды ... ... ... кемелдікке алып ... ... ... ... ... пен Аллаһ сүйіспеншілігіне алып баратын рухани
мектеп деп білген.
Дәруіштік дегендері хырка (шапан) менен тәж кию емес,
Көңілі дәруіш болғандар ... ... ... тек ... ... ... көңіл бөлгендерге қарсы ... Оның ... ... ... сүймеген, жүрегінде адамға ... ... ... тіпті мәшһүр ғалым болса да оның ... орны жоқ. Адам ... мән ... ... ... ... жоқ – дейді. Сондықтан адамды сүюді дәруіш
Жүністен үйрену керек.
Әлем жаратылған ... бір ... ... бос ... ... ... ... танысалық, істің оңайын таңдайық,
Сүйелік, сүйдірейік дүние ешкімге қалмас.
Жүніс Әмре ... ... екі ... ... ауыр адам деп
түсінген.
Көңіл құдайдың тағы, құдай көңілге назар салды,
Екі жиһан долысы кім ... ... ... ... ... оқығаның намаз болмас,
Жетпіс екі халық та беті-қолын жумағандай.
Жүніс Әмренің көзқарасы бойынша ғылым оның мәнімен құнды. Ал мән өзіңді
білу және өзіңдегі ... ... сезу ... табылады.
Ілім, ілім білу-дір
Ілім - өзіңді тану
Сен өзіңді білмесең
Онда көп оқу керек.
Сондай-ақ Жүніс Әмре Хазiретi Мұхаммед (ғ.с.) ... ... ... ... жеткізеді:
Жаным құрбан болсын сенің жолыңда,
Аты әсем, өзі әсем Мұхаммед.
Кел шапағат ет ... ... ... өзі әсем ... Әмре ... ... жетіліп, дамуына ат салысқан адам. Ол Ахмет
Ясауи сияқты адамдарды алаламай сүюге, олармен жақсы қарым-қатынаста болуға
қолынан келгенінше ... Ол ... ... ... ... ... фәлсәфи сезімін оятқан сезімтал тұлға.
Жүніс бір мұтасауф ретінде ... ... ... ... пен
жоқтық, өмір мен өлім мәселелеріне тоқталып, адамның Аллаһтан ... оған ... ... бұл ... ... ... екендігін
түсіндіруге тырысқан.
Жүніс Әмренің «Рисалатү-н-Нүсхийе» және «Диуан» атты екі ... ... ... ... атақты сопылық ақын Мауләна Желаледдин ар-Руми де
Конья медресесінде мұғалім болып жүргенінде Шәмс ... ... ... ... сусындап, кейіннен оның жолын қуушылардың ... Оның ... ... ... атты алты ... «Меснеуи» атты жеті
томдық шығармалары бар. Сонымен бірге батыс түркілер арасында Ясауи ... тағы бірі - Қажы ... Уәли де ... ... ... ... ақындар: Түркі-ислам пікірін жетілдіріп, Хақпен
қауыштыруға тырысқан ... ... ... бірлігін қалыптастырды. Ол
түркі әлемін бір мақсатқа, бір ... ... ... Орта ... Алып ... ... ... дүниесін бір-бірімен
байланыстыратын көпір қызметін атқарған Алып ... ... Қажы ... ... Әмре және ... ... ... тарихының ұмытпас ірі тұлғаларының бірі, сарқылмас
ғылым иесі, ойшыл, әдебиетші және ... ... Ол - ... ... ... Шын аты ... ... өмірінде оқытушылық жұмысымен шұғылданып ... ... ... одан ... жол мен Ясауидің пікірлерін үйренгеннен
кейін, өмірінің қалған бөлігін сопылық жол мен діни өлең ... ... ... ... сүю, ... ең көрнекті үлгісі және құдайға алып
баратын жол деп түсіндіруге тырысады. Оның пікірі ... ... ... ғана ... ... оған сенгендерге ғана емес, сенбегендерге де
рақымдылық, бақыт нұрын шашады. Осы рақымдылық пен бақыт нұры ... ... яғни шын ... немесе инсан камильден (рухани толысқан адам)
келеді. Адамдардың ... ... ... ... бақытқа (жәннәт)
жететінін анық. Адамдарды құдайға сенетіндер, сенбейтіндер деп бөліп,
сенбейтіндерді дұшпан көру өнер ... ... өнер ... ... ... ... нұрын) мейрімділік пен ... ... мен ... ... ... ... деп ... құдайдың бірлігі әлемдегі жаратылыста ... ... Ол ... мен Пайғамбарға көңілімен байланған адам. Мәулана өзінің
бір сөзінде былай ... ... ... денемде тұрған кезде Құранның құлымын,
Мұхаммед жолының топырағымын»
Мәулана – діни төзімділіктің ... ең ... ... ... ... ... құл ... жолы Аллаһты сүю екенін
түсінген. Сондықтан ол Аллаһты сүю ... ... ... ... ... ... былай шақырады:
Сен кел, не болсаң бол тағы кел,
Кәпір, отқа табынушы, пұтқа ... ... да ... ... ... ... дергаһы емес,
Жүз мәрте тәубеңді бұзсаң да кел.
ХІІ. ... ... ... ... ... 1. ... ... қазақ қоғамына әсері
4. 2. Қазақ әдебиетіндегі сопылық ақындар
5. 3. Анадолының түркіленіп исламдануына ... ... ... ... ... қазақ қоғамына әсері
Түркі дүнисінің пірі Ахмет Ясауидің беделі мен пікірлері қазақ халқына
жақын таныс еді. ... ... ... ... мен ... ерте
заманнан-ақ осы аймақтың қасиетті мұрасы болған.
Қазақ халқы исламдық ой-пікірді Ясауилік тариқаты мен ... ... ... ... сондықтан олар Диуани Хикметті бір қасиетті кітап
ретінде ... ... ... ... ... ... Құранның мағынасын жете
түсіндеген қазақ халқы, оны түркі тілінде жырлап түсіндіретін ... ... ... діни бір ... ... ... айтатын
болған. Тіпті халық арасында Диуани Хикметке еліктеп, діни өлеңдер
(илаһилер) ... ... ... ... “қожа”, “ишан”, “пір” сияқты атауға ие болған
Ясауилік ... ... ... мұсылмандықты сопылық көзқараспен
көбінесе ауызша үйретті. Сондықтан қазақ халқы арасында сопылықтың ... мен ... ... ... көз ... ... хан ... Қазақстан
территориясын түгелімен бағындырды. Міне, осы кездерде Сібірден, Монғол
жерлерінен ... хан ... ... қоныс аударған ислам дінінен хабарсыз
монғол-түркі тайпалары Қазақстан территориясында ислам дінінің таралуын
бәсеңсітіп ... ... көп ... ... ... арқасында ислам
діні сопылық жол арқылы қайта тарала берді. Оған Шыңғыс хан және ... ... ... ... ... қол астындағы халықтарға сенім
еркіндігін бергендігі себеп болды.
Хандыққа бір діннің емін-еркін ... ... сол ... ... ... ... орай Шыңғыс ұрпақтарының ішінде алғаш мұсылман
болған хан - Берке ... Одан ... 1280 ... ... ... ... кейіннен ¤збек хан, Тоғылық Темір хандар осы ... ... ... ... ... өз еріктерімен қабылдаған.
Сонымен қазақ хандары мен билері тариқат шейхы - Ахмет ... оның қол ... ... ... да құрметтеп, қабіріне зияратқа
келетін болған, бұрын да келген, қазір де ... ... ... ... Әмір ... бір жағы өзі де оған ... ... қабірінің үстіне зәулім кесене соқтырды. Осы кесенеде Ясауи
жолындағы дәруіштер жиналып ... ... ... ... ... ... саяси мәселелерін осы кесененің ішінде шешетін ... ... ... ... ... шапағатшы болады деп біліп, Қазақ
хандығы кезеңіндегі хандар мен ... ... ... ... ... ... ... үкіметі орнағанға дейін жалғасып келді.
Тіпті Кеңес үкіметі дәуірінде Коммунистердің ... ... ... ... қарамастан, ұлы бабамызға жасырын зиярат жасап, Құран
оқитын. ... ... ... ... қазақ халқының жүрегінде мәңгілік орын
тепкенін білуіміз қиын емес.
Тіпті бұрынғы ата-бабаларымыз жауға ... ... ... ... ... ... Құран оқытып, Аллаһтен жеңіс тілейді екен.
2. Қазақ ... ... ... ... өмір ... ... ... бүкіл түркі халықтары
арасынан оған еліктеуші сопылық ақындар шыға бастады. Соның бірі ... де ... ... ... еліктеген, оның пікірімен сусындаған
сопылық діни ақындар болған. Мұны біз ... ... ... ... ... ... бұл ағымның өкілдері қазақтың көпшілік қауымына беймәлім
болуы мүмкін. ¤йткені өткен ғасырымыздағы ... ... бұл ... ... көпшілік қауымға ұсынбаған.
Қазақ әдебиетіндегі сопылық діни ақындардың негізгі ойлары ... ... ... ... келіп жатады.
Қазақ әдебиетіндегі осы сопылық ағымның көрнекті өкілі Әбу ... ... ... ... дейді:
Қор болған екіншіде сопы жолы,
Бұл жолды ұстаушы еді ердің зоры.
Әліптің атын білмес ... ... бола ма деп ... ... ... Қожа ... жасың жетті жиырма бір,
Не қылғайсың күнәларың таудар ауыр.
Қиямет күн азап қылса Раббым Қадыр,
Ей достар не деп ... ... ... (3-х.)
Шортанбай:
Дүние деген осы ғой,
Жалғыз маған ерді ме ?
Не деп жауап береміз,
Қияметтің күнінде.
Дүние ыстық көрінді,
Құрғыр менің көзіме.
Жалғанға тіпті тоймадым,
¤лмеймін деп ... ... ... көп ... ... ... деген қиын ба ?
Жұртты жеген Шортанбай
Төрт қарыс бөз бұйырмай,
Қалды менің артымда.
Ахмет Яссауи:
Ей дүние, халқымызда қайырым ... мен ... ... ... ... ... ... пәле халық үстіне жауды достар.
Ақырзаман ғалымдары залым болды,
Ізгі тілегін үзбеген ғалым болды.
Алланың атын ... ... жолы ... сұмдық замана болды достар.
Шортанбай:
Пірлерден кетті керемет,
Патшадан кетті әділет.
Заман ақыр таянды,
Таянбай енді не қып ... ... ... ... деп қай ... малдай бағып тұр.
Сопылық жайында Әбу Бәкір Кердері:
Сопылықтан не ... ... ... ... білмесе.
Надандардан ол жаман
Басын бақпай кірлесе.
Мұсылманның бәрі артық
Иманын біліп хақиқат
Бір құдайды бірлесе.
Тариқаттан пайда жоқ,
Хақиқатқа кірмесе.
Ахмет Яссауи:
Бісміллә деп баян ... ... ... дүр мен ... ... ... ... қайғы шегіп, қандар жұтып,
Мен дәфтар сәни сөзін аштым міне.
Әбу Бәкір Кердері:
Әуелі “Бісміллә” деп сөз басталық,
Алланың хақ ... ... деп ... ... ... сол ... ... халық.
Тағы:
“Ағузу” менен “Бисмилла”,
Әрбір сөздің бастауы.
Әлхамдулилла, Салауат-
Мұсылман пенде аузынан
Дұрыс емес тастауы.
Ала таңмен аралас
Зікір етіп зарлаған,
Бір құдайдың достары !
Алланың досы кім ... ... ... ... ... ... періштелер кіргенде,
“Мән Раббук ?” деп сұрағанда, не қыламын құдай-а.
Алып көрге қойғанда, жеті қадам ... ... не ... ... ... ... ... бергені,
Мәңкүр-Нүңкір сауалын.
Біліп пенде бере алса,
Жауабын берер тоқталмай,
Көңілі – хақ, діні – пәк,
Мұсылман болып жаралса.
Ахмет Яссауи:
Абид болма, заһид болма, ғашық бол ... жаны да жоқ, әрі ... ... адам емес мұны аңла,
Ғашықсыз инсан хайуан жынысты мұны тыңда.
Абай:
Махаббатсыз дүние бос,
Хайуанға оны қосыңдар.
Ахмет Яссауи:
Ғаріппін бишарамын һәм пақыр,
Сенен өзге кімім бар, ... ет сен ... таң ... ... ... тап шыным.
Абай:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және Хақ жолы осы деп ... көре ... ... ... бере ... ... - дер ... -
Құранды үйрет келе алсаң”.
Бұл күнде дұрыс иман жоқ,
Шатақ дін ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Сопылар жайлы Қожабай ақын өз толғауында:
¤лмесе әулиелер кетті қайда,
Баязит кетті қайда Бастамменен ?
Тіріде еш адамға бой ... ... ме ... ... ... өлім ... ... жерге,
Алмады алдап түсін ашқанменен.
Қарынбай жер жаһанның малын жинап,
Не болды ... ... ... жыл ... ... ... ма соны құдай қашқанменен.
3. Анадолының түркіленіп исламдануына Ахмет Яссауидің рөлі
Анадолы Азия мен Еуропаны ... ... аса ... ... және ... ... ... болған. Осы берекелі ... ... ... ерте ... ... ... бастаған дей аламыз. Орта
Азиядан яғни ата жұрттан ана жұртқа қоныс аударған түркі ... ... ... ... және оның ... еді. ... ... көпшілігі Анадолыға кетті десек те ... ... ... шәкірттерінің көпшілігін Анадолыға аттандырғаны туралы Бекташ, Жин
Осман және Барақ баба аңыздарында көп баяндалады. Әулие Челебидің ... ... ... Пір ... Ақязылы, Қыдемлі Баба Сұлтан, Гейіклі
(Киікті) ... ... ... Хорос Деделер Ахмет Ясауидің мектебінде
жетілген, оның ілімімен сусындаған атақты ... Алып ... ... ... ... әділдікті, адамгершілікті шейхы Ахмет
Ясауидің үйретуі бойынша түсінікті ... ... ... ... Құранды,
Хадисті, сопылықты түркі халқының ұлттық түсінігі мен салт-дәстүрімен
байланыстыра отырып, жүректеріне көңілдеріне ... ... ... ... ата ... болған Орта
Азиядан батысқа қарай көше бастағанына байланысты, Орта ... ... ... созылған түркі өлкелері пайда болды. Бұл ұлы көш дін ... ... де ... ... ... ... ... өлкелер түркі
өлкелері болуымен бірге діни, ... ... ... ... ... ... дамыған түркілердің білімі, өнері, мәдениеті де мұсылман түркі
халқымен бірге ... да ... ... кесенесі
Ерте заманнан қалған көне архитектуралық ескерткіштің бірі - Ахмет
Ясауи кесенесі. Ясылық Ахмет қайтыс ... ... ... дәуірінде оның
басына шағын бейіт тұрғызылған ... (ХІІ ғ.). ... оның ... ХІ‡ ... аяқ шені ... мен Х‡ ... басында Темірдің
бұйрығымен жаңа сәулетті күмбез көтеріле ... ... ... Бибі Ханым мешітін (1399-1404) салуға жіберілуіне ... ... мен ... қабырғаларын көк таспен көмкеру жұмысы бітпей
қалған. Бұл ... ... ... барлық мүмкіншілігі пайдаланылған.
Күмбездің диаметрі 41 кез, ... 130 кез ... ... ... ... ... Темір мен оның әулетінің билеген
елдердің ешбірінде кездескен емес. Осы ескерткіш комплексіне ... ... ... және кіші ... кітапхана, құдықхана, халимхана
(ас үй), ... және ...... ... деп ... ... ... тайпалар өміріндегі қазанды қасиет тұту дәстүрі бейнелесе, мешіт –
ислам идеологиясының негізгі символы, ал үлкен ақсарай мен кіші ... ... ... ... ақсақалдар алқасы мен қазылық, билік
айтатын орын, кітапхана исламды уағыздау және діни ағарту ... ... ... жатқан бөлме көрхана деп ... ол ... ... ... ... ... Темір Ахмет Ясауиге
рухани байланғандығына байланысты ескі бейітке жалғастырып, үлкен ... ... ... ... ені 46,5 метр, ұзындығы 62,5 метр. Осы
құрылыстың бір өзіне әр ... ... ... 35 бөлме сыйып тұр.
Қазандық осы ... ... ... ... ... ... аумағы 18,2 Х
18,2 м.) төбесі жалаң қабат күмбезбен көмкерілген, ... ... ... Осы ... 60 ... су құятын (2,5 м.) салмағы 2 тонна үлкен қазан
орнатылған. Жұма мен дүйсенбі ... ... 2,5 ... ... 2 ... ... Қазандық бөлмесіндегі бос орын ас, ... ... ... ... ... мен ... ... зікір салатын
дәруіштерге үлестіріп берілген. Ал қазан суын ... ... ... алып ... ... ... төрт ... қабырғаның ұзындығы 7, 15 метр болып,
кесенеге кірген кезде нақ ... ... Оның да ... ... ... ... қабаты көк таспен қапталған. Көрхананың дәл
ортасында Ахмет Ясауидің құлпытасы орнатылған.
Ақсарай (үлкен ақсарай, кіші ақсарай) - ... ... екі ... ... ... ... төрелік мәжілістерін өткізу үшін ... ... ... ... астанасы болған кезде, Ақсарай 200 жылдан астам
(Х‡І-Х‡ІІІ ғ.ғ.) хан ... ... ... ... дәл Кіші ... екі ... оған ... қорын сақтайтын қойма да енеді.
Құдықхана 1732 жылы қалмақтар, 1846 жылы Қоқан қолы, 1864 жылы орыс
патшасының ... ... ... ... ... ... ... Тарихи деректерге қарағанда құдық Х‡ІІІ ғасырда қазылған.
Мешіттің іші өте сәнді әшекейленген. Қабырғаларына көк және ... ... көз ... алты ... ... қыштан панель тартылған. Күлгін көк
түсті құбыла жақ қабырғасына қашап ... ... ... Мешітке
ерекше көрік беріп тұрған да сол. Михраб әшекейлерінен Темір ... ... ... ... әсемдеу үшін жалатылған алтынның
әр жерде жалт-жұлт еткен қалдығы көзге түседі. Михрабқа өрнектеп Құрандағы
«Аяту-л-Курси» аяты жазылған.
Кесененің ... биік кіре ... ... ... ... үстін Абдулла
хан Х‡І ғасырда осы күнгі нұсқасына келтіліп салдырған.
Кесене қабырғаларының негізгі бөлігі кілем тәрізді ... ... ... қыш ... ... көзе ... безендірілген.
Мавзалейдің үш қабырғасының үстіңгі жағымен өтетін эпиграфтық ... ... оның ... Оны ол, өзі ғана біледі. Және
құрылықтағы, ... ... ... Бір ... түссе де Аллаһ оны
біледі. Және жердің қараңғылықтарындағы құрғақ және жас ... ... ... бар. Ол ... түнде сендерді өлідей ұйықтатады. Және күндіз не
істегендеріңді ... ... соң ... ... бір мерзім толтыру үшін
күндіз оятады. Соңыра қайта барар жерлерің сол жақ. Одан ... ... ... Және ол, ... үстіне өктем, сендерге қорушылар
(періште) жібереді. Біреулеріңе өлім келген ... ... ... әрі еш кемістік етпейді. Одан кейін хақ иесі Аллаһқа ... ... ... оған тән. Әрі ол ... ең ... ... ... теңіздің қараңғылықтарынан сендерді кім құтқарады? Осыдан бізді
құтқарсаң әлбетте шүкір етушілерден ... едік деп, Оған ... ... де. (Әнғам, 59-63) деген Құран аяттары жазылған. Бұл жазулар
көгілдір, шымқай көк, қара көк ... ... ... ... баяндаған кесененің сыртқы тарапы жел, күн, жауын-
шашынға төзімді күйдірген құйма қышпен қапталуы ... ... ... ... ... ... еткен.
Ясауи кесенесі халық өнерінің лағыл маржанын біздің заманымызға ... ... асыл ... ... ... ... алып ... қапталған құйма шырағданды, бас қақпа мен көрхананың ғажайып әсем
тұтқалары бар ... ... ... ... оңтүстік-батыс жағында дәруіштердің зікір салып, ... ... ... жер асты мінәжәтханалары Қожа Ахмет Ясауидің тірі
кезінде жасалып, қайта жаңғыртылған.
Х‡І-ғасырда мешітке іргелес қосалқы ... ... ... Бұлар:
батыс беткейдегі дәретхана т.б. ... ... ... ... ... адамдардың сүйектері қойыла бастады. Мұнда ... хан, ... хан, ... би, ... хан т.б.-лардың мүрделері
бар.
1864 жылы генерал Черняев бастаған патша ... ... ... ... ... Веревкин қорғанушылар бас сауғалаған Ахмет ... ... ... Оның ... ... он бір ... кетті. Ал 1898 жылы Рабиа ... ... ... ... оның
кірпіштері қазыналық құрылыстарға пайдаланылды.
Кесенені жөндеу жұмысы Бұхар билеушісі Аблулла хан ... ... ... ... ... бас порталының екі жағындағы
биік мұнараны салдыртты. Сондықтан Абдулла хан ... ... ... ағаш діңгектер бүгінге шейін сақталған.
ХІХ ғасырда Қоқан билігі тұсында мұнаралар мен порталға ... ... ... қам ... ... ... қамалға
айналдырылған.
ХІҮ- Ахмет Яссауидің түркі дүниесіндегі орны
Орта Азиядағы түркі тайпалары арасында ... ... ... ... діні ... тарала бастады. Ал ХІІ-ғасырда Ахмет Ясауидің
иршадымен (жол көрсету) ислам ... ... ... ... ... жаңа ... ... сопылығы тарихында суфизмнің негізін салушы Ахмет Ясауи
исламнан бұрынғы ... ... ... ... ... түркі
тайпаларына ислам дінін сопылық жол арқылы қабылдауға болатынын көрсетті.
Сол арқылы түркі тайпалары ... ... ... ... Ол ... ... ... білімді және қисынды (логика) ... ... ... ... ... ... ... Ясауи түркі
халқының көңіліне дінді, ахлақты, фәлсәфәні орнықтыруға ... ... алып ... ... ашып ... ... бір-бірімен көңіл,
бірлік, достық тілімен таныстырды. Адамдарға адамды отан үшін емес, отанды
адам үшін сүюді үйретті. Әзіреті ... ... ... пен ... қалап, көпшіліктің көңілін таба білді, жартыны емес, бүтінді сүйді,
бөлінуді емес, бірігуді үйретті. Ол тек қаладағы ... ғана ... мен ... ... ... ... тілмен сөйлеп, өзіне жақын
ұстауға тырысты. Ол ... ... ... бір ... ... ... ... салды. Түркі халқының көңіліне махаббат пен сүйіспеншілік
ұрығын септі.
Ахмет Ясауи әлі исламды ... ... ... ... ... халқына ислам дінін қабылдауды оңайлату үшін, хош көру есігін ашты.
Ол мұсылмандық шарттарды, иман негіздері мен ... ... ... ... ... және ... мінезімен байланыстырды.
Оның шүкір, сабыр, әмірлерді тыңдау, сыр сақтау, риязет, жалғандықтан
ұзақ болу, әділет, ... ... ... аулақ болу, адамдарға
кешірімді болу, үлкендерге ... ... ... ... ... ... т.б. адамдық құндылықтарын ғасырлар бойы түркі халқы
ұстады. Оның құрған Ясауилік тариқаты бүкіл түркі ... ... ... ... ... ... алдымен Сырдария (Сейхун) жағалуы мен
Түркістанға таралып, кейін түркі тілі мен ... ... ... ... ... қамтамасыз етті.
Сырдария (Сейхун) жағалауы мен Хорезм өңіріндегі көшпелілерге және
Бұлғар өңіріне тараған ... ... ... шапқыншылығынан кейін,
Хорасан, Әзірбайжан өлкесіне тарала отырып, ХІІ ғасырда Анадолыға ... ... мен ... ... ... ... ... Анадолы мен
Балқанға көшуі ХІ‡ ғасырда да ... ... Сары ... ... ... ... және Балкан аймақтарына ... ... ... ... ... мен мәдениеті арада қаншама ғасырлар өткеніне
қарамастан, заман өткен ... дами ... ... ол ... мен ... дамуына да ықпал жасады.
Түркі дүниесінің, тіпті басқа халықтардағы тасаууф иелерінің көңіліне
ұялаған Ахмет Ясауи 70 ... ... ... ... ... ... ... есінен шықпады, керісінше қуаттана түсті. Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... жойылуына
байланысты, Ахмет Ясауидің есімі, дүниетанымы көпшілік қауымға ... ... ... ... ... дүниесінің атақты ғалымдары Ахмет ... ... ... ... ... ... ... өткізіп
келеді. Ясылық Ахметтің отаны, әрі сүйегі жатқан ұлы ... ... жылы 6 ... ... ... Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтің
жарлығымен Қожа Ахмет Ясауи атындағы мемлекеттік университет ашылды. Келесі
жылы Қазақстан мен Түркия ... ... Қожа ... ... Халықаралық қазақ-түрік университеті болып қайта ашылды. Міне бұл
университеттің ашылуы бабамыздың түркі дүниесіндегі қаншалықты орны ... ... ... ... ... ... ... Кентау,
Тараз және Алматы қалаларында филиалдары бар.
Ахмет Ясауи исламның ... ... ... ... ... адам. Ол
Аллаһқа ғашықтық, адам ... ... ... діндер мен
мәзһабтарға оң көзбен қарайтын төзімділік, білімге ... ... ... ... ... әйел мен ерді тең ... тырысатын ұлы ойшыл.
Қорытындылай келсек Ахмет Ясауи түркі дүниесінің ортақ рухани атасы.
ХҮ-Хикмет
1-Хикметтерді оқу, ... ... ... ... ... үзу, ... зерiгу
❑ Әурет-Қарауы харам, жабылуы парыз мүшелер.
❑ Зiкiр- еске алу, еске ... ... ... Зухд- харам мен күдiктi нәрселерден нәпсiнi қорғау.
❑ Мұстахап-Хз.Мұхаммедтiң ... ... ... ... ... Мiскiн-Түгi жоқ, мұқтаж адамдар
❑ Мағрифатуллаһ-Аллаһты тану. Аллаһтың ... және ... ... ... ... ... ... Хз.Пайғамбардың Аллаһпен жүздесуi.
❑ Мәкрүһ-дiн тұрғысынан ұнамсыз, жаман iс-әрекет.
❑ Мүбаһ-жасалуы мен жасалмауына дiни жағынан ешқандай тосқауыл ... ... ... ... ... жол ... ... тура жолды көрсетушi
❑ Рия- екiжүздiлiк, сопылықта Аллаһ ризашылығы үшiн жасалмаған ... ... мен ... ... тәрбиелеу, арылту, мойындату.
❑ Рүкүғ-иiлу. Қолдары тiзеге қойылып, ... ... ... ... елшiсiнiң жасаған және жасаңдар деген әрi жасалуына
ризалығын бiлдiрген ... ... ... ... ... ұлылығын бiлдiретiн сөз.
❑ Тәуба- өкiнiш, оралу, қайту.
❑ Тәйәммүм-Су болмаған, яки су бола ... ... ... ... ... соққан қолдары арқылы жүзi мен екi қолын шынтаққа дейiн мәсих
етуi.
❑ Уәжiп- қажеттi, мiндеттi, керектi.
❑ Уәра-Аллаһтан қорқу. Тақуа.
❑ Харам- ... мен ... ... ... ... ... салынған
нәрселер.
❑ Шайх- сопылықта нәпсiден арылған хақтың досы.
❑ Шейiт-Аллаһ ... ... пида ... ... ... ... ризашылығы үшiн жасалған құлшылық
❑ Нәпiл-Парыз бен уәжiптен тыс Аллаһ Тағалаға жақындау үшiн жасалатын
ғибадаттар.
❑ Нәжiсат-Ғибадаттың iске ... ... ... ... ... бiр уақытқа байланбай жылдың кез келген уақытында қажылыққа
бару.
Пайдаланылған ... ... А., ... жаршысы, Түркістан, 2000
2. Ақназаров Х.З., ... ... ... ... ... ... ... Ы., Мұсылмандық тұтқасы, Алматы, 1991
4. Атик М.К., Суфизм, Түркістан, 2000
5. Атик М.К., Дәуренқұлов Қ. Мырзабеков М. Сыртқы ... ... ... пәні ... оқу ... Түркістан, 2001
6. Алтай Х., Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі, Мәдина
7. Ахмет ... ... ... ... ... ... А., Қожа Ахмет Иассауи, Алматы, 1998
1. Atik M.K., Evliyalar ansiklopedisi, İstanbul, ... Atik M.K., İslami ... Ankara, ... Аtеş S., İslam ... ... ... ... М.Ж. Ата-баба діні? Түркілер неге мұсылман болды?, Алматы, 2000
11. Байсопы Қ; Жебесін ... ... ең ұлы ... ... ... ... О., ауд:Дағайқызы С., Соңғы пайғамбар Хазірет
Мұхаммедтің өмірбаяны, Анкара, 1997
13. Bilmen N. Buyuk İslam ... ... ... Cilacı O. Gunumuz Dunya Dinleri, Ankara, 1995
15. Demirci М. Ahmet Yesevi ve Yesevi kulturu, Тurkistan, 1995
16. Eraslan K. Divan-ı Hikmet ... ... Есiм ... ... ... Г., ... негiздерi, Алматы, 2003
18. Gunay T., Kucuk A., Dinler Tarihi,
19. Hacı Bektaş Veli, Маkаlаt, Аnkara, 1990
20. Hamidi A., İslam Ahlakı, ... ... İsen ... Ж; ... ... bilgisi, Ankarа. ... İslam ... Ankara
23. Keskioğlu O.Nuzulunden gunumuze Kur’an-ı Kerim bilgileri, Ankara, ... Kuzgun Ş. Dinler tarihi ... Kayseri, ... Şaban Z., Donmez İ.K., İslam hukuk ilminin ... ... ... Uğur А. Gul bahcesi, İstanbul, 2001
27. Гүнгөр Һ. ... және ... ... ... ... ... ... С., Диуани Хикмет хақында, Алматы, 1998
29. Жармұхамедов М., Қожа Ахмет Ясауи және Түркістан, ... ... ... Ә., ... ... ... ... Қ., Ақиқат шуағы, Алматы, 2004
32. Зейбек Н.К., Йасауи жолы, Анкара, 1998
33. ... Қ.А. ... ауд. ... М., ... С., Шафиғи М.)
Диуани Хикмет, Алматы, 1993
34. Иассауи Қ.А. (қазақшалаған: ... ... ... ... ... ... ... М; Жолдыбайұлы Қ, Ислам Ғылымхалы, Алматы, 2003
36. Ислам энциклопедия, Алматы, 1995
37. Құдайбердіұлы Ш. ... ... , ... ... Көпрүлү М.Ф. Қожа Ахмет Яссауи танымы мен тағлымы, ауд.Кенан ... ... ... О., ... ... ... ... Өмiрзаққызы Д., Адамзаттың асыл тәжi, Алматы, 2003
41. ¤серұлы Н., Шариат, Алматы, 1996
42. Меrt H., Hoca Ahmet Yesevi, ... ... ... ... В.С., ... ... и ... Москва, 1997
45. Сейтбеков С.; Нысанбаев С., Ислам әдебi, Шымкент, 2003
46. Соймен М., ауд. Дағайқызы С., Ислам дінінің ... ... ... Түркістан тарихы мен мәдениеті (ғылыми мақалалар жинағы) Түркістан,
2000
48. Түркістан халықаралық энциклопедия, Алматы, 2000
49. Туякбаева Б.Т. ... ... ... комплекса Ахмет
Ясави, Алма-ата, 1989
50. Хизметли С., Дінтану, Түркістан, 2000
51. Шүлембаев Қ.Ш. Советтік шығыс республикаларындағы ислам, Алматы, ... ... Қ.А. ... Р.Ә. Пақырнама-Мүнәжәтнама, Түркістан,
1992
53. Яссауи тағлымы ... ... ... ... 1996

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 116 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дін туралы мәлімет6 бет
Ислам діні туралы12 бет
Ислам діні туралы жалпы мағлұмат24 бет
Христиан діні туралы9 бет
"Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс."3 бет
Delphi бағдарламалау тілі13 бет
Delphi программалау ортасының негізі34 бет
Delphi-де бағдарламалау52 бет
Excel бағдарламасы13 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь