20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

20.30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар ... ...10

Қазақ әңгіме.повестеріндегі дискурс табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...111

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .118
Тақырыптың өзектілігі. Қазан төңкерісінен кейін халықты, тіпті әдеби-мәдени өмірді мінбешіл, белсенді, басбұзар идеялар билеп төстегені белгілі. Саяси идеология адам рухын басып, жаншыды.
Қаламгер-қайраткерлердің төңкерістен кейінгі ахуалын А.Байтұрсынов дәл көрсетіп берген: «Қазақ баласын ұлтым, жұртым, бауырым деп үйреніп қалған қазақтың бауырмал қалам қайраткерлері Октябрь өзгерісі болғанда бірден интернационал (бейбауырмал) болып өзгере алмады, өзгелердей «алымсақтан бері» коммунист, интернационалист едім деп айтуға аузы бармады. Сондықтан бейбауырмалдық жолға қызмет қылып, басшылық қыла алмады. Бейбауырмалдық жолында қаламмен қайрат етуін бейбауырмалдық жолындағы үкімет хош көрмейтін болды. Сөйтіп, қазақ қалам қайраткерлерінің халінде дағдарыс болып, өзгерістен бұрынғы қарқындары қайтып, тартыңқырап қалды. Сол қайтқан қарқын әлі күнге қайта келіп жеткен жоқ. ... Қалам қайраткері жолын тастап, көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес. Бауырмал болып қалған қазақ қалам қайраткерлері я бояумен түсін өзгертіп, я түленмен түгін өзгертіп бейбауырмал болмаса, нақ ішін өзгертіп бейбауырмал бола алмайды...» [1].
Жүсіпбек Аймауытовша айтсақ, бұл өліара шақта «ескі өмірдің жақсы жақтары көңілде сайрап тұрады, жаңаның не болатынына көз жетпейді».
Тоталитарлы қоғамда жаңалық, өзгеріс дегеннің өзі ең алдымен іс арқылы емес, қауесет, дақпырт, өсек-аяң, дабыра, қаңқу сөз арқылы тарады. Осындай айламен басқарудың құпия механизмі іске қосылды. Адам бойында бір-бірінен көргенін, естігенін қайталау арқылы үрей мен қорқыныш, сенімсіздік дағдысы қалыптасты. 1920-30 жылдар прозасын осы тұрғыда зерттеу шығармалардағы жасырын мағына, құпия сырларды ашуға көмектесетіні даусыз.
Жаңа қоғамның ұсынып отырған қағидаларының осал да тұрақсыз екендігін сезген қазақтың оқығандарын «ұлттық дамудың қай жолы тиімді?» деген сол кезең үшін саяси қауіпті сұрақ мазалады, әркім оған өз қадір-қалінше жауап іздеді.
Қазақ халқы ұлт тілегін ту еткен дәстүрлі алаш ұранына ермей, сырттан келген жалған идеяның етегінен ұстап кетуіне де толыққанды жауап жоқ. Ал алашұранды азаматтардың «жасыған елдің жанына үміт салу» (Мағжан) мұраты орыс отаршылдығының кеңестік кезеңімен бірге билік басына келген большевиктердің идеясымен қарым-қатынасы, күрес-таласы туралы да 1920-30 жылдар прозасы көп ақпарат беретіні сөзсіз, яғни біршама құпия сырларға үңілуге мүмкіндік бар.
ХХ ғасырдың 20-жылдары – қаламгер-қайраткерлердің сөз өнеріне бірыңғай ден қойған, батыл бетбұрыс жасаған кезеңі. Бұл жылдардағы шығармаларды еске алсақ, жаңаша ойлау саясаты алға тартқан қоғамдық, идеялық шығармашылық мәселелердің күнгейі мен көлеңкелі тұстары, кеңес құрлысының қарқыны, әдебиеттің өркендеу жолындағы қилы көзқарас, заңсыздықтар мен дөрекі социологиялық таным таразыға өлшенеді.
1 Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2003. 1 том. – 408 б.
2 Эккерман Н. Разговор с Гете. – Москва: Наука, 1986. – 461 с.
3 Бөпежанова Ә. Дүние – имани құбылыс. – Алматы: Өлке, 2001. – 159 б.
4 Кемеңгерұлы Қ. Шығармалары. – Алматы:Тұлға, 1995. – 183 б.
5 Айтматов Ч. Статьи, выступления, диалоги, интервью. – Москва: Агенство Печати «Новости»,1998. – 382 с.
6 Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 251 б.
7 Қабанбай М. Бейімбет //Ана тілі. – 1994. – 26 мамыр.
8 Есембеков Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997. – 231 с.
9 Солтанаева И. Идея жүгі – жеңілдік //Жалын. – 2002. - №1.
10 Тодоров Ц. Теории символа. – М., 1998.
11 Гегель Г.В.Ф. Символическая форма искусства // Гегель Г.В.Ф. Эстетика. В 4-х т., Т.2., М., 1969. – С. 13-169.
12 Юнг К.Г. К вопросу о подсознании // Юнг К.Г. и др. Человек и его символы. – М., 1997. – С. 16
13 Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. – М., 1976.
14 Белый А. Символизм как миропонимание. – М., 1994.
15 Бальмонт К. Поэзия как волшебство //Бальмонт К. Стозвучные песни: Избр. Стихи и проза. – Ярославль, 1990. – С.281-300.
16 Иванов Вяч. Дионис и прадионисийство. СПб, 1994.
17 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш // Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
18 Досмұхамедов Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991
19 Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы //Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
20 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы, 1969. – 123 б.
21 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 219 б.
22 Ахметов З. Символ //Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
23 Майтанов Б. М.Жұмабаевтың поэтикасы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 25 б.
24 Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971.
25 Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясындағы бейнелілік. – Алматы, 1993. – 211 б.
26 Жовтис А. К проблеме символа //Литература и фольклор. Проблемы взаимодействия. – Волгоград, 1992.
27 Толмачев Б. Функциональные аспекты символики в современной историко-художественной прозе //Известия АН Киргизской ССР, общественные науки, 1998, №1.
28 Бактыбаева А. К проблеме символа-концепта (образ сокола-сункара в русской и казахской традиции). – автореф. дисс. канд. – Алматы, 1998.
29 Жетписбаева Б. Поэтика символа в казахской художественной прозе. – Автореф. дисс. канд. – Алматы, 1992.
30 Мұсалы Л. Символ және оның көркемдік қызметі (М.Жұмабаев және Б.Күлеев поэзиясы негізінде). – Канд. дисс. автореф. – Алматы, 2003.-27 б.
31 Жетписбаева Б. Символ в движении литературы (на материале казахской литературы). – Алматы: Ғылым, 1999. – 288 с.
32 Каракузова Ж. Казахская культура и символ. – Алматы, 1997.
33 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 335 б.
34 Жұмағұлов С. XX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы (1956-1991 жж). Қарағанды: ЖШС “Гласир”, 2008.-552 б.
35 Уақыт және әдебиет /Құраст. Ы.Дүйсенбаев. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962. – 428 б.
36 Нұрқатов А. М.Әуезов творчествосы. – Алматы: Жазушы, 1965. – 373 б.
37 Әуезов М. Қорғансыздың күні. Әңгімелер мен повестер. – Алматы: Атамұра, 2002. – 432 б.
38 Ахметов З. Поэтика эпопеии «Путь Абая» в свете истории ее создания. Алматы: Наука, 1984.-256 с.
39 Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. Көркемдік дамудағы дәстүр мен жалғастық. – Алматы: Мектеп, 1979. – 192 б.
40 Лосев А.Ф. Теория художественного стиля. Киев. 1994.-380 с.
41 Исмаилова Ф.Е. Феминистская имагология. Монография. Алматы, 2003.—348 с.
42 Тұрысбеков Р. Жүсіпбек Аймауытов және 20-шы жылдардағы қазақ прозасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 340 б.
43 Сильченко М., Смирнова Н. М.Әуезовтің творчестволық жолы. – Алматы: Ғылым, 1957. – 352 б.
44 Дәдебаев Ж. М.Әуезов. – Алматы: Рауан, 1997. – 124 б.
45 Аймауытов Ж. Псиқолоғия. – Алматы: Рауан, 1995. – 312 б.
46 Тамарченко Н.Д. Теоретическая поэтика. Москва: Академия, 2004.-400 с. 47 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. Алматы: Жазушы, 1988.-192 б.
48 Исмакова А. Возвращение плеяды. Алматы: гылым, 2002.-200 с.
49 Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасұлы. Алматы: Қазақстан, 1996.-192 б.
50 Арнаудов М. Психология литературного творчества \Пер. с болг. Москва, 1970.-462 с.
51 Введение в литературоведение. Под ред. Чернец Л.В. Москва: Высшая школа, 2006.-680 с. Қабдолов З. М.Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: Қазақ ССР білім қоғамы, 1986. – 56 б.
52 Абай. – Алматы: Жазушы, 1995. – 379 б.
53 Әшімбаев С. Проза парасаты және ізденіс //Жалын, 1971, №6.
54 Нұрғалиев Р. Арқау. 2 томдық шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1991. – 572 б.
55 Есім Ғ. Ұлттық ойлау және исламдық өркениет. – Алматы, 2001. – 28 б.
56 Әуезов М. Көксерек. – Алматы:Жеті жарғы, 1997. – 112 б.
57 Шарипова Г.А. Интертекстуальное пространство литературы. Астана, 2007.-284 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
............................................3
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар .......10
Қазақ әңгіме-повестеріндегі ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейін халықты, тіпті әдеби-
мәдени ... ... ... ... идеялар билеп төстегені белгілі.
Саяси идеология адам рухын басып, жаншыды.
Қаламгер-қайраткерлердің төңкерістен кейінгі ахуалын ... ... ... ... баласын ұлтым, жұртым, бауырым деп үйреніп қалған
қазақтың бауырмал қалам қайраткерлері Октябрь өзгерісі ... ... ... ... өзгере алмады, өзгелердей «алымсақтан
бері» коммунист, интернационалист едім деп ... аузы ... ... ... ... ... ... қыла алмады. Бейбауырмалдық
жолында қаламмен қайрат етуін бейбауырмалдық жолындағы үкімет хош көрмейтін
болды. Сөйтіп, ... ... ... ... дағдарыс болып,
өзгерістен бұрынғы қарқындары қайтып, тартыңқырап қалды. Сол қайтқан ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қайраткері жолын тастап,
көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес. Бауырмал болып қалған қазақ
қалам қайраткерлері я ... ... ... я ... түгін өзгертіп
бейбауырмал болмаса, нақ ішін өзгертіп бейбауырмал бола алмайды...» [1].
Жүсіпбек ... ... бұл ... ... ... ... ... көңілде сайрап тұрады, жаңаның не болатынына көз жетпейді».
Тоталитарлы ... ... ... ... өзі ең ... іс ... ... дақпырт, өсек-аяң, дабыра, қаңқу сөз арқылы тарады. Осындай
айламен басқарудың құпия механизмі іске қосылды. Адам ... ... ... ... ... үрей мен ... сенімсіздік дағдысы
қалыптасты. 1920-30 жылдар прозасын осы тұрғыда зерттеу шығармалардағы
жасырын мағына, құпия ... ... ... даусыз.
Жаңа қоғамның ұсынып отырған қағидаларының осал да тұрақсыз екендігін
сезген қазақтың оқығандарын «ұлттық ... қай жолы ... ... ... үшін ... ... ... мазалады, әркім оған өз қадір-қалінше жауап
іздеді.
Қазақ халқы ұлт тілегін ту еткен дәстүрлі алаш ... ... ... ... ... ... ... кетуіне де толыққанды жауап жоқ. Ал
алашұранды азаматтардың ... ... ... үміт ... ... ... ... кеңестік кезеңімен бірге билік басына ... ... ... ... ... да 1920-30
жылдар прозасы көп ақпарат беретіні сөзсіз, яғни ... ... ... ... ... ... 20-жылдары – қаламгер-қайраткерлердің сөз өнеріне бірыңғай
ден қойған, батыл бетбұрыс жасаған кезеңі. Бұл жылдардағы шығармаларды еске
алсақ, жаңаша ойлау саясаты алға ... ... ... ... ... мен ... ... кеңес құрлысының қарқыны,
әдебиеттің өркендеу жолындағы қилы көзқарас, заңсыздықтар мен ... ... ... өлшенеді.
1920-30 жылдары жазылған шығармалардың дені ХХ ғасырдағы «социалистік
үйекте» өмір ... ... ... ... мен ... ... ықпалы
төтенше зор болған «өндірістік ... ... тыс ... ... мен ... ... талаптарына көп ретте сәйкес болмады.
Аталмыш ... ... ... ... ... лебі бар. ... шығармалары «көңіл-күй, сезім» теориясына негізделген. Онда
сезімнің тебіренісі, көңіл-күйдің әр түрлі ... ... ... ... бір ... мәтін, ал мәтін – автор, оқырман және
мәдени контекст арасындағы ... ... ... ... мәтінді танып-
талдаудың философиясының маңызы ерекше ... бола да ... ... мен ... ... ... ... әдіс-құралының бірі осы
көзқарас болса, көркем шығарманы, демек, жазушыны талдап-тану ... ... ... ... түгеншекең ғылымилықты, т.т.
сияқты таным-талдаулардан гөрі ... ... ... ме ... [3, 138б]
деген сауалдар көңіл аудартады.
Осы күнге дейін 1920-30 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... ... ара салмағы мүмкіндігінше жоғары ... Егер ол ... ... онда ... сол ... ... ... уақыт өте келе өз қызығушылығын жоғалтады» [5, 58б], ... ... ... ойды ... «Ең ... ... – қиын идеялар. Өнердің
түбіне сорпа ... ... ... ... идея ... ... ... – ол идеяны ашу емес, оны мұнартқа көміп, мұнармен бүркеу» [6,
28б], - деп ... ... ... ... ... оқушы қолына
бірден ұстатуы мұрат емес. Әдебиетте ойды ым, тұспалдау, ... ... ... ... ... тұрғыдан М.Әуезов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Б.Майлин шығармаларын
оқығанда, ... ... ... ... ... ... ... арналмағанын аңғаруға ... ... 1920-30 ... ... шығармаларынан өздеріне дейінгі
ұлттық прозадағы дәстүрлерде қайшылықты ойларды да анық көруге болады. ... ... ... ... дәстүрге сабақтаса бермейтін дүниелер
жазғанын, тіптен басқа көркемдік ... ... ... ... қалам сілтеген қаламгерлер осы қиын-қыстау заманда ұлт ... ... ... адам ... оның ішкі жан ... ортамен қабыспауы, рухани жадаулық сияқты мәселелерді күн
тәртібіне ... қоя ... ... ұрпақ танып алар деген ниетпен астарлы
мағына, құпия символдар қолданды.
1920 жылдар – суреткер ... бір сәт ... ... сұрақтарға жауап іздеп аласұрған кезеңі. Ақ пен қызыл болып екіге
жарыла бөлінген дүниенің қай жағына болсын сын ... ... ... ... ... ... қоя білген ұлтжанды азаматтар заман қайшылығын
шығармаларына ... ... ... ... ... ... адамның ақылына сыймайтын, мағынасыз жаңа ... ... ... ... ... модернистік бағыт сәйкес келген еді.
Себебі ұлт мүддесін қорғауды социалистік реализм әдісі аясында қарастыру
қиын ... Бұл ... ... ... ... жаңа ... ... әдебиет функциясынан бір сәт ... ... ... ... ... [8]. Олар ... модельдеуге, жоқ
дүниені қолдан жасап безендіруге қарсы болды. Социализмге тән ... ... ... ... бір ... жүзеге асады деген елес идеяны нысана
тұту олар үшін өнерде өтірік және ойдан шығарылған боп ... ... олар осы ... ... ... қалдырар салқыны туралы ойлады.
Ұлтжанды ақын-жазушылардың шығармаларында заман шындығының ишара, ... ... де ... болар.
Сөйтіп, жаңа заман жағдайында өмір сүріп жатқан халықтың ... ... ... ... ... сезген жазушылар әр түрлі шартты
поэтикалық тәсілдерге бара бастағанын зерделеуге болады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... бағыттардың бір
тармағы – экзистенциалистік дәстүрдің адам мәселесін шешудегі, ... ... да ... ... ... қазақ прозасы тақырыптық-жанрлық тұрғыдан біршама
талданып, ғылыми ... ... ... әлі де ... ... зәру. Сондықтан ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ
прозасындағы құпиялылық, ишара, астар мен символ, ... ... ... ... жүргізіп, жете назар аударатын тұстар ... ... ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін
өткен ғасырдың бас кезіндегі әдебиет тарихы аз сөз болған жоқ. ... ... ... жатқан зерттеулерді былай қойғанда, әдебиеттің осы
кезеңіне ... ... ... ... ... ... басында-ақ
байқала бастаған еді. ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдебиетке арналған алғашқы
оқулық-зерттеу еңбек – С.Мұқановтың «ХХ ғасырдағы ... ... ... ... Онда ХХ ... басындағы қазақ әдебиетінің кейбір ірі өкілдері
мен ... ... ... ... идея тұрғысынан назар аударылып,
бір жақты қарау ... ... ... Бұл ... ... ... ... идеялармен сабақтастыру басым болды.
Кейінгі жарық көрген еңбектердің ... ХХ ... бас ... ... ... ... «ХХ ... қазақ әдебиеті» (1941),
Б.Кенжебаевтың «Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ ... «ХХ ... ... ... әдебиеті» (1976), М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институты шығарған «Қазақ әдебиетінің ... (1965), ... бас ... ... ... (1994), ... «Қазақ прозасының
тарихы» (1968), С.Қирабаевтың «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері» (1995),
Т.Кәкішевтің ... ... ... тарихы» (1994), Ш.Елеукеновтың
«Мағжан» (1995), Р.Нұрғалидің «Әуезов және Алаш» (1997), ... и ... ... (1997), ... «ХХ ... ... романы» (1997), А.Ісмақованың “Возвращение плеяды” (2002) тәрізді
зерттеулердің маңызы бар.
Атамыш еңбектердің ... ... ... ... айтылмай қалған, әдейі бұрмаланған жерлер ... ... бұл ... көбіне бір сарындылық байқалады: олардың ... ... ... ... арналып, қалған екі
бағыт – діни-ағартушы, ұлт-азатшыл – діни-кертартпа, ұлттық-буржуазияшыл
бағыттар ретінде бағаланып, ... ... ... тыс ... та ... осы кезге дейін ХХ ғасырдың басындағы әдебиет жеке шығарма
немесе жеке жазушы шығармашылығына ... баға беру ... ... ... ... Әрине, әдебиеттегі зерттеу жалпыдан жалқыға,
немесе керісінше жүретін үдеріс екені де ... ... ... ... ... бөлігі кенже қалып жатқан сияқты.
Көркем образдар жүйесіндегі символ туралы алғашқы тұжырымдарды ежелгі
дүние және орта ... ... ... ... әл-Фарабидің поэтика
туралы ой-пікірлерінен табуға ... [10]. Сол ... ... ... [12], ... [13], ... [10], ... [14], К.Д.Бальмонт
[15], Вяч.Иванов [16] және т.б. шетел және орыс ... ... ... ... қатысты әдеби-теориялық және философиялық еңбектерінде
бұл көркемдік категория жан-жақты зерттеледі.
Қазақ әдебиеттануында символды көркемдік амал-тәсілдің бірі ретінде
алғаш рет ... ... ... [17] бөліп қарастырады. Осы
құбылысқа берілген бағалы да құнды ... ... ... [19], ... [20], ... [21], ... Б.Майтановтың [23], Х.Әдібаевтың [24], С.Негимовтың ... [26], ... [27] ... ... ... ... қарастырған зерттеулердің қатарында
А.Бақтыбаеваның [28], символ поэтикасы туралы ... ... ... ... ... ... Л.Мұсалының [30] кандидаттық
диссертацияларын атаған абзал. Ал символ турасында арнаулы ... ... ... «Символ в движении литературы» [31] ... атай ... Ал, ... «Казахская культура и
символ» [32] зерттеуінде ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық идея» [33] кітабында ... ... ... де көңіл бөлуге тұрарлық.
Зерттеудің мақсаты. Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Қ.Кемеңгерұлы, Б.Майлин,
М.Әуезовтің 1920-30 жылдардағы шығармалары бойынша көркем мәтіннің астарына
бойлап, қазіргі ... ... ... ... ... ... Осы
мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегі міндеттерді шешу көзделіп отыр:
- экспрессионизм, импрессионизм, ... ... ... ... 1920-30 жылдардағы қазақ прозасына ... ... әр ... ... күрделі байланысын көрсету;
- 1920-жылдардағы шағын прозаның дамуындағы жаңашылдық үрдістерді
анықтау;
- жетекші ұғымдардың астарлы қабаттарының ... ... ... ... ... ... «Оқыған азамат», «Қаралы сұлу» әңгімелеріндегі
сананың кейіпкерге айналуының құпия мағыналарын ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсету
және оған автордың қандай мағына үстейтінін анықтау;
- символды жанр ... ... ... ... ... М.Әуезовтің
«Көксерек», Ғ.Мүсіреповтің «Қыран жыры», «Өмір жорығы» әңгімелері ... ... ... жаңалығы. Зерттеу жұмысында алғаш рет ... ... ... ... ... ... мен символ, дискурс
мәселелері жүйеленіп беріліп отыр. Сонымен қатар ... ... ... өнер ... ... ... ... «кінә», «жазық», «тағдыр» сияқты ұғым-концептердің ... ... ... мағынасы, құпия сыры айқындалды;
- ХХ ғасыр басында жазылған әңгімелердегі қасиетті сандардың құпия
мағынасы, уақыт пен ... ... ... құбылыстардың уақыт пен
замана сипатына қарым-қатынасының жасырын қырлары сөз ... ... ... ... ... өзінің үстемдігін қару,
қан, зорлық-зомбылықпен орнатқан жаңа құрылған заманның «Мақсат орындалса
болды, оған ... ... қол ... ... мәселе емес» («Цель
оправдывает средства») деген ... жеке ... ... ... түрде әшкерелеу бар екендігі дәйектелдітүрде рдың астарлы
қабаттарының көркем шығармадағы көркемдік ... ... жеке ... үңілуге м;
- С.Сәдуақасов, Қ.Кемеңгерұлы, М.Әуезов сомдаған оқыған ... ... ... өзі ... ... арасында сәйкестіктің, баламалылықтың
жоқтығы анықталды;
- М.Әуезовтің «Көксерек» ... ... ... ... оны ... ... ... болатыны дәлелденді;
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі ретінде отандық ... ... ... пен символға ... ... ... ... зерттеу пәні ретінде М.Әуезовтің,
М.Жұмабаевтың, ... ... ... ХХ ғасырдың 20-
30 жылдарында жазылған шағын проза үлгілері және Ғ.Мүсіреповтің жекелеген
әңгімелері ... ... ... жұмысты жазу барысында алға қойылған
мақсат пен міндеттерді орындау үшін ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік мәні. Зерттеу барысында жасалған негізгі
тұжырымдар мен жинақталған деректерді әдебиет теориясы, әдебиеттану пәндері
бойынша ... ... ... болады. Сондай-ақ диссертация
нәтижелері жаңаша ой-пайымдаумен жазылатын қазақ ... ... жаңа ... ... ретінде қызмет етіп, гуманитарлық
бағыттағы оқу орындарында арнаулы курс оқуға да негіз бола алады.
Қорғауға ... ... ... ... ... ... көріністері қалыпты
сурет, адамдар өмір сүретін орта ғана ... ... ... ... ... үндес келетін көркемдік астарлы символ;
- М.Әуезов алғашқы прозасында өзінің ... ойын ... ... ретінде парадокс, алогизм сияқты астарлы мағына беретін тәсілдерді
қолданады;
- Аталмыш кезең ... ... ... ... ... ... ишара феноменін түсіндіруге әрекет
жасайды;
- Ж.Аймауытовтың «Әнші» әңгімесінің астарынан урбанизмге ... ... ... ... өнер ... ... бойы ... ұлттық өнерге, көне рухани және эстетикалық
көзқарастарға, көне ... ескі ... ... көрінеді. Қала
мен дала бейнесін саластыра отырып, ... ... ... ... ... ... ажырап бара жатқандықты, ішімдікке
құмарлықты, ... ... ... жаңа ... ... ... ... жазығы» повесінде көшпелі қазақ ауылының қоғамда болып
жатқан өзгерістер салдарынан ... ... бара ... ... ... ... анық ... Оның үстіне «жазық» ұғымының
астарлы мағынасын, сол ... үшін ... ... М.Жұмабаев, М.Әуезов, Ж.Аймауытов шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... «күнә», «жазық», «кінә»
сияқты астарлы, ассоциативтік ұғымдарға сүйенген;
- М.Әуезов қазақ әңгімесін дағдылы сипаттау ... мен ... тың ... бұрды;
- М.Әуезов «Кінәмшіл бойжеткенде», Ж.Аймауытов «Күнікейдің жазығында»,
М.Жұмабаев ... ... ... ... ... ... бірге әйелдің іс-әрекеті, мақсат-мүддесіндегі жеңіл ... ... ... ... ... ... ойлардың дамуына «жағдай жасаған»
әлеуметтік ортаны, әлеуметтік институттарды, дәрменсіз ... ... ... ... ... ... ... айыптайтын
астарлы идея бар;
- М.Жұмабаев өзінің «Шолпанның күнәсі» әңгімесінде қоғамды шектен тыс
идеологияландырудың, ... ... ... ... жеке адам ұмыт қалды деген ой түйеді;
- Бүгінгі күн талабынан ... ... ... ... ... - ... ... тұрақтылықты дәріптеу, я ... ... ... ... – адам ... ... пиғыл, ынта,
риясыздық сияқты күштердің адам ... ... ... мен ... назар аударту;
- 1920-30 жылдары қазақ прозасындағы астарлы мағына мен дискурс оның
тақырыптық-идеялық жағынан тереңдеп, аталмыш кезеңдегі ... ... ... бастаған.
Зерттеу нәтижелерінің талқылануы мен сыннан өтуі. Диссертациялық
жұмыстың нәтижелері Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік ... ... ... тілі кафедрасында орындалып, сараптамадан өткен.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... ... талқыланып, қорғауға ұсынылды. Зерттеудің негізгі мазмұны ... ... ... ... ... көрініс тапты. Диссертация тақырыбы мен мазмұнына сәйкес 6
ғылыми мақала жарық көрген.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық ... ... ... ... және ... ... тізімінен тұрады.
1 20-30 ЖЫЛДАР ПРОЗАСЫНДАҒЫ АСТАРЛЫ МАҒЫНА ЖӘНЕ
ҚҰПИЯ СЫРЛАР
Қазақстанның тәуелсіз, егеменді ел ...... жаңа ... ... ... біз өз ... ... сай жаңа тұрғыдан зерттеп,
ұлтымыздың тарихтың ұзақ жолында ұтқаны мен ... ... мен ... ... кең ... бүгінгі егемендікке келуімізге сөз өнерінің
қосқан ... ... ... ... ... ұлт мәдениетімен бірге
қайшылықты жолдан өткен біздің әдебиетіміздің тарихы да осындай ... ... ... ... ... жазылған қазақ кеңес әдебиетінің тарихына
арналған еңбектер бұл күнде ... Ең ... ол ... ... ... ... ... ашылмай, ол көп ұлтты ... бір ... ... ... Тілінің бөлектігі ғана
болмаса, оның мазмұны түгелдей кеңестік идеологияның ... ... ол ... ... біздің ұлттық ... ... ... ... ... жаңа беттер қосқан талантты ақын-
жазушылар тобы кірмей қалды. Олардың аттары да аталмады. Бұл – ең ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, т.б. есімдеріне байланысты. Үшіншіден, кеңестік
атаулының бәрі ... ... мен ... ... ... ... Соның нәтижесінде жеке авторлар мен олардың еңбектерін
бағалауда талғампаздық жете ... Жеке ... ... ... Ал кеңестік идеологияға сәйкес келмейтін туындылар ... ... түп ... ... ... идеологияның
шылауында болуы мен әдебиеттің партиялығы туралы теорияның ... ... ... процесс, әдеби туындылар, жеке жазушылардың көзқарасы ... ... ... әдебиет мәні қоғамның ... ... ... ... онда науқаншылдық өріс алды, адамзат
игілігіне жарайтын, жалпы адамдық ортақ мәселелер еленбеді. Бұл ... ... даму ... ... Кеңес әдебиеті тарихын
қайта қараудың қажеттігі осындай ... ... ... ... ... ... құлады деп, ол дәуірде туған жарамды әдебиет туындыларын
жаппай мансұқтаудан сақ болуымыз керек. Кеңес өкіметі өмір ... 70 ... ...... ... ... тарихымыз, онда қайшылықтармен бірге
пайдалы нәрселер де жасалды. Жасырмай айтсақ, ... ... ... әдебиетіміз – осы жылдардың жемісі. Сол жылдар әдебиет жанрларын
байытып, жетілдірді. Заманның ... кете ... оның ... ... ... адамзатқа ортақ мұра қалдырған жазушыларымыз да аз ... ... бар мен ... ... дәл ... ... құбылысты
диалектикалық қайшылықтарымен, даму, өзгеру үстінде көру және зерттеу –
біздің басты ... ... ... та, ... – өмір ... ... ... шындық тудырған жайттар мен олардың әдебиеттегі көрінісі
де тарихтан өз бағасын алуға тиіс.
20-жылдардағы қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... салып, ой-пікірі жарық көре ... ... осы ... сөз ... ... ... ... міндеттері жайында кең көлемде пікірлесу өріс алды. Ақын-
жазушылар да қалаған, жанына жақын тақырыпқа шығармалар жазды. Алайда ... ... ... ... ... ... туралы» қаулының шығуы,
әдебиеттің партия ықпалына түсуі мұндай еркіндікке тез ... ... ... ... туралы ой-пікірлер де, бұрыннан бері бағасын ала алмай
келген шығармалар да бүгін жаңаша бажайлауды ... ... ... ... міндеттеріміз тұрғысынан, елдің егемендігі мен ұлт ... ... ... ... ... етеді. Сол тұстағы партиялық саясаткерлер
мен ҚазАПП-тың сыңаржақ ... ... әр ... ... мен ... ... шынайы бағасын алуы қажет.
Кеңес әдебиеті, бұрынғы одақ көлемі тұрғысынан қарағанда, бірқатар
тәжірибе жинап, ұлт ... ... ... жаңа ... ... ... ішінде адамды, оның күресін, еңбегін қоса, әдебиеттің
негізгі ... етіп ... ... ... ... ... түсетін
күнгей жағын көбірек алып суреттеу, өнегелі тұлғаны бейнелеу, оны дәуірдің
ұнамды кейіпкері ретінде қабылдау ... ... бар. ... бәрі ... сын ... қарауды қажет етеді. Өмір шындығы социализм ұрандатып
жатқан жаңа құрылыстар мен соның құрбанына айналған ... ... ... ... онда біз өмір ... ... таныған болар едік.
Бірақ әдебиет ол тақырыпқа бара алмай, біз шындықты ... ... ... ... Социалистік реализмнің сыңаржақтығын да осыдан деп
түсінуіміз керек.
Әдебиет – сөз ... Оны ... ... ... ... баға ... Әдебиет адам баласына ой саларлық, көркем ғибрат берерлік ... өз ... ... ... ... ... да тап осы ... тиіс еді, бірақ белгілі ықпалдың күшімен таза идеологияға көбірек
бой алдырды. Көркемдікпен ұғынылатын дүниелер ... ... ... ... ... ... ... барын жоққа
шығара алмаймыз. Бұл ... ... ... ... ... жаңа ... дамуын кеңінен қамтыған зерттеушілер ..жылдардағы
қалыптасу дәуірін екі ... бөле ... оның ірге ... бекітіп, жанрлық
толысуын қарастырады. Осы негізде әдеби ... ... ... ... ... ... партялық әдебиеттің өзегін, өрісін
кеңейтудегі жетістіктер ... ... ... сол жолдағы “ұлтшылдар”
тарапынан болған “кедергілер” талданады. Әрине, ол талдауларға идеологиялық
сипат тән еді. ... ... ... ... сол ... өміршең,
ілгерішіл беталысын анықтайтын ... ... ... ... ... ... нақты мысалдармен
дәлелдеулері күрделі дәуір әдебиетінің ... ... ... ... бұрудағы талпыныс екенін атаған жөн” дейді [34,63-б]. 20-жылдар
әдебиеттің идеялық-көркем ізденістерінің басталуы, ... ... ... ... ... ұйымдарының жаңа саясат негізінде бірігуі
өтті.
Қазақтың көркем прозасы, негізінен, жиырмасыншы жылдардан бері ... ... ... ... ... ... басылған шығармалар
(«Қалың мал», «Қамар сұлу», «Бақытсыз Жамал») таза прозалық үлгіде емес,
өлеңмен аралас келетін, көркем ... аз, ... бір ... ... ... ... еді. ... жылдар ішіндегі тарихи оқиғалар
легінің қабаттасуы, адам өмірі мен тағдырының күрделілігі, өлеңнің ауқымына
сыймастай өзгерістердің молдығы прозаның ... ... 1917 ... ... ... ... проза түрлерінің баспасөз беттерінде
көріне бастауы, осы жылдары олардың ... ... ... ... ... олардың бәрі бір қолдан шыққандай, жаттанды үлгілерге сүйенбей, әр
түрлі ... ... ... жазу ... алға ... «Жұбату» әңгімесінің лирикалық сыршыл үлгісі, М.Әуезовтің
«Қорғансыздың күні» әңгімесіндегі психологиялқ сурет, адам ... ... ... ... ... сүйенген очерктік стиль,
суреттеме әдісі әр ... әр ... ... ... ... сияқты еді.
1920-30 жылдары өмірге келген тәуір дүниелер қаламгерлер талантының
қандай қатал тыйымдарға ... өз ... ... жол ... ... түсті.
Осы дәуірдегі қазақ прозасын дамытуға алғашқы күннен бастап қызмет
еткен, оның шағын ... ... зор ... ... ...
Бейімбет Майлин. Б.Майлин шығармашылығы – 1920-30 жылдардағы ел ... ... ... мен ... ... ... ... символикалық сипат тұрғысынан ... ... ... ... мол ... ... Әңгімені тереңірек үңіліп оқысақ,
астарында үлкен философиялық ... ... ... ... тұсында коммунистік идеологияға көлеңке түсіретіндіктен қазақ
шаруаларын ... ... және ... ... ... ... белгілі. Ал Б.Майлиннің «Қара шелегі» – адам құқығын аяқ ... ... және ... ... ... шаруаларын жаппай босқынға,
аштық пен қуғын-сүргінге ұшыратқан, зорлап отырықшылдандырып, ... ... ... жол ... ... ... қылмыстық
істі әшкерелейтін дүние. «Қара шелек» - ... ... ... ... біз «екі бүктеліп, түбі ... ... ... ... көреміз. Бұл - адамның жеке меншік малына, затына қол сұғудың
нәтижесі. Осы бір ғана ... ... ... ... қоғамдық байламдар
жасайды. Колхоздастырудың, ұжымдастырудың неге әкеліп соққаны ... ... ... ... болжам жасап, жаңалыққа күдіктене
қарауын көрегендік демеске лаж ... ... ... ... ... ... танау» әңгімесін атап кетуге болады. Кеңес кезеңінде ғұмыр кешкен,
сондықтан өз ... ... ... ... ... ... сияқты дарынды жазушының да қаламы ресми саясатқа ... ... осы ... ... ... ... өлшемге сай «Талпақ танау» әңгімесі
ауылдағы жаңалық салтанатын көрсетеді деп келдік. Қазіргі заман ... ... ... жат ... оны ... өзі ... амал
жоқтығынан қолға алуы көп нәрсені аңғартса керек. Есен қарттың шошқаны күн
ұзақ қойша ... де ... ... жоқ. ... ... жаңа қоғам
жағында. Ғ.Мүсірепов ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігіне жоғарыдан күшпен
енгізіліп жатқан ... ... ... ... ... «кешке
үйіне келгенде таяғын, шекпенін сыртта қалдырып, үйіне жуынып» кіруінің өзі-
ақ кеңестің ауылға зорлап ... ... ... ... бөгде екендігін көрсетсе керек.
М.Әуезов суреткер ретінде әлі де біз үшін жұмбақ, өйткені ... ... ... танып, түсініп кете алмайсыз: қаламгер шығармашылық
тұлға ретінде қаншалықты дара болса, оған баға беру де ... ... ... ... ... әлі де ... таппаған, әділ
бағасын алмағаны «Қаралы сұлу», «Қасеннің ... ... ... ... күні» әңгімелері болып табылады.
М.Әуезов «Қорғансыздың күні» шығармасын 24 жасында жариялап, ... XX ... бас ... ... ... ... қайғы-қасіреттен көкірегі қарс айырылған сексендегі кәрі
әженің мұң-зары, ... одан соң ... ... ... әкелген қатал тағдырдың езгісі, қайырымсыз болыс-билердің ызасы
іші-сыртына симай отырған жесір келінге ... ... ... қабырғасы
қатпаған немересі Ғазизаға деген алып ұшқан аналық ақ пейілі сюжет арқауы
болады. Үйелмелі-сүйелмелі қорғансыз жетімдер үйіне ... ... ... ... сау етіп келе ... ... ауылдың Ақан мен ... ... ... үш ... ... ... ... көмекейі
көрінген байғұс әженің болыс-бидің ұлдарына шер тарқатып, алай-пұлай ... ... ... ... ... ойы, ... ана сөзінің аяққа
тапталып қала беруі суреттеледі.
«Қорғансыздың күні» әңгімесінің атауынан-ақ қаламгердің қорғансыз
адам тағдырын ... оның ... ... іштей сезіп
отырамыз. Жазушы шығарманың қалай ... яғни ... ... оқырманға алдын-ала білдіреді. Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... «... Шағын
кіріспенің өзінен-ақ қорқынышты оқиғаның ... ... ... ... райы да, ... ... де көңілдегі
күдікті күшейте түседі» /Уақыт және әдебиет [35, 4-5бб], - деп ... «... ... ... аса ... ... ... жел де,
ұйытқи соққан ақ түтек боран да, ішке ... арам ... ... ... келе жатқан жат пішінді екі жолаушы да, «иесіз ... ... ... секілді» ескі қора да, одан жарты шақырымдай жерде басы ... ... ... ... үстінде томпайып жатқан «бір үлкен
кісінің, бір баланың бейіті» – барлығы да болғалы ... бір ... ... ... сезіледі», – деп [36,13б.] осы ойды
жалғастырады.
Жоғарыда айтылған ойымыз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ұзақ жолында қажып келе жатқан керуенге Арқалық ... ... ... ... аузында көлденең созылып жатқан тұрқы
он шақырымдай ... ... ... ... ... тау. Не бауыры, не
сыртында ықтыртыны жоқ ... ... ... ... қабат болған соң,
қыс күнінде жел ... ... да, ... ... да, паналығы жоқ: азынап
тұрады... Сондықтан өзге жер ашық болып тұрғанда, ... ... ... босамайтын. Алыстан қарағанда да Арқалық бұдыры жоқ
жалаңаш. ... аса ... ... ... ... ... ортаны, табиғат құбылысының да сұрапыл сәтін ... ... ... ... ... ... әсер береді. Алғашқы
сөйлемдерден-ақ оқырмандарын ... ... ... бөлеп, дәлірек айтқанда,
таң қалдырып, тіпті үрейлендіріп, еріксіз жетелеп отырады. Көз алдыңызға
қара ... ... ... ... әсіресе поэзиялық туындыларда
эмоционалдық-лирикалық әсер беретін боран бейнесі де жағымсыз ... Тау да ... ... ... биік ... бөлейтін
қасиетінен өзгеше, құрдымға апаратын мекендей, тіршілікті жұтып жатқан
орындай ой туғызады. Яғни жазушы табиғат ... ... ... болар
оқиғаны меңзеп, оқырманды алдағы жамандыққа дайындап алады.
«Ұзақ жол қажытқан жолаушылар осы болымсыз кішкене ... ... ... ... әр ... ... ... еске түсірді.
Бұрынғыдан да тұнжырады. Көңілсіздік молайды» [37,10б], ... ... ... осы ... ... күйін көрген адам «бишара мынау қандай
сорлының қорасы екен?» - деп еріксіз айтқандай... ... Бұл ... ... ... ... қысқы даланың келбетін,
айықпайтын ызғарды сездіре отырып, автор алдағы ... ... ... Осы ... ... ... бір астарлы ойды білдіретін
бірден-бір амал.
М.Әуезов шығармаларындағы табиғат суретінің ... ... ... ... ... ... адамсыз пейзаж
жоқ, табиғат болмысы – бұл әрдайым адам болмысы немесе ... ... ... ... ... ... толық келісуге болады [38,78б].
Жазушы М.Әуезовке дейін қазақ прозасында адам психологиясының автор
идеалымен сабақтас келетін ... жоқ еді. ... ... ... диалогты, монологты адам психологиясын ашудың ұтымды тәсілі
ретінде пайдалану - Әуезовтің жазушылық ерекшеліктерінің ... [37, 7б] ... ... ... ... ... қуалай соққан жел, азынаған
үскірік аяз Ақандардың жауыздық тұлғасын аша ... ... ... ... ... батуға айналған күннің қызғылт сәулесімен нұрланып,
қызыл торғынның ... ... тұр. ... ... ... ... жұқалтаң
бұлттардың түсі қалың өртке қызған темірдей қып-қызыл. Төбеге жақын ... ... ... жағы ғана ... ... боялған асыл нұрдың
буын ғана жалатқандай. Қызғылт сәулесін дүниеге жайып тұрған күн шарасымен
тұтас көрініп тұр... Күннің ... ... да, ... да өз ... ... ... бораған ұсақ қар да күн астынан қызғылттанып көрінеді» ... ... ақ ... ... ... ... сурет көз
алдымызға келеді. Қызыл түс – қанның түсі. ... ... ... ... ... ... алдын-ала әлде бір жетім-жесір жандардың
қиналыс зарын ... ... ... ... түйеді. Жылай-жылай бар ыстық
жасын тауысқандай, қызғылтым ... ... ... көзі ... ... жоқ пен ... ... тұтанған, кешкі қоңыр көлеңке алдындағы
қалың өрттің шоғы ма дерсің. Одан әрі не болмақ? Әлде бір ... ... ... сол бейуақ шақтағы қалың өрт алауына шарпылып, қағаздай
жанып кетпек пе? Жүрек ... ... ... ... ... мәні ... ... ол
оқиғалар тізбегін жүйелеп, бір арнада шашау шығармай бейнеленуін жүзеге
асырса, екіншіден, көкем ... ... ... ... ... ... ... Яғни, оқиға белгілі бір дәрежеде
кейіпкерлер үшін ... ... ... ... алдында барша қырынан
ашылуына мүмкіндік береді” [40,59б]. «Шанадан түсіп, үстерінің қарын сілкіп
болған соң Ақан ... ... ... ... ... «Қалтай, осы үйге
қайдан әкелдің? Кісі отырарлық жері де бар деймісің, басқа үйлердің біріне
бармай, осында неге әкелдің?» ... ... атты ... жатып: «Үндеме, мен
бастағанда жаманшылыққа ұрынушы ма едің өзің? Не ... ... ... ... - ... жерде құлағына жайлы жұбанышты хабар тиген соң, Ақан қуанып,
үйге кіруге асыға ... Атты ... ... соң қонақтар қараңғы қораның
ішіне кіріп, сипалап ... ... ... алып үйге ... ... ... ... – болыс Ақан мен атқосшы Қалтайдың қала
жақтан келуі де бекер емес ... ... ... ... «өте ... ... ... ... түсті жаңа тымағы бар. ... ... ... ... сұр ... жағасы қара барқыт. Байпағының қонышын барқытпен көмкерген жаңа
қара етігі бар. ... ... ... ... ... екен ... [37,
9б]. Бұл екі болыс кім? Елеусіз жүріп елін ... ... ... бұл ... ... арылған. Сыртқа сыр бермейді, қулық-сұмдық ішке ... ... ... ... ... мол. ... сынды серік ертеді. Серігі де, ... да көз ... бар. ... ... ... бұл ... өзара-дара
болғанымен, мән-мазмұны, концепциясы жағынан – тұтас. Әрекет иесі Ақан
болғанымен, ... ... ... Екі жеп, биге ... ... ... ... көрінбей сақ жүріп ол алдымен Ақанды аңдиды. Осал жерін
күзетеді. Білінбей жылжи түсіп, жанды жерді ... Дәл осы ... ... ... Ақандарды есірік күйге енгізіп алып барып, тізгінді қолға
түсіреді. «Ит қуған теке көзденген» сәтте ... қыбы ... ... ... ... ... бермек. Ендеше, бұл екеуі тізе қосқан жерде
үлкен трагедия ... ... ... ... ... ... ... да, жаннан да тазалап, тып-типыл еткен ағайын пиғылына Ақан
мен Қалтайдың келе қалуы – аса ... ... Жұт – жеті ... жеткізер тізбекте еш жасанды жалғандық жоқ. Фабуладағы осы ішкі
динамиканың оларға да қатысы мол. Қалтайдың жеті ... ... ... ... ... ... бүйректеу тұрған Қалтай тіпті де
кездейсоқ бейне емес. ... ... ... классикалық бейне.
Әңгіме оның сыры мен салмағында. Символдық сипатында.
Әңгіме басталғаннан-ақ көңілсіз, ауыр көріністі көреміз. Үш ... ... ... отырған жоқ. Біреуі сексеннен асқан, кәрілігі ... ... ... қырықтың шамасындағы әйел, үшіншісі он үш жастағы
қыз. Үш ұрпақ өкілі. ... ... ... ... ... ... үш әйел ... баласының күллі мінез-болмысын біріктіретіндей.
Жасы сексеннен асқан, кәрілігі ... ...... ... ... шын ... да, ерекше бір қайраты іспеттес. «… Кемпір келешекте
көзі көретін ауыртпалықтың, қайғының бәрін де көз алдына ... ... ... ... ... рас, осындай азап, қасірет тартатыным шын»
деп бас иіп отыр. Бірақ адамның жүрегін пішінінен ... кісі ... ... ... ... еріксіз бұл адамды шын көңілімен
құрметтегендей еді. Дауылдың қара бұлтындай болып, ... ... ... жатқан қайғы-қасіретті көріп, соның алдынан айласыз-әлсіз күйде өзінің
отырғанын біліп тұрса да, кемпірдің жүзінде үлкен ... бар. ... ... жоқ. ... ... қажымаған қайрат, кең салқын ерлік
бар» [37,15б] деген жолдар жоғарыдағы ойымызды дәлелдей түседі.
«... пішінінде не жақсылығына, не жаманшылығына ... ... ... ... екі көзінен айырылған су қараңғы әйел ... ... ... ... ... тек жетім-жесір кебінін киіп қана отыр десек, ... ... ... қу ... жүдеп-жадап отырған жоқ. Мейірімнің
жоқтығынан, қаныпезер қарақшылықтан жапа ... ... ... ... жаны ... ... барда жауға кеткен мал қайтатын. Жан беруі
бар, ел намысы ... ... жоқ. Ана мен қыз ... болмайтын. Бір
ғасырға куә сұңғыла кемпір Ақанды өзінің қалыптасқан елдік-ерлік дәстүрдегі
түсінігімен қабылдап, «болысқа» ағынан ақтарылады. Сөзі де, ... де ... ... суындай таза. Ол сөзден ойдың, ақылдың, парасаттың ... қоя ... ... ... ... өліп ... ... иісін сезбейді
(Өлексені ит иіскелейді). Сондықтан күдіктен ада. Кемпір сөзінің ... ... ... ... Оның сөзі – қара ... қақ жарған
шешен сөзі. Әділқазы қазығын қағып алып ... ... ... ... қонағы – бір елдің болысы болған соң, оның үстіне сөзінің ... жуан ... ... ... соң, ... ... өткенде бірде
болмаса бірде сөзім, ісім ... деп, ... ... өлгеннен бергі жайын
білдіріп қоюды ойлады... Әңгіме әлпеті өлер алдындағы қоштасып ... ... бір ... марқабат күткен кісісіне жаны қысылған уақыттағы
үміт, тілек айтқан сөзге ұқсайды» ... ... ... күні ... ... ... біреуден қорлық көріп отырған үстіне келсең,
көзіңнің қырын саларсың. Жайымды ... ... деп ... ... ... ... адамның жүрегін шаныштырып тіксіндіретін, ... ... ... ... ... ауыр ... [37,20б] көп әсер
бере қоя ма? Күндегі ... бұл ... ... жауыздықты көріп, өзі де
сондайлардың ішінде болып жүргендіктен, мына ... ... ... бәрі
көңіліне таныс, таңғаларлық тамашасы жоқ. Оқып кеткен сабағы секілді болды.
Асылы «жақсы сезімге жат болып кеткен бір ... ... ... Өз ... ... ... ... басына келген ауыртпалық пәле болып
көрінбейді. Оның ... ... ... қонбайды, сезіміне сіңбейді,
тіпті ұғылмайды» [37,21б]. Жан ауыртар ащы тұс – осы. Өз ... қас ... ... ... өзге ... ... кеп, ... мен тауқыметіне басы ауырып, балтыры сыздайды дегенге сенгің
келмейді.
“М.Әуезовтің сомдаған әйел ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері танылады. Жазушының “Қорғансыздың ... ... үш әйел - ... ... ... ... құрбандары.
Өзінің бейнелік айқындығымен, трагедиялық сипатының тереңдігімен Ғазиза
Шекспирдің әйелдер ... ... ... ... тұра
алады” [41,313б]. Екі әйелге жұбаныш – жас қыз, сыпайы, нәзік болып өскен
Ғазиза. Онда ... жоқ. ... ... ... таза. ... Жалғыз-ақ ұяң,
жұмсақ қарайтын қара көздерінде және ылғи ... ... ... ... салған ізі бар. Пішіні мұңды, жүдеу. Жас ... ... ... ... дерт ... ... тұр. ... жан жүрегін айнадан
емес, аспандағы айдан көрсетіп отырғандай. «Сәулесі суда дірілдейді». Бұдан
өткен жанды бейне бола ма? Ару ... ... көзі түсе ме? Ол ... ... ... ... символы. Көңілі бұзылып,
жаманшылық бетін көрмеген Ғазизаның намысы ... ... жоқ ... күштің қылған күнәсі мен зұлымдығына қатты тоң жер, суық ... ... ... куә ... ... ... ар-ұят та, жігер-
намыс та бірге өскен… салмақты, таза тәрбиелі бала – бұл күнде сол не ... ... ... бергі: «Ә, құдай, біреудің зорлығын, ... - деп ... уыз ... ... кетті? Бұрынғы бейнет, бишаралық
былай тұрсын, мынау көрген мазақ не? Осынша қорлау, ... не? ... ... ... осы ... жас ... не ... болып еді?.. –
Ешбіріне жауап жоқ. Бірақ қайда жүрсе де, артынан ... ... бір ... бір жылау»]. Жүрегін ыза кернеген, көңілдегі күшті
намыс ... ... ... ... кешкен жетімдікке, ... ... ... ... – еркін билеген ашу, ыза,
намыс, жастығына лайық болған үміттің, көңіліндегі өмір сүрсем ... ... ... ... ... ... таңбасы басылған ескі
лашықтың ішінде Ғазизаның балалығы, еркелігі және қайғысы, қасіреті қалды.
О да бірге көмілмек» [37,24б]. ... жан ... ... халінің
соңғы сәтін: «Ғазиза кетіп бара жатып, ойланып ... ... ... ... кішкене ескі қорасын көрді»,-деп суреттейді. Ғазизаны тірек
етіп отырған мүгедек, сорлы жандардың ендігі күнінің қандай ... ... ... ... ... Себебі «кебін» - өлімге, қазаға байланысты
ғана ... ... бұл ... ... қауқарсыз адамдардың еш шарасы,
үміті жоқ екендігін осындай астарлы сөздер арқылы ... Ойын ... да, ... меңзеумен ... ... ... төнген 1932-1937 жылдарғы ұлы науқаннан бұрын
жазылған бұл әңгіме кейіпкерлері көрер көзге көрінің ауызы ашылып, ақ ... ... сол ... ... танытып, кебінін киіп алғандай. ... ... ... жан ... қайсы, ақиқат қайсы – ажыратып
болмайды. Зорлық Ғазизаға ғана жасалып отырған жоқ ... ... ... ... ... ... Ақан оны су қараңғы етіп
жіберді.
Құрбандық, адам құны – қай ... де ... ... ... бұл тұрақты қағидасын әр дәуір суреткері нақтылайды. Әуезовте
осы категориялар әлемдік деңгейде қойылып, сол ... ... ... ... жазушы қазақ әдебиеті өрісінен әлдеқайда қара үзіп ... ... ... ... философиялық ойлау жүйесімен
дүниежүзілік көкжиектен көрініс қылды. Қазақ әңгімесін сипаттау сарыны ... ... ... ... ... Шағын әңгіме шымырлана келе тұтас
қоғам әлеуметтік мәселесін айқара ашады. ... қана ... ... ... ... ... шығармадағы тағы бір көрінісі – бейіт, мола бейнесі.
Шығармада бейіттің суреттелуіне тоқталайық: ... бір ... ... ... ... оба секілді жалғыз мола бар... Қорадан жарты
шақырымдай жерде басы қара қожалақ болған ... ... ... жатқан бір үлкен кісінің, бір баланың бейіті ... ... ... сездіретін ақырғы белгісі – томпиған бейіт аз ... ізі ... ... аса соққан жел, бейіт тұрған төбешіктің
басында әсіресе ... ... ... тау ... ... ұшырып,
екінші жағынан жалданған қармен басып жатыр. Аз ... ... ... ... ... ... шақырымдай жерде тұрған екі кішкене қора да
бейіт секілді мүләйім пішінделген» ... ... ... ... ... ... ... хабар
бергендей. Моланы, бейітті ... ... ... ... ... пір тұту, аруаққа жалбарынумен тығыз байланысты.
Ғазизаның көрген қорлығынан ... ... ... күйінен
шаршағаннан кейін бейітке қарай жүгіруінің өзі, оның пананы бейіттен ... ... ... Ол сол жерге барып, әкесінің, бауырының
аруағына мұңын айтпақшы, ақырғы тілегі де ... ... ... ... ... ... ... адам баласы әрқашан өзінің шыққан тегін, жанына
жақын таным-түсінікті іздейді деген қорытынды жасауға ... ... ... қаяу ... адам ... ... ... көмек сұрайтыны аян.
Ендеше ата-баба сүйегі жатқан киелі топырақтан алыстау, оның ... ... ... санадан ысырып тастау жақсылыққа апармайды. Заман
ағымы, қоғамдағы саяси өзгерістер адам баласын көп сынға түсіреді. Ол бірде
адасса, ... тура жол ... хақ. Ал оның ... ... ... ... ... күнә. Осы әңгімесі арқылы автор жаңа келген қоғамды жан-жақты игере
алмай, оның саясатына түсінігі ... ... ... ... ... ... Өзімізбен бірге кейінгі ұрпақты адастырып алмасақ
екен деген толғаныс ... ... ауыр ... ... жазушы Ғазиза өлімімен кедей
ауылының ауыр тұрмысын қыстың аязды, боранды күндерімен қат-қабат алады.
«Қорғансыздың күнінде» ... ... ... ... ... ... түтеп соққан қатты жел бір қалпынан ауған жоқ», - деп ... Бұл – ... ... ... мен ... ... ... аралас қинап, жан әлемінің арпалысқа түскен күйлерінің ... ... ... жас ... ... толы ... ақ түтегінен
адасып өліп, мәңгі толас тапқандай» [37, 27б], - деп ... ... ... боранның берілуінің де сыры бар. ... ... ... ақ дала ... ... ... ... алмаса
керек. Керісінше, Ғазизаның өз намысы үшін ... ... ... ... тап ... ... құтылу үшін әлсіздігіне қарамастан, қарсы
тұруы түтеген боранға ... ... яғни ... ашық ... ызғары да
нәзік жанның бейнесін толықтыра қоймайды.
Боран – қоғамда болып жатқан ... де ... ... ... ... өн ... ... отырған жағдайлардың бәріне
қатысты. Жазушы саясат бораны бүтіндей бір халықты адастырып, ... түп ... ... ... мүмкін деген мәселе көтеретін
сияқты. Біресе өкіріп, біресе гуілдеп, ... ... ... ... ... ... суық жел ... қоғамының үстінен үскіріп соққан
қатты жел тәрізді сезіледі... Ақтүтек, үскірік жел ... ... ... ... ... ... қазақ даласы келеді көз алдыңа...
М.Әуезовтің үлбіреген жас Ғазизаны өлімге қиюында үлкен бір ... ... ... ... ... пәк те кіршіксіз жан дүниесін
суреттей отырып, автордың қорғансыз жас қыздың ... ... ... ... ... соң осы ... бас тартудан басқа шешімге
барғызбауы ешкімді таң ... Иә, оны әрі ... өмір ... ... Яғни оның жас ... ... рух, тазалық бар. Бұл – ар, тән
тазалығы. Бірақ та, пендешілік тұрғысынан келсек, ол бәрінен ... ... ... ... ... еш ... ... Тек қайғыларына
қайғы қосылады: «Көңілінде қалған таусыншық сезімнің ойлатқаны: енді ... ... Үйде мен ... не ... ... ... болған шешелерім
ақырғы қайғымды көрмей-ақ, білмей-ақ ... ... бір сыр ... бір
кетсін дегендей болып, тысқа шықты» [37, 25б]. Ғазиза ... ... ... ... ... ... Ғазиза өлгенімен, ар-ождан, рух
дәрежесі көтерілді, олар тірі ... Егер олар ... ... ... ... ... ... қазақ қыздарының ғазиздігі, кіршіксіз пәктігі, ар-ұяты
өлді. Бұлай деуге ... ... ... ... ... ... ... Ғайшаны (М.Әуезов «Кінәмшіл бойжеткен»)
еске ... ... ... ... Ақбілек «тағдырға не шара» деп
қарсыласпайды. Қара мұрттың қарсы оқталған мылтығына жармасып, шыбын ... ... ... «…басты тұлға – Күнікей мен оның төңірегіндегілер
қазақ әйеліне тән мейірім ... ... ... ... ден ... деп, ... ... [42, 247б] деп
дәріптейтін Күнікей де күрескер емес. Өмір сүру заңдылығы ... те, ... ... ... ... ... ... әрқашан өздеріне
қолайлы жақты таңдап, қара ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерді әдеттегідей күрескер, ұнамды бейне ретінде трактовка
жасауымыздың өзі артықтау ... ... ... ... ... ... ... түбі ағарғанша төңкеріп тұрып, бар у ... ... ... бір салып сындырып тастап, өзін-өзі өлім ... ... ... ... ... алып ... ... Ғайша ше? «Менің күнәма
осы жаза да ... ... ... ... ғой. Тіпті шын өлу керек болса,
өле алады екем… ... ... бара тұр, ... Бұл жолы ... – деп ... қалпында тіршілік күндерін тағы да күтіп қала
берді…» [37,150б].
М.Әуезовтің тақырып аясында ... ... ... - ... Бұл ... ... өнер ... ішіндегі үздігі,
жауһарының бірі болып табылады.
Қазақ елінің күйеуі өлген ... ... ... оның күйеуінің
артын күтуіне, барлық іс-әрекеттеріне назар қоя, биік сынаумен ... ... ... көңіл аудару – ұлттық менталитеттің бір ... ... әйел ... тап ... ... қазақ әдебиетінде
кездеспейді. Осы тақырыпқа қалам тартқан басқа ... ... ... ... ... ... жасы едәуір үлкендеу біреуге ақсақалдар
кеңесінің шешімімен некеленетініне, одан кейінгі өміріне назар аударатын.
Әуезовтің ... ... ... ... ... ... әңгімесінің
тақырыбы дәстүрлі әйел теңсіздігін суреттеуден басқа. Рух пен тәннің ... ... жер, мал, ... ... ... ... жүріп жатқан
дәуірде жарық көрді. Қазақ топырағында, көшпенді салт-санасында «Қаралы
сұлудан» ... ... ... ... ... жан сырына тереңдеп барған
шығарма жоқ шығар. Осы шығармадағыдай адамның жан ... ішкі ... ... ... ... ... ... алу – кез
келген жазушының еншісіне тие ... рас. ... бар ... ... ... берген жемісі. Қарагөз трагедиясын
М.Әуезов барынша ... ... ... ... осы бір ... астарындағы күйініш-сүйінішті,
шырмалған сезім арпалысын ашып, «ұят» шымылдығын серпіп тастаған жазушы –
М.Әуезов. Ол сыртқы кесімді, оқиғаның ұзын ... ... ... тартып, адамның сана-сезіміндегі жасырын құбылыстарға үңілді. ... ... гөрі ... ... араласқан ұят пен тілек, әдеп
пен нәпсі шарпысқан әйелдің бейнесін қалам арқылы ... ... ... тән сүйе алатын, сүйікті бола алатын, менменшіл де тәкаппар әрі
кішіпейіл қасиеттерді бірдей бойына ... әйел ... ... ... жан ... [43, 176б].
Зерттеуші Ж.Дәдебев: «Қаралы сұлу» әңгімесінде М.Әуезов адамның жан
құпиясын ақтаруды мақсат тұтқан. Әйел жанының мұндай ... ... ... ... ... сол ... қазақ қоғамы да, оқыған зиялылары
да дайын емес еді. ... ... ... деп ... әдеби
образдың емеурінін сезгендер халықтың беделіне ... ... ... ... ... деп ... ... болар «Қаралы сұлу» автордың
бетіне жиі-жиі көлеңке ... және ... ... ... үйірген
әңгімелердің қатарына жатады. Сол тұстағы білікті әдебиетші Ғаббас Тоғжанов
шығарма туралы: «Мұхтардың «Қаралы сұлу» ... ... ... – бәрі ... ... ... ... ... адамдар» [44, 112б], - деген
пікір айтты.
М.Әуезов: ... ... ... ... ... ... мәні де жоқ», - деп, шығармашылықтың нысаны – адамның мазмұны
мен ... ашу ... ... ... ... ... ... әрбір адамда үш «мен» болады
[45, 259-263бб]. Мұның біріншісі – мендік «мен». ...... ... - ... ... Жазушының дәлелдеуінше, адамды тұтас әрі толық
тану үшін осы үш ... де ... ... ... ... ... адамның жанын зерттеген кезде, әсіресе, мендік «менге» айрықша
көңіл бөлген жөн. Өйткені, адамның «жан ... шын ... «әр ... ... ... ... ... ұқсамайтын тосын
күйлері, кейде кенеттен жолығатын соқпа халдері», «құлпырмалы күйлері»,
«жүректің асыруға да, ... да ... шын ... ... күйі мен ... ... өзін-өзі іздеген халі», «санамен
білінетін заттардан басқа, бір көмескі, мәлімсіз қуат ... ... ... не себепті, қайдан шыққаны мәлімсіз ... ... ... ғана ... ... ... бір дәрежесіне
байлаулы жатқан, санамыздың ар жағындағы мұнартқан ... ... ... сезімдеріміз», «жанның әрбір толқынды, жүректің терең
сырлары», «жан дүниенің жалпы ағыны» осы ... ... ... ... Сондықтан да адамның жанын терең ашу үшін осы мендік «менге» ерекше
мән беру керек.
Мұхтар Әуезов ... ... ... ... үш ... яки
мендік «менін» (жан дүниесін), ... ... (тән ... ... ... тұтас қарастыру, тұтас көрсету арқылы әйелдің жаны мен
жаратылысына тән ... ... ... сырды ашып береді.
М.Әуезов Қарагөздің, яғни өз кейіпкерінің мендік «мені» мен ... де ... ... ... ... ... ... ажыратуға
болмайтын үш «менін» тығыз байланыста алып қарастырып, тығыз бірлікте ашып
көрсетеді.
Әңгімеде ... ... ... жайлауына келіп
қоныстанғанына ... аз ... ... суреттеледі. Дене мүшесінің
кемшілігінен ғана емес, «өзге балаларының ішінде әке-шешеге ... ... да ... ... жылы орын ала ... ... ... ажырасуы; Әзімханмен отау тігіп, аз уақыт болса да, дәм-тұзының
жарасуы; Мұқаш есімді тұңғыш перзентін ... ... ... ... жеті ... толар-толмас тату-тәтті өмір сүрген кезін жазушы
«тіршілік базары» деп ... Сол ... ... ... ... еді. ... ... де «ерке» еді. Қарагөз «өмірінің үстінде...
көк аспан бар еді». Ол аспан «бұлтсыз» әрі «ашық» еді. Ол «көк ... да ... ал ... ... ... ... адам ... әсерлі ашып тұрғанына еш шүбә жоқ.
«Әзімханның өлімін ... ... ... жоқ. Ол ... ... деп ... кісі де өлтірді. Кегін де алды. Әзімхан ... ... ... да ... ... ... ықтырды» [37, 157б]. Кек қайтқан
соң салқын қандылық оралар деп те ойлағандайсыз. Қайғы жеңілдеп, Қарагөз
бұрынғы ... ... деп те ... Ең ... ... қайтып
келмейді деп, өзін-өзі жұбатар деген де ой келеді. Әрине, мол ... ... иесі ... ... ... жөн ... сөзін өткізер адам
орнында болса да Қарагөз жауына қайта ... ... - деп ... ... оның бәрі сүйген жармен бір ауыз сөзге келмей, арманда қалған қайғылы
сұлуға түк жұбаныш болған жоқ» [37, ... ... ... ... ... ... ... тағдырын
ең соңында таусылмас ойынға айналдырғанын көреміз. Себебі, басына түскен
«жесірдің ... ... адам ... ... ... ... Алғашында ол шынында да сүйіктісінен айрылып, үлкен қайғыға
душар болады. ... өте келе ... ... ... оның ... да, сезіміне
де сай келмейтін, серпілмейтін азасы маскаға айналады.
«Қаралы сұлу» әңгімесінің лейтмотиві: ... ... мен ... жүзі
Қарагөздің басқа тіршілікті талақ қылып ұмытқанын білдірді. Қаралы тор
тұтқынын жұрт: «жарын ... ... ... Қарагөздің жоқтауы мен дауысын
барлық Ырғайлы жаттап алып әнге ... ... та ... ... ... ... ... «байының артын бұндай жақсы қылып күткен әйел
болған емес» деп аңыз қылды» [37, 158б]. Күйеуі ... 32 ... ... ерге ... қалуға өзіне-өзі серт берген. Жүрегінен жалын атып, күнде
жоқтауын айтып, ол жоқтауының ел ішіне таралып ... ... ... ... еш ... жоқ. Жеке басы дәулет пен молшылыққа толы,
бірақ жүрегі жаралы жас сұлу үшін ... жар ... ... ... туралы жоғары пікірі – зор рухани медет.
Сөйтіп, Қарагөз өзі туралы, өзінің азабы мен ... ... ... ... ... ... Қарагөз образын осы ерлікті суреттеу үшін алып отырған жоқ. Ол
қаралы сұлудың ел алдында ... ... үшін өзін ... ... ... ... ... мақсаты ел-жұртқа жақсы болып қалу еді.
Одан басқаны ойлағысы да келмеді. Баласы ... ... ... ... ... өлім тәрізді бақилық ұғымды да мансабына пайдаланады.
Ізгілік қасиеті мақтаулы жас жесір аза ... жұрт айта ... деп ... ... ... алты жылы ... Сол ... ішінде көлденең
қараған көз қаншалық қадалса да, ... ... ... не ... ... көре алған жоқ. Бірақ сол уақыттарда Қарагөз көрген азапты білсе
еді жұрт» [37, 158б]. Әңгіменің астарлы ойы жасырулы тұсы – ... жыл – ... ... алты жыл ... ... бір-бір өмірдей
сарылған ұзақ. Қара жел үзілмей соққан күздің суық күніндей қуарған жүдеу
жылдар... Содан бері ... ... тор ... бұл ... ... көп ... өтіп жатса да, не бір жаңа үміт әкеліп ... ... ... ... бір ... болса да селт еткізіп алаңдатқан мезгіл
болған емес. Қарагөз бұл ... ... ... ... Көп жыл ... ... күй ... өмірінің қалпы болған. Күндегі дағдарысы, салты
болып кеткен... Күздің айсыз қараңғы ... ... ... жолаушы ұзақ
қараңғылыққа мойындап бағынса, Қарагөз де сондай мойындап, көніп болған...
содан бөлек халді көксететін өзге ... ой ... оны ... дарытпай,
өшіруге асығады» [37,151б].
Қазіргі әдебиеттану ғылымында “топос”, “эмблема” деген ұғымдар
жатсынбай қолданысқа кіруде. Бұлар ... ... ... ... ... мән туғызады да, автордың дербес стилін ... ... ... арна ... ... ... бітетін сөздер шығарманың өне
бойында жиі қайталана орын алған. Түр-түске байланысты «қара» эпитеті әр
алуан ... жаңа ... ... ... Қарагөз басындағы
қасіретті күйдің сан орамды символына айналады.
«Алты жыл» тіркесін қатыстыра бірнеше ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізген. «Алты жыл – қайғылы,
қаралы алты жыл өтті» деп ... ... ... сөйлемі алдағы
оқиғаның қорқынышты жайынан хабар береді. «Қаралы жаулық салынып, қызулы
базар есігін жапқанына алты жыл ... ... ... ... ... ... бір ... азабы үшін тым ұзақтығына баса назар
аударады. ... ... ... ... тағы «Оған дәл алты жыл
болды» ... ... ... Бұдан қайғы иесінің әр жылды саусақпен ... ... ... ... аяң ... сеземіз. Әзімханның
кезіндей, сегіз жасқа келген жұбанышы Мұқаш жайында: «Бұл да ... ... сау ... ... ... ... соң ... қаралы алты жылы
өтті», қандай болғанда да, оқиға өткінші, халық аузында жиі ... адам ... ете ... ... ойды меңзейді.
Алты санының әңгімедегі мәніне қарасақ – азап пен қайғының, күздің,
тордың ішіндегі өмірдің символы ... ... ... елді таңдай қақтырған асыл қасиеті ақыр аяғында
құр көзге жылтырау екен. Ішінде ит өліп жатыр. ... жас ... ... ... бас тартып үлкен қателік жасады. Ол өз ... ... ... бәрі шығарма соңындағы қайғылы оқиғаға әкеліп тіреді.
Қаралы жесірліктің тек жетінші жылында ғана Қарагөз өзінен ... ... ... ... жеті саны оның ішкі күйігін, азабын, ... ... ... әсер ... ... келіншектің жан күйзелісін көркем ... ... ... жатысымен қараңғылық қайта орнады... көрген сурет неше
түрлі қызылды-жасылды пішінге мініп келіп, ... ... ... ... ... жаңа ... азаптай жанды қысып, жүректі инемен шабақтағандай
болды. Сағымды тілектің қара жыландай жат ... ... ... ... сұлу ... Қарагөзді қатты қысып құшақтатқандай болады, біресе
дірілдеген дәмді, тәтті сұлу ... ... ... ... ... бара ... көрпесін сілкіп тастап, қатты күрсініп дауыстап: - Алла-ай,
тұншықтым ғой, ...Құдай-ау, мұнша неге сорлы ... – деп ... ... ... ... ... де, ... ытқып шығып кетті» [37, 163б].
«Шошынып, қабағы түйіліп, дір-дір етіп жатып, көрпені шиыршықтап қысып
құшақтайтын. ... ... ойы таң ... ... бір минутке
босатпай, жанын жей тозаққа ... ... [37, ... көп ... тереңдеп суреттейтіні кейіпкердің психикасы,
жан дүниесі. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... мол, түгел пайдаланады. ... мен ... ... ... ... ... мен жан, тән құштарлығы
бәрі қамтылады” [47, 162б]. ... ... ... ... санасын
сансыратқан беймәлім сезімнің ішкі себептерін ... ... ... ... ... ... ... Қарагөздің нәпсінің жеңсігіне
жығылуына ешқандай күмән келтірмейсіз. Бұл шығарма бойындағы ... ... ... ... ... - ... ... символы деп
қарастыруға болады. «Үй іші ... бұл ... ... ... иірілген сезім толқындары тамыр-тамырын қуалап, өне бойын билеп
кететін», «Тістеніп, шыдап, құтылар ма екем деп дұға ... да, сол ... ... ... ... келіп, ақ төсіне оралып, ақ тамағынан сүйіп,
барлық денесін шыдамынан айырып ысытып, дірілдетіп жіберуші ... ... өз ... ... ... Болат та Қарагөздің есіне жыландай
сумаңдаған сезімдерді келтіріп, ... ... ... қара ... ... ... ... іштегі қара жылан (Қарагөз бұл сезіміне
осындай ат қойған) өмірінде бұл ... ... ... ... жүз
толғанып иірілді», «Сағымды тілектің қара жыландай жат болып кеткен ... ... сұлу ... ... ... қысып құшақтатқандай болады»,
«Денедегі жыландар енді қуана ойнақ салады» [37, 159-163бб], - деп, автор
бір жылан арқылы-ақ ... ... ... тұр. Әңгімеде Қарагөздің өзі де
нәпсіні осылай атағанын айтады. Осы ... ... ... ... себебін де осы нәпсімен түсіндіреді. Қара жыландай
нәпсі мен Қарагөздің ... осы ... ... ... дамытатын
негізгі ой көрінісі.
Жазушы шығармадағы көшпелілер өмірінің қоңырқай да салтанатты бояуы ... жүз ... ... ... ... Көркемдік, тарихи
ыңғайдағы этнографиялық детальдар уақыт пен кеңістік ... ... ... ... ... ыңғайда бұл рухани-заттық, салт-
дәстүрлік ... ... ... менталитетіне тән мәдени-рәсімдік символ,
сана дамуындағы мәнді таңба, белгілер қызметін атқарады.
Әңгімедегі көк ... ... ... ... көшіп келе жатқан
думанды көш – өмір символы. Қызыққа қызған, желікті жастар. Ең аяғы ... ... ... ... ... ... Ал, ... саңылау таппай
буырқанған жанартаудай ішкі әлемі – бұл суретке мүлде қабыспайтын ... ... ... ... барлық дүние адамды қызық думанға, сағымды
түспен зор тілекке қол бұлғап шақырып тұрғандай. Бұл қызуға желікпеген жан
жоқ» [37, 152б], - деп ... ... көш ... келе ... ... ... мен ... үстіндегі үлкен-кішілер туралы. Автор Қарагөзден
басқалар жайында айтып отыр, ал Қарагөз болса – үш ат ... ... ... ... ... ... – бас ... қайғылы күйі мен
жан бітіре табиғат сұлулығын қатар қойып, контраст ... ... ... ... үлкен планда көрсетуі. Алты жыл тәрізді, жалғыз сөзі
қайталана кірістірілетін сөйлемдерді де автордың саналы ... ... «Бұл ... ... ... ... жабырқаған қайғының тұсауында
келе жатқан – сол Қарагөз». «... ... ... әйел – ... ... ... көп көңілдінің ішінен қасірет арқалаған бір адамды ғана баса
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... рет ... қайшылығы,
адам санасының патологиялық бейнесі, трагедиялық ... ... ... адам ... табиғилығы дағдарысты күйде
бейнеленді. Адам концепциясының мұндай ... ... ... ... ... ... көрініс беріп модернизм мен реализмнің
ұштастығында бейнеленді, - деп жаңаша ой ... ... Жар ... ар ... ... ... және жан жарасын біртіндеп ұмыттыруға
бейім өмір көші ... ... Көш ... ... ... ... аулы ... қалың таудың ішімен жайлаудағы көк шалғынды, салқын
сулы шалқар қонысқа көшіп келе ... Таң ... келе ... ... ... ауыл ... күні ... белден жаңа қызарып шығып келе
жатқанда ескі жұртынан жөнелген...
Қазірде көш жарым жолға ... ... ... тау аса ... ... ... ... ішімен жартасты, тоғайлы, шалғынды өзекпен шұбатылған
шұбар топ болып... дабырлап, шулап келе ... [37, 151б]. ... осы бір ... ... ілгерілеуді тіптен де тегіннен-тегін
алмаған. Мұнда астар байқалады, демек, өмірдің ағысы, соған ... ... ... ... елес ... Көш те – тіршілік
шаттығын елестетін символдық бейне: «Дүн-дүние мастық тойындай буы ... ... ... Шулаған желікті көш, таңертеңгі көлеңке басқан
қара жартас пен қалғыған өзекті де оята ... [37, 151б]. ... ... ... - ... ... ... белгісі.
Шығарма мәресіндегі төтенше оқиғаға, күтпеген тосын жайға мән берейік.
Алты жыл бойы қайғылы болған Қарагөздің ... ... ... ... өзіне тең келмейтін қойшыны аяқ астынан кенет ... ... оқыс ... ... көрінеді. Бірақ бұл кейіпкердің көңіл-күйі,
психологиясы жағынан қисынды, әбден дәлелді көрсетілген.
Әңгіме мәтінінде болашақ қайшылықты ... ... ... ... Көштің ортасында қойшы Болаттың пайда болуы кездейсоқ емес
екен. Ол ... ... ... ... ... Дәл осы ... арасында бір нәзік байланыс орнайды. Оған себеп Қарагөздің
жеңіл арбасы ... ... ... ... ... де ... ма, жаным-ау!», - дегені. Осы ... ... ... жан ... ... ... ... Қарагөздің көз тоқтатып,
мойын бұрғаны әбден жағады: ... ... ... ... тал
бойымды ұйытып келеді... Ішімдегі жанған от қыз-қыз қайнайды» [37, 152б] ... ... ... ... ... ... ... болған
бұл жағдайға біз әлі ораламыз.
Қойшы Болаттың қағытпа сөздері Қарагөзді сәл де ... ... ... ауыр ... ... ... қолданылып тұрғаны сөзсіз.
Бұл орайда жазушының жас жігіттердің орнына Болат шалды алуының да мәні
бар. ... оның ... жас ... бірі ... мына ... ... еді, ... Қарагөздің қайғысы белгілі дәрежеде болса да,
жасандылыққа айналып, сүйгенінің ... ... ... ... отырған жесір
емес, көңіл көтеруге, селтең жүріске икемді әйел деп ... ... ... Ал ... ... да, кімнің де Қарагөз сияқты жаны да ... ... ... жас ... ... ... алмайтындығын оқырман түсінеді.
Осы қалжың түріндегі, елеусіз тәрізді диалогтық репликалардан қойшы
шалдың алдағы іс-әрекетіне себеп ... ... ... бұл сөздердің
қаралы сұлу жанына ... ... ... ... ... ... ... кейіннен мәлім болады. М.Әуезов баяндау ... ... ... ... «Бұл ... жалғыз жүдеу, жалғыз
жабырқаған Қарагөз» өз тағдырын ойлап ... ... ... ... ... яки ... нәтижесі көш келбеті, ... ... ... ... асаумен теңселіп, құтырып
шабады... Өзгенің бәрі өз ... ... ... ... та ... ... сумаңдаған сезімдерді келтіріп, желіге мастанады» [37,160б].
Қарагөз қалай да табиғаттың дегеніне ... ... ... ... ... ... ... ой келеді. Бірақ оқиғаның аяқ астынан
өрбімегенін автор әр ... ... ... Ауылдағы барша жұртшылықтың
ішінен Болат ерекше көзге түседі. Әрине, түні бойы ... ... ... ... келіншекке қой баққан жігіттің кездесуі кездейсоқ ... де ... ... ... бір өзі құла дүзде жылқылардың ортасында
болуы оны табиғат перзенті бейнесінде де көрсетеді. Болат та ... оның ... ... ... тұрады. Бойында стихиялы күш, ал
Қарагөз болса өзін тыюмен, өзін бағындырумен күн ... ... ... ... ... ... ... ұмытуынан Болат сияқты асау
табиғаттың перзенті ... ... ... ... ... танылады. Ел аузындағы
мақтаулы Қарагөздің шыдамы таусылып ... Неге ... ... ... енді ерге ... тұл ... болып отырып қалуға өзіне-өзі берген
сертіне әлсіздік білдіреді. Осы жерде шығармадағы көзге көрініп, дөп ... ... ... ... өн ... ... кейіпкердің өзіне
берген үкімі, шектеуі табылады. Мұның ішінде қайғы, ұлттық менталитет, ... ... ... бәрі ... ... біз ... ... таусылып, нәпсі бой алады.
Әңгімедегі Қарагөздің бейнесін әр түрлі түсіндіруге болады. Ол өзінің
жастай жесір ... қиын ... ... мойындап, жылдар бойы сол
шырғалаңнан шықпайды. Келе-келе өзі қалай ... ... ... ... ... өзі де ... Ал енді ... кездескен еркек кіндікті қойшымен
төсектес болады. Оның әлеуметтік тұрғыдан да Қарагөзге сай емес ... ...... ұмыт болады. Тән қызығы жеңіп тынады.
Автор жас ... ... жан ... ... түндерін,
сағынышын сенімді жеткізеді. Қазақ прозасы үшін бұл өткен ғасырдың 20-
жылдарында үлкен ... ... ... ... қазақ прозасында осындай жан
мен сезімнің күресін, сана мен ... ... дәл ... ... ... ... қателеспейміз.
Бүгінгі күн талабынан қарасақ, М.Әуезовтің «Қаралы сұлуының» ...... ... ... опасыздықты әшкерелеу емес,
керісінше – ... ... ... ... некені,
некелік институттарды жақтау, ерлі-зайыптылықты, жұптық өмірді, жұптық
бірлікті қуаттау.
1920-30 жылдардағы қоғам ... ... ... образы”
(“Оқыған азамат”, “Сөніп-жану”, “Кінәмшіл бойжеткен”, “Қилы заман”) арқылы
да ашты. Қоғамдық-саяси, әлеуметтік шиеленістердің тіні ... ... ... ... ... жатты. Шешілмей жатқан проблемалар,
елдің мұң-мүддесі, ел басына күн туған ... ... осы ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезінде жазылғаны
белгілі. Шығармадағы «оқыған» ұғымының мазмұнына үңілмес бұрын ... ... ... ... көз ... Ол ... «оқығандар» - бір жақты, жағымды кейіпкерлер деп айтсақ болады.
Кез-келген автор оқыған ... ... ... ... М.Әуезов бұл
әңгімесінің тақырыбын оқырманға түсінікті ... ғана ... ... ... Тақырыппен танысқанда кез-келген оқушы әңгіменің бір оқыған
азаматтың ... ... ... ... ... жайында деп түсінуі
ғажап емес. Әйткені, ХХ ғасырдың басындағы оқығандар ... ... ... ... осы ... ... ... қойыл айтылатын
сөйлемдерге тоқталайық:
• «Бұл келе ... – осы ... ... ... ... ... ... Мейірхан еді»;
• «Оқыған жігіттер мен қаланың басқа халқы да азаматты шын ... көбі ... ... ... ... ... өтемек болған оқыған жолдастары түгел жиналып
келді. Бәрінің түсі уайымды. Қабақтары салбыраңқы жүдеу»;
• «Осы ... ... ... ... ... оқығандар бір-бір күрсініп
алып, салбыраған пішінмен үйлеріне тарасты...»;
• «Жастарды шығарып салған ... ... ... ... ... алдынан бөлек-бөлек болып өтіп жатыр»;
• «Е, алса алсын ... ... Ол ... біз оқытқанда, «ылғи бізден
шығын шығара бер, кемпір-шалдың қолындағы азын-аулағын тауыса бер» деп
оқытып па ... Мал тап, ... ... деп ... ... ... жазға лайықты барлық таза киімдерін киіп алып
шытырайған жастар қаланың халқына ... ... ... кісі ... десе Жұмағұлдың сөйлеген сөзінде де сіз-біз көбейіп қалған, жат
адамның қалпы байқалады. Бұл үйлеспегендік ... ... ... айқынырақ сезіліп тұр. Келін затында өзі оқып үлгі алып,
Оқымыстыларына қатарына кіргені болмаса да, қаладағы ... ... ... ... сол ... ... үлгісін машық еткен
еді»;
• «Бұларды бір-біріне сонша жақындастырып жіберген нәрсе не? Ол ... ... ... ... ... ... ... мәселесі ғой.
Соған келгенде бәрінің де мінезі, ісі ... бір ... ... ... ... сараңдыққа, қанағатсыздыққа
келгенде, жас келін кәрі енесінен асып түсті, жас жігіт оқыған десең
де кәрі әкесінен асып түсті, ... ... ... ... ... ... айырмыстарға қарамай-ақ, бұл адамдардың басын қосып,
бірін-бірі үйлестірді»;
• «Шіркін, адамшылық қарызы деген бар емес пе? ... ... ... ... ... ... ... қатын алдың, үйінен әкелген мүлкін
алдың. Өзің де кедей емессің, қатыныңның төркіні қаланың үлкен ... ... ... ... ... дегенің бе? Неменесіне өлгелі
отырған кемпірді жылатып, кешегі жолдасың – ... ...... ... ... бай ... байысың, бай қайынға күйеусің.
Оқығаныңа ... ... ... ба? Жыланға түк біткен сайын
қалтырайды деп, ... ... ... ... ... ба зарлыны?
Қақаларсың әлі-ақ деп салды».
Бұл мысалдардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталатын болсақ, онда
«оқыған» сөзінің негізгі мәнінен ... ... ... ... мұны ... оқығандардың кім екендігін білмегеннен немесе оларды
кекетейін деп жазғаны деп түсінуге болмайды. Автор сол ... ... ... ... қолданып отыр. Ол осы тәсіл ... ... сол ... жайында көзін ашуға тырысады. ... ... ... ... деген ұғымның әрқашан позитивті болмайтынына
көңіл аудартады. Осыны автордың қасаңдаған дәстүрге ... деп ... ... ... образы арқылы сол уақыттағы «оқығандардың бәрі
бірдей» ... ... ... шыға ... сол ... әдеби ағымда парадокс
тудырып отыр. Мұны тақырып пен идея арасындағы әдеби парадокс деп атау да
дұрыс. ... ... ... ел ... ... ... ... ашық суреттейді. Оқиға барысында Әуезов бас кейіпкерін «оқыған
жігіт» деп ... де ... ... оның оқыған екендігіне және істеген
істеріне назар аударту үшін болса керек.
Әуезов халықтың «оқыған» жігіттердің де қателіктерін көре ... ... ... ... ... ... әрбір қасиеттеріне
тоқталған сайын ХХ ғасырдың бас ... ел ... ... ... ... ... ... айқындала түседі.
Жалпы, қазақ оқығандарының іс-әрекеттері, еліне тигізетін пайдасы мен
зияны қаламгердің көп әңгімелеріне ... ... ... ... Ғайшаның да, Ғаббастың да сол кезеңнің оқығандары болуы көңіл
аударалық жәйт. Оқыған Ғайшаның оқымаған ... ... ... ... сол кезеңде жазылған шығармалардағы басқа қыздарға
ұқсамайды, өзінің жүріс-тұрысынан ... ... ... оны ... ыза ... өзін қорлық көргендердің қатарына қосады. Ғайшаның
жағымсыз әрекеттерін суреттегенде автор қоғамның ... ... ... болжау жасайды. «Болашақта Ғайша сияқты ... сұлу ... ... ... ... ... ме?» - деген ұлттық
проблеманы осындай батыстың ... ... ... ... ... ... байқай аламыз.
«Кінәмшіл бойжеткендегі» Ғайшаның мінез-құлқы мен ... ... ... мен түйсігіне, ой-санасына буржуазиялық жат ... ... ... ... Бұл ... ... ішкі сырларын ашу жағынан да соншалықты сыншыл, кемел
дәрежеге ... ... ... ... зинақорлық қылықтарын, оның тән
құштарлығын қызықтаған жалаң сезімдерін ... ... ... ... ... қыры, әсіресе оқшау танылады» [49,78б].
«Кінәмшіл бойжеткендегі» Ғайша - 20 жылдар прозасында бұрын-соңды
көрінбеген тың ... ... ... желі ... екі ... ... өрбиді. Олар: «гүбірнелік қаладағы қазақтың
тәуір қызы» - Ғайша мен ... ... ... ... ... жігіті» -
Ғаббас. Автор: «Қазақтан шыққан бірен-саран ... ... ... ... ... ... өз ... әлдеқашан беріп болып, нық байлауын
жасаған» ... деп, ... ... қайшылықтарды ашуға кіріспе
жасап алады. Ғайшаның рухани кейпі Ғаббас екеуінің диалогынан да ... ... ... мен ... ... ... та ... көрмей,
қобалжу шақтары нанымды беріліп отырады. Ол - өміріне тұрақ, ... ... ... ... ... Және ақталмаған үміті. «Кім біледі, әлде ... ... ... шыққан бір сөздер шығар. Ол үшін мына ... ... ... орны жоқ» [37, 131б] деп ... мен қызығуды
басынан кешкен Ғаббастың да жан-дүниесі нанымды ашылған.
Қазақ әдебиетінде осы тұста жарық ... ... ... жаңа адамдардың бейнесі әр қырынан арқау болады. Мәселен, Қошке
Кемеңгерұлының “Отаршылдық ұсқындары” (1925) ... ... ... жүрген школының сарала түйме “формасы” бар Жаңатай да “...Өз құқығыңды
өзің жоқтап теңдік ала алмайтын болған соң несіне ... ... ... ... ... амал ... “Тұрмыстан ел қазағының соққы көретін
надандығы, оқымағандығы; оқыған мен құрым үйде ... ... ... ... ... ... мен таяқ ... мені “арда” деп ешкім
келемеж ... Ел ... ... бұл ... құтылмайды – деген пікірге
сенген қалпымен Жаңатай ұйқыға кетті” [4, 48б].
С.Садуақасовтың «Күлпәш», ... ... ... ... қала мен ауыл өмірінің өзгеше сипаттары ... ... ... ... ... әдеби-көсемсөздік мұрасын алғаш
зерттеген ғалым Д.Қамзабекұлы былай дейді: “... ... ... ... ... ... қайта баспа бетін көріп, талдана бастады.
1990 жылы “Жалын” журналының 3 ... ... ... ... ... өткен бір жұлдыз” деген мақала жазып, ... ... ... ... көсемсөздеріне, көркем шығармаларына
шолу жасады. Зерттеуші Смағұлдың “Күміс қоңырау” повесімен халықты қайта
қауыштырды. ... 1993 жылы ... ... ... ... жазушының “Салмақбай-Сағындық”, “Күлпәш” атты тағы
екі прозалық туындысын қалың оқырманға жеткізді” [49, 86-87б]. ... ... ... ... ... ... ... қоңырау» повесінің
сюжеттік желісін құраған. Сәлима еркіндікті аңсаған қыз. ... ... ... ... ... етегінен ұстағанда Сәлима қолы бостандыққа
жеткендей өзін еркін ұстайды. Бірақ ол үміті ұзаққа бармаған. ... ... ... ... ... ... ... ойлаған мақсатына
жете алмай, орта жолда қалады.
О баста автордың ... ... ... ... ... ұмтылдыру, ұсақ тірлік, майда мінез, ауыл үйдің ... ... ... ... ... ... сол ойдың жүзеге аспағандығы
олардың ішкі дауыс, ой-пікірінен аңғарылады. Қаламгер-қайраткерлер сомдаған
оқыған адамдар образы мен кейіпкер өзі ... адам ... ... ... жоқтығы байқалады. Осы тұста ... ... ... ... «Күміс қоңырау арбаға жегілген аттың қамытына тағатын
әшекей. Ол жай сәндікті, салтанатты байқататын жылтырауық нәрсе. Көлік ол
болмаса да ... ... ... ... ... қоғамның жылтырауық әшекейі
болмай, қозғаушы күші болу керек дегенді ... ... бұл ... ... ... хатынан көреміз. “Озам десең, сөзді қойып,
іске кіріс. Озсаң жігіт ... ... ... ... атың ... қоңырау”,
дейді шығарма қаһарманы [49, 137б]
Ел ішінде аздап ... ... ... ұсақ мінезді, ұнамсыз
кейіпкерге айналуының да сыры бар. Патша үкіметі қазақ халқы ... ... ісін ... ... берумен, яғни орыс тілін және арифметиканың жай
амалдарын үйретімен шектеу жеткілікті деп ... ал орта ... ... ... әрі жоғары білімге ұластыруға мүдделі болмады. Отаршыл өкімет ... ... әсте де ... ... және жан-жақты білім алуы
үшін емес, болыс ... ... ... ... іс
жүргізушілері және т.б. болып жұмыс істеуге жарарлықтай аздаған білім беру
үшін ған ашты. Орыс ... ... ... ... оқу ... ... ... түсіндіруге болады.
Өзінің «Қырғыз. Исторические судьбы киргизского края и культурные его
успехи» (1953) атты мақаласында Ә.Бөкейханов та ... ... ... ... ... ... орыс отарлауының мақсаты қазақты
жетістіруден ... ... ... оқытудағы мүддесі ... ... ... ... ... ... ... әр алуан. Осындай
оқыған азаматтың біреуі – «Сөніп-жану» әңгімесіндегі ... ... ... ... шет аймақтарда да болып ... ... ... ... ... естіп білсе де, ол қоғамдық өмірге
араласып, орынды қызмет етуге асықпайды, қыз көру, үйленудің қамында ... ... ... аң ... ... ... ... соны қызықтап,
онан соң отардағы жылқышылардың арасында қос ішінде уақытын өткізеді.
Өзі «әйелдің әр қилысын көріп, көп ... ... ... ба, ... ... ... барып көріп, түрін, түсін,
мінезін ұнатқандай болады, бірақ ғашық болып ... ... ... осы ... ... ауылдағы ұяң, жасық қыздардың бірі емес пе өзі
деген күдік те ойына келе ... ... тағы ... ... көріп,
үйленуге бел байлайды. Қыз оңаша отауға кіріп, екеуі жалғыз қалғанда ыстық
сезімге бойын жеңдіріп, кейін басқа күйге ... ... ... ... өзі іздеген нәзік сезімділікті байқай алмайды. Сонда ... ... ... «не ... да Жәмиланы аламын, қатын қылып көремін!
Кейінгі күні немен тынарын көре ... деп, ... ... бекінеді.
Жәмиланы алып, жазды келіншегімен ауылда өткізеді де, онан соң өзі қалаға
кетіп қалады. Қаладағы ... ... ... ... жас ... ... өзге дүниені ұмытып, жаңа бақытын, нағыз ... ... ... ... көңіл қосып жүре береді. Зерек, сөзшең жігіт
ауылды жердегі қыз ... ... ... ... оны ... секілді
бұрынғы әдет-ғұрыптарға сын көзімен қарайды, өз еркімен үйленген келіншегі
Жәмиланың ... ... ... ... оған ... қалған жас
келіншегі мен кішкене баламның жағдайы не күйде екен деген ой келмейді.
Сыздық түрлі қызыққа тез беріліп, ... одан тез ... Ол бір ... ... кіріседі, мінезінің тұрақсыздығынан онысынан тез ... ... ... тез ... тез ... ... ... мінезі де
тұрақсыз болады. Олар Абайдың ... ... ... қызыққыш мінезі
тәрізді білуге ұмтылғанымен, қайраттың әлсіздігінен бір істің байыбына
барып, мәнін ... ... ... ... Бұндай адамдардың
тағдырында өздері қолдан жасап алған өмірдің ыстық-суығы жиі алмасады.
М.Әуезов ... пен оның ... ... ... ... деп ... ... жеке бастарына кері әсерін көрсеткісі ... де әр ... ішкі ... ... сыртқы сымбатын ғана көреді.
Сыздықтың жолдасы «оқыған» Сүлейменнің Жәмиланы сынаған ... ... сұлу ... да, ... ... түсі ... Ол қыздың мінез-сыры
жөнінде бір ауыз сөз де ... ... ... ... ... сөзі ... қарағанда әлдеқайда
есті. Ол әйел алу жөнінде: «Көп ... ... ... ... қатын тастағыш
деген елдің жаласы бар. Өз басың бірді, жас күні