20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

20.30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар ... ...10

Қазақ әңгіме.повестеріндегі дискурс табиғаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...72

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...111

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .118
Тақырыптың өзектілігі. Қазан төңкерісінен кейін халықты, тіпті әдеби-мәдени өмірді мінбешіл, белсенді, басбұзар идеялар билеп төстегені белгілі. Саяси идеология адам рухын басып, жаншыды.
Қаламгер-қайраткерлердің төңкерістен кейінгі ахуалын А.Байтұрсынов дәл көрсетіп берген: «Қазақ баласын ұлтым, жұртым, бауырым деп үйреніп қалған қазақтың бауырмал қалам қайраткерлері Октябрь өзгерісі болғанда бірден интернационал (бейбауырмал) болып өзгере алмады, өзгелердей «алымсақтан бері» коммунист, интернационалист едім деп айтуға аузы бармады. Сондықтан бейбауырмалдық жолға қызмет қылып, басшылық қыла алмады. Бейбауырмалдық жолында қаламмен қайрат етуін бейбауырмалдық жолындағы үкімет хош көрмейтін болды. Сөйтіп, қазақ қалам қайраткерлерінің халінде дағдарыс болып, өзгерістен бұрынғы қарқындары қайтып, тартыңқырап қалды. Сол қайтқан қарқын әлі күнге қайта келіп жеткен жоқ. ... Қалам қайраткері жолын тастап, көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес. Бауырмал болып қалған қазақ қалам қайраткерлері я бояумен түсін өзгертіп, я түленмен түгін өзгертіп бейбауырмал болмаса, нақ ішін өзгертіп бейбауырмал бола алмайды...» [1].
Жүсіпбек Аймауытовша айтсақ, бұл өліара шақта «ескі өмірдің жақсы жақтары көңілде сайрап тұрады, жаңаның не болатынына көз жетпейді».
Тоталитарлы қоғамда жаңалық, өзгеріс дегеннің өзі ең алдымен іс арқылы емес, қауесет, дақпырт, өсек-аяң, дабыра, қаңқу сөз арқылы тарады. Осындай айламен басқарудың құпия механизмі іске қосылды. Адам бойында бір-бірінен көргенін, естігенін қайталау арқылы үрей мен қорқыныш, сенімсіздік дағдысы қалыптасты. 1920-30 жылдар прозасын осы тұрғыда зерттеу шығармалардағы жасырын мағына, құпия сырларды ашуға көмектесетіні даусыз.
Жаңа қоғамның ұсынып отырған қағидаларының осал да тұрақсыз екендігін сезген қазақтың оқығандарын «ұлттық дамудың қай жолы тиімді?» деген сол кезең үшін саяси қауіпті сұрақ мазалады, әркім оған өз қадір-қалінше жауап іздеді.
Қазақ халқы ұлт тілегін ту еткен дәстүрлі алаш ұранына ермей, сырттан келген жалған идеяның етегінен ұстап кетуіне де толыққанды жауап жоқ. Ал алашұранды азаматтардың «жасыған елдің жанына үміт салу» (Мағжан) мұраты орыс отаршылдығының кеңестік кезеңімен бірге билік басына келген большевиктердің идеясымен қарым-қатынасы, күрес-таласы туралы да 1920-30 жылдар прозасы көп ақпарат беретіні сөзсіз, яғни біршама құпия сырларға үңілуге мүмкіндік бар.
ХХ ғасырдың 20-жылдары – қаламгер-қайраткерлердің сөз өнеріне бірыңғай ден қойған, батыл бетбұрыс жасаған кезеңі. Бұл жылдардағы шығармаларды еске алсақ, жаңаша ойлау саясаты алға тартқан қоғамдық, идеялық шығармашылық мәселелердің күнгейі мен көлеңкелі тұстары, кеңес құрлысының қарқыны, әдебиеттің өркендеу жолындағы қилы көзқарас, заңсыздықтар мен дөрекі социологиялық таным таразыға өлшенеді.
1 Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2003. 1 том. – 408 б.
2 Эккерман Н. Разговор с Гете. – Москва: Наука, 1986. – 461 с.
3 Бөпежанова Ә. Дүние – имани құбылыс. – Алматы: Өлке, 2001. – 159 б.
4 Кемеңгерұлы Қ. Шығармалары. – Алматы:Тұлға, 1995. – 183 б.
5 Айтматов Ч. Статьи, выступления, диалоги, интервью. – Москва: Агенство Печати «Новости»,1998. – 382 с.
6 Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 251 б.
7 Қабанбай М. Бейімбет //Ана тілі. – 1994. – 26 мамыр.
8 Есембеков Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997. – 231 с.
9 Солтанаева И. Идея жүгі – жеңілдік //Жалын. – 2002. - №1.
10 Тодоров Ц. Теории символа. – М., 1998.
11 Гегель Г.В.Ф. Символическая форма искусства // Гегель Г.В.Ф. Эстетика. В 4-х т., Т.2., М., 1969. – С. 13-169.
12 Юнг К.Г. К вопросу о подсознании // Юнг К.Г. и др. Человек и его символы. – М., 1997. – С. 16
13 Лосев А.Ф. Проблема символа и реалистическое искусство. – М., 1976.
14 Белый А. Символизм как миропонимание. – М., 1994.
15 Бальмонт К. Поэзия как волшебство //Бальмонт К. Стозвучные песни: Избр. Стихи и проза. – Ярославль, 1990. – С.281-300.
16 Иванов Вяч. Дионис и прадионисийство. СПб, 1994.
17 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш // Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
18 Досмұхамедов Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991
19 Аймауытов Ж. Мағжанның ақындығы туралы //Жұмабаев М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
20 Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы. – Алматы, 1969. – 123 б.
21 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Мектеп, 1976. – 219 б.
22 Ахметов З. Символ //Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
23 Майтанов Б. М.Жұмабаевтың поэтикасы. Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 25 б.
24 Әдібаев Х. Талант, талғам, тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971.
25 Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясындағы бейнелілік. – Алматы, 1993. – 211 б.
26 Жовтис А. К проблеме символа //Литература и фольклор. Проблемы взаимодействия. – Волгоград, 1992.
27 Толмачев Б. Функциональные аспекты символики в современной историко-художественной прозе //Известия АН Киргизской ССР, общественные науки, 1998, №1.
28 Бактыбаева А. К проблеме символа-концепта (образ сокола-сункара в русской и казахской традиции). – автореф. дисс. канд. – Алматы, 1998.
29 Жетписбаева Б. Поэтика символа в казахской художественной прозе. – Автореф. дисс. канд. – Алматы, 1992.
30 Мұсалы Л. Символ және оның көркемдік қызметі (М.Жұмабаев және Б.Күлеев поэзиясы негізінде). – Канд. дисс. автореф. – Алматы, 2003.-27 б.
31 Жетписбаева Б. Символ в движении литературы (на материале казахской литературы). – Алматы: Ғылым, 1999. – 288 с.
32 Каракузова Ж. Казахская культура и символ. – Алматы, 1997.
33 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – 335 б.
34 Жұмағұлов С. XX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы (1956-1991 жж). Қарағанды: ЖШС “Гласир”, 2008.-552 б.
35 Уақыт және әдебиет /Құраст. Ы.Дүйсенбаев. – Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1962. – 428 б.
36 Нұрқатов А. М.Әуезов творчествосы. – Алматы: Жазушы, 1965. – 373 б.
37 Әуезов М. Қорғансыздың күні. Әңгімелер мен повестер. – Алматы: Атамұра, 2002. – 432 б.
38 Ахметов З. Поэтика эпопеии «Путь Абая» в свете истории ее создания. Алматы: Наука, 1984.-256 с.
39 Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. Көркемдік дамудағы дәстүр мен жалғастық. – Алматы: Мектеп, 1979. – 192 б.
40 Лосев А.Ф. Теория художественного стиля. Киев. 1994.-380 с.
41 Исмаилова Ф.Е. Феминистская имагология. Монография. Алматы, 2003.—348 с.
42 Тұрысбеков Р. Жүсіпбек Аймауытов және 20-шы жылдардағы қазақ прозасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 340 б.
43 Сильченко М., Смирнова Н. М.Әуезовтің творчестволық жолы. – Алматы: Ғылым, 1957. – 352 б.
44 Дәдебаев Ж. М.Әуезов. – Алматы: Рауан, 1997. – 124 б.
45 Аймауытов Ж. Псиқолоғия. – Алматы: Рауан, 1995. – 312 б.
46 Тамарченко Н.Д. Теоретическая поэтика. Москва: Академия, 2004.-400 с. 47 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. Алматы: Жазушы, 1988.-192 б.
48 Исмакова А. Возвращение плеяды. Алматы: гылым, 2002.-200 с.
49 Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасұлы. Алматы: Қазақстан, 1996.-192 б.
50 Арнаудов М. Психология литературного творчества \Пер. с болг. Москва, 1970.-462 с.
51 Введение в литературоведение. Под ред. Чернец Л.В. Москва: Высшая школа, 2006.-680 с. Қабдолов З. М.Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: Қазақ ССР білім қоғамы, 1986. – 56 б.
52 Абай. – Алматы: Жазушы, 1995. – 379 б.
53 Әшімбаев С. Проза парасаты және ізденіс //Жалын, 1971, №6.
54 Нұрғалиев Р. Арқау. 2 томдық шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1991. – 572 б.
55 Есім Ғ. Ұлттық ойлау және исламдық өркениет. – Алматы, 2001. – 28 б.
56 Әуезов М. Көксерек. – Алматы:Жеті жарғы, 1997. – 112 б.
57 Шарипова Г.А. Интертекстуальное пространство литературы. Астана, 2007.-284 с.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе................................................................
............................................3
20-30 жылдар прозасындағы астарлы мағына және құпия сырлар .......10
Қазақ әңгіме-повестеріндегі ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейін халықты, тіпті әдеби-
мәдени ... ... ... ... идеялар билеп төстегені белгілі.
Саяси идеология адам рухын басып, жаншыды.
Қаламгер-қайраткерлердің төңкерістен кейінгі ахуалын ... ... ... ... баласын ұлтым, жұртым, бауырым деп үйреніп қалған
қазақтың бауырмал қалам қайраткерлері Октябрь өзгерісі ... ... ... ... өзгере алмады, өзгелердей «алымсақтан
бері» коммунист, интернационалист едім деп ... аузы ... ... ... ... ... ... қыла алмады. Бейбауырмалдық
жолында қаламмен қайрат етуін бейбауырмалдық жолындағы үкімет хош көрмейтін
болды. Сөйтіп, ... ... ... ... дағдарыс болып,
өзгерістен бұрынғы қарқындары қайтып, тартыңқырап қалды. Сол қайтқан ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қайраткері жолын тастап,
көрінген жолаушыға ере беретін бұралқы ит емес. Бауырмал болып қалған қазақ
қалам қайраткерлері я ... ... ... я ... түгін өзгертіп
бейбауырмал болмаса, нақ ішін өзгертіп бейбауырмал бола алмайды...» [1].
Жүсіпбек ... ... бұл ... ... ... ... ... көңілде сайрап тұрады, жаңаның не болатынына көз жетпейді».
Тоталитарлы ... ... ... ... өзі ең ... іс ... ... дақпырт, өсек-аяң, дабыра, қаңқу сөз арқылы тарады. Осындай
айламен басқарудың құпия механизмі іске қосылды. Адам ... ... ... ... ... үрей мен ... сенімсіздік дағдысы
қалыптасты. 1920-30 жылдар прозасын осы тұрғыда зерттеу шығармалардағы
жасырын мағына, құпия ... ... ... даусыз.
Жаңа қоғамның ұсынып отырған қағидаларының осал да тұрақсыз екендігін
сезген қазақтың оқығандарын «ұлттық ... қай жолы ... ... ... үшін ... ... ... мазалады, әркім оған өз қадір-қалінше жауап
іздеді.
Қазақ халқы ұлт тілегін ту еткен дәстүрлі алаш ... ... ... ... ... ... ... кетуіне де толыққанды жауап жоқ. Ал
алашұранды азаматтардың ... ... ... үміт ... ... ... ... кеңестік кезеңімен бірге билік басына ... ... ... ... ... да 1920-30
жылдар прозасы көп ақпарат беретіні сөзсіз, яғни ... ... ... ... ... ... 20-жылдары – қаламгер-қайраткерлердің сөз өнеріне бірыңғай
ден қойған, батыл бетбұрыс жасаған кезеңі. Бұл жылдардағы шығармаларды еске
алсақ, жаңаша ойлау саясаты алға ... ... ... ... ... мен ... ... кеңес құрлысының қарқыны,
әдебиеттің өркендеу жолындағы қилы көзқарас, заңсыздықтар мен ... ... ... өлшенеді.
1920-30 жылдары жазылған шығармалардың дені ХХ ғасырдағы «социалистік
үйекте» өмір ... ... ... ... мен ... ... ықпалы
төтенше зор болған «өндірістік ... ... тыс ... ... мен ... ... талаптарына көп ретте сәйкес болмады.
Аталмыш ... ... ... ... ... лебі бар. ... шығармалары «көңіл-күй, сезім» теориясына негізделген. Онда
сезімнің тебіренісі, көңіл-күйдің әр түрлі ... ... ... ... бір ... мәтін, ал мәтін – автор, оқырман және
мәдени контекст арасындағы ... ... ... ... мәтінді танып-
талдаудың философиясының маңызы ерекше ... бола да ... ... мен ... ... ... ... әдіс-құралының бірі осы
көзқарас болса, көркем шығарманы, демек, жазушыны талдап-тану ... ... ... ... түгеншекең ғылымилықты, т.т.
сияқты таным-талдаулардан гөрі ... ... ... ме ... [3, 138б]
деген сауалдар көңіл аудартады.
Осы күнге дейін 1920-30 жылдардағы қазақ ... ... ... ... ... ... ара салмағы мүмкіндігінше жоғары ... Егер ол ... ... онда ... сол ... ... ... уақыт өте келе өз қызығушылығын жоғалтады» [5, 58б], ... ... ... ойды ... «Ең ... ... – қиын идеялар. Өнердің
түбіне сорпа ... ... ... ... идея ... ... ... – ол идеяны ашу емес, оны мұнартқа көміп, мұнармен бүркеу» [6,
28б], - деп ... ... ... ... ... оқушы қолына
бірден ұстатуы мұрат емес. Әдебиетте ойды ым, тұспалдау, ... ... ... ... ... тұрғыдан М.Әуезов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Б.Майлин шығармаларын
оқығанда, ... ... ... ... ... ... ... арналмағанын аңғаруға ... ... 1920-30 ... ... шығармаларынан өздеріне дейінгі
ұлттық прозадағы дәстүрлерде қайшылықты ойларды да анық көруге болады. ... ... ... ... дәстүрге сабақтаса бермейтін дүниелер
жазғанын, тіптен басқа көркемдік ... ... ... ... қалам сілтеген қаламгерлер осы қиын-қыстау заманда ұлт ... ... ... адам ... оның ішкі жан ... ортамен қабыспауы, рухани жадаулық сияқты мәселелерді күн
тәртібіне ... қоя ... ... ұрпақ танып алар деген ниетпен астарлы
мағына, құпия символдар қолданды.
1920 жылдар – суреткер ... бір сәт ... ... сұрақтарға жауап іздеп аласұрған кезеңі. Ақ пен қызыл болып екіге
жарыла бөлінген дүниенің қай жағына болсын сын ... ... ... ... ... ... қоя білген ұлтжанды азаматтар заман қайшылығын
шығармаларына ... ... ... ... ... ... адамның ақылына сыймайтын, мағынасыз жаңа ... ... ... ... ... модернистік бағыт сәйкес келген еді.
Себебі ұлт мүддесін қорғауды социалистік реализм әдісі аясында қарастыру
қиын ... Бұл ... ... ... ... жаңа ... ... әдебиет функциясынан бір сәт ... ... ... ... ... [8]. Олар ... модельдеуге, жоқ
дүниені қолдан жасап безендіруге қарсы болды. Социализмге тән ... ... ... ... бір ... жүзеге асады деген елес идеяны нысана
тұту олар үшін өнерде өтірік және ойдан шығарылған боп ... ... олар осы ... ... ... қалдырар салқыны туралы ойлады.
Ұлтжанды ақын-жазушылардың шығармаларында заман шындығының ишара, ... ... де ... болар.
Сөйтіп, жаңа заман жағдайында өмір сүріп жатқан халықтың ... ... ... ... ... сезген жазушылар әр түрлі шартты
поэтикалық тәсілдерге бара бастағанын зерделеуге болады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... бағыттардың бір
тармағы – экзистенциалистік дәстүрдің адам мәселесін шешудегі, ... ... да ... ... ... қазақ прозасы тақырыптық-жанрлық тұрғыдан біршама
талданып, ғылыми ... ... ... әлі де ... ... зәру. Сондықтан ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ
прозасындағы құпиялылық, ишара, астар мен символ, ... ... ... ... жүргізіп, жете назар аударатын тұстар ... ... ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін
өткен ғасырдың бас кезіндегі әдебиет тарихы аз сөз болған жоқ. ... ... ... жатқан зерттеулерді былай қойғанда, әдебиеттің осы
кезеңіне ... ... ... ... ... ... басында-ақ
байқала бастаған еді. ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдебиетке арналған алғашқы
оқулық-зерттеу еңбек – С.Мұқановтың «ХХ ғасырдағы ... ... ... ... Онда ХХ ... басындағы қазақ әдебиетінің кейбір ірі өкілдері
мен ... ... ... ... идея тұрғысынан назар аударылып,
бір жақты қарау ... ... ... Бұл ... ... ... ... идеялармен сабақтастыру басым болды.
Кейінгі жарық көрген еңбектердің ... ХХ ... бас ... ... ... ... «ХХ ... қазақ әдебиеті» (1941),
Б.Кенжебаевтың «Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ ... «ХХ ... ... ... әдебиеті» (1976), М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институты шығарған «Қазақ әдебиетінің ... (1965), ... бас ... ... ... (1994), ... «Қазақ прозасының
тарихы» (1968), С.Қирабаевтың «Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері» (1995),
Т.Кәкішевтің ... ... ... тарихы» (1994), Ш.Елеукеновтың
«Мағжан» (1995), Р.Нұрғалидің «Әуезов және Алаш» (1997), ... и ... ... (1997), ... «ХХ ... ... романы» (1997), А.Ісмақованың “Возвращение плеяды” (2002) тәрізді
зерттеулердің маңызы бар.
Атамыш еңбектердің ... ... ... ... айтылмай қалған, әдейі бұрмаланған жерлер ... ... бұл ... көбіне бір сарындылық байқалады: олардың ... ... ... ... арналып, қалған екі
бағыт – діни-ағартушы, ұлт-азатшыл – діни-кертартпа, ұлттық-буржуазияшыл
бағыттар ретінде бағаланып, ... ... ... тыс ... та ... осы кезге дейін ХХ ғасырдың басындағы әдебиет жеке шығарма
немесе жеке жазушы шығармашылығына ... баға беру ... ... ... ... Әрине, әдебиеттегі зерттеу жалпыдан жалқыға,
немесе керісінше жүретін үдеріс екені де ... ... ... ... ... бөлігі кенже қалып жатқан сияқты.
Көркем образдар жүйесіндегі символ туралы алғашқы тұжырымдарды ежелгі
дүние және орта ... ... ... ... әл-Фарабидің поэтика
туралы ой-пікірлерінен табуға ... [10]. Сол ... ... ... [12], ... [13], ... [10], ... [14], К.Д.Бальмонт
[15], Вяч.Иванов [16] және т.б. шетел және орыс ... ... ... ... қатысты әдеби-теориялық және философиялық еңбектерінде
бұл көркемдік категория жан-жақты зерттеледі.
Қазақ әдебиеттануында символды көркемдік амал-тәсілдің бірі ретінде
алғаш рет ... ... ... [17] бөліп қарастырады. Осы
құбылысқа берілген бағалы да құнды ... ... ... [19], ... [20], ... [21], ... Б.Майтановтың [23], Х.Әдібаевтың [24], С.Негимовтың ... [26], ... [27] ... ... ... ... қарастырған зерттеулердің қатарында
А.Бақтыбаеваның [28], символ поэтикасы туралы ... ... ... ... ... ... Л.Мұсалының [30] кандидаттық
диссертацияларын атаған абзал. Ал символ турасында арнаулы ... ... ... «Символ в движении литературы» [31] ... атай ... Ал, ... «Казахская культура и
символ» [32] зерттеуінде ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық идея» [33] кітабында ... ... ... де көңіл бөлуге тұрарлық.
Зерттеудің мақсаты. Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, Қ.Кемеңгерұлы, Б.Майлин,
М.Әуезовтің 1920-30 жылдардағы шығармалары бойынша көркем мәтіннің астарына
бойлап, қазіргі ... ... ... ... ... ... Осы
мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегі міндеттерді шешу көзделіп отыр:
- экспрессионизм, импрессионизм, ... ... ... ... 1920-30 жылдардағы қазақ прозасына ... ... әр ... ... күрделі байланысын көрсету;
- 1920-жылдардағы шағын прозаның дамуындағы жаңашылдық үрдістерді
анықтау;
- жетекші ұғымдардың астарлы қабаттарының ... ... ... ... ... ... «Оқыған азамат», «Қаралы сұлу» әңгімелеріндегі
сананың кейіпкерге айналуының құпия мағыналарын ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсету
және оған автордың қандай мағына үстейтінін анықтау;
- символды жанр ... ... ... ... ... М.Әуезовтің
«Көксерек», Ғ.Мүсіреповтің «Қыран жыры», «Өмір жорығы» әңгімелері ... ... ... жаңалығы. Зерттеу жұмысында алғаш рет ... ... ... ... ... ... мен символ, дискурс
мәселелері жүйеленіп беріліп отыр. Сонымен қатар ... ... ... өнер ... ... ... ... «кінә», «жазық», «тағдыр» сияқты ұғым-концептердің ... ... ... мағынасы, құпия сыры айқындалды;
- ХХ ғасыр басында жазылған әңгімелердегі қасиетті сандардың құпия
мағынасы, уақыт пен ... ... ... құбылыстардың уақыт пен
замана сипатына қарым-қатынасының жасырын қырлары сөз ... ... ... ... ... өзінің үстемдігін қару,
қан, зорлық-зомбылықпен орнатқан жаңа құрылған заманның «Мақсат орындалса
болды, оған ... ... қол ... ... мәселе емес» («Цель
оправдывает средства») деген ... жеке ... ... ... түрде әшкерелеу бар екендігі дәйектелдітүрде рдың астарлы
қабаттарының көркем шығармадағы көркемдік ... ... жеке ... үңілуге м;
- С.Сәдуақасов, Қ.Кемеңгерұлы, М.Әуезов сомдаған оқыған ... ... ... өзі ... ... арасында сәйкестіктің, баламалылықтың
жоқтығы анықталды;
- М.Әуезовтің «Көксерек» ... ... ... ... оны ... ... ... болатыны дәлелденді;
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі ретінде отандық ... ... ... пен символға ... ... ... ... зерттеу пәні ретінде М.Әуезовтің,
М.Жұмабаевтың, ... ... ... ХХ ғасырдың 20-
30 жылдарында жазылған шағын проза үлгілері және Ғ.Мүсіреповтің жекелеген
әңгімелері ... ... ... жұмысты жазу барысында алға қойылған
мақсат пен міндеттерді орындау үшін ... ... ... талдау әдістері қолданылды.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік мәні. Зерттеу барысында жасалған негізгі
тұжырымдар мен жинақталған деректерді әдебиет теориясы, әдебиеттану пәндері
бойынша ... ... ... болады. Сондай-ақ диссертация
нәтижелері жаңаша ой-пайымдаумен жазылатын қазақ ... ... жаңа ... ... ретінде қызмет етіп, гуманитарлық
бағыттағы оқу орындарында арнаулы курс оқуға да негіз бола алады.
Қорғауға ... ... ... ... ... ... көріністері қалыпты
сурет, адамдар өмір сүретін орта ғана ... ... ... ... ... үндес келетін көркемдік астарлы символ;
- М.Әуезов алғашқы прозасында өзінің ... ойын ... ... ретінде парадокс, алогизм сияқты астарлы мағына беретін тәсілдерді
қолданады;
- Аталмыш кезең ... ... ... ... ... ... ишара феноменін түсіндіруге әрекет
жасайды;
- Ж.Аймауытовтың «Әнші» әңгімесінің астарынан урбанизмге ... ... ... ... өнер ... ... бойы ... ұлттық өнерге, көне рухани және эстетикалық
көзқарастарға, көне ... ескі ... ... көрінеді. Қала
мен дала бейнесін саластыра отырып, ... ... ... ... ... ... ажырап бара жатқандықты, ішімдікке
құмарлықты, ... ... ... жаңа ... ... ... ... жазығы» повесінде көшпелі қазақ ауылының қоғамда болып
жатқан өзгерістер салдарынан ... ... бара ... ... ... ... анық ... Оның үстіне «жазық» ұғымының
астарлы мағынасын, сол ... үшін ... ... М.Жұмабаев, М.Әуезов, Ж.Аймауытов шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... «күнә», «жазық», «кінә»
сияқты астарлы, ассоциативтік ұғымдарға сүйенген;
- М.Әуезов қазақ әңгімесін дағдылы сипаттау ... мен ... тың ... бұрды;
- М.Әуезов «Кінәмшіл бойжеткенде», Ж.Аймауытов «Күнікейдің жазығында»,
М.Жұмабаев ... ... ... ... ... ... бірге әйелдің іс-әрекеті, мақсат-мүддесіндегі жеңіл ... ... ... ... ... ... ойлардың дамуына «жағдай жасаған»
әлеуметтік ортаны, әлеуметтік институттарды, дәрменсіз ... ... ... ... ... ... ... айыптайтын
астарлы идея бар;
- М.Жұмабаев өзінің «Шолпанның күнәсі» әңгімесінде қоғамды шектен тыс
идеологияландырудың, ... ... ... ... жеке адам ұмыт қалды деген ой түйеді;
- Бүгінгі күн талабынан ... ... ... ... ... - ... ... тұрақтылықты дәріптеу, я ... ... ... ... – адам ... ... пиғыл, ынта,
риясыздық сияқты күштердің адам ... ... ... мен ... назар аударту;
- 1920-30 жылдары қазақ прозасындағы астарлы мағына мен дискурс оның
тақырыптық-идеялық жағынан тереңдеп, аталмыш кезеңдегі ... ... ... бастаған.
Зерттеу нәтижелерінің талқылануы мен сыннан өтуі. Диссертациялық
жұмыстың нәтижелері Манаш Қозыбаев атындағы Солтүстік ... ... ... тілі кафедрасында орындалып, сараптамадан өткен.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... ... талқыланып, қорғауға ұсынылды. Зерттеудің негізгі мазмұны ... ... ... ... ... көрініс тапты. Диссертация тақырыбы мен мазмұнына сәйкес 6
ғылыми мақала жарық көрген.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертациялық ... ... ... ... және ... ... тізімінен тұрады.
1 20-30 ЖЫЛДАР ПРОЗАСЫНДАҒЫ АСТАРЛЫ МАҒЫНА ЖӘНЕ
ҚҰПИЯ СЫРЛАР
Қазақстанның тәуелсіз, егеменді ел ...... жаңа ... ... ... біз өз ... ... сай жаңа тұрғыдан зерттеп,
ұлтымыздың тарихтың ұзақ жолында ұтқаны мен ... ... мен ... ... кең ... бүгінгі егемендікке келуімізге сөз өнерінің
қосқан ... ... ... ... ... ұлт мәдениетімен бірге
қайшылықты жолдан өткен біздің әдебиетіміздің тарихы да осындай ... ... ... ... ... жазылған қазақ кеңес әдебиетінің тарихына
арналған еңбектер бұл күнде ... Ең ... ол ... ... ... ... ... ашылмай, ол көп ұлтты ... бір ... ... ... Тілінің бөлектігі ғана
болмаса, оның мазмұны түгелдей кеңестік идеологияның ... ... ол ... ... біздің ұлттық ... ... ... ... ... жаңа беттер қосқан талантты ақын-
жазушылар тобы кірмей қалды. Олардың аттары да аталмады. Бұл – ең ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, т.б. есімдеріне байланысты. Үшіншіден, кеңестік
атаулының бәрі ... ... мен ... ... ... ... Соның нәтижесінде жеке авторлар мен олардың еңбектерін
бағалауда талғампаздық жете ... Жеке ... ... ... Ал кеңестік идеологияға сәйкес келмейтін туындылар ... ... түп ... ... ... идеологияның
шылауында болуы мен әдебиеттің партиялығы туралы теорияның ... ... ... процесс, әдеби туындылар, жеке жазушылардың көзқарасы ... ... ... әдебиет мәні қоғамның ... ... ... ... онда науқаншылдық өріс алды, адамзат
игілігіне жарайтын, жалпы адамдық ортақ мәселелер еленбеді. Бұл ... ... даму ... ... Кеңес әдебиеті тарихын
қайта қараудың қажеттігі осындай ... ... ... ... ... ... құлады деп, ол дәуірде туған жарамды әдебиет туындыларын
жаппай мансұқтаудан сақ болуымыз керек. Кеңес өкіметі өмір ... 70 ... ...... ... ... тарихымыз, онда қайшылықтармен бірге
пайдалы нәрселер де жасалды. Жасырмай айтсақ, ... ... ... әдебиетіміз – осы жылдардың жемісі. Сол жылдар әдебиет жанрларын
байытып, жетілдірді. Заманның ... кете ... оның ... ... ... адамзатқа ортақ мұра қалдырған жазушыларымыз да аз ... ... бар мен ... ... дәл ... ... құбылысты
диалектикалық қайшылықтарымен, даму, өзгеру үстінде көру және зерттеу –
біздің басты ... ... ... та, ... – өмір ... ... ... шындық тудырған жайттар мен олардың әдебиеттегі көрінісі
де тарихтан өз бағасын алуға тиіс.
20-жылдардағы қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... салып, ой-пікірі жарық көре ... ... осы ... сөз ... ... ... ... міндеттері жайында кең көлемде пікірлесу өріс алды. Ақын-
жазушылар да қалаған, жанына жақын тақырыпқа шығармалар жазды. Алайда ... ... ... ... ... ... туралы» қаулының шығуы,
әдебиеттің партия ықпалына түсуі мұндай еркіндікке тез ... ... ... ... туралы ой-пікірлер де, бұрыннан бері бағасын ала алмай
келген шығармалар да бүгін жаңаша бажайлауды ... ... ... ... міндеттеріміз тұрғысынан, елдің егемендігі мен ұлт ... ... ... ... ... етеді. Сол тұстағы партиялық саясаткерлер
мен ҚазАПП-тың сыңаржақ ... ... әр ... ... мен ... ... шынайы бағасын алуы қажет.
Кеңес әдебиеті, бұрынғы одақ көлемі тұрғысынан қарағанда, бірқатар
тәжірибе жинап, ұлт ... ... ... жаңа ... ... ... ішінде адамды, оның күресін, еңбегін қоса, әдебиеттің
негізгі ... етіп ... ... ... ... ... түсетін
күнгей жағын көбірек алып суреттеу, өнегелі тұлғаны бейнелеу, оны дәуірдің
ұнамды кейіпкері ретінде қабылдау ... ... бар. ... бәрі ... сын ... қарауды қажет етеді. Өмір шындығы социализм ұрандатып
жатқан жаңа құрылыстар мен соның құрбанына айналған ... ... ... ... онда біз өмір ... ... таныған болар едік.
Бірақ әдебиет ол тақырыпқа бара алмай, біз шындықты ... ... ... ... Социалистік реализмнің сыңаржақтығын да осыдан деп
түсінуіміз керек.
Әдебиет – сөз ... Оны ... ... ... ... баға ... Әдебиет адам баласына ой саларлық, көркем ғибрат берерлік ... өз ... ... ... ... ... да тап осы ... тиіс еді, бірақ белгілі ықпалдың күшімен таза идеологияға көбірек
бой алдырды. Көркемдікпен ұғынылатын дүниелер ... ... ... ... ... ... ... барын жоққа
шығара алмаймыз. Бұл ... ... ... ... ... жаңа ... дамуын кеңінен қамтыған зерттеушілер ..жылдардағы
қалыптасу дәуірін екі ... бөле ... оның ірге ... бекітіп, жанрлық
толысуын қарастырады. Осы негізде әдеби ... ... ... ... ... ... партялық әдебиеттің өзегін, өрісін
кеңейтудегі жетістіктер ... ... ... сол жолдағы “ұлтшылдар”
тарапынан болған “кедергілер” талданады. Әрине, ол талдауларға идеологиялық
сипат тән еді. ... ... ... ... сол ... өміршең,
ілгерішіл беталысын анықтайтын ... ... ... ... ... ... нақты мысалдармен
дәлелдеулері күрделі дәуір әдебиетінің ... ... ... ... бұрудағы талпыныс екенін атаған жөн” дейді [34,63-б]. 20-жылдар
әдебиеттің идеялық-көркем ізденістерінің басталуы, ... ... ... ... ... ұйымдарының жаңа саясат негізінде бірігуі
өтті.
Қазақтың көркем прозасы, негізінен, жиырмасыншы жылдардан бері ... ... ... ... ... ... басылған шығармалар
(«Қалың мал», «Қамар сұлу», «Бақытсыз Жамал») таза прозалық үлгіде емес,
өлеңмен аралас келетін, көркем ... аз, ... бір ... ... ... ... еді. ... жылдар ішіндегі тарихи оқиғалар
легінің қабаттасуы, адам өмірі мен тағдырының күрделілігі, өлеңнің ауқымына
сыймастай өзгерістердің молдығы прозаның ... ... 1917 ... ... ... ... проза түрлерінің баспасөз беттерінде
көріне бастауы, осы жылдары олардың ... ... ... ... ... олардың бәрі бір қолдан шыққандай, жаттанды үлгілерге сүйенбей, әр
түрлі ... ... ... жазу ... алға ... «Жұбату» әңгімесінің лирикалық сыршыл үлгісі, М.Әуезовтің
«Қорғансыздың күні» әңгімесіндегі психологиялқ сурет, адам ... ... ... ... ... сүйенген очерктік стиль,
суреттеме әдісі әр ... әр ... ... ... ... сияқты еді.
1920-30 жылдары өмірге келген тәуір дүниелер қаламгерлер талантының
қандай қатал тыйымдарға ... өз ... ... жол ... ... түсті.
Осы дәуірдегі қазақ прозасын дамытуға алғашқы күннен бастап қызмет
еткен, оның шағын ... ... зор ... ... ...
Бейімбет Майлин. Б.Майлин шығармашылығы – 1920-30 жылдардағы ел ... ... ... мен ... ... ... ... символикалық сипат тұрғысынан ... ... ... ... мол ... ... Әңгімені тереңірек үңіліп оқысақ,
астарында үлкен философиялық ... ... ... ... тұсында коммунистік идеологияға көлеңке түсіретіндіктен қазақ
шаруаларын ... ... және ... ... ... ... белгілі. Ал Б.Майлиннің «Қара шелегі» – адам құқығын аяқ ... ... және ... ... ... шаруаларын жаппай босқынға,
аштық пен қуғын-сүргінге ұшыратқан, зорлап отырықшылдандырып, ... ... ... жол ... ... ... қылмыстық
істі әшкерелейтін дүние. «Қара шелек» - ... ... ... ... біз «екі бүктеліп, түбі ... ... ... ... көреміз. Бұл - адамның жеке меншік малына, затына қол сұғудың
нәтижесі. Осы бір ғана ... ... ... ... қоғамдық байламдар
жасайды. Колхоздастырудың, ұжымдастырудың неге әкеліп соққаны ... ... ... ... болжам жасап, жаңалыққа күдіктене
қарауын көрегендік демеске лаж ... ... ... ... ... ... танау» әңгімесін атап кетуге болады. Кеңес кезеңінде ғұмыр кешкен,
сондықтан өз ... ... ... ... ... ... сияқты дарынды жазушының да қаламы ресми саясатқа ... ... осы ... ... ... ... өлшемге сай «Талпақ танау» әңгімесі
ауылдағы жаңалық салтанатын көрсетеді деп келдік. Қазіргі заман ... ... ... жат ... оны ... өзі ... амал
жоқтығынан қолға алуы көп нәрсені аңғартса керек. Есен қарттың шошқаны күн
ұзақ қойша ... де ... ... жоқ. ... ... жаңа қоғам
жағында. Ғ.Мүсірепов ауыл адамдарының тұрмыс-тіршілігіне жоғарыдан күшпен
енгізіліп жатқан ... ... ... ... ... «кешке
үйіне келгенде таяғын, шекпенін сыртта қалдырып, үйіне жуынып» кіруінің өзі-
ақ кеңестің ауылға зорлап ... ... ... ... бөгде екендігін көрсетсе керек.
М.Әуезов суреткер ретінде әлі де біз үшін жұмбақ, өйткені ... ... ... танып, түсініп кете алмайсыз: қаламгер шығармашылық
тұлға ретінде қаншалықты дара болса, оған баға беру де ... ... ... ... ... әлі де ... таппаған, әділ
бағасын алмағаны «Қаралы сұлу», «Қасеннің ... ... ... ... күні» әңгімелері болып табылады.
М.Әуезов «Қорғансыздың күні» шығармасын 24 жасында жариялап, ... XX ... бас ... ... ... ... қайғы-қасіреттен көкірегі қарс айырылған сексендегі кәрі
әженің мұң-зары, ... одан соң ... ... ... әкелген қатал тағдырдың езгісі, қайырымсыз болыс-билердің ызасы
іші-сыртына симай отырған жесір келінге ... ... ... қабырғасы
қатпаған немересі Ғазизаға деген алып ұшқан аналық ақ пейілі сюжет арқауы
болады. Үйелмелі-сүйелмелі қорғансыз жетімдер үйіне ... ... ... ... сау етіп келе ... ... ауылдың Ақан мен ... ... ... үш ... ... ... ... көмекейі
көрінген байғұс әженің болыс-бидің ұлдарына шер тарқатып, алай-пұлай ... ... ... ... ... ойы, ... ана сөзінің аяққа
тапталып қала беруі суреттеледі.
«Қорғансыздың күні» әңгімесінің атауынан-ақ қаламгердің қорғансыз
адам тағдырын ... оның ... ... іштей сезіп
отырамыз. Жазушы шығарманың қалай ... яғни ... ... оқырманға алдын-ала білдіреді. Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... «... Шағын
кіріспенің өзінен-ақ қорқынышты оқиғаның ... ... ... ... райы да, ... ... де көңілдегі
күдікті күшейте түседі» /Уақыт және әдебиет [35, 4-5бб], - деп ... «... ... ... аса ... ... ... жел де,
ұйытқи соққан ақ түтек боран да, ішке ... арам ... ... ... келе жатқан жат пішінді екі жолаушы да, «иесіз ... ... ... секілді» ескі қора да, одан жарты шақырымдай жерде басы ... ... ... ... үстінде томпайып жатқан «бір үлкен
кісінің, бір баланың бейіті» – барлығы да болғалы ... бір ... ... ... сезіледі», – деп [36,13б.] осы ойды
жалғастырады.
Жоғарыда айтылған ойымыз дәлелді болу үшін ... ... ... ... ұзақ жолында қажып келе жатқан керуенге Арқалық ... ... ... ... аузында көлденең созылып жатқан тұрқы
он шақырымдай ... ... ... ... ... тау. Не бауыры, не
сыртында ықтыртыны жоқ ... ... ... ... қабат болған соң,
қыс күнінде жел ... ... да, ... ... да, паналығы жоқ: азынап
тұрады... Сондықтан өзге жер ашық болып тұрғанда, ... ... ... босамайтын. Алыстан қарағанда да Арқалық бұдыры жоқ
жалаңаш. ... аса ... ... ... ... ... ортаны, табиғат құбылысының да сұрапыл сәтін ... ... ... ... ... ... әсер береді. Алғашқы
сөйлемдерден-ақ оқырмандарын ... ... ... бөлеп, дәлірек айтқанда,
таң қалдырып, тіпті үрейлендіріп, еріксіз жетелеп отырады. Көз алдыңызға
қара ... ... ... ... әсіресе поэзиялық туындыларда
эмоционалдық-лирикалық әсер беретін боран бейнесі де жағымсыз ... Тау да ... ... ... биік ... бөлейтін
қасиетінен өзгеше, құрдымға апаратын мекендей, тіршілікті жұтып жатқан
орындай ой туғызады. Яғни жазушы табиғат ... ... ... болар
оқиғаны меңзеп, оқырманды алдағы жамандыққа дайындап алады.
«Ұзақ жол қажытқан жолаушылар осы болымсыз кішкене ... ... ... ... әр ... ... ... еске түсірді.
Бұрынғыдан да тұнжырады. Көңілсіздік молайды» [37,10б], ... ... ... осы ... ... күйін көрген адам «бишара мынау қандай
сорлының қорасы екен?» - деп еріксіз айтқандай... ... Бұл ... ... ... ... қысқы даланың келбетін,
айықпайтын ызғарды сездіре отырып, автор алдағы ... ... ... Осы ... ... ... бір астарлы ойды білдіретін
бірден-бір амал.
М.Әуезов шығармаларындағы табиғат суретінің ... ... ... ... ... ... адамсыз пейзаж
жоқ, табиғат болмысы – бұл әрдайым адам болмысы немесе ... ... ... ... ... ... толық келісуге болады [38,78б].
Жазушы М.Әуезовке дейін қазақ прозасында адам психологиясының автор
идеалымен сабақтас келетін ... жоқ еді. ... ... ... диалогты, монологты адам психологиясын ашудың ұтымды тәсілі
ретінде пайдалану - Әуезовтің жазушылық ерекшеліктерінің ... [37, 7б] ... ... ... ... ... қуалай соққан жел, азынаған
үскірік аяз Ақандардың жауыздық тұлғасын аша ... ... ... ... ... батуға айналған күннің қызғылт сәулесімен нұрланып,
қызыл торғынның ... ... тұр. ... ... ... ... жұқалтаң
бұлттардың түсі қалың өртке қызған темірдей қып-қызыл. Төбеге жақын ... ... ... жағы ғана ... ... боялған асыл нұрдың
буын ғана жалатқандай. Қызғылт сәулесін дүниеге жайып тұрған күн шарасымен
тұтас көрініп тұр... Күннің ... ... да, ... да өз ... ... ... бораған ұсақ қар да күн астынан қызғылттанып көрінеді» ... ... ақ ... ... ... ... сурет көз
алдымызға келеді. Қызыл түс – қанның түсі. ... ... ... ... ... ... алдын-ала әлде бір жетім-жесір жандардың
қиналыс зарын ... ... ... ... түйеді. Жылай-жылай бар ыстық
жасын тауысқандай, қызғылтым ... ... ... көзі ... ... жоқ пен ... ... тұтанған, кешкі қоңыр көлеңке алдындағы
қалың өрттің шоғы ма дерсің. Одан әрі не болмақ? Әлде бір ... ... ... сол бейуақ шақтағы қалың өрт алауына шарпылып, қағаздай
жанып кетпек пе? Жүрек ... ... ... ... ... мәні ... ... ол
оқиғалар тізбегін жүйелеп, бір арнада шашау шығармай бейнеленуін жүзеге
асырса, екіншіден, көкем ... ... ... ... ... ... ... Яғни, оқиға белгілі бір дәрежеде
кейіпкерлер үшін ... ... ... ... алдында барша қырынан
ашылуына мүмкіндік береді” [40,59б]. «Шанадан түсіп, үстерінің қарын сілкіп
болған соң Ақан ... ... ... ... ... «Қалтай, осы үйге
қайдан әкелдің? Кісі отырарлық жері де бар деймісің, басқа үйлердің біріне
бармай, осында неге әкелдің?» ... ... атты ... жатып: «Үндеме, мен
бастағанда жаманшылыққа ұрынушы ма едің өзің? Не ... ... ... ... - ... жерде құлағына жайлы жұбанышты хабар тиген соң, Ақан қуанып,
үйге кіруге асыға ... Атты ... ... соң қонақтар қараңғы қораның
ішіне кіріп, сипалап ... ... ... алып үйге ... ... ... ... – болыс Ақан мен атқосшы Қалтайдың қала
жақтан келуі де бекер емес ... ... ... ... «өте ... ... ... ... түсті жаңа тымағы бар. ... ... ... ... сұр ... жағасы қара барқыт. Байпағының қонышын барқытпен көмкерген жаңа
қара етігі бар. ... ... ... ... ... екен ... [37,
9б]. Бұл екі болыс кім? Елеусіз жүріп елін ... ... ... бұл ... ... арылған. Сыртқа сыр бермейді, қулық-сұмдық ішке ... ... ... ... ... мол. ... сынды серік ертеді. Серігі де, ... да көз ... бар. ... ... ... бұл ... өзара-дара
болғанымен, мән-мазмұны, концепциясы жағынан – тұтас. Әрекет иесі Ақан
болғанымен, ... ... ... Екі жеп, биге ... ... ... ... көрінбей сақ жүріп ол алдымен Ақанды аңдиды. Осал жерін
күзетеді. Білінбей жылжи түсіп, жанды жерді ... Дәл осы ... ... ... Ақандарды есірік күйге енгізіп алып барып, тізгінді қолға
түсіреді. «Ит қуған теке көзденген» сәтте ... қыбы ... ... ... ... ... бермек. Ендеше, бұл екеуі тізе қосқан жерде
үлкен трагедия ... ... ... ... ... ... ... да, жаннан да тазалап, тып-типыл еткен ағайын пиғылына Ақан
мен Қалтайдың келе қалуы – аса ... ... Жұт – жеті ... жеткізер тізбекте еш жасанды жалғандық жоқ. Фабуладағы осы ішкі
динамиканың оларға да қатысы мол. Қалтайдың жеті ... ... ... ... ... ... бүйректеу тұрған Қалтай тіпті де
кездейсоқ бейне емес. ... ... ... классикалық бейне.
Әңгіме оның сыры мен салмағында. Символдық сипатында.
Әңгіме басталғаннан-ақ көңілсіз, ауыр көріністі көреміз. Үш ... ... ... отырған жоқ. Біреуі сексеннен асқан, кәрілігі ... ... ... қырықтың шамасындағы әйел, үшіншісі он үш жастағы
қыз. Үш ұрпақ өкілі. ... ... ... ... ... ... үш әйел ... баласының күллі мінез-болмысын біріктіретіндей.
Жасы сексеннен асқан, кәрілігі ... ...... ... ... шын ... да, ерекше бір қайраты іспеттес. «… Кемпір келешекте
көзі көретін ауыртпалықтың, қайғының бәрін де көз алдына ... ... ... ... ... рас, осындай азап, қасірет тартатыным шын»
деп бас иіп отыр. Бірақ адамның жүрегін пішінінен ... кісі ... ... ... ... еріксіз бұл адамды шын көңілімен
құрметтегендей еді. Дауылдың қара бұлтындай болып, ... ... ... жатқан қайғы-қасіретті көріп, соның алдынан айласыз-әлсіз күйде өзінің
отырғанын біліп тұрса да, кемпірдің жүзінде үлкен ... бар. ... ... жоқ. ... ... қажымаған қайрат, кең салқын ерлік
бар» [37,15б] деген жолдар жоғарыдағы ойымызды дәлелдей түседі.
«... пішінінде не жақсылығына, не жаманшылығына ... ... ... ... екі көзінен айырылған су қараңғы әйел ... ... ... ... ... тек жетім-жесір кебінін киіп қана отыр десек, ... ... ... қу ... жүдеп-жадап отырған жоқ. Мейірімнің
жоқтығынан, қаныпезер қарақшылықтан жапа ... ... ... ... жаны ... ... барда жауға кеткен мал қайтатын. Жан беруі
бар, ел намысы ... ... жоқ. Ана мен қыз ... болмайтын. Бір
ғасырға куә сұңғыла кемпір Ақанды өзінің қалыптасқан елдік-ерлік дәстүрдегі
түсінігімен қабылдап, «болысқа» ағынан ақтарылады. Сөзі де, ... де ... ... суындай таза. Ол сөзден ойдың, ақылдың, парасаттың ... қоя ... ... ... ... өліп ... ... иісін сезбейді
(Өлексені ит иіскелейді). Сондықтан күдіктен ада. Кемпір сөзінің ... ... ... ... Оның сөзі – қара ... қақ жарған
шешен сөзі. Әділқазы қазығын қағып алып ... ... ... ... қонағы – бір елдің болысы болған соң, оның үстіне сөзінің ... жуан ... ... ... соң, ... ... өткенде бірде
болмаса бірде сөзім, ісім ... деп, ... ... өлгеннен бергі жайын
білдіріп қоюды ойлады... Әңгіме әлпеті өлер алдындағы қоштасып ... ... бір ... марқабат күткен кісісіне жаны қысылған уақыттағы
үміт, тілек айтқан сөзге ұқсайды» ... ... ... күні ... ... ... біреуден қорлық көріп отырған үстіне келсең,
көзіңнің қырын саларсың. Жайымды ... ... деп ... ... ... ... адамның жүрегін шаныштырып тіксіндіретін, ... ... ... ... ... ауыр ... [37,20б] көп әсер
бере қоя ма? Күндегі ... бұл ... ... жауыздықты көріп, өзі де
сондайлардың ішінде болып жүргендіктен, мына ... ... ... бәрі
көңіліне таныс, таңғаларлық тамашасы жоқ. Оқып кеткен сабағы секілді болды.
Асылы «жақсы сезімге жат болып кеткен бір ... ... ... Өз ... ... ... ... басына келген ауыртпалық пәле болып
көрінбейді. Оның ... ... ... қонбайды, сезіміне сіңбейді,
тіпті ұғылмайды» [37,21б]. Жан ауыртар ащы тұс – осы. Өз ... қас ... ... ... өзге ... ... кеп, ... мен тауқыметіне басы ауырып, балтыры сыздайды дегенге сенгің
келмейді.
“М.Әуезовтің сомдаған әйел ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері танылады. Жазушының “Қорғансыздың ... ... үш әйел - ... ... ... ... құрбандары.
Өзінің бейнелік айқындығымен, трагедиялық сипатының тереңдігімен Ғазиза
Шекспирдің әйелдер ... ... ... ... тұра
алады” [41,313б]. Екі әйелге жұбаныш – жас қыз, сыпайы, нәзік болып өскен
Ғазиза. Онда ... жоқ. ... ... ... таза. ... Жалғыз-ақ ұяң,
жұмсақ қарайтын қара көздерінде және ылғи ... ... ... ... салған ізі бар. Пішіні мұңды, жүдеу. Жас ... ... ... ... дерт ... ... тұр. ... жан жүрегін айнадан
емес, аспандағы айдан көрсетіп отырғандай. «Сәулесі суда дірілдейді». Бұдан
өткен жанды бейне бола ма? Ару ... ... көзі түсе ме? Ол ... ... ... ... символы. Көңілі бұзылып,
жаманшылық бетін көрмеген Ғазизаның намысы ... ... жоқ ... күштің қылған күнәсі мен зұлымдығына қатты тоң жер, суық ... ... ... куә ... ... ... ар-ұят та, жігер-
намыс та бірге өскен… салмақты, таза тәрбиелі бала – бұл күнде сол не ... ... ... бергі: «Ә, құдай, біреудің зорлығын, ... - деп ... уыз ... ... кетті? Бұрынғы бейнет, бишаралық
былай тұрсын, мынау көрген мазақ не? Осынша қорлау, ... не? ... ... ... осы ... жас ... не ... болып еді?.. –
Ешбіріне жауап жоқ. Бірақ қайда жүрсе де, артынан ... ... бір ... бір жылау»]. Жүрегін ыза кернеген, көңілдегі күшті
намыс ... ... ... ... кешкен жетімдікке, ... ... ... ... – еркін билеген ашу, ыза,
намыс, жастығына лайық болған үміттің, көңіліндегі өмір сүрсем ... ... ... ... ... ... таңбасы басылған ескі
лашықтың ішінде Ғазизаның балалығы, еркелігі және қайғысы, қасіреті қалды.
О да бірге көмілмек» [37,24б]. ... жан ... ... халінің
соңғы сәтін: «Ғазиза кетіп бара жатып, ойланып ... ... ... ... кішкене ескі қорасын көрді»,-деп суреттейді. Ғазизаны тірек
етіп отырған мүгедек, сорлы жандардың ендігі күнінің қандай ... ... ... ... ... Себебі «кебін» - өлімге, қазаға байланысты
ғана ... ... бұл ... ... қауқарсыз адамдардың еш шарасы,
үміті жоқ екендігін осындай астарлы сөздер арқылы ... Ойын ... да, ... меңзеумен ... ... ... төнген 1932-1937 жылдарғы ұлы науқаннан бұрын
жазылған бұл әңгіме кейіпкерлері көрер көзге көрінің ауызы ашылып, ақ ... ... сол ... ... танытып, кебінін киіп алғандай. ... ... ... жан ... қайсы, ақиқат қайсы – ажыратып
болмайды. Зорлық Ғазизаға ғана жасалып отырған жоқ ... ... ... ... ... ... Ақан оны су қараңғы етіп
жіберді.
Құрбандық, адам құны – қай ... де ... ... ... бұл тұрақты қағидасын әр дәуір суреткері нақтылайды. Әуезовте
осы категориялар әлемдік деңгейде қойылып, сол ... ... ... ... жазушы қазақ әдебиеті өрісінен әлдеқайда қара үзіп ... ... ... ... философиялық ойлау жүйесімен
дүниежүзілік көкжиектен көрініс қылды. Қазақ әңгімесін сипаттау сарыны ... ... ... ... ... Шағын әңгіме шымырлана келе тұтас
қоғам әлеуметтік мәселесін айқара ашады. ... қана ... ... ... ... ... шығармадағы тағы бір көрінісі – бейіт, мола бейнесі.
Шығармада бейіттің суреттелуіне тоқталайық: ... бір ... ... ... ... оба секілді жалғыз мола бар... Қорадан жарты
шақырымдай жерде басы қара қожалақ болған ... ... ... жатқан бір үлкен кісінің, бір баланың бейіті ... ... ... сездіретін ақырғы белгісі – томпиған бейіт аз ... ізі ... ... аса соққан жел, бейіт тұрған төбешіктің
басында әсіресе ... ... ... тау ... ... ұшырып,
екінші жағынан жалданған қармен басып жатыр. Аз ... ... ... ... ... ... шақырымдай жерде тұрған екі кішкене қора да
бейіт секілді мүләйім пішінделген» ... ... ... ... ... ... ... хабар
бергендей. Моланы, бейітті ... ... ... ... ... пір тұту, аруаққа жалбарынумен тығыз байланысты.
Ғазизаның көрген қорлығынан ... ... ... күйінен
шаршағаннан кейін бейітке қарай жүгіруінің өзі, оның пананы бейіттен ... ... ... Ол сол жерге барып, әкесінің, бауырының
аруағына мұңын айтпақшы, ақырғы тілегі де ... ... ... ... ... ... ... адам баласы әрқашан өзінің шыққан тегін, жанына
жақын таным-түсінікті іздейді деген қорытынды жасауға ... ... ... қаяу ... адам ... ... ... көмек сұрайтыны аян.
Ендеше ата-баба сүйегі жатқан киелі топырақтан алыстау, оның ... ... ... санадан ысырып тастау жақсылыққа апармайды. Заман
ағымы, қоғамдағы саяси өзгерістер адам баласын көп сынға түсіреді. Ол бірде
адасса, ... тура жол ... хақ. Ал оның ... ... ... ... ... күнә. Осы әңгімесі арқылы автор жаңа келген қоғамды жан-жақты игере
алмай, оның саясатына түсінігі ... ... ... ... ... ... Өзімізбен бірге кейінгі ұрпақты адастырып алмасақ
екен деген толғаныс ... ... ауыр ... ... жазушы Ғазиза өлімімен кедей
ауылының ауыр тұрмысын қыстың аязды, боранды күндерімен қат-қабат алады.
«Қорғансыздың күнінде» ... ... ... ... ... ... түтеп соққан қатты жел бір қалпынан ауған жоқ», - деп ... Бұл – ... ... ... мен ... ... ... аралас қинап, жан әлемінің арпалысқа түскен күйлерінің ... ... ... жас ... ... толы ... ақ түтегінен
адасып өліп, мәңгі толас тапқандай» [37, 27б], - деп ... ... ... боранның берілуінің де сыры бар. ... ... ... ақ дала ... ... ... ... алмаса
керек. Керісінше, Ғазизаның өз намысы үшін ... ... ... ... тап ... ... құтылу үшін әлсіздігіне қарамастан, қарсы
тұруы түтеген боранға ... ... яғни ... ашық ... ызғары да
нәзік жанның бейнесін толықтыра қоймайды.
Боран – қоғамда болып жатқан ... де ... ... ... ... өн ... ... отырған жағдайлардың бәріне
қатысты. Жазушы саясат бораны бүтіндей бір халықты адастырып, ... түп ... ... ... мүмкін деген мәселе көтеретін
сияқты. Біресе өкіріп, біресе гуілдеп, ... ... ... ... ... ... суық жел ... қоғамының үстінен үскіріп соққан
қатты жел тәрізді сезіледі... Ақтүтек, үскірік жел ... ... ... ... ... ... қазақ даласы келеді көз алдыңа...
М.Әуезовтің үлбіреген жас Ғазизаны өлімге қиюында үлкен бір ... ... ... ... ... пәк те кіршіксіз жан дүниесін
суреттей отырып, автордың қорғансыз жас қыздың ... ... ... ... ... соң осы ... бас тартудан басқа шешімге
барғызбауы ешкімді таң ... Иә, оны әрі ... өмір ... ... Яғни оның жас ... ... рух, тазалық бар. Бұл – ар, тән
тазалығы. Бірақ та, пендешілік тұрғысынан келсек, ол бәрінен ... ... ... ... ... еш ... ... Тек қайғыларына
қайғы қосылады: «Көңілінде қалған таусыншық сезімнің ойлатқаны: енді ... ... Үйде мен ... не ... ... ... болған шешелерім
ақырғы қайғымды көрмей-ақ, білмей-ақ ... ... бір сыр ... бір
кетсін дегендей болып, тысқа шықты» [37, 25б]. Ғазиза ... ... ... ... ... ... Ғазиза өлгенімен, ар-ождан, рух
дәрежесі көтерілді, олар тірі ... Егер олар ... ... ... ... ... ... қазақ қыздарының ғазиздігі, кіршіксіз пәктігі, ар-ұяты
өлді. Бұлай деуге ... ... ... ... ... ... ... Ғайшаны (М.Әуезов «Кінәмшіл бойжеткен»)
еске ... ... ... ... Ақбілек «тағдырға не шара» деп
қарсыласпайды. Қара мұрттың қарсы оқталған мылтығына жармасып, шыбын ... ... ... «…басты тұлға – Күнікей мен оның төңірегіндегілер
қазақ әйеліне тән мейірім ... ... ... ... ден ... деп, ... ... [42, 247б] деп
дәріптейтін Күнікей де күрескер емес. Өмір сүру заңдылығы ... те, ... ... ... ... ... ... әрқашан өздеріне
қолайлы жақты таңдап, қара ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерді әдеттегідей күрескер, ұнамды бейне ретінде трактовка
жасауымыздың өзі артықтау ... ... ... ... ... ... ... түбі ағарғанша төңкеріп тұрып, бар у ... ... ... бір салып сындырып тастап, өзін-өзі өлім ... ... ... ... ... алып ... ... Ғайша ше? «Менің күнәма
осы жаза да ... ... ... ... ғой. Тіпті шын өлу керек болса,
өле алады екем… ... ... бара тұр, ... Бұл жолы ... – деп ... қалпында тіршілік күндерін тағы да күтіп қала
берді…» [37,150б].
М.Әуезовтің тақырып аясында ... ... ... - ... Бұл ... ... өнер ... ішіндегі үздігі,
жауһарының бірі болып табылады.
Қазақ елінің күйеуі өлген ... ... ... оның күйеуінің
артын күтуіне, барлық іс-әрекеттеріне назар қоя, биік сынаумен ... ... ... көңіл аудару – ұлттық менталитеттің бір ... ... әйел ... тап ... ... қазақ әдебиетінде
кездеспейді. Осы тақырыпқа қалам тартқан басқа ... ... ... ... ... ... жасы едәуір үлкендеу біреуге ақсақалдар
кеңесінің шешімімен некеленетініне, одан кейінгі өміріне назар аударатын.
Әуезовтің ... ... ... ... ... ... әңгімесінің
тақырыбы дәстүрлі әйел теңсіздігін суреттеуден басқа. Рух пен тәннің ... ... жер, мал, ... ... ... ... жүріп жатқан
дәуірде жарық көрді. Қазақ топырағында, көшпенді салт-санасында «Қаралы
сұлудан» ... ... ... ... ... жан сырына тереңдеп барған
шығарма жоқ шығар. Осы шығармадағыдай адамның жан ... ішкі ... ... ... ... ... ... алу – кез
келген жазушының еншісіне тие ... рас. ... бар ... ... ... берген жемісі. Қарагөз трагедиясын
М.Әуезов барынша ... ... ... ... осы бір ... астарындағы күйініш-сүйінішті,
шырмалған сезім арпалысын ашып, «ұят» шымылдығын серпіп тастаған жазушы –
М.Әуезов. Ол сыртқы кесімді, оқиғаның ұзын ... ... ... тартып, адамның сана-сезіміндегі жасырын құбылыстарға үңілді. ... ... гөрі ... ... араласқан ұят пен тілек, әдеп
пен нәпсі шарпысқан әйелдің бейнесін қалам арқылы ... ... ... тән сүйе алатын, сүйікті бола алатын, менменшіл де тәкаппар әрі
кішіпейіл қасиеттерді бірдей бойына ... әйел ... ... ... жан ... [43, 176б].
Зерттеуші Ж.Дәдебев: «Қаралы сұлу» әңгімесінде М.Әуезов адамның жан
құпиясын ақтаруды мақсат тұтқан. Әйел жанының мұндай ... ... ... ... ... сол ... қазақ қоғамы да, оқыған зиялылары
да дайын емес еді. ... ... ... деп ... әдеби
образдың емеурінін сезгендер халықтың беделіне ... ... ... ... ... деп ... ... болар «Қаралы сұлу» автордың
бетіне жиі-жиі көлеңке ... және ... ... ... үйірген
әңгімелердің қатарына жатады. Сол тұстағы білікті әдебиетші Ғаббас Тоғжанов
шығарма туралы: «Мұхтардың «Қаралы сұлу» ... ... ... – бәрі ... ... ... ... ... адамдар» [44, 112б], - деген
пікір айтты.
М.Әуезов: ... ... ... ... ... ... мәні де жоқ», - деп, шығармашылықтың нысаны – адамның мазмұны
мен ... ашу ... ... ... ... ... ... әрбір адамда үш «мен» болады
[45, 259-263бб]. Мұның біріншісі – мендік «мен». ...... ... - ... ... Жазушының дәлелдеуінше, адамды тұтас әрі толық
тану үшін осы үш ... де ... ... ... ... ... адамның жанын зерттеген кезде, әсіресе, мендік «менге» айрықша
көңіл бөлген жөн. Өйткені, адамның «жан ... шын ... «әр ... ... ... ... ... ұқсамайтын тосын
күйлері, кейде кенеттен жолығатын соқпа халдері», «құлпырмалы күйлері»,
«жүректің асыруға да, ... да ... шын ... ... күйі мен ... ... өзін-өзі іздеген халі», «санамен
білінетін заттардан басқа, бір көмескі, мәлімсіз қуат ... ... ... не себепті, қайдан шыққаны мәлімсіз ... ... ... ғана ... ... ... бір дәрежесіне
байлаулы жатқан, санамыздың ар жағындағы мұнартқан ... ... ... сезімдеріміз», «жанның әрбір толқынды, жүректің терең
сырлары», «жан дүниенің жалпы ағыны» осы ... ... ... ... Сондықтан да адамның жанын терең ашу үшін осы мендік «менге» ерекше
мән беру керек.
Мұхтар Әуезов ... ... ... ... үш ... яки
мендік «менін» (жан дүниесін), ... ... (тән ... ... ... тұтас қарастыру, тұтас көрсету арқылы әйелдің жаны мен
жаратылысына тән ... ... ... сырды ашып береді.
М.Әуезов Қарагөздің, яғни өз кейіпкерінің мендік «мені» мен ... де ... ... ... ... ... ... ажыратуға
болмайтын үш «менін» тығыз байланыста алып қарастырып, тығыз бірлікте ашып
көрсетеді.
Әңгімеде ... ... ... жайлауына келіп
қоныстанғанына ... аз ... ... суреттеледі. Дене мүшесінің
кемшілігінен ғана емес, «өзге балаларының ішінде әке-шешеге ... ... да ... ... жылы орын ала ... ... ... ажырасуы; Әзімханмен отау тігіп, аз уақыт болса да, дәм-тұзының
жарасуы; Мұқаш есімді тұңғыш перзентін ... ... ... ... жеті ... толар-толмас тату-тәтті өмір сүрген кезін жазушы
«тіршілік базары» деп ... Сол ... ... ... ... еді. ... ... де «ерке» еді. Қарагөз «өмірінің үстінде...
көк аспан бар еді». Ол аспан «бұлтсыз» әрі «ашық» еді. Ол «көк ... да ... ал ... ... ... ... адам ... әсерлі ашып тұрғанына еш шүбә жоқ.
«Әзімханның өлімін ... ... ... жоқ. Ол ... ... деп ... кісі де өлтірді. Кегін де алды. Әзімхан ... ... ... да ... ... ... ықтырды» [37, 157б]. Кек қайтқан
соң салқын қандылық оралар деп те ойлағандайсыз. Қайғы жеңілдеп, Қарагөз
бұрынғы ... ... деп те ... Ең ... ... қайтып
келмейді деп, өзін-өзі жұбатар деген де ой келеді. Әрине, мол ... ... иесі ... ... ... жөн ... сөзін өткізер адам
орнында болса да Қарагөз жауына қайта ... ... - деп ... ... оның бәрі сүйген жармен бір ауыз сөзге келмей, арманда қалған қайғылы
сұлуға түк жұбаныш болған жоқ» [37, ... ... ... ... ... ... ... тағдырын
ең соңында таусылмас ойынға айналдырғанын көреміз. Себебі, басына түскен
«жесірдің ... ... адам ... ... ... ... Алғашында ол шынында да сүйіктісінен айрылып, үлкен қайғыға
душар болады. ... өте келе ... ... ... оның ... да, сезіміне
де сай келмейтін, серпілмейтін азасы маскаға айналады.
«Қаралы сұлу» әңгімесінің лейтмотиві: ... ... мен ... жүзі
Қарагөздің басқа тіршілікті талақ қылып ұмытқанын білдірді. Қаралы тор
тұтқынын жұрт: «жарын ... ... ... Қарагөздің жоқтауы мен дауысын
барлық Ырғайлы жаттап алып әнге ... ... та ... ... ... ... ... «байының артын бұндай жақсы қылып күткен әйел
болған емес» деп аңыз қылды» [37, 158б]. Күйеуі ... 32 ... ... ерге ... қалуға өзіне-өзі серт берген. Жүрегінен жалын атып, күнде
жоқтауын айтып, ол жоқтауының ел ішіне таралып ... ... ... ... еш ... жоқ. Жеке басы дәулет пен молшылыққа толы,
бірақ жүрегі жаралы жас сұлу үшін ... жар ... ... ... туралы жоғары пікірі – зор рухани медет.
Сөйтіп, Қарагөз өзі туралы, өзінің азабы мен ... ... ... ... ... ... Қарагөз образын осы ерлікті суреттеу үшін алып отырған жоқ. Ол
қаралы сұлудың ел алдында ... ... үшін өзін ... ... ... ... ... мақсаты ел-жұртқа жақсы болып қалу еді.
Одан басқаны ойлағысы да келмеді. Баласы ... ... ... ... ... өлім тәрізді бақилық ұғымды да мансабына пайдаланады.
Ізгілік қасиеті мақтаулы жас жесір аза ... жұрт айта ... деп ... ... ... алты жылы ... Сол ... ішінде көлденең
қараған көз қаншалық қадалса да, ... ... ... не ... ... көре алған жоқ. Бірақ сол уақыттарда Қарагөз көрген азапты білсе
еді жұрт» [37, 158б]. Әңгіменің астарлы ойы жасырулы тұсы – ... жыл – ... ... алты жыл ... ... бір-бір өмірдей
сарылған ұзақ. Қара жел үзілмей соққан күздің суық күніндей қуарған жүдеу
жылдар... Содан бері ... ... тор ... бұл ... ... көп ... өтіп жатса да, не бір жаңа үміт әкеліп ... ... ... ... бір ... болса да селт еткізіп алаңдатқан мезгіл
болған емес. Қарагөз бұл ... ... ... ... Көп жыл ... ... күй ... өмірінің қалпы болған. Күндегі дағдарысы, салты
болып кеткен... Күздің айсыз қараңғы ... ... ... жолаушы ұзақ
қараңғылыққа мойындап бағынса, Қарагөз де сондай мойындап, көніп болған...
содан бөлек халді көксететін өзге ... ой ... оны ... дарытпай,
өшіруге асығады» [37,151б].
Қазіргі әдебиеттану ғылымында “топос”, “эмблема” деген ұғымдар
жатсынбай қолданысқа кіруде. Бұлар ... ... ... ... ... мән туғызады да, автордың дербес стилін ... ... ... арна ... ... ... бітетін сөздер шығарманың өне
бойында жиі қайталана орын алған. Түр-түске байланысты «қара» эпитеті әр
алуан ... жаңа ... ... ... Қарагөз басындағы
қасіретті күйдің сан орамды символына айналады.
«Алты жыл» тіркесін қатыстыра бірнеше ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізген. «Алты жыл – қайғылы,
қаралы алты жыл өтті» деп ... ... ... сөйлемі алдағы
оқиғаның қорқынышты жайынан хабар береді. «Қаралы жаулық салынып, қызулы
базар есігін жапқанына алты жыл ... ... ... ... ... ... бір ... азабы үшін тым ұзақтығына баса назар
аударады. ... ... ... ... тағы «Оған дәл алты жыл
болды» ... ... ... Бұдан қайғы иесінің әр жылды саусақпен ... ... ... ... аяң ... сеземіз. Әзімханның
кезіндей, сегіз жасқа келген жұбанышы Мұқаш жайында: «Бұл да ... ... сау ... ... ... ... соң ... қаралы алты жылы
өтті», қандай болғанда да, оқиға өткінші, халық аузында жиі ... адам ... ете ... ... ойды меңзейді.
Алты санының әңгімедегі мәніне қарасақ – азап пен қайғының, күздің,
тордың ішіндегі өмірдің символы ... ... ... елді таңдай қақтырған асыл қасиеті ақыр аяғында
құр көзге жылтырау екен. Ішінде ит өліп жатыр. ... жас ... ... ... бас тартып үлкен қателік жасады. Ол өз ... ... ... бәрі шығарма соңындағы қайғылы оқиғаға әкеліп тіреді.
Қаралы жесірліктің тек жетінші жылында ғана Қарагөз өзінен ... ... ... ... жеті саны оның ішкі күйігін, азабын, ... ... ... әсер ... ... келіншектің жан күйзелісін көркем ... ... ... жатысымен қараңғылық қайта орнады... көрген сурет неше
түрлі қызылды-жасылды пішінге мініп келіп, ... ... ... ... ... жаңа ... азаптай жанды қысып, жүректі инемен шабақтағандай
болды. Сағымды тілектің қара жыландай жат ... ... ... ... сұлу ... Қарагөзді қатты қысып құшақтатқандай болады, біресе
дірілдеген дәмді, тәтті сұлу ... ... ... ... ... бара ... көрпесін сілкіп тастап, қатты күрсініп дауыстап: - Алла-ай,
тұншықтым ғой, ...Құдай-ау, мұнша неге сорлы ... – деп ... ... ... ... ... де, ... ытқып шығып кетті» [37, 163б].
«Шошынып, қабағы түйіліп, дір-дір етіп жатып, көрпені шиыршықтап қысып
құшақтайтын. ... ... ойы таң ... ... бір минутке
босатпай, жанын жей тозаққа ... ... [37, ... көп ... тереңдеп суреттейтіні кейіпкердің психикасы,
жан дүниесі. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... мол, түгел пайдаланады. ... мен ... ... ... ... ... мен жан, тән құштарлығы
бәрі қамтылады” [47, 162б]. ... ... ... ... санасын
сансыратқан беймәлім сезімнің ішкі себептерін ... ... ... ... ... ... ... Қарагөздің нәпсінің жеңсігіне
жығылуына ешқандай күмән келтірмейсіз. Бұл шығарма бойындағы ... ... ... ... ... - ... ... символы деп
қарастыруға болады. «Үй іші ... бұл ... ... ... иірілген сезім толқындары тамыр-тамырын қуалап, өне бойын билеп
кететін», «Тістеніп, шыдап, құтылар ма екем деп дұға ... да, сол ... ... ... ... келіп, ақ төсіне оралып, ақ тамағынан сүйіп,
барлық денесін шыдамынан айырып ысытып, дірілдетіп жіберуші ... ... өз ... ... ... Болат та Қарагөздің есіне жыландай
сумаңдаған сезімдерді келтіріп, ... ... ... қара ... ... ... ... іштегі қара жылан (Қарагөз бұл сезіміне
осындай ат қойған) өмірінде бұл ... ... ... ... жүз
толғанып иірілді», «Сағымды тілектің қара жыландай жат болып кеткен ... ... сұлу ... ... ... қысып құшақтатқандай болады»,
«Денедегі жыландар енді қуана ойнақ салады» [37, 159-163бб], - деп, автор
бір жылан арқылы-ақ ... ... ... тұр. Әңгімеде Қарагөздің өзі де
нәпсіні осылай атағанын айтады. Осы ... ... ... ... себебін де осы нәпсімен түсіндіреді. Қара жыландай
нәпсі мен Қарагөздің ... осы ... ... ... дамытатын
негізгі ой көрінісі.
Жазушы шығармадағы көшпелілер өмірінің қоңырқай да салтанатты бояуы ... жүз ... ... ... ... Көркемдік, тарихи
ыңғайдағы этнографиялық детальдар уақыт пен кеңістік ... ... ... ... ... ыңғайда бұл рухани-заттық, салт-
дәстүрлік ... ... ... менталитетіне тән мәдени-рәсімдік символ,
сана дамуындағы мәнді таңба, белгілер қызметін атқарады.
Әңгімедегі көк ... ... ... ... көшіп келе жатқан
думанды көш – өмір символы. Қызыққа қызған, желікті жастар. Ең аяғы ... ... ... ... ... ... Ал, ... саңылау таппай
буырқанған жанартаудай ішкі әлемі – бұл суретке мүлде қабыспайтын ... ... ... ... барлық дүние адамды қызық думанға, сағымды
түспен зор тілекке қол бұлғап шақырып тұрғандай. Бұл қызуға желікпеген жан
жоқ» [37, 152б], - деп ... ... көш ... келе ... ... ... мен ... үстіндегі үлкен-кішілер туралы. Автор Қарагөзден
басқалар жайында айтып отыр, ал Қарагөз болса – үш ат ... ... ... ... ... ... – бас ... қайғылы күйі мен
жан бітіре табиғат сұлулығын қатар қойып, контраст ... ... ... ... үлкен планда көрсетуі. Алты жыл тәрізді, жалғыз сөзі
қайталана кірістірілетін сөйлемдерді де автордың саналы ... ... «Бұл ... ... ... ... жабырқаған қайғының тұсауында
келе жатқан – сол Қарагөз». «... ... ... әйел – ... ... ... көп көңілдінің ішінен қасірет арқалаған бір адамды ғана баса
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... рет ... қайшылығы,
адам санасының патологиялық бейнесі, трагедиялық ... ... ... адам ... табиғилығы дағдарысты күйде
бейнеленді. Адам концепциясының мұндай ... ... ... ... ... ... көрініс беріп модернизм мен реализмнің
ұштастығында бейнеленді, - деп жаңаша ой ... ... Жар ... ар ... ... ... және жан жарасын біртіндеп ұмыттыруға
бейім өмір көші ... ... Көш ... ... ... ... аулы ... қалың таудың ішімен жайлаудағы көк шалғынды, салқын
сулы шалқар қонысқа көшіп келе ... Таң ... келе ... ... ... ауыл ... күні ... белден жаңа қызарып шығып келе
жатқанда ескі жұртынан жөнелген...
Қазірде көш жарым жолға ... ... ... тау аса ... ... ... ... ішімен жартасты, тоғайлы, шалғынды өзекпен шұбатылған
шұбар топ болып... дабырлап, шулап келе ... [37, 151б]. ... осы бір ... ... ілгерілеуді тіптен де тегіннен-тегін
алмаған. Мұнда астар байқалады, демек, өмірдің ағысы, соған ... ... ... ... елес ... Көш те – тіршілік
шаттығын елестетін символдық бейне: «Дүн-дүние мастық тойындай буы ... ... ... Шулаған желікті көш, таңертеңгі көлеңке басқан
қара жартас пен қалғыған өзекті де оята ... [37, 151б]. ... ... ... - ... ... ... белгісі.
Шығарма мәресіндегі төтенше оқиғаға, күтпеген тосын жайға мән берейік.
Алты жыл бойы қайғылы болған Қарагөздің ... ... ... ... өзіне тең келмейтін қойшыны аяқ астынан кенет ... ... оқыс ... ... көрінеді. Бірақ бұл кейіпкердің көңіл-күйі,
психологиясы жағынан қисынды, әбден дәлелді көрсетілген.
Әңгіме мәтінінде болашақ қайшылықты ... ... ... ... Көштің ортасында қойшы Болаттың пайда болуы кездейсоқ емес
екен. Ол ... ... ... ... ... Дәл осы ... арасында бір нәзік байланыс орнайды. Оған себеп Қарагөздің
жеңіл арбасы ... ... ... ... ... де ... ма, жаным-ау!», - дегені. Осы ... ... ... жан ... ... ... ... Қарагөздің көз тоқтатып,
мойын бұрғаны әбден жағады: ... ... ... ... тал
бойымды ұйытып келеді... Ішімдегі жанған от қыз-қыз қайнайды» [37, 152б] ... ... ... ... ... ... ... болған
бұл жағдайға біз әлі ораламыз.
Қойшы Болаттың қағытпа сөздері Қарагөзді сәл де ... ... ... ауыр ... ... ... қолданылып тұрғаны сөзсіз.
Бұл орайда жазушының жас жігіттердің орнына Болат шалды алуының да мәні
бар. ... оның ... жас ... бірі ... мына ... ... еді, ... Қарагөздің қайғысы белгілі дәрежеде болса да,
жасандылыққа айналып, сүйгенінің ... ... ... ... отырған жесір
емес, көңіл көтеруге, селтең жүріске икемді әйел деп ... ... ... Ал ... ... да, кімнің де Қарагөз сияқты жаны да ... ... ... жас ... ... ... алмайтындығын оқырман түсінеді.
Осы қалжың түріндегі, елеусіз тәрізді диалогтық репликалардан қойшы
шалдың алдағы іс-әрекетіне себеп ... ... ... бұл сөздердің
қаралы сұлу жанына ... ... ... ... ... ... ... кейіннен мәлім болады. М.Әуезов баяндау ... ... ... ... «Бұл ... жалғыз жүдеу, жалғыз
жабырқаған Қарагөз» өз тағдырын ойлап ... ... ... ... ... яки ... нәтижесі көш келбеті, ... ... ... ... асаумен теңселіп, құтырып
шабады... Өзгенің бәрі өз ... ... ... ... та ... ... сумаңдаған сезімдерді келтіріп, желіге мастанады» [37,160б].
Қарагөз қалай да табиғаттың дегеніне ... ... ... ... ... ... ... ой келеді. Бірақ оқиғаның аяқ астынан
өрбімегенін автор әр ... ... ... Ауылдағы барша жұртшылықтың
ішінен Болат ерекше көзге түседі. Әрине, түні бойы ... ... ... ... келіншекке қой баққан жігіттің кездесуі кездейсоқ ... де ... ... ... бір өзі құла дүзде жылқылардың ортасында
болуы оны табиғат перзенті бейнесінде де көрсетеді. Болат та ... оның ... ... ... тұрады. Бойында стихиялы күш, ал
Қарагөз болса өзін тыюмен, өзін бағындырумен күн ... ... ... ... ... ... ... ұмытуынан Болат сияқты асау
табиғаттың перзенті ... ... ... ... ... танылады. Ел аузындағы
мақтаулы Қарагөздің шыдамы таусылып ... Неге ... ... ... енді ерге ... тұл ... болып отырып қалуға өзіне-өзі берген
сертіне әлсіздік білдіреді. Осы жерде шығармадағы көзге көрініп, дөп ... ... ... ... өн ... ... кейіпкердің өзіне
берген үкімі, шектеуі табылады. Мұның ішінде қайғы, ұлттық менталитет, ... ... ... бәрі ... ... біз ... ... таусылып, нәпсі бой алады.
Әңгімедегі Қарагөздің бейнесін әр түрлі түсіндіруге болады. Ол өзінің
жастай жесір ... қиын ... ... мойындап, жылдар бойы сол
шырғалаңнан шықпайды. Келе-келе өзі қалай ... ... ... ... ... өзі де ... Ал енді ... кездескен еркек кіндікті қойшымен
төсектес болады. Оның әлеуметтік тұрғыдан да Қарагөзге сай емес ... ...... ұмыт болады. Тән қызығы жеңіп тынады.
Автор жас ... ... жан ... ... түндерін,
сағынышын сенімді жеткізеді. Қазақ прозасы үшін бұл өткен ғасырдың 20-
жылдарында үлкен ... ... ... ... қазақ прозасында осындай жан
мен сезімнің күресін, сана мен ... ... дәл ... ... ... ... қателеспейміз.
Бүгінгі күн талабынан қарасақ, М.Әуезовтің «Қаралы сұлуының» ...... ... ... опасыздықты әшкерелеу емес,
керісінше – ... ... ... ... некені,
некелік институттарды жақтау, ерлі-зайыптылықты, жұптық өмірді, жұптық
бірлікті қуаттау.
1920-30 жылдардағы қоғам ... ... ... образы”
(“Оқыған азамат”, “Сөніп-жану”, “Кінәмшіл бойжеткен”, “Қилы заман”) арқылы
да ашты. Қоғамдық-саяси, әлеуметтік шиеленістердің тіні ... ... ... ... ... жатты. Шешілмей жатқан проблемалар,
елдің мұң-мүддесі, ел басына күн туған ... ... осы ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезінде жазылғаны
белгілі. Шығармадағы «оқыған» ұғымының мазмұнына үңілмес бұрын ... ... ... ... көз ... Ол ... «оқығандар» - бір жақты, жағымды кейіпкерлер деп айтсақ болады.
Кез-келген автор оқыған ... ... ... ... М.Әуезов бұл
әңгімесінің тақырыбын оқырманға түсінікті ... ғана ... ... ... Тақырыппен танысқанда кез-келген оқушы әңгіменің бір оқыған
азаматтың ... ... ... ... ... жайында деп түсінуі
ғажап емес. Әйткені, ХХ ғасырдың басындағы оқығандар ... ... ... ... осы ... ... ... қойыл айтылатын
сөйлемдерге тоқталайық:
• «Бұл келе ... – осы ... ... ... ... ... ... Мейірхан еді»;
• «Оқыған жігіттер мен қаланың басқа халқы да азаматты шын ... көбі ... ... ... ... ... өтемек болған оқыған жолдастары түгел жиналып
келді. Бәрінің түсі уайымды. Қабақтары салбыраңқы жүдеу»;
• «Осы ... ... ... ... ... оқығандар бір-бір күрсініп
алып, салбыраған пішінмен үйлеріне тарасты...»;
• «Жастарды шығарып салған ... ... ... ... ... алдынан бөлек-бөлек болып өтіп жатыр»;
• «Е, алса алсын ... ... Ол ... біз оқытқанда, «ылғи бізден
шығын шығара бер, кемпір-шалдың қолындағы азын-аулағын тауыса бер» деп
оқытып па ... Мал тап, ... ... деп ... ... ... жазға лайықты барлық таза киімдерін киіп алып
шытырайған жастар қаланың халқына ... ... ... кісі ... десе Жұмағұлдың сөйлеген сөзінде де сіз-біз көбейіп қалған, жат
адамның қалпы байқалады. Бұл үйлеспегендік ... ... ... айқынырақ сезіліп тұр. Келін затында өзі оқып үлгі алып,
Оқымыстыларына қатарына кіргені болмаса да, қаладағы ... ... ... ... сол ... ... үлгісін машық еткен
еді»;
• «Бұларды бір-біріне сонша жақындастырып жіберген нәрсе не? Ол ... ... ... ... ... ... ... мәселесі ғой.
Соған келгенде бәрінің де мінезі, ісі ... бір ... ... ... ... сараңдыққа, қанағатсыздыққа
келгенде, жас келін кәрі енесінен асып түсті, жас жігіт оқыған десең
де кәрі әкесінен асып түсті, ... ... ... ... ... ... айырмыстарға қарамай-ақ, бұл адамдардың басын қосып,
бірін-бірі үйлестірді»;
• «Шіркін, адамшылық қарызы деген бар емес пе? ... ... ... ... ... ... ... қатын алдың, үйінен әкелген мүлкін
алдың. Өзің де кедей емессің, қатыныңның төркіні қаланың үлкен ... ... ... ... ... дегенің бе? Неменесіне өлгелі
отырған кемпірді жылатып, кешегі жолдасың – ... ...... ... ... бай ... байысың, бай қайынға күйеусің.
Оқығаныңа ... ... ... ба? Жыланға түк біткен сайын
қалтырайды деп, ... ... ... ... ... ба зарлыны?
Қақаларсың әлі-ақ деп салды».
Бұл мысалдардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталатын болсақ, онда
«оқыған» сөзінің негізгі мәнінен ... ... ... ... мұны ... оқығандардың кім екендігін білмегеннен немесе оларды
кекетейін деп жазғаны деп түсінуге болмайды. Автор сол ... ... ... ... қолданып отыр. Ол осы тәсіл ... ... сол ... жайында көзін ашуға тырысады. ... ... ... ... деген ұғымның әрқашан позитивті болмайтынына
көңіл аудартады. Осыны автордың қасаңдаған дәстүрге ... деп ... ... ... образы арқылы сол уақыттағы «оқығандардың бәрі
бірдей» ... ... ... шыға ... сол ... әдеби ағымда парадокс
тудырып отыр. Мұны тақырып пен идея арасындағы әдеби парадокс деп атау да
дұрыс. ... ... ... ел ... ... ... ... ашық суреттейді. Оқиға барысында Әуезов бас кейіпкерін «оқыған
жігіт» деп ... де ... ... оның оқыған екендігіне және істеген
істеріне назар аударту үшін болса керек.
Әуезов халықтың «оқыған» жігіттердің де қателіктерін көре ... ... ... ... ... ... әрбір қасиеттеріне
тоқталған сайын ХХ ғасырдың бас ... ел ... ... ... ... ... ... айқындала түседі.
Жалпы, қазақ оқығандарының іс-әрекеттері, еліне тигізетін пайдасы мен
зияны қаламгердің көп әңгімелеріне ... ... ... ... Ғайшаның да, Ғаббастың да сол кезеңнің оқығандары болуы көңіл
аударалық жәйт. Оқыған Ғайшаның оқымаған ... ... ... ... сол кезеңде жазылған шығармалардағы басқа қыздарға
ұқсамайды, өзінің жүріс-тұрысынан ... ... ... оны ... ыза ... өзін қорлық көргендердің қатарына қосады. Ғайшаның
жағымсыз әрекеттерін суреттегенде автор қоғамның ... ... ... болжау жасайды. «Болашақта Ғайша сияқты ... сұлу ... ... ... ... ... ме?» - деген ұлттық
проблеманы осындай батыстың ... ... ... ... ... ... байқай аламыз.
«Кінәмшіл бойжеткендегі» Ғайшаның мінез-құлқы мен ... ... ... мен түйсігіне, ой-санасына буржуазиялық жат ... ... ... ... Бұл ... ... ішкі сырларын ашу жағынан да соншалықты сыншыл, кемел
дәрежеге ... ... ... ... зинақорлық қылықтарын, оның тән
құштарлығын қызықтаған жалаң сезімдерін ... ... ... ... ... қыры, әсіресе оқшау танылады» [49,78б].
«Кінәмшіл бойжеткендегі» Ғайша - 20 жылдар прозасында бұрын-соңды
көрінбеген тың ... ... ... желі ... екі ... ... өрбиді. Олар: «гүбірнелік қаладағы қазақтың
тәуір қызы» - Ғайша мен ... ... ... ... ... жігіті» -
Ғаббас. Автор: «Қазақтан шыққан бірен-саран ... ... ... ... ... ... өз ... әлдеқашан беріп болып, нық байлауын
жасаған» ... деп, ... ... қайшылықтарды ашуға кіріспе
жасап алады. Ғайшаның рухани кейпі Ғаббас екеуінің диалогынан да ... ... ... мен ... ... ... та ... көрмей,
қобалжу шақтары нанымды беріліп отырады. Ол - өміріне тұрақ, ... ... ... ... ... Және ақталмаған үміті. «Кім біледі, әлде ... ... ... шыққан бір сөздер шығар. Ол үшін мына ... ... ... орны жоқ» [37, 131б] деп ... мен қызығуды
басынан кешкен Ғаббастың да жан-дүниесі нанымды ашылған.
Қазақ әдебиетінде осы тұста жарық ... ... ... жаңа адамдардың бейнесі әр қырынан арқау болады. Мәселен, Қошке
Кемеңгерұлының “Отаршылдық ұсқындары” (1925) ... ... ... жүрген школының сарала түйме “формасы” бар Жаңатай да “...Өз құқығыңды
өзің жоқтап теңдік ала алмайтын болған соң несіне ... ... ... ... ... амал ... “Тұрмыстан ел қазағының соққы көретін
надандығы, оқымағандығы; оқыған мен құрым үйде ... ... ... ... ... ... мен таяқ ... мені “арда” деп ешкім
келемеж ... Ел ... ... бұл ... құтылмайды – деген пікірге
сенген қалпымен Жаңатай ұйқыға кетті” [4, 48б].
С.Садуақасовтың «Күлпәш», ... ... ... ... қала мен ауыл өмірінің өзгеше сипаттары ... ... ... ... ... әдеби-көсемсөздік мұрасын алғаш
зерттеген ғалым Д.Қамзабекұлы былай дейді: “... ... ... ... ... ... қайта баспа бетін көріп, талдана бастады.
1990 жылы “Жалын” журналының 3 ... ... ... ... ... өткен бір жұлдыз” деген мақала жазып, ... ... ... ... көсемсөздеріне, көркем шығармаларына
шолу жасады. Зерттеуші Смағұлдың “Күміс қоңырау” повесімен халықты қайта
қауыштырды. ... 1993 жылы ... ... ... ... жазушының “Салмақбай-Сағындық”, “Күлпәш” атты тағы
екі прозалық туындысын қалың оқырманға жеткізді” [49, 86-87б]. ... ... ... ... ... ... ... қоңырау» повесінің
сюжеттік желісін құраған. Сәлима еркіндікті аңсаған қыз. ... ... ... ... ... етегінен ұстағанда Сәлима қолы бостандыққа
жеткендей өзін еркін ұстайды. Бірақ ол үміті ұзаққа бармаған. ... ... ... ... ... ... ... ойлаған мақсатына
жете алмай, орта жолда қалады.
О баста автордың ... ... ... ... ... ұмтылдыру, ұсақ тірлік, майда мінез, ауыл үйдің ... ... ... ... ... ... сол ойдың жүзеге аспағандығы
олардың ішкі дауыс, ой-пікірінен аңғарылады. Қаламгер-қайраткерлер сомдаған
оқыған адамдар образы мен кейіпкер өзі ... адам ... ... ... жоқтығы байқалады. Осы тұста ... ... ... ... «Күміс қоңырау арбаға жегілген аттың қамытына тағатын
әшекей. Ол жай сәндікті, салтанатты байқататын жылтырауық нәрсе. Көлік ол
болмаса да ... ... ... ... ... қоғамның жылтырауық әшекейі
болмай, қозғаушы күші болу керек дегенді ... ... бұл ... ... ... хатынан көреміз. “Озам десең, сөзді қойып,
іске кіріс. Озсаң жігіт ... ... ... ... атың ... қоңырау”,
дейді шығарма қаһарманы [49, 137б]
Ел ішінде аздап ... ... ... ұсақ мінезді, ұнамсыз
кейіпкерге айналуының да сыры бар. Патша үкіметі қазақ халқы ... ... ісін ... ... берумен, яғни орыс тілін және арифметиканың жай
амалдарын үйретімен шектеу жеткілікті деп ... ал орта ... ... ... әрі жоғары білімге ұластыруға мүдделі болмады. Отаршыл өкімет ... ... әсте де ... ... және жан-жақты білім алуы
үшін емес, болыс ... ... ... ... іс
жүргізушілері және т.б. болып жұмыс істеуге жарарлықтай аздаған білім беру
үшін ған ашты. Орыс ... ... ... ... оқу ... ... ... түсіндіруге болады.
Өзінің «Қырғыз. Исторические судьбы киргизского края и культурные его
успехи» (1953) атты мақаласында Ә.Бөкейханов та ... ... ... ... ... ... орыс отарлауының мақсаты қазақты
жетістіруден ... ... ... оқытудағы мүддесі ... ... ... ... ... ... ... әр алуан. Осындай
оқыған азаматтың біреуі – «Сөніп-жану» әңгімесіндегі ... ... ... ... шет аймақтарда да болып ... ... ... ... ... естіп білсе де, ол қоғамдық өмірге
араласып, орынды қызмет етуге асықпайды, қыз көру, үйленудің қамында ... ... ... аң ... ... ... ... соны қызықтап,
онан соң отардағы жылқышылардың арасында қос ішінде уақытын өткізеді.
Өзі «әйелдің әр қилысын көріп, көп ... ... ... ба, ... ... ... барып көріп, түрін, түсін,
мінезін ұнатқандай болады, бірақ ғашық болып ... ... ... осы ... ... ауылдағы ұяң, жасық қыздардың бірі емес пе өзі
деген күдік те ойына келе ... ... тағы ... ... көріп,
үйленуге бел байлайды. Қыз оңаша отауға кіріп, екеуі жалғыз қалғанда ыстық
сезімге бойын жеңдіріп, кейін басқа күйге ... ... ... ... өзі іздеген нәзік сезімділікті байқай алмайды. Сонда ... ... ... «не ... да Жәмиланы аламын, қатын қылып көремін!
Кейінгі күні немен тынарын көре ... деп, ... ... бекінеді.
Жәмиланы алып, жазды келіншегімен ауылда өткізеді де, онан соң өзі қалаға
кетіп қалады. Қаладағы ... ... ... ... жас ... ... өзге дүниені ұмытып, жаңа бақытын, нағыз ... ... ... ... көңіл қосып жүре береді. Зерек, сөзшең жігіт
ауылды жердегі қыз ... ... ... ... оны ... секілді
бұрынғы әдет-ғұрыптарға сын көзімен қарайды, өз еркімен үйленген келіншегі
Жәмиланың ... ... ... ... оған ... қалған жас
келіншегі мен кішкене баламның жағдайы не күйде екен деген ой келмейді.
Сыздық түрлі қызыққа тез беріліп, ... одан тез ... Ол бір ... ... кіріседі, мінезінің тұрақсыздығынан онысынан тез ... ... ... тез ... тез ... ... ... мінезі де
тұрақсыз болады. Олар Абайдың ... ... ... қызыққыш мінезі
тәрізді білуге ұмтылғанымен, қайраттың әлсіздігінен бір істің байыбына
барып, мәнін ... ... ... ... Бұндай адамдардың
тағдырында өздері қолдан жасап алған өмірдің ыстық-суығы жиі алмасады.
М.Әуезов ... пен оның ... ... ... ... деп ... ... жеке бастарына кері әсерін көрсеткісі ... де әр ... ішкі ... ... сыртқы сымбатын ғана көреді.
Сыздықтың жолдасы «оқыған» Сүлейменнің Жәмиланы сынаған ... ... сұлу ... да, ... ... түсі ... Ол қыздың мінез-сыры
жөнінде бір ауыз сөз де ... ... ... ... ... сөзі ... қарағанда әлдеқайда
есті. Ол әйел алу жөнінде: «Көп ... ... ... ... қатын тастағыш
деген елдің жаласы бар. Өз басың бірді, жас күнімде айттырдыңдар деп, түсін
көрместен жіберіп отырсың. Сен де сол ... аман ... ... ... кісіге көңілін бір жерге байлайтын қанағат керек. Сонан соң ... ... ... ... [37, 63б]. Осы ... ... жігіттің сөзі
«оқыған» жігіттің сөзінен қандай маңызды екенін көреміз. Ол осы ... ... ... ... ... ... ... жөн көрмейтінін әдеппен
білдіре отырып, әйел алудың мәнісін де айтып берді. Сыздық-Сүлеймендерге
әсер ететін – жаңа ... ... ... Олар ... ... ... ғана біліп қоймай, темекі шегу, шарап ішу әдетін де қабылдаған.
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... қалыптаса
бастаған.
Үйленгеннен кейін Сыздық пен Жәмиланың қарым-қатынасына бұл үлкен әсер
етеді. Сыздықтың ойынша: ... оқып ... ... қырда жақсы тәрбие
алған, мінезі жақсы, адамшылығы бар ел қызын алу керек. Соны тәрбиелеп адам
қылу – міндет!». ... ... ... ... Ол – ... адам
қылу керек», яғни адамды өзгерту керек деген ұғым. Сыздықтың ойы да осы. Ал
отбасының бақыты адамды түзетуге байланысты емес, оны ... ... сол ... ... білуде.
Жәмила иманды ата-ананың тәрбиесін көріп, ... ... ... ... ... ... Оның ішкі дүниесі бай, сондықтан ... ... ... Ол сыртқа шығарып, өзінің инабаттылығын көрсетпейді
де. Сыздық оны кінәлағанда ештеңе айтпай, өз ісін ... жүре ... ... ... ... болады. Тек онысы іске аспай, ... ... ... ... Сыздықтың ылғи кінәлап сөйлейтін таусылмас
сындарын үндемей тыңдайды да аяқсыз тастап жүре береді», - деп ... ... ... ... екі ... ... ... Жәмила өмір
қызығын ішкі дүниесінен іздесе, Сыздық сыртқы дүниеден ... ... ... ... ... Оның ... өмірі сыртқы жағдайдың ... ... ... Ой-өріс, іс-әрекеті қоршаған орта ықпалына көп
байланысты. Мысалы, басында қалыңдығы ұнап жүрген кезінде оған елдің ... ... ... істері «... өзінше жарастық, қызықты істей
көрініп, әрбіріне іштей сүйсініп жүрді». Ал ... ... ... ... Сүлеймендердің қайын жақтың кедейлігін көріп, кемсіткені әсер
етіп, Сыздықтың ... ... ... ... ... ... да басқаша
болып көрініп, көңілі мүлдем қалады.
«Сыздық бұл уақытқы шейін қазақтың күйеуге істейтін әдеттерін, ... ... ... ... өзгеше жарастық, жылылық, сыпайылықтың белгісі
бар деп ... ... ... сәтте түкке тұрмайтын құр ғана надандық,
қараңғылықтың салдары деп сезінді. Ешбір сезім жоқ топастан туған бояу ... ... ... [37, ... істің сымбаты мен сырын айырып, түсінбеудің қандай өрескелдігі
барын Сыздықтың мына ... ... ... «Күні бойы ұялған болып
майысып, түзу жауап бере ... ... ... отырған қалыңдық енді
қараңғы түн болды деп, дүниедегі еркек пен ұрғашының арасындағы ең ... қиын іске өзі ... ... [37, 73б]. ... осы ... оның халық
ғұрпының сырын түсінбей, өзінің кіршіксіз таза қалыңдығын, бүкіл халықтың
салтын қалай ... ... ... ойын ... Осы ... қыз бен жігіт
кездесіп отырғанда, екеуінің түсінігі екі бөлек. Әр істің ... ... ... ... қыздың ісін надандылық деп бағалап отырса, халық ... оның ... сыры ... ... қыз ... ... сыр ... өте терең түсінікті, тәрбиені керек ететін сезім. Қыз ... ... өмір ... ... оған бәрі де ... ... дүние. Егер
бұл әрекет халық ғұрпы болмаса, әрине, ол бұндай іске барғаннан гөрі өлім
қалайтынында сөз жоқ. ... ... ... ... ... дәлел болады.
Жігіттер оны көруге ... ... ... былай суреттеледі:
«Қадалып, сынай қарап отырған екі оқыған жігіттің көздері Жәмилаға өлгенше
ауыр тигендей ... Ол ... тура ... жоқ. ... ... ... төсек жиып жүргенде екі бетіне ыстық қан дуылдап
жүгіріп, қатты қызарып, төменшіктеп ұялғанын білдіріп тұрды» [37, 61б].
Жәмиланың ... бір ... ... ... де ... осы ... ... Бірақ Сыздық бұл тазалықтың сырын түсіне алмады. Жәмиланың
осындай инабатты болып ... ... білу үшін оған ... ... болса да жамандықты жолатпайтын қыздың қоршаған ортасын,
оның бірге жүрген жолдас-жоралары, шыққан тегін, тағы сол ... ... ... бар ... ... ... ... еді.
Бірақ Сыздықтың тұрақсыз мінезі оның барлығының байыбына барғызбады.
Алақанына қонған бақыт құсын ... құда ... ... келесі бір көргенде, өз ... ... ... «Бұрын Сыздық ақ деп ойлап жүрсе, қазірде шикіл сары
сияқты. Бетінің қызылы ... ... ... ... ... ... ... тұтасқан, қаны шыққан ең ұнамсыз жалпақ ... ... ... ... ... ... ... шын ақиқат сияқтанып, сап
ете түсті. Ол ... ... ... [37, ... ... мінезінің себебі – оның өмірдің сырына бармайтын
болмысының таяздығы. Оның мақсаты - өмір ... ... ... өмірдің
сымбатын ғана қызықтап, жеңіл ләззат алу. М.Әуезов оның мақсатын ... ... «... ... ... ... ермегі – жиі-жиі ... ... ... Ел ... жүріп, кішкене бала ... ... ... қыстыгүнгі өмірін көру. Мезгілімен тауға шығып, аңшылырға
еру. Содан қолы бос уақытта қисыны келсе, әрине, кітап оқу еді» ... бұл ... ... де ... қызығын көрді. Бірақ, амал
не, бұның барлығы да оны тез жалықтырып, базары тез тарқады.
Ауылдағының ... ... ... енді ... ... қала ... ... Қала өміріне жылдам араласып, көп уақыт өткізбей-ақ жаңа
қызық табады. Ол күйеуі 7-8 ай ... ... орыс ... ... ... ... ... адамның көзін тартып, ықыласын аударатын
жері – дөңгелек толықшалау денесі еді» [37, 79б], – деп ... ... ... ... ұмыттырып, сымбатты орыс әйеліне еліккен себебін.
Зерттеуші М.Арнаудов: “Көркем шығармада кездесетін басты ... ... ... да ... ... бола ... ... М.Әуезов осы талдауға өзек болған шығармаларындағы кейіпкерлердің
қай-қайсыда ... ... ... ... ... 20-30 ... көркем туындыларда ... көзі ... ... ... ... жаңа сипатта өрістейді.
Мұхтар Әуезовтің «Сөніп-жану» әңгімесінде адамның сыры-сымбаты,
ойы, ішкі дүниесі жөнінде ұғынар ғибрат қарапайым да ... ... ... әңгімедегі табиғат символына назар аударайық: «Қоңыр ... ... бас кезі еді. Ел ... ... ... ... айлы тыныштығы
мол түнде қалың таудың ... үш салт атты келе ... ... ... ... ... ... жатқан жіңішке өзек кейде ... ... ... ... иін ... биік тік ... арасынан
жалғыз аяқ жолдай болып жіңішкеріп, жыланша иіріледі» [36, 56б]. ... ... ... ... ... сай ... Адам өміріндегі қоңыр
күз – ақылдың тоқтаған шағы, жақсы-жаманды айыра алатын кез, жас кездегі
тыз ... ... ... салмақтылыққа берік ауысқан кезең. Оған қоса,
түндегі жарық ай көп ретте адамның нәзік сезімін, ... ... ... ... ... жиі ... белгілі. Иірім-иірім
өзектерді адам өміріндегі сан тарамдалған ... ... ... еді.
Шығарманың басты кейіпкері Сыздықтың махаббат сапарындағы сәтсіз, сәтті
жайлар осы айтылған құбылыстармен ... ... ... ... ... ... оның алғашқы қадамы күлкі-қалжыңға араласты да, ... ... ... ... бере ... Өз ... ... адамы – қала оқымыстысы Екатерина болды. Әңгіменің мазмұнынан да,
автордың салқын ... ... де ... ... юмор ... болып
отырған жайды аңғара ... ... ... ... ... өзі аз ... шапшаң өзгеруді, ауысуды білдіреді. Сыздықтың
соңғы сүйгеніне саналы түрде тоқтаған сыңайы бар. ... ... ... ... ... ... ... ыңғай танытады. Қалай десек те,
азамат басындағы осы бір ... ... ... ... да ... астастыра бейнелеуі шығарманың көркемдік бағасын арттырып
тұрғаны сөзсіз.
«Оқыған ... ... ... ... ... ... қайтыс
болып, артында әйелі Қадиша, кішкене қызы Жәмила мен ... ... жылы ... ... ... ... оқыған жолдасы Жұмағұлға
күйеуге шығуы баяндалады. Ауылға барып әкесі Әміре мен шешесі ... ... ... ... Мақсұттан қалған дүние-мүлікті өзіне
аудартып, тиеп алып кетуге келгенде ... ... ... мұндай
жөнсіздікке шыдамай өліп кетеді.
Бұл әңгіме қазақ даласындағы заман өзгерісіне ... ... бет ... ... бір ... ... шығыс елдері сияқты қазақ даласы да әуелде жалпы ... ... ... ... өзіндік болмысымен өмір сүріп
жатты. Бірақ Ресей патшалығының қол астына енгеннен бастап ... ... ... ... ... ... онда ... орысша-қазақша
оқытып, жаңа тәртіптегі Еуропа үлгісін бере ... ... ... ... лебі есті.
Батыстағы дәстүр Шығыс елдеріндегіден мүлде бөлек еді. Бұлардың негізгі
айырмашылығы – Шығыс ... ... ... ... ішкі ... ал ... дәстүрінде сыртқы дүниеге бағытталады.
Шығыс елдерінде имандылық, нәзік әлемдерге ену мүмкіндігі, жаратылыспен
байланыс ... ... ... ... ... рухани жетілу, яғни идеализм
басым болса, Батыста ... ... ... ұмтылыс, яғни
материализм басым. Бұл адам бойындағы эгоизмді молайтты. Рухани таным мен
материалдық түсініктің ... ... ... ... ... келе
бірбірінен алшақ екі мәдениет түрін тудырды. Рухани болмыстан гөрі сыртқы
материалдық ... ... алға ... тән ... жеңе ... ролі өте ... қойылып ол тек өзіне сенгендіктен іс-әрекеті құрғақ
есепке, рационализмге негізделетін болды. Бұл ... ... ... ғылыми-техникалық жетістікке әкелді. Ал ол болмыстың ... ... ... ... ... ... ... қиын
көптеген мәселелерді тудырып отырғаны белгілі.
Әңгімеден имандылыққа негізделмеген, тек байлыққа ұмтылған осындай
әрекеттің бір салдарын байқауға ... ... жан ... мен тән ... ... күреске
негізделген.
Қай кезеңде де адам бойында кісілік пен ... ... ... Ал, адам ... ... ... беруі адамгершілік
мұраттарының деңгейіне байланысты. Жан құмарлығы мен тән ... ... ... Абай ... ... танып білеміз. ... ... жас ... жан құмарлығы басым болып, есейе келе тән
құмарлығы ... ... ... да әуелдегі имандылық ... ... ... ... ... Адамзатта сол жойқын күштен
қорғану үшін реттегіш тәртіптер қалыптасады. Бұлар - ... ... ... ... ... ... ... тәрізді өзіндік көріністері.
Халықтың рухани байлығының сақталуы әр елдің ... осы ... ... ... Себебі, өліп-туу барысында ұрпақ алмасып жатса ... ... ... өзгеріссіз қалады. Сөйтіп, халықтың рухы сақталып, ол
адамдар үшін имандылықтың тірегі болады. Өзгеріс кезеңді заман ... ... ... ... ... ... ... туғанын аңдатады.
Заман өзгерісі адамдардың өзгеруімен тікелей байланысты болады.
Әңгімеде осы сипат анық байқалады. ... ескі мен жаңа ... ... осы ... өміріміздің алғашқы қалпын танығандай боламыз.
Шығармадағы оқыған азаматтардың барлығы дерлік жаңа ... ... ... ... салт-санасын ұмытқан, не болмаса оған аса көңіл
бөліп, елемейтін таяз ойлы ... ... ... ... ... тек өмір сүру ... беретін білім. Бұл, әрине, толық білім емес.
Мұндағы заман өзгерісі тіпті ауыл адамдарына да әсер ете ... ... ... ... ... ... көпшілігі құптайды.
Бұны Жұмағұлдың шешесі Қамария былай деп ақтайды: «Е, ... ... Ол ... біз ... ... бізден шығын шығара бер, ... ... ... ... бер» деп ... па едік?! Мал тап,
бізді асыра деп оқытқанбыз» [37, 38б]. Міне сол кездегі ... ... осы ... ... бұл ... ... ... толық жойыла қоймағаны, оның
әлі де болса әсері бары сезіледі. Жазушы бұны үйленген жастардың ... ... ... ... мен ауыл ... ... салыстыра
отырып көрсетеді.
«Қазіргі сағаттағы үйлеспегендік жаңа келген ... ... ... да, ауылдағы үлкен-кішінің бәріне де сезілді» деп ауыл адамдары
мен қала адамдарының өзгешеліктерін білдіреді.
Ауыл ақсақалы Әміре де осы ... ... ... ... ... жастардың келісімсіз мінездерін қолға тиетін мал-мүліктің қызығы
ұмыттыратындай ... ... ... мен ... әдет-өзгешеліктеріне
қарамастан, бірімен-бірі тез тіл табысып кетіседі. Оның ... ... тән ... ... ... былай деп білдіреді:
«Бұларды біріне-бірі соншалық тез жақындастырып жіберген не? Ол ... ... ... ... ... ... ... дүние мәселесі ғой.
Соған келгенде, бәрінің де мінезі, ісі бір ... ... ... ... ... ... жас келін кәрі енесінен асып
түсті: жас жігіт оқыған десең де, кәрі ... асып ... заты ... «жас-кәрі», «оқыған-оқымаған» деген айырмыстарға қарамай-ақ, бұл
адамдардың басын қосып, бірін-біріне үйлестірді» [37, ... ... ... ... имандылығы кем адамдардың бейнесін
осылай анықтап берген. Олардың ар-ұятының аздығынан қанағатсыздық туып, мал-
мүлікті күшпен еріксіз тартып алуға ... ... ... адам ... ... мен ... адам ... арқалай өз тілектеріне жетіп, дүние-
мүліктерін молайтты. Бірақ бұлайша дәулетке жету аса күрделі әрі ... ... ... ... сол ... рухани шапағатын сезінуге
мүмкіндік бермейді, жан тыныштығын сыйламайды. Осыны жазушы ... ... ... ... ... ... деп ... баласысың, бай жесірдің байысың, бай ... ... ... тоқығаныңа бақтың ба? Жыланға түк біткен сайын қалтырайды
деп, байыған сайын ... ... ... ба ... ... ... [37, 46б]. Бұл ... жазушы табииғаттың себеп-салдарлы
заңдылығын ... ... ... ... бұл ... әсер ... жоқ.
Көркем шығармада басқа бейнелерге қарағанда орталық тұлға адам болып
қалады. Әдеби бейне жасау үстінде әдетте автор оларды әр ... ... Кей ... ... басында ұнамсыз көрінген кейіпкер сюжеттің даму
арнасында ұнасымды ... ... ... Ал, ... бұл
шығармаларында суреттелген кейіпкерлер бастан-аяқ ұнамсыз тұрғыда беріледі.
Әңгімедегі Ақтай тәрізді ... ... ... ... ... ... Жазушы бұны олардың, екі жастың үйлену ... ... ... Мақсұтты ескермей ойын-сауыққа берілуімен, Мақсұт өлген
терезенің алдынан ... ... ... ол ... ... ... Жазушының әңгіме атын «Оқыған азамат» деп тырнақшаға алуының ... бұл ... ... ... ... ... ... сан түрлі болмысы көркемдік таным туралы мәселені танып-білуге
әкеледі. Олар өз кезеңіндегі әрекет, оқиғаны, жағдайды өздерінің істерімен,
мінез-сипаттарымен беріп отырады ... ... ... өзі де осы ... ... Ол өзі ... ... боларын біліп, оны заңды нәрседей көреді.
«Қадиша... өлмейді. Бірақ ол сенен туған жоқ... Басы көп, бай төркіні
бар. Ең ... ... ... ... ғой. Сені о да ... [37, 31б]
деп жаңа өмірдің тәртібін мойындап, шешесінің қамын ойлағандай болады.
Әңгімедегі істің байыбына бару үшін ... ... ... ... пен жаңа ... өзгешелігіне көңіл бөлейік.
Қазақтың ежелгі әдет-ғұрпына келетін болсақ, қыз тұрмысқа шыққаннан
кейін ол сол елдің, ... ... ... болып есептеледі. Егер күйеуі
өлетін болса оның кімге тұрмысқа шығу ... ... ... шешеді. Ең
болмаса олардың келісімі керек. Бұл қоғам өмірі бұзылмай, бірқалыпты ... ... ... ... дау жоқ. ... тәртіп шығыс елдерінде
басым болғаны белгілі.
Имандылық болмаған жерде қоғамдағы ... ... заң ... ... ... ... заң болса да адам болмысын түгел қамтып,
әділеттілікті толық қанағаттандыра алмайтыны белгілі.
Бүгінгі күннің ... ... ... мен ... ... да ... жоқ. Бәрі ... Бірақ бұл арада ескеретін мәселе
баласының тұтынған ... ... ... ... ... ... оның отын ... келмеген әрекеті. Сонымен бірге әйелдің отбасында
алатын орны, шаңырақтың бүтіндігін сақтаудағы мәні де сырт қалады. ... ... ... ... ... сырын сезіну аса қиын. Жазушы
қай заманға да лайық болар осы ... ... ... ... ... қалып, адамшылығыңнан
айырылып қалма. Қыр кісіні бұзатын” деп қағынан жеріген, салт-дәстүр, әдет-
ғұрыпты надандық, қаранғылықтың салдары деп ... ... қол ... ... ... жете ... уақыт ағымында “ел қамы” деген бірдеңені
көп сөйлеп жүргендіктен ең болмаса қалада бір қызметте отыруды борыш ... ... легі ... ... ... ... ... (“Оқыған азамат”) тамаққа тойып,
ішіп-жеудің нәпсісінен әрі аса алмауы неліктен? Жұмағұл ... ... ... шыға келгелі тұр деген хабарды естігендегі “өрекпіген кісінің мінезін
көрсетпейміз деп, ішінен “шүкірана” ... ... ... мен Қамарияны
еске түсіріп көрейік: “Е, алса, алсын байдың ... Ол ... ... ылғи ... ... ... бер, кемпір-шалдың қолындағы азын-
аулағын тауыса бер” деп оқытып па едік?! ... тап, ... ... ... Осы ... шейін қара тиын табыс тапқан жоқ. Енді қашан ... ... ... ... мал таппаса, үйге де жолатпайық деп жүр едік. Соны
естіген ғой! – ... ... ... ... ... ... шығаратын”. Жұмағұлды әке-шешесі “біл” деп емес, “қызмет қылсын,
шен алсын” деп оқытты. “Көңілдері көкте, көздері ... ... ... ... ...... ... қымбат демейді” деген Абайдың сегізінші
қара сөзі еске түседі [52, 166б].
Осы кезеңдегі шығармаларға тән ... ... ... ... алып ... ... ... көзі қанып үйреніскен сайын, жаңа
келген жастар мен ... ... ... аз ... ... ... Ауылға келерде жазға лайықты барлық таза ... ... ... ... ... халқына ұқсап, қырға бөтен кісі сияқтанды.
Керек десе, ... ... ... де “сіз-біз” көбейіп ... ... ... ... Бұл ... ... ... жайына келгенде
айқынырақ сезіліп тұр. Келіннің келген жердегі ата-енесіне “сәлеметсіз бе?”
деп амандасуынан ... үйге ... соң төр ... ... ... мүйнет сайын онымен сыбырласқаны да қыр тұрмысында ешуақытта
болмаған бір өрескелдікті ... ... ... ... өзі оқып ... ... қатарына кірген кісі болмаса да, қаладағы мұғалімнің
қатыны болып ашылып қалғандықтан, сол оқымысты жұрттың үлгісін машық ... ... жат ... ... ... ... Әңгіме ішіндегі “Әміре
қазақы көңіліне ұнамсыз бірдеңе тигендей болып, көп сөйлемей отырып қалды”
деген жолдар ... ... ... ... бұл ... ... жұбаныш бар еді. “Осымен алғашқы келген ... ... көп ... ... жоқ. ... күн ... хал-жайды біліскен
соң, бала мен әке, келін мен ене бірін-бірі әбден таныды. Шаруа жағындағы
кейбір жұмыстарға ... ... ... ғана емеурінмен ұғысатын
болды. Бұларды біріне бірі соншалықты тез жақындастырып жіберген себеп не?
Ол – ... ... ... ... ... мәселе: мал-мүлік, дүние ғой.
Соған келгенде бәрінің де мінезі, ісі ... бір ... ... ... ... ... ... келгенде жас келін
кәрі енесінен асып түсті: жас жігіт оқыған десең де, кәрі ... ... ... ... ... ... “оқыған-оқымаған” деген айырмыстарға
қарамай-ақ, бұл адамдардың басын қосып, бірін-бірі үйлестірді” [37, ... жол ... ... ... ашық ... бар. Сыр мінез
болған “жас-кәрі” ойында жасырын жүрген сөздерін ашық ... ... ... да мал ... Күні еңкейіп бара жатқан кәрінің көңіл
қалтарысындағы қантамырын қуалап аққан тойымсыз ... үрей ... ... ... ... ... ... Әңгіменің көп теріске
кетпейтін түрін аңғарған соң, мал ... ... ебін ... ... ... ... Жанғазы деген ірі байдың “кенже балама атастырып
қояйық” деп сөз салуын мақұл ... ... ... ... ... ... ма еді? Сен мал ... байып бара жатсаң, көре алмайды. Өнебойы
жұрттан қорқамын деп, сыбағаңнан құр қалып жүрме, арсыз ...... ... деп, өмір бойы ... ... өсиетін баласына енді айта
бастауы бекер емес.
“Оқығандардың үлкен-кішісінің бірталайында төре болып, қазақтың қалың
ішіне барып көріну және әр ... ... ... қылып, жаздың қызықты
кезінде елде болу мақсаты да бар еді. Бұлар өзгерістің сыртқы түрін ... ... ... ... кісі сияқтанса да, ішінде қолдарына тиген
кісілікті қазақ ... ... шын ... ... ... ... ел ... деп сол күндерде жаттап ап, ел жуандарымен бірге
ауыздарынан ... ... ... айта ... ... өз
көңілдеріндегі жасырын тілекпен де жарастырып, келістірмекші болғандай түрі
бар еді. Ежелден төрешіл, бақталас болып үйренген ел жуандары ... ... ... істей көріп жүрді. Ал бұл дертке шалдыққан
“оқыған” дегеннің көбі ылғи ... ... ... ... ескі ... ... деген жолдар сол тұстағы оқыған азаматтардың психологиялық қалтарысын
айқын ашып ... Рас, ... ... кісі жаға ма? ...Ел ... бала
сияқты ғой. Біреуді жақсы көрсе – тез, жақсы көріп, өкпелеп жек көрсе де ... ... [37, 59б] ... ... да ... “елге доспын” деген ниетінен туған ешбір ісін көрмеген
соң, өкпелейді, ... ғой. Кісі көп үміт ... ... ... ... ... ... Бірақ біз сыналатын күніміз әлі алда деп
білеміз” деп олар өздерін іштей-сырттай ... да. ... ... ... ... ... ... қарабайыр, көкірек көзі сәулесіз адамдардың
талғамынан ... ... ... ғой, ... ... ... ... өтетін
үлкендер де өз басының қамымен жүр ғой. “Ел қамы” дегенді бәрі де ернінің
ұшымен ғана айтады. ... ... ... күреп алып, баюға тырысып жүр.
Көпшілігі ашықтан ашық мына реквизицияға алынған жігіттерден пара ... ... ... бай ... ... Оған ... ... тәуба қылу керек.
Осындай тәмам ел бұзылып жатқан уақытта адамшылығымызды аман сақтасақ – ... ... [37, 67б] ... өздерінше бір-біріне тілектестік білдіріп.
М.Әуезов өзінің жоғарыда аталған әңгімелерінде символды да ұтымды
пайдаланады. Мысалы, «Оқыған азамат» ... ... ... ... ... Күн түске тақап қалған. Аспанда бұлт жоқ, ашық. Жарығы көз тайдыратын
нұрлы күн бүгін ... ... ... болып өзгеше жарқырап тұрса да;
ызғарлы қар, суық ауа қызуын жоғалтып, жарығына ... ... ... [37, ... ... көрінісі. Басқаша емес, дәл осылайша берілуінің
сырын шығарманы оқу үстінде айқын түсінуге ... ... ... ... де ... ... суретін бермеуінің автор ойының түйініне, алдына қойған
идеясына сәйкес келмейтіндігінен деп білу керек, ал ... ... ... ... увертюрасы осы әңгіменің мазмұнына толық сай
шыққан. Шығарманың бүкіл өн бойында айтылатын ... ... бір ... хабаршысы болып тұр.
Бас кейіпкерлердің бірі Мақсұт тән азабын тартып, ... хал ... жан ... «Суық ауаның қызуын жоғалтып, жарығына жансыздықтың
табын басып тұрғандай» көрінуі осы жайдан алдын ала ... ... ... немесе соңы болмай, орта кезінің алынуы Мақсұттың отау иесі, өз аузына
өз қолы жеткен, жеке басының ғана ... ел ... ... ... ... ... ... сай, екінші жағынан, дендеген сырқатын да көз
алдымызға елестеткендей. Аспанның бұлтсыз кейіпте берілуі жігіттің ... ... ... ... ... азаматта» да ызғырық аяз бен
түтеген боран қайғының, аяусыздықтың, өлімнің хабаршысындай бейнеленеді.
Зерттеуші ... ... ... ... ... де өзiн ... ... көрсетедi. Оның шығармаларынан қазақ кеңес әдебиетiндегi
пейзаждың классикалық ... ... ... ... ... ... ... қолдануында пейзаж оқиғаның болған орны мен
мерзiмiн дәл көрсетiп қана қоймайды, ... ... ол ... адамдар
характерлерінің типтiк сипаттары мен олардың өзара қатынастарын мейлiнше
мол ... ... ... Табиғат суретiн беру М.Әуезов үшін дара ... ол ... ... ... идеясына сәйкестендiрiп, үнемі құбылтып,
құлпырта отырып қолданады. Жазушы ... ... ... ... ... ... түсінулерi арқылы бередi.
Әуезовтің қолдануында пейзаж кейде болғалы тұрған оқиғаға сая ретiнде
алынады да, оқушыны соны терең түсінуiне ... ала ... ... ... [36, 160б].
Адам мінезі мен қылығын, жүріс-тұрысын сынға ... ... мына бір ... ... ... «Құм мен шаңы көп ... ... қоңыр салқын кеші кішкене сұлу бақшаның ішіне жанар оты
сөнбеген ... ... ... ... сұлу сезімге шақырып, күтіп
тұрғандай. Бақшаның сәнді шұбар тобы көрініске шыққан ... ... неше ... ... ... ... ... сезімді қалжыңмен
оркестр күйінің ішінде толқынып, бұралып өтіп жатты. Күн батып, қас қараюға
айналған кезде ... ... ... ... ... ... тіршілік қызуымен
ажарланып келе жатқан. Бақша, тіршілік ... ... ұяша ... ойды да оятып сергіткендей» [37, 127б].
Ғаббас пен Ғайшаның тура мағынасында бақша ішінде танысатындары ... ... түн ... ... ... ... де рас. Ал бастысы – Ғайша
өмірінің көп ретте салтанатты, қуанышты өтіп жатуы да мамыр айындағы ... ... өтіп ... ... ... ... ... сырласып
жүрген жігіттерінен қол үзіп кеткенде де Ғайшаның қабағы оншалықты түсе
қоймаған. Көңілінің біршама ... цирк ... еді, оған ... ... ... көре алмадық. Тағы да автор символы мен мазмұн
арасындағы сәйкестікті ... ... ... көріністерін, айналада болып жататын объективтік,
яғни адам санасынан, адам ... ... ... ... көріністерді
кейіпкердің жан дүниесімен, оның ... ... ... ... ... ... неше түрі, желсіз тынық сәттердегі
аппақ қар, ... әр ... ... ... ... мен ... аяз,
ашық немесе бұлтты аспан – осылардың ... ... ... ... ... ... ... қаламынан туындаған әңгімелерде қыс бейнесі өте әсерлі
беріледі. Ызғырық аяз бен ... ... ... ... ... ... ... «Қысты түн» бөлігінде қарлы,дауылды ... ... ... ... бар: « Ақ ... көк пен ... бір-біріне
араластырғандай. Аспандағы ай-жұлдыз, жердегі қара-құрадан ешбір белгі жоқ.
Айнала ... ... ... ... ... ... екпіндеп ойнап шығып, шың басында ... ... ... ... ... ... ... жөнелгенде, долы дауыл сай бойында
жын-перінің күйіне билегендей болады. Ағындап құтырып ... ... ... ... ... ... гуілдейді. Жер тартып, шаңын аспанға
шығарып, ақ ... ... ... ... ... келіп құшақтап,
жарығына кіріп ысқырып, тербетіп, оятпақшы болады.
Кейде одан өтіп, өзектегі қалтырап, жаурап тұрған жас тоғайға ... ... ... ... тәжім еткізіп, арасынан суылдап бұраң қағып,
ойнап өтеді.
Кей-кейде бұның бәрін ... ұры ... ... ... кішкене
қораның үстіне келіп, ақ түтек болып ұйтқып, ойнағын салып, үскіріп, боран
болып аласұрып, әлсіз адамға қыр көрсеткендей қаһарланады...»
Осы ... ... ... ... Табиғаттың бораны адам
тағдырындағы қиыншылықпен, рухани қиналыспен, тән ... ... ... суреттеліп жатады. Аттары аталмаса да, осы әңгімедегі
кемпір мен шалдың жетім немере қыздарына ... бола ... о ... жан ... ... ... қыспағынан болып жатады. «Бүгінгі
соғып тұрған боран жалғыз бүгін емес, қыстай ... ... ... ... соңғы жағында. Демек, қос боранның қыспаққа алуы, жандарының
күйзеліп, тұрмыстың кемкетігін ... ... келе ... ұзақ ... Адам жанындағы жазылмас жараның асқынуы қарлы боранмен қатарласа
келіп, оқырманның жан-дүниесіне ... ... ғана ... ... ... ... қиындықты сергек қарсы алып, оны ... рух та ... ақ қар ... ... ... танытатындай әсер
береді. Ақ нөсер сияқты, оның да (ақ қардың да) ... ... ... ... ... ... те, автор ұстанған ... ... ... өзгерте де алады.
Сол «Қыр суреттерінің» «Қысты күнгі дала» деп аталатын бөлімінде ... ... осы ... ... ... ... «Қалың қарды жамылған
ақ дала. Айналада көз тоқтатарлық бұдыр жоқ. Ақ ... ... ... ... ... өлім ... зор тыныштық басында бағып ұйықтатып
тұрғанға ұқсайды. Тіршіліктің бір ... ... ... ... жан
иесі жоқ. Жер жүзін тылсым буғандай: ызғарлы қар, суық аяз тас ... ... ... ұқсайды. Алыстағы биік жота жымырайған пішінмен
тіршілігін көмген молаға ұқсайды».
Суық ... ... ... ... ... аппақ қардай сұлу
Рәбиғаның, сүйгенінен ерте айрылып, жер қойнына аттандырған әрі жас, ... ... ... ... мән бермей, есінен айрылғандай меңіреу
далаға безіп кетуінің өзіндік себебі бар. Адамнан да, ... да ... ... ... ... ... шешімі де болмаған. Осы
тағдырды жазушының алдын ала «кебінге ұқсаған дала, ... ... ... ... ақылға сыйымды болып шыққан.Қысты күнгі даланың»
аяқталуында да сөзбен салынған суретке ұшырасасыз: «Ақ дала ... ... ... сары бел ... ... ... ақ ... қымтай түсіп, жата
берді». Рәбиға тағдырымен әбден астасып жатқан көрініс. Рәбиға өлім ... енді ... ... үзе ... ... Мұқаш келіп үлгірген.
Келіншек ол жеткізген ... ... ... ... ... ақ ... сияқты). Ілгеріде айтылғандай, Рәбиғаға ешкім араша түспеді (ақ
даланың меңіреу болып түнергені сияқты). Сары бел ... ... ... ... ... ... он екі де бір гүлі ашылмаған ... қыз ... ... ... ... зорлап қосқысы келген Жақыптан
бұйығы мінезімен, көз жасымен ғана ... ашық ... ... ... бас ... ... оның ... таза жүрекпен сүйген
жігіті Ісләм еді. Жақып сияқты жаны да, тәні де суық ... ... ... ... болып жер жастануды бар ниетімен қалаған.
Осы әңгімедегі ... ... ... ... кеш батуға тақалған.
Даланың кешкі салқын желі ауыл ... ... ... ... ... ... белден асып, ұясына кіруге айналды» [37, 83б] деген суреттеу кейіпкер
басына түсетін жағдаяттың кіріспесі ... ... ... кейіпкер
тағдырының бір қарағанда түсініксіздеу, ал әңгімені оқып ... ... қона ... етіп ... ... ыстықтың қайтуын жастық гүлінің
солуы, жігердің жасуы ... ... бет ... ... өзгеріс деп
түсінсек болар еді. Кешкі салқын желдің келе жатқанын ... ... сала ... ауыр салмақ деп ұққан жөн. Күннің ... ... ... ... болмайды, өйткені Ғазизаның бұл жарық дүниедегі дәмі де
таусылып келеді. Солай болды да.
«Ескілік ... ... пен ... ... ... да әдемі келісім мен тұтастықты байқар едіңіз.
Лейтмотив ретінде мына сөйлемдерді айтар едік: «Жаз ... ... ... ... ... ... ай мұңлы сәулесін мәңгілік сабырмен
таратып тұр. Теңгедей бұлты жоқ таза аспанда ... ... ... сарғыш түсті жұлдыздар тұңғиық аспанның елжіреп қараған от
көздеріндей. Түн ... ... ... ... сезімді көңілге ым
қаққандай болады. ... ... ... ... жер ... ... тыңдағысы келеді».
Мұнда да жанды бейне бар. Түнгі айдың мұңлы болуы, түн аспанының
сезімді көңілге ым ... ... жыр мен ... ... ...... адам ... мінезінен, әрекеттерінен алдын ала елес ... ... мен ... бұл ... толығынан
дәлелдейді.
Жәмеш қыз қаршадайынан теңін таңдау, жар сүю сияқты өмірлік және ... да ... ... ... те сұлу ... ... ... көрмеген. Алда-жалда әлдекімнен ұсыныс өтініш болып ... ... ... ... ... ... Сондықтан да апасы Қадиша дүние
салып, жездесі Кенжехан тоқал жайлы ойланғанда, көп қинала да ... ... ... ... ... мақұлдағандықтан, сондай тоқал болуға ... ... ал оған шын ... ... ... ... басы тасқа тигендей күн
кешті. Оның басты ...... ... ... ... азаматтарға
күдікпен қарайтындығы және осы ойын жастайынан Жәмештің санасына сіңіріп
үлгіргендігі. Қабыш қаладан қанша хат ... да, ... ... ... қанша шақырса да, үйден шықпай қойған.
Ұрын келген ... ... ... ... ... бәрін жасады.
«Бүгінгі өткен түнде Жәмеш күйеуінің қасында болып шықты. ... ... не аға, не ... ... ... дәл ... кеште Жәмеш алғашқы
рет жар өмірінің шетін, шын пішінін көрді».
Таң атқаннан бері Жәмеш ілгеріде ... ... ... ... Рас, ... меңіреу далаға шығып, беті ауған жаққа тартқан жоқ.
Мәкен әжесінің төсегіне құлай түсіп, бар өкінішімен ... ... ... – бір рет болса да Қабыштың түрін ... ... ... ... ... ... айы, мұңлы айы Жәмеш болса керек. Әлдебір
жырды, ертегіні тыңдағысы келетін ... ... ... ... ... бірі ... екендігінде де дау жоқ.
«Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлы таудың бөктерінде кештің қоңыр салқын
желі ... Күн ... ... ... барады. Күнбатысты қалың қара ... ... ... тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына
қарай бойсұнған сияқты» [37, 107б], – деп ... ... оқи ... ... тұл ... ... өне ... шымырлататын бейшаралық халін
жазушы осылай елестетеді: кеш те қоңыр, жел де қоңыр, салқын төбелер ... ... ... ... қарай бойсұну да бар.
Ата-анасынан ерте айрылған Қасымның бөтен бір ... ... ... ... аздай, зират ішінде де әлдебір құбыжық оның
зәресін соншалықты ұшырып еді. Қасымның жан ... ... ... да ... суретпен береді: «Сол уақытта жаңбыр бұлты тауға таман жақындап,
жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн ... жарқ ... бәрі ... ... ... ... бүтін, ширақ, ең
бастысы – эмоционалдық әсері өте мол көркем дүние ... ... ... ... ... ... прозасындағы табиғат көріністері – даланың қысы, желі,
бораны, айлы ... ... – жай ғана ... ... өмір ... ... олар әңгімедегі кейіпкердің көңіл-күйімен, қайғысымен үндес келеді,
кейде оның тағдырымен ажырамас бірлікте бейнеленеді. ... ... ... ... ... ... бола алады.
Шындықты толымды ашу үшін қара сөз керек. Қара сөздің ... ... мен ... ... мол. ... ... ... жағдайды аса
сезімталдықпен барлай отырып, өз өнерінің тақырыбын да, ... де ... ... ... ... ... ... көнбейді, бірыңғай анықтама
шеңберіне сыймайды. «Әңгіме, – дейді ... ...... он ... бір ... ... оқып бітіруге болатын, әбден аршылып
алынған бір-ақ нәрсе, бір ғана ... ... ... ... ... ... туралы жазылған шағын шығарма. Әңгімені еш нәрсе қосуға да, алуға
да болмайтын етіп жазу керек». Бұл ... Моэм ... ... ... ... оны ... екі ... ерекшелігін, біріншіден, қысқа
жазылуы керектігін, екіншіден, шебер ... ... ... ... ... тығыз байланысты.
Қысқасы, әңгіме, негізінен, қысқаша жазылады, ал «ең парасатты проза
– дәл және қысқа ... ... ... әңгіменің ең елеулі ерекшелігі –
жинақылығы, ал «нағыз күшті, нағыз құдіретті ...... ... ... ... ... ... жайдың бәрі алынып тасталған да, тек айтпауға
болмайтын шындық қана ...... ... ... ... әңгіме жазушыдан барынша жинақы болуды талап етеді.
Қазақ жазушыларының ... ... ... бетте әңгімемен көрінді. XX
ғасырдың жиырмасыншы-отызыншы жылдарындағы қазақ прозасының дені әңгіме
болатын.
Әңгіме – ... ... ... ... қара ... жазылған
шағын көркем шығарма. Әңгіменің ... ... ... ... ... ... ... құрылысы, кейіпкер жүйесі ... ... ... ... ... ... бір ... айтылады.
Әңгімеде де, басқа жанрлар секілді, алдымен адам – оның ... мен ... ... Аса ... деген оқиға суреттелуі керек. Сөйтіп әңгіме
көлемі ... ... ... үшін ... шеберлік мектебі екеніне анық.
Оған қатысатын кейіпкерлер де көп ... ... ... бір ... ... ... мен ... айқын болады. Мұнда бір айтылған жайларға қайта
оралуға, тәптіштеп баяндауға, ұзақ-сонар суреттеме беріп ... орын ... ... ... бейнелеумен кейіпкерлердің мінез-тұлғасы
толық, ... ... ... ... ой-түйіндер жасалуы қажет. Әңгіме жанры
аз сурет арқылы көп жайды аңғарта білетін айрықша ... ... ... ... баяндаушының (авторлық «мен») бейнесі айқын көрінеді.
Оның өзі оқиғаға тікелей қатысты болуы мүмкін. Бұл – ... тән ... ... өмірден алынған шынайы жағдайлар баяндалады. Сонымен
қатар мұнда оқиға желісі ... ... ... ... әңгімеде, негізінен, өмір шындығы бір немесе бірер ... ... адам ... бір немесе бірер жинақы ... ... ... ... ... ... ... олардың басынан
өтетін құбылыстардың бәрі емес, кейбір ... ғана ... ... шығарманың көлемі де шағын, ықшам. Адам мінезі мұнда
көбіне қалыптасқан, дайын қалпында ... ... ... көп ... ... ...... да, суреттеуден де тыс; авторлық материал –
нағыз ... ... мен ... ... ... ... арқауы ұзақ
желілі, арналы даму үстінде емес, қысқа қайырылған ... ... ... ... да – ... ... ... Әуезов алғашқы шығармаларының көбін әңгіме түрінде жазды.
Көркем прозаның осы шағын түріне жас жазушының ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы жазушының өз идеялық, ... ... ... ... ... суреткерлік
шеберлігін жетілдіруге қолайлы еді. Әңгіме – көркем прозаның ең ықшам түрі,
бірақ жеңіл түрі ... Оның ... да сол ... аз сөзге көп,
терең мағына сыйғызып, негізінен, бір ... ... ... мол ... ашып беруінде.
Әңгімеде кейіпкерлердің көп болмайтыны, негізгі ... ... ... да, ... ... ... нақты, бас-аяғы
жинақы іс-әрекеттер арқылы ашуге үлкен суреткерлік шеберлік қажет екенін
аңғартады. Әңгіме көркем ... ... ... ... түрі ... ... баяндап айту үлгілерімен тамырластығы болса да, мүлде
жаңа, соны жанр. Басты ерекшелігі – ... ... ... ... қалмайтын еркін, шығармашылық ізденістерге жол
беруі. Әңгімеде тақырып ... өмір ... әр ... ... ... оқиға желісін еркін өрістету, шығарманың композициялық құрылысын
ықшам ету мүмкіндіктері де мол.
Мұхтар Әуезовтің әңгімелерінен осы ... ... ... ... ... ... ... терең бейнелеу мүмкіндіктерін ... ... анық ... ... адамдар тағдыры туралы тілмен емес, үнмен, ишаратпен,
меңзеумен аса дәл ... ... ... - ... ... ... ... факторлардың
бірі. Мұнда қаламгер айтпақ ойын көзге ұрардай жарқыратып, ашып тастамайды,
көлегейлеп, астарлап, символмен, ... ... ... ... ... көмегімен, тұспалдап, ишарамен, емеурінмен, ұсынады. Зер салып,
байыппен қарасаңыз, қаламгер ... ... ... мен ... ... ... ... алады да, ит-құсқа адамға тән сипаттар
бере отырып, көп жағдайды, талай нәрсені ... ... ... ... ... ... толы философиялық ой түйеді. Айта
кететін бір жайт, әңгіме-символдағы образдар мүлтіксіз, кесек ... ... ... жетеді.
Сырт қарағанда өзімізге таныс, өмірде жиі кездесетін қарапайым ... ала ... ... ... осы ... оқиғаны үлкен философиялық
мәні бар көркем туындының негізіне айналдыра алуынан көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... көздеген
мақсатының айқындылығы өте маңызды. Автор ойы ... ... ... ... өрісіне араласатын басқа да кейіпкерлердің сөзімен айқындала
түсу керек. Көп жағдайда авторлық «мен» ... ... ... ... прозасында ойды символикамен жеткізу әдісін батыл ... бірі – ... ... ... ... кейіннен Әуезовтің көптеген туындыларында
қайта өрбіп, дамып ... ... ... ... туындылардың
ортақ сипаты – трагизм, әлеуметтік қақтығыстар, адамның ішкі әлеміндегі
қайшылықтар – осының баршасында ... ... ат ... ... кету,
морт сыну, өліммен тыну бар. М.Әуезов қоғамдық-әлеуметтік құбылыстарды,
антагонистік қайшылықтарды ... ... ... шығармалар арқылы
шынайы бейнеледі. Сондай туындыларының бірі – ... ... ... ... ... ... әлденеше есе көлемді
зерттеу жұмысын жазуға болар еді. Біз осы тарауда ұлы сөз зергерінің ерекше
дарынының бір ... ғана – ... ... ... ... ... өнегесі хақында талдау жасамақпыз. «...Біздің әдебиетімізде
философиялық символика М.Әуезов шығармаларынан ... ... ... ... [53, 120б] деп, сыншы С.Әшімбаев айтқандай, ұлы ... ... ойды ... жеткізу әдісін батыл игерудің жемісі
іспетті. ... ойын ... ... ... ... ... қолдануы
әбден заңды.
Қаламгердің осы повесі жайлы әр кезеңде жазылған ... ... ... ... туындының көркемдік қуатын, тілдік ерекшелігін, сөз
шымырлығын, ... ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғали, М.Мырзахметовтерді атауға
болады. Хикаяттағы образ бен символға ... ... ... ... ... ... ... болды. Туындының көлемі шағын болса да,
жазушының оған көп ... ... ... ... ... ... көп сыр
аңғартатындығы туралы дәлелді тұжырымдар ... ... ... ... ... дербес сипаттама береді, талдау жасайды.
Ғалым Р.Нұрғали шығарманың әлем әдебиетіндегі дәстүр өрнектерімен
сабақтас екенін айта ... ұлы ... ... ... ... ашып ... ... Джек Лондон, С.Томпсеннің
белгілі шығармаларымен ... ... ... әлем әдебиетіндегі
туындылармен де таныс етеді. Осындай белгілі шығармалармен сарындас Әуезов
повесінің терең ойға құрылып,астармен жазылған философиялық ... ... ... аударылады. «Көксерек»- әлемдік әдебиетте ... орны ... ... бүл ... ... ... ... емес. Д.Лондонның“Ақ
азуымен” де көп үндесіп кетпейді. М.Әуезов “Ақ ... ... ... әсермен немесе еліктеп жазды дегенге ... аз. ... ... ... ... ... деревня үйлерінің
терезесіндегі от сәулесінен көрініп, қар басқан төмпешікте тұрған қасқырға
қарап отырып сол әсермен ... ... ... ... көркемдік күшi мен калоритi ... ... ... ... ... ... ... Ал, М.Әдiбаев оның Көксерек еркіндіктің ... ... ... пiкiрiмен келiспейдi. Оның ойынша ... ... ... ... сынайды.
Осындай алуан түрлі пiкiрге ие болған ... ... ... ... ... әлемдiк әдебиеттің озық үлгілерiмен бiр қатарда тұра алады.
“Көксеректің” ... ... ... ... өз ... кеңiнен
тоқталған. Зерттеуші Р.Нұрғали: “Әуезовтің “Көксерегі” - реалистiк әдебиет
дәстүрi тудырған мотивтердi шеберлiк палитрасындағы сан ... ... өз ... орай ... ... арқылы жазылған жаңа
тынысты шығарма. Автор шағын көлемге мол мағына сыйдырған. ... ... ... бажайлай таныған суреткер зады ... ... ... ... ... ... ... арқылы көл суретiн, тас
арқылы тау кеспiрiн елестетудi эстетикалық мұрат ... Бұл ... ... ... гөрі ... ерекшелiк хас екендiгiн айқындап,
өсімдiктiң гармонияға, симметрияға, тұтастыққа кiндiктестiгiн тағы ... ... ... дей келе, шығарманы жан-жақты талдайды.
Зерттеушілер А.Нұрқатов, Ә.Дербiсәлиндер де ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев, Ә.Ғалымқызы, Д.Омаров, З.Әкiмжанов,
Х.Әдiбаев, ... ... ... ... мақалаларында
шығармадағы көтерiлген мәселенi әр қырынан қарастырады.
“Көксерек” әлем әдебиетінің осы бағыттағы Джек ... ... ... По, ... ... ... ... шеберлiгi
жағынан шығармашылық бәсекеге түсе алатыны даусыз. Повестi оқығанда
әсіресе, Канада ... ... ... ... мен ... ... “Ақ ... арасындағы ұқсастықтарды бiрден байқауға болады.
Э.Сетон-Томсен өзi аңшы ... ... ... ... ... ұстап, көзбен көрген. Сондықтан да оның
шығармаларында ... ... еш ... өте ... ... ... ... болмыстағы шынайы сипатта жазылған да, терең
философиялық толғам көрiнбейдi. ... ... ... өмірiн
өз атынан баяндап, хайуанаттарға тиесілі ішкі ... бере ... ... ... адам мен ... адам мен хайуанат
арасындағы қарым-қатынас ... ... Оның ... ... ... әлем әдебиетiне де белгiлi деңгейде жаңалық алып келдi.
Жазушының хайуанаттар психологиясына, тіршілігiне, болмысына ... ... таң ... Оның ... ... ... ит, ... қасқыр
жеке психологиялық тебiренiстер арқылы жасала отырып, автордың ... ... Оның ... ... ... ... ... Жазушының әлем әдебиетiндегі туындылар ... ... бiрi - “Ақ ... ... ... айтарлықтай кемшiлiктер
болуына қарамастан, қасқырлар дүниесiнен жан-жақты хабар беретiн ... адам мен ... ... бiтiспес күрес шебер көрсетiледi. Бұл
көрініс қақаған аязда қасқыр қамаған ... ... ит ... ... ... екеудiң, яғни қасқырға жем болған Билл мен қанды ауыз қоршауында
жаны үшін арпалысқан Генридiң басынан кешкендерi ... ... ... ... дүниеге жаңа келген ... ... ... ... ... Оның көзiн ашқаннан бастап дүниеге деген көзқарасы,
түсінiгi, ойы ретiмен ... ... ... ... ... түрлі айқас пен қақтығыс заңдылықтарынан да хабардар боламыз.
Бұл ... ... бiр ... - адам ... түскен
Ақазу бар дүниенi өзiне бағындыратын ие - адам ... ... ... ... қыспақ көрiп, мойнын шынжыр кесiп, ашу-кегi
қайнаса да өз ... ... ол үшін ... ... дайын. Шығарма негiзiнен
адамның бар тiршiлiк атаулының иесi екенiн дәріптейді, оның мейiрiмi, адами
қасиеті ... ... да ... ... ... “Дж.Лондон қасқыр тiрлiгiн суреттеу арқылы зұлмат
орта моралiн айыптап, адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... адам ... ойын тұтандырып жібередi”, - ... ... ... ... осы ... еске түскенмен,
олардағы айырмашылықтар да көрiнiп отырады. Бiр тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... айтар ойы, көздеген
мақсаты, стилi ... ... Тiптi бiр ... ... ... ... өзiнше
сипаттауы мүмкiн.
Жазушы Т.Нұрмағамбетов: “таланттылық дегеннiң өзi осылардың ... ... - ... әрi ... ... туып, ол дүниенiң өз
құдiретiмен оқушыны байлап-матап тырп өткiзбей ... ... Мiне, ... ... ... ... ... повесінің бiр ерекшiлiгi - ... ... ... ... ... ... тұңғыш туындылардың бiрi.
Джек Лондон шығармасындағы Ақазу бар дүниенің иесі – адам екенін
түсініп, оны ... оның ... ... ... ... ... барады. Оның әрекеті – мәжбүрліктен туған. Зерттеушілер ... ... ... туғызған да осы – Көксеректің әрекеті, Құрмаштың
өлімі. ... ... ... өз ойын ... білдіреді: «Психологиялық
жағынан ол қандай қылыққа басса да сенімді: қойға шаба ма, жылқы жара ма,
бәрібір. ... ... ... ... иттерден көрген қорлығы,
еріксіздік, Аққасқырдай серігінен айрылу, суық, қатыгез даладағы кезбе
тірлік, жанын ... ... у ...... бәрі ... кеп, бұған
ата-бабалар қанымен берілген қаныпезерлік қосылғанда, Көксеректің ... ...... ... ... ... еді» [54, 153б]. ... өзі
үлкен философиялық ойға жетелейді. Зерттеуші повестегі осындай астарлы
ойдың, адам мен түз ... ... ... ... одан ... ... «Образды ой символдық ойға, әуенді сарын үлкен идеяға ұласып,
сахара ... ... ... ... ... колоритпен бейнелеген
«Көксерек» бір әдебиет шеңберінен биіктеп көтеріліп, әлемдік жауһарлар
қатарына қосылған», – деп ... баға ... [54, ... ... айта ... бір ... ... атауының орыс тіліндегі
нұсқасы («Серый ... ... ... ... ... ... ... қадір тұтып, табынатын киелі де қасиетті аңы батыс мәдени дәстүрі
ізімен ұнамсыз ... ... ... ... Аудармадағы ең
пікірталасты түсінік «көкпен» ... ... ... осы ... ... ... аспанның реңімен (бояумен) теңестіру басым
болып келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... «голубые тюрки» (көгілдір түркілер) атауы үлкен әсер
еткен. Алайда, жеке зерттеулер (Ғ.Есім, Т.Ғабитов, М.Орынбеков және ... ... ... пен аспанның баламасы, сондықтан «көк ... ... ... ... ... тіркесті қолдану ақиқатқа ... ... «Көк ... рәмізін түсіндіруде мына ұстанымды
дұрыс деп ... ... ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Яғни, Көк тәңірі көгілдір аспанның өзі
емес, оның құдайы ... ... ... ... ... туады: Аспан
тәңірісін немен бірегейлендіруге болады? Бұл әлі мәтіндік зерттеуді қажет
ететін мәселеге жатады. ... да бір ... ... ... ... Күн ... ... «тәңіріні» «таң-іңір» деп түсіндіріп, оны
атып келе жатқан Күн деп ... Бұл ... ... дәлелдемелер:
1. Аспанда Күннен құдіретті ештеңе жоқ.
2. Еуразиялық даладағы «күн басты адам» ... ... ... «тәңірқұт» лауазымын нақтылайтын «Күннен жаралған
және онымен нұрланған» теңеулерінің кездесуі, үйсіндердегі «күнби»
рәмізі елбасына қатысты қолданылған.
4. Мағжан Жұмабаев «Күннен ... Ғұн ... ... бейнені жиі
қолданады.
Осындай пікірімізге жақын ұстанымдарды да келтірейік. Философ Ғ.Есім
өзінің «Ұлттық ойлау мәдениеті және ... ... атты ... ... ... «Осы ... ... отырғанда байрақтағы
арланның да «көк» болуы сол Көк ... ... сөз ... ... ... ... немесе «серый» емес, «небесный» дегенді
қолдануды ұсынар едік. Бұл ойымызды қазақтың «Иттің иесі болса, ... бар» ... ... ... ... ... ... көк, не
Тәңірі есімімен жарастыра қолданып отырған. Қазақ әр сөзді өз орнына қадап
қоя білетін халық. Ол ... ... ... ... ... түз ... «көкке ұлыған бөрідей» дейді. Бір көз жүгіртіп ... ... ... ... де ... ... ұлиды. Бірақ ит аспанға қарап, ал бөрі
көкке ... ... ... екі ... ... ... Сөз жоқ, ... емес,
«небесный волк». Бұл біздің берік позициямыз» [55, 28б].
М.Әуезовтің ... ... ... ... ... тигені белгілі. Көне түркі жұртында ... ... ... ... көк бөріден тарайды» дейтін түсінікті қаламгер
білмейді емес, біледі. Біле ... ... ... ... ... өзінде-ақ «Көксерек» повесін жазады. Сөйтіп, ... да ... ... ұсынады.
Шығарманы әрқалай түсінуге, түсіндіруге болады, сондықтан шығар,
«Көксерек» туралы әр ... ... ... ... ... ... повесіндегі күшік кезінде асыранды болғанымен,
кейін тағы болып кеткен қасқырдың бейнесі адам өмірі мен ... ... ... ... ... бұлжымас заңдарын ескермей, оларды
адамзаттың өз еркіне бағындырмақ ниетінің қандай ауыр зардаптар әкелетіні
терең ... ... ... ... ... аштан өлмеудің
қамынан туса, адамның тағылық әрекеті одан асып түседі дегенді аңғарамыз.
Қасқыр Көксерек ... ... ... ... ... Құрмаш адамдар
жіберген тағы бір қателіктің құрбаны болды. Өзінің инстинкті бойынша өмір
сүретін қасқырдың табиғатын бұзу ... ... ... ... ... ... бірдей.
Адамдар қасқырдан өздерінің артықшылығын пайдаланып, бөлтірікті үйге
алып келіп, оны өздерінің ... не ... ... ... ... ... тағылық табиғатына тартып бара жатқанын көрсе де, ... ... ... табиғатқа қарсы әрекет жасайды. Ал Құрмаш – әлі
өзінің сезімін ауыздықтай алмайтын бала. Құрмаш ... ... ... ... болды. Бұл түз тағысының табиғатына жат еді.
«Құрмаш қанша тәрбиелесе де, Көксерек ұрлық пен адал істің айырмасы не
екенін ұға алмады. ... ... ... тұрып: «же», – дейді. Біресе сондай
тамақты өзі тауып алып жеп ... ұрып ... [56, 13б]. ... ... адамдарға өшіктіріп, одан сайын жат мінез ... Ал ... ... ... Ол ... таяқ ... өзінде өз кінәсін
біледі, әдетте адамдарға кек сақтамайды. Көксеректің қасқырға тән ... ... ... ... ... ... иіскелеп жүреді. Қойды
үркіте береді. Түнде даланы ... ... ... ... ғана үйде
жатады» [56, 12б]. Құрмаш бұлардың бәріне мән ... ... ... ... мас қылса, Көксеректің иісі қойларды үркітеді. Бұл ... ... ... оны өзгерту мүмкін емес.
Көксеректе басқа тіршілік иесін жақсы көру деген сезім жоққа тән. ... ... беру үшін ... ғана келеді. Оның өзінде адамды жақын
тарту ... жоқ, ... ... ... ... Ал ... қылығы
айырықша бөлек. Оларға өзінің иесіне қызмет ету, оның ... ... ... ... тән, күш ... көбінесе қасқырдан әлсіз болып
келеді. М.Әуезов ауылда көп ... ... жем ... жазады. Ал қара
төбет Көксеректі қанша таласа да оны ... жоқ. Тек оған ... ... ... ... күші ... болғанымен, түйсік жағы
жоғары. Ит ... ... ... ... иесіне жақсылық жасауға
тырысады. Итте қасқырға қарағанда ... ... ... ... ету,
өзінің міндетін түсіну, адамдармен қуаныш-қайғы тәрізді сезімдерімен
алмасуы байқалады.
Әрине, тіршілік заңында даму ... ... ... жан ... өмір сүру ортасы болуы керек. Сонда ғана ол табиғи ... ... ... ... қолда болғанда: «Әлі күнге бір рет ... ... ... ... жоқ, ... ... атын ... Құрмаш пен
әжесі шақырса келеді» [56, 13б], – деп ... ... Ал өз ... ... ... ... кеткені, сонымен бірге тез қонданып,
семіріп, күш алғаны айтылады. Бұл жерде ... ... жан ... ... ... ... ортасынан айырмау керектігін қолдағандай.
Хикаяттың мифопоэтикалық жағына үңілсек, адам қасқырдың ... ... ... ... де, ... ... қасқыр – оның құрбаны болады.
Бұл Фрейд зерттеуіндегі «қасқыр-адам» бейнесін елестетеді.
Қазіргі күні өмір ... ... ... ... қол үзген адам да
бірде адам, ... ... ... ... ... таба алмай аласұрған
кейіпте екенін дәлелдейді. Әңгіме адамның үстемдігімен ... ... ... ... ...... пен ... арпалысын аша түседі.
Әдебиетші Г.Шарипова: “Әуезов шығармасында дала табиғаты ... ... мен ... орта ... ... ... ... Қарадырдың
табиғатын суреттеуден басталады. Мұндағы пейзаждық-кеңістік суреттеу ... ... ... ... малынған басы бөрікке ұқсатылса,
қасқырдың апанына жақын төменгі тұс көк ... ... ... ... ... желі көк ... ... алысқа әкетіп жатыр. Алайда, төменгі
бұтаның арасы тып-тынық, әлдебір жайсыздықты үрейлене күткендей. Шындығында
да ... ... ... ... қасқырды табиғаттың жыртқышы, хаос символы
етіп алған”,- дейді [57,134б]. Шын ... ... ... ... тойымсыздық пен ашкөздіктің символы [58, 348-б].
Жазушы да осы тұрғыда күннен күнге жонданып, семіріп келе ... ет ... ... ... ... ... «Көксерек» шығармасындағы
мифологема оның көркемдік мәнін ... ... ... ... ... де, қасқырлардың адамдарды аңдуы да
шығарма желісі шиеленіскен сайын көбейіп, ... ... Осы ... эпицентрінде Құрмаш өлімі жан түршіктіреді. Егер хикаяттың
логикасын тілге тиек ... ... қуу, ... түсу, онымен арпалыс
тіршілік үшін бір сәт толас ... ... ... ... ... кек ... ... пен адамның күресі бітіп қалмайды, бұл
өмір болған жерде жалғаса да ... осы ... ... ... ... ... ит
кейпіне түсуі, адамдардың көзіне қан ... ... ... аң ...... бұлжымас заңдылығының, ежелден қалыптасқан үйлесімінің
бұзылғандығын айқындайды. Бастапқы ... ... ... ... енді ... ... ... келмейтін алшақ күйге
ұшырайды. Қасқырдың даладағы өзі ... ... ... де оңайға түспейді.
Оның жыртқыштық түйсіктері де ... ... ... ... ... ... ... ұстап жеуге кіріседі. Ал қаншықпен ... ... ... өз ... ... ... Бұдан былай «бұрынғыдан жаман
құтырды». Дәл осы тұста ... ... ... адам ... ... Ол енді ... адамдардан қорықпайтын болып алады, олардың
ортасында болуы қайта екіаяқтыларға дген өшпенділігін жани ... ... ... ... ... да ... ... көрсетеді. Ол қасқырдың көкжалын жеңеді. ... ол ... ... ... Бұл – ... алатын иттердің әдісі еді. Адамның
қолына үйретілген ... ... ... ... ... ... енді ... да қорықпайды. Табиғатқа адамның қол сұққанда осындай қанды оқиғаға
әкелетінін жазушы ашып ... ... адам және ... ... ... ешбір бояусыз, бар
қалпында суреттейді. ... ... ... ... ... ... ашып айтады. Әңгіменің басын еске түсірсек – табиғаттың аясында өз
күшіктерін үйретіп жүрген қасқыр мен оның ... ... едік қой. ... ... ... ... ... адам өз қолымен өлтіреді де, ең
соңғы ... ... ... алып кетеді. Осы қаннен-қаперсіз ... ... ... қасқырдың табиғатына, тіршілігіне жасалған қиянаттың
бастауы еді.
Табиғат заңдылығына қол сұғып, адамдардың оны ... ... ... апарып соқтырғаны, қазіргі экологиялық апаттарды еске түсіреді.
Адамзаттың өз сезімдерін қанағаттандыру жолында ... ... арты не ... ... ... ... жолықтырып жатқан жоқ
па? Көксерек те өзінің болмысына байланысты әрекет жасады. Сондықтан ол
кінәлі емес. Бұл ... дала ... ... біле ... жас ... ... әкелген, ересектер кінәлы. Соның салдарынан өздері зардап шекті.
Сол сияқты бүгінгі таңдағы адамзат та өз ... ... ... табиғат заңдылықтарын жиі бұзып отыр. Оның ... да ... ... ... байқалады, демек табиғатты күштеп ... оның да өз ... бар, ... ... ... «Көксерек» повесіне әр қырынан келуге болатынын жоғарыда атап
өттік. Бай атасымен бірге жер аударылып кеткен ... ... ... мен ... ... ... бірақ әлі ешкімнің малын шаппаған
бөлтіріктің кінәсі туралы дихотомиялық астарлы ой бар. ... ... ... ол – ... өзі о ... еркін етіп жаратқан азат
жыртқышы. Ол өзінің табиғатына сай ... ... ... да еместей. «Көксерек» алғаш басылып шыққаннан кейін көп уақыт
өтпей-ақ оған тыйым ... Сол ... ... ... ... ... ... қылығын көрді. Повестегі астарлы ... ... ... ... ... дау ... ... сарындар басым деген пiкiрлер айтылып, өз
бағасын ала алмаған ... ... ... ... ... ... ... Шығарма көп ізденістің жемiсi екенi көрiнiп тұр.
Бұл көлемi шағын болса да, повестің ... ... ... болатын терең
мағыналы, айтар ойы жан-жақты ... ... ... ... ... айналаға, жаратылысқа сергек қарауға шақырады. Желілес ... ... ... жай-жапсары, даму желiсi, шыңына жетiп барып
күрт аяқталуы мейлiнше тартымды және өте ... ... ... мен ... ... мен суығын, қуанышы мен қайғысын көрген қазақ
ауылының тiршiлiгi тiзбектелiп көз ... өтіп ... ... те,
әдебиетiмiзде М.Әуезовтың бiрде-бiр әңгімесiне ... ... ... көп ... ... жоқ ... болады.
Жазушының бұл шығармасы ... ... ... ... А.Нұрқатов, Ә.Дербiсалин сияқты ... ... ... ... ... ... жазылу тарихын
сөз етсе, Р.Нұрғалиев “Көксеректi” тарата отырып талдайды.
Сонымен қатар Ы.Дүйсенбаев /”Қарышты қадам, сөтті сапар”/, ... хас ... ... ... ... бар ма?”/,
З.Әкiмжанов /”Кәресiнi көрген ... ... ... ойдан, жасық
қайдан”/, Т.Жұртбаев /”Аңыз ба, ақиқат ... ... ... өз ... шығарманың көркемдік ерекшелiктерiне, жазушының
шеберлiгiне жан-жақты тоқталады.
Кезiнде бұл шығарма өте көп ... ... ие ... мұндай қайшылыққа толы пiкiрлердiң көп болуы шығарманың айтар ойының
күрделілiгiнде, тереңдiгiнде жатса керек.
Сондай пікірлердің бiрi ... ... ... “ХХ ... ... ... деп аталатын кiтабында айтылған. ... ... ... ... ... ... ол ... сынға алады.
“Әңгіме өте терең астармен жазылған. Қанша ... ... ... ашу ... ... ... жалғыз-ақ. Мұхтар мұны жазғанда
қасқырды аң қып алып ... жоқ, адам қып алып ... ... ... бар. Сол ... ... өз мақсатын ұмытпаушылық, тәптеушiлiк
бар. Қасқыр атаулының малға шабатыны, шаруаға зиян iстейтiнi анық. Бiрақ ол
адам ... аң ” [8, 7б] дей ... ... ... саналы түрде көрсетуiн
терiс санайды. Оның ойынша, М.Әуезов қасқыр арқылы қара ниет, қоғамға ... ... ... ... өз ... шығарманы терiс сарында жазылған деп
түсіндiредi. Көксеректiң әр iс-әрекетiн ашып көрсете ... Ол ... ... ... ... бағытымен қарағанда бұл қара ниет
(Көксерек), ескi заманша айтсақ, отаршыл үкімет болар едi. Бiрақ ол ... ... ... ... ... ... жоқ. ... бiр дұшпаны
осы едi.
Мұхтардың екiншi дұшпаны бәлшевектер, бәлшевек басқарған еңбекшi тап.
Бiз Көксеректi осыған келе ме дей ... ... ... тапқа қазақтың
еңбекшiлерi де қосылады ғой. Мұхтарша, еңбекшiлердi ... ... ... өзiн ... ... ... ... өзi жедi.
Осы жорамал дұрысқа жата бередi. Көксерек өлдi, ... әлi ... ... егер ... тап деп ойласа, оны ... ... ... ... тиiс.
Мұхтарша Көксеректi асырағанмен дос болмады. Ол дұшпандығын iстейдi.
Мұхтардың адамнан дұшпаны ... тап ... ... таптың тап тартысын
Мұхтарлар аңшылық деп түсінсе, еңбекшi тап та Мұхтарша қанша ... ... ... ... ... ... сыр ... керек.
“Көксеректi” таза аңшылық қызығынан алынған ... ... ... ... саяси астар бар. Бұл әңгіме Мұхтардың байшылдық ... ... ... Сол ... ... ... бiлдiрмей жырлау
үшін, ол iшкi ... ... ... ... ... отыр. Таза
аңшылықты сипаттап адам өмірiне араластырмау ... ... ... ... күйректiктен жiгер шықпайды. Аяғы жылау, уайымдаумен, не
мағынасыз күлкiмен бiтедi. Жiгер, қайрат онда ... ... ... ... ... ... ... пен қайрат, талап, жiгер, мақсат” [8, 7б]
Мiне, шығармаға осылайша ... ... ... сол ... өзi сондай тырнақ астынан кiр iздейтiн жағдайда болғаны ... да ... өз ... ... лайық тұрғыда талдаған.
Шығармада 30-жылдардың ащы шындығы, солақай саясаттың апалаң-топалаң
заманында сайда саны, құмда ізі қалмай, ... ... ... ... ... шақшадай басы шарадай болған халқымыздың трагедиясы бар. Бір-екі
жылдың емес, тұтастай бір кезеңнің трагедиясы жатыр.
Кез-келген көркем шығармада автордың айтпақ ойы ... ... ... қаламгердің қандай тәсіл қолдануында. ... ... өз ... ... шындығын кесек-кесек толыққанды символдармен
айқын көрсеткен. Ғалым Г.Балтабаева: «Азулы қасқыр шауып, ойраңдап ...... ... оның кіші Октябрінен зәбір ... ... ... ... ... ... елі ... символын
бергендей... Бұл тек қасқырдың ойнағы болған Қараадыр ... ... ... ... ... қалған – қазақ даласы іспеттес», – ... ... түз ... ... ... да ... Құрмаштың асырап алуын
бейғам тыныш жатқан қазақ даласына Кеңес ... ... ... кіру ... ... көрсеткен. Бөлтіріктің бөгделігін сәби
санасымен түсіне алмаған Құрмаштың айналасындағылардың қарсылығына ... ... ... ... ... ... ... «бостандық»,
«теңдік» келді деп құшағын айқара ... ... ... ... берілген. Құрмаш – шек-жиексіз адал, ... ... соры ... ... ... Ол – ежелден
досқа бейілді, өзінен өзгені артық бағалағысы кеп ... ... ... ... ... да ... ... қашпайтын көшпенді
жыртқышпен тіл табысуға, онымен бір төсекте жатуға дайын. «... ... ... тіс ... ... ... еді. ... ... бойы биіктей
береді. Атылып келе жатқан садақ оғындай ... ... бір ... ... сайын сызданып, суықтанып келеді» [56, 13-14бб], – деп, ... күш ... сес ... елге бір ... басы ... хабардар еткендей болады.
Отаршыл саясаттың тонын айналдырып киіп, қалың елге аш ... ... ... ... ... әрі ... кем ... идеология өкілдерінің жымысқы ойын терең танып бағдарлай алған
Алаш зиялыларының ұстанған ... ... бірі ... ... ... ... ие болу, елін екі жүзді ... ... мен ... өкіметіне үрке, сақтықпен қарауын мына үзіндіде ... ... ... тағы емес пе! ... ... жасымайды!», – деп
ауыл аңыз қылады.
«– Ұры, ... да, мал ... ... жау емес пе!» – десті.
«–Енді бұны өлтіріп, ... алу ... осы ... ... ел
болмайды», –дейтін де болып еді» [56, 14б].
Суреткер шеберлігін осы «кәпір» сөзінен ... осы ... ауыз ... беріліп тұрған авторлық позицияны байқауға болады.
Құрмаш Көксеректі өзіне атылған ... ... ... ... Ажал көзі жоқ ... ... ... болып шықты.
«Үстіне гүрілдеп қасқыр төніп келгенде, көзі бір ... бір ... ... ... ... келе жатқан ауыздың жоғарғы жағында өзіне таныс
құлақ көрінді. Сол жақтағы тілік құлақтың жартысы ... тұр. ... сол. ... әрі ... үні ... ... аузы тиместен
бұрын өліп кетті» [56, 34б].
Жазушы төніп келе жатқан өлімді қорғансыз, ... бала ... ... ... көп ... ұтып тұр. Сол Құрмаш кеше ғана мұны бауырына
тартпап па еді, сырт ... ... ... ажал ... келе ... Көксеректің? Жақсылықтың, адамгершіліктің қарымтасы қайтпағаны ма?
Әлсіздің аты – ... ... ... ... күйретіп жүре бергені ме?
Сөйтіп, Құрмаш – панасыз дала бейнесінде, Көксерек – көкбөрі ... ... ... дала тағысы Құрмашты таныса, білсе, зұлымдық
жасар ма еді?» деген сұрақ мазалайды. «Көзін ашар-ашпастан иттерден ... ... ... ... ... ... қатыгез даладағы
кезбе тірлік, жанын көзіне көрсеткен у қорғасын – ... бәрі ... ... ... ... ... қаныпезерлік қосылғанда, Көксеректің
қойшы балаға шаппауы – қолдан жасалған қадам болар еді» [54,69б].
Шығармадағы Құрмаштың трагедиялық ...... ... ... халі. «Жаңа заман орнатамыз», «теңдік», «бостандық» деп жүрген саяси
қайраткерлердің ақыры Итжеккенге ... өлім ... ... ... ... ... берген. «Ауыздары басында қалың жүнге
толып-толып ... да, ... ... қанға, жұмсақ етке, сырт-сырт сынған
сүйекке де ... ... ... ... буындырып алып, мойын
сүйегін қырт-қырт шайнайды. Көкшолақтың аузы арандай ашылып, тынысы құрып,
тыпырлауға ... ... ... Сол ... ... ... ... келіп
жетіп, Көкшолаққа ауыз ... ... ... ... ... исі ... мас қылғандай белгі берген еді. Шаптан, қолтықтан, жалаңаш
төстен мықты, ... ... ... ... ... ... ағып, ішінен бұрқырап бу да шықты. Бұл ... бар ауыз ... ... еді, аз ... ... будыраған жүн мен төрт табан ғана
қалды.
Қалған топтың жалғыз даусыз ... ... ... [56, 29б], – ... ... ... да жеп ... автор өз қолын өзі кесіп, өз қанын өзі
ішіп, болашағына балта сілтеп, қуғындаудан көзін ... ... ... без, ... ... күтпе деп ескерткендей болады.
Аңшылардың бірнеше күн аңдып жүріп, Көксеректі ... ... ... ерте ме, кеш пе, әйтеуір ыдырайтынын астарлап
жеткізуі суреткердің көркем ... ... ... ... ... ... жүре береді.
Үшінші. Шығармада түз тағысын өзіне бағындырам деген өлермендікті
әшкерелеу де бар деп ... ... бар. ... «Түз ... ... ... ой ... «настоящим страданием, адом человеческая
жизнь становится только там, где пересекаются две эпохи, две культуры и две
религии. Но есть ... ... ... поколение оказывается между двумя
укладами жизни в ... ... что ... ... ... ... в обычаях, всякую защищенность и ... ... ... осы ... толы емес пе? Қаламгердің
«Көксерегі» қазақ даласында орнаған ... ... ... ... рухы ... ... ... беріп тұрған жоқ па? Жазушы
сол дәуірдің ерекшелігін бірден дөп ... тұр. ... ғана ... сол ... ... ... ... әсер етеді. Әңгімеде негізінде бүкіл түркі
жұрты ... ... ... аңыздың тәрк етілуі ... ... ... ... ... ... ... жерде адам аяғының
астында қор болып қалады.
Мұнан былай қасқыр «қарғыс ... ... ... Бөрі-ана түркі
аңызында ешбір нәрсеге мойынсұнбайды, еркімен ешкімге көнбейді. Сондықтан
адам тарапынан жасалатын гуманизмді ... ... адам ... ... істете алмайды. Қолға үйренгенімен, үйкүшікке ешқашан айналмайтын
қасқыр өзінің еркіндігіне, еркіне шек қойғызбайды.
Қасқыр-Ана бейнесін пір тұту ... ... соң ... ... жадауланып қалды. «Көксерек» шығармасын бүкіл көшпелі қауымның
эпитафиясы деп ... да ... ... ... жерде бұл аңыз өзінің
ардақты атынан да, затынан да ... ... ... ... түнегінде қалып қойды да, ең қиыны – ол түркі ... ... ... ... ... ... үзді.
Повесть сюжеті Құрмаш өлімімен ... тұр. ... ... болатын еді. Бірақ өйткен күнде жазушы позициясы, авторлық мұрат
көмескі тартып кетері сөзсіз.
Бүкіл ел болып жиналып, ... ... ... ... әжесі
аңырап келіп: « – Қуарған-ай, неңді алып ем?.. Не жазып ... ... ... ... не қып еді ... ... – деп елді ... еңіретіп,
Көксеректі басқа тепті» [56,44б].
Шығарманың соңғы сөйлемі. Ана кесігі – Көксеректі ... ... ... ... ... ... да Көксеректің соншалықты кінәсі болды
ма? ... бұл ... нені ... ... ... жазушының
гуманистік идеалын да осы орайдан іздеуіміз керек. Әдебиетші ... ... ... бөрінің бөлтірігі мен бала Құрмаш
арасындағы психлогиялық алшақтық айтылады. Яғни адамның ... ... ... ... ... ... тапқан. Әуезов бөлтірік арқылы адамдар
арасындағы тасбауырлықты көрсетуге талпынған. Құрмаш ... ... ... ... ... ... ... символы”
дейді [60,27б].
Қазақ халқының дәстүрлі наным-сенімінде, әдет-ғұрпында киелі жануарлар
... ... ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов «Қазақтардағы шамандықтың қалдығы» атты ... ... ... мән ... ... ... ... мен ... тұрмысқа қажет заттарды киелі деп ... Осы ... ... ырым ... жасап тұру, адам баласына байлық пен бақыт, құт
әкеледі деп түсінеді. Ал осы ... ... ... құрметтемеу –
жоқшылыққа душар етеді. Сондай құдіретті күші бар жан-жануарлардың киесі
бар дейді, ал ... өзін ... деп ... ... ... киенің қаһарын туғызады. Киенің ашуы, қаһары кесір деп аталады»
[61], – деп түсініктеме берген. ... ...... ... ... ... оны құрметтеудің, қорғаудың бір көрінісі.
Қазақ халқында «киіктің де ... ... ... иесі ... қасқырдың тәңірі
бар» деген мақал-мәтелдер – соның айғағы. Киелі жануарларды аулауға, ... ... оның ... ... ... ... деп қастерлейді.
Киелі жануарлардың кейбірін адам баласы өзінің шыққан тегі деп ... көне ... ... көк ... шыққанбыз деп, сол жануарға табынады,
құрмет тұтады. Ертедегі қазақ ... көк ... ... жорықтарын жеңіске
бастайтын жебеуші киесі деп түсінген. Туларына Көк бөрінің ... ... ... ұран ғып ... ... Көк бөрі ... қасқыр емес, ол
көк аспаннан көк сағым ... ... Көк бөрі ... ... кие, көк ... бөрісі. Көктен келген бөрі деген түсініктен
туған. Киелі жануарларды ұрмайды, теппейді, киесі ұрады деп қорқады.
Түркілер ... ... ... деп ... Осы ... ... ... де ақылды тұз тағысы жаулардың шабуылынан қырғынға ұшыраған
тайпаның ең соңғы ұрпағы, ... ... ... ... ... ... ... заманда түркі тайпалары қасқырды «Көк құрт»
деп атаған. Мұндағы «көк» сөзі «аспан» және «көк түс» ... ... ... ... ... құдайы Тәңірдің қасиетті символдық тұсі көк түс. ... сөзі ... ... ... ... ... ... сөзінің түбірі. Осы деректерге сүйенсек «Көк құрт» сөзінің толық
мағынасы бүкіл бір тайпаны мүлдем құрып кетуден аман ... қалу үшін ... ... (көктен) келген құтқарушы». «Көк» сөзінің де мағынасы
зор. Негізінен айта кететін жайт, түркілердің өздері көк, ... ... Оның ... «көк» шығу тегінің асылдығын, қоғамда алатын жоғарғы
орнын ... [62, ... шығу тегі көне ... тілінде айтсақ «Көк құртқа», қазақша
айтсақ «Көк бөріге» тығыз байланысты екендігін дәлелдейтін ... ... [63 ... бөрі ... ... өмірінде үлкен орын алып келеді. Тіпті Қытай
ғалымдары «түркі ... мен ... сөзі ... бір ... ... ... түркілер туға алтынмен әдіптелген бөрінің басын бейнелеген. Ал,
түркі ... шет ... ... ... ... басы ... туды
көрсеткенде ғана қабылдап отырған [64, 230-237б].
Осындай қасиетті де, ... Көк бөрі ... ... ... ... дәуір әдебиетінде, фольклорында есте жоқ ескі ... ... ... Оны көне ... ... ескерткіштерінен кездестіре аламыз.
Соның бірі – ХІІІ-ХV ... ... ... халықтарына ортақ көне
мұрағат «Оғыз-наме» дастаны [65]. Дастандағы «Ұранымыз Көк бөрі ... ... ... мәні бар. Мұндағы ұран дәрежесіне дейін көтерілген
Көк бөрі түркі тілді ... аса ... ... ... ... де,
қасиетті аңы.
Көк бөрі бейнесі Әлем ... ... ... ... да ұшырасады [66].
Көк бөрі бейнесі ауыз әдебиетінде хандар мен ... ... ... ... ... ... ... [67, 56-58бб].
Қазақтың эпостық жырларында бөрі бейнесі ылғи да ұнамды ... ... ... ... ... ... ... суреттеу мақсатында
қолданылады. Қазақ эпостарында Көк бөрі ерлік пен ... ... ... да түркі халықтарының эпостарында қасқыр бейнесі көп кездеседі.
Хақас халқының халық эпосы «Албынжида» ... ... ... ... басты көмекшісі қызметін атқарады [68, 16б].
Алтайдың батырлық эпосы «Ақ Тойчыда» Ақ қасқыр басты ... ... ... ... ол адам ... ... бас кейіпкердің ағасы
болады.
Түркі халықтарының ертегілерінде де Көк ... ... ... ... қасқыр мен адам қарым-қатынасын бейнелеу эпостық
жырлардан гөрі өзгешелеу құрылған. Қиял-ғажайып ертегілердегі ... ... ... ... ... ... Қиын-қыстау кезеңде
адамға жол көрсетіп, түрлі кедергілерді жеңіп, арман-мақсатына жетуіне
көмектеседі [69, ... ... ... ... бас кейіпкер
қиналған кезде әдемі жас ... ... ... ... бейнесі жиі
кездеседі. Ал оңтүстік Сібірдің бір ертегісінде мынадай оқиға айтылады: Бір
балаға ... ... ... ұшады. Хан он екі бөріні қуғынға жібереді.
Мұндағы 12 бөрі-Күңді, ... ... бірі қуып келе ... 12 ... Ал, Бие ... ... ... (Сақтар, массагеттер)
Күннің символы болып саналады. Яғни, Күн ең жүйрек шырақ, жер бетіндегі ең
жүйрік жануармен теңестірілген [70, 70б]. ... бұл ... 12 ... қозғаушы күш ретінде Күңді қуалап қозғалысқа келтіруші қызметін
атқарып тұр.
Түркі халықтарының фольклорында Көк бөрі ... ... да ... Қырғыздар мен түркімендердің аңыздарында Көк бөрі ... Ана ... ... бөрі ... ... ... мақал-мәтелдерінде, қанатты
сөздерінде үлкен орын алған. ... ... ... ... ... деп атайды, ал азербайжандарда ер жүрек ... ... ... деп ... ... ... бөрі болады» деп дәріптейді.
Сонымен қатар «ер азығы мен бөрі ... ... ... арықтығын білдірмес,
сыртқы жүнін қампайтар», «қасқыр да ... ... ... «қасқыр ішігі
бар кісі жолдасының тоңғанын білмес», ... ... да бір ... ... «өлі ... ит ... деген қазақ халқынының мақал-мәтелдерінде
бөрі бейнесі, мінез-құлқы жан-жақты ашылған.
Сонымен, ойымызды қорытар ... ... ... бір ... қырық арыстанның жүрегі бар» деп дәріптейтін осы бір өжет те, қайсар
түз тағысын адам басқа ... ... ... ... кең ... ... ... рухани болмысы. Отарлаушы мемлекет үшін отар елдің халқынан
гөрі байлығы, жері ғана ... Оны ... ... ... ... ... жою
Ресей тәрізді отаршыл елдің басты міндеті болып келді. Көксеректің бақытты
шағы – ақ ... ... ... ұя ... ... ... ауыл-аула, қарлы, қарағанды далада тайды-тайдай, қойды-қойдай
жусататын айла-айбарға толы ... ... ... ... ... ... із ... ғажап қулығын, мал атаулыны не шоңқитып, не
домалатып түсіретін, ұйымдасып, ... ... ... ... ... шаба жаздайтын, қырындап төзімін тоздыратын
қырқылжыңдығы мен ... ... әрі ... ... ... ата мекенінен, ана сүтінен айрылды. Сол сияқты Кеңес
үкіметі ... ... ... мақсатты түрде жоспарлаған. Ұлтшылдық дегенді
рухы берік жандарды басу, жаншу үшін ... ... ... қолданған.
Нақты ұлттың тұрмыс-салтындағы қалыптасқан ... ... ... ... жат, жаңа ... мен ... ... таңа бастады.
«Тұтқын болып кеткен көк күшік ауыл тұрғыны болды» ... ... ... жаратылыс заңдылығын бұзудың қателігін аңдаумен тамырлас қауіп-
қатерлі ... бар. ... ... ашып, маңайын көре бастағаннан беріде
қасқырлық болмысы мен адамдар ортасындағы қалыптасып қалған тәртіп-қағида
арасындағы қайшылықтың зардабын тартады. Екі ... ... «ұға ... өзіне жат елдің мәдениетін қабылдамау. Көкжал көп төбеттердің бірі бола
алмайды. «Иттің иесі бар, бөрінің тәңірі ... ... ... ... ... ... суретке
құрылған. Ауыл маңындағы үлкен жар, ... ... ... ... көз
жеткізгісіз дала, көлдің айналасындағы өскен ши құпиясын ішке сақтап
тұрғандай әсер ... ... бәрі ... ... адамның сырттан
араласқанда не болатынын көзбен көретін тірі куәлар ... ... дәл осы ... оңайлықпен түйіні шешіле ... ... ... ... ... дала осы айтылған драмалық оқиға өтетін сахна ғана емес,
ол – қасқырдың қамқоршысы, қорғаны, тіпті, оның екінші бір ... ... ... ... мен ... ... ... бірдей
теңеулерді қолданады. Жел де, аяз да, ... ... қар» ... ... сақтап, оған жарасын жалап жазғанша пана болады.
Туындының көзге түсетін, көңілге ұялайтын үйлесімділігі осы ... ... өрби ... ... өзі Көксеректің жаратылысын аша түседі.
М.Әуезовтің шығармасындағы табиғат пен адам бейнесінің, олардың
қайшылықтары мен ішкі ... ... ... ... Демек, табиғаттың,
яки жаратылыстың өз шындығы бар, ал адамдардың өз ... бар ... Адам ... үстемдік етіп, ойлағанын жүзеге асыра алмайтыны –
М.Әуезов әңгімесінің ... ойы. Тек бала ... ... ... ... ... күтпеді. Алайда өмір ... ... ... өте қатал. Алдағы күндері де солай болуы әбден мүмкін.
Ал жазушы болса баланың тазалығын адам рухының тазалығына дейінгі ... ... ... ... екі ... ... ... айтайын дегені – дүниенің жамбасқа салуға ... ... ... ... ... мен адамдар қоян-қолтық
араласып өмір сүретін, өзіміз аңсайтын жаннаттың жоқтығы.
Енді әңгімеде ұшырасатын мекендік ... ... ... ... ... сайы елсіз» деп басталатын шығармадағы
алғашқы фразалардың өзі терең мағыналы. Зор қайшылық бірден-ақ сезіледі. Ол
– тіршілік ... ... ... ... ... – «қара» эпитеті осы
туындыдағы үлкен трагизмнің тұрақты құлақ күйі іспетті. Ауыл – ... ... ... ... ... Қанды жорықтарының дені Қараадырда
өтеді. Ұяластарын жоғалтып, қуғыннан із жасырған соң, айналып соға ...... ... қара ... ... ... ... аш тажал Құрмашты да осы алапта мерт қылады. Сондықтан Қараадыр –
қаралы адыр, қыста ... ... ... ... ажал мен кек, ... ... олжа мен ... үлкен қателіктің адыры.
Жұрттан тасаланып, «құстардың жұмыртқасын жейтін», соңына түскендерді
адастырып кетіп, ес жиятын тағы бір қоныс – екі үлкен ащы көл. ... ... Ал ... ... ... жер – ... ... мағыналардың
бірлігі. Ақ - әділет, жеңіс таңбасын елестетсе, сораң – тартылып қураған
өмір көлінің ажарсыз ... ... ... ... осы ... ... ... күйінде тұр.
Көп зерттеушілер оны айналып өтеді. Тіс батыра алмайды. «Көксерек» сыры ... ... ... ... ... ... ... тереңдейді. Өзінің апогейіне көтеріледі. «Көксеректі» қазбалай
түссең, оның көркемдігінен өнер мен ғылым алдыңнан кеңістік ашатындай.
Әдебиетiмiздегi ... ... ... ... ... өзінің көлемдi шығармаларымен кiшiгiрiм әңгіме, повестерiне дейiн
пейзажды мейлiнше мол, аса ... ... ... ... арқылы
кейiпкер сырын психологиялық жағынан талдай отырып ашуда пейзаж жетекшi рол
атқарады.
Сыншы С. ... ... ... ... өмірде болып
жататын драмалық, трагедиялық, трагикомикалық жағдайлардың көркем шындыққа
айналуына байланысты; адамның көңіл-күйiндегi күйiнiш пен ... ... ... ... ... түкпiрiндегi толқу мен тебiренудi,
яғни болуы мүмкiн шымыр да шынайы сезiмдiк құбылыстарды әрi ... ... ... ... сол адамдардың мiнез-құлқын, рухани болмысын;
қысқасы, психологиялық iшкi портретiн монолог ... ... ... елестету шеберлiгi. Сонда ғана көркем ... ... ... жалпы типке айналады” [53,409б] - ... Мiне, ... ... шеберлiктi көруге болады.
М.Әуезов дүниежүзiлiк әдебиеттің классикалық дәстүрлерiн үйренiп, оны
еркiн игере отырып, кейiнгi ұрпаққа бай мұра ... ... ... дамуы, өркендеуi барысында М.Әуезов дәстүрi қай жағынан болса
да өз жалғастығын тауып келедi. Жазушы ... ... ... ... ... ... ... отырған әсерiнен байқалса
керек.
Дәстүр мәселесі кең ұғым. Әр ел ... ... ... туып,
оның озығы бертінге дейін жетіп отырады. ... ... ... ... үнемі үйренiп отыратыны сөзсiз. Профессор Ж.Дәдебаев: ... - ... ... даму ... ... әрi ... процесс.
Бұл процесте әр шынайы жаңашылдық ... ... ... ... ... кейiнгi дамуға да үлкен ... ... Бұл ... ... озық жетiстiктердiң жаңашылдық өмірi мен дәстүрлік қызметi
қатар басталады деуге болады. Нағыз дәстүрлік сипат ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа ... дайындайды”, - дейдi [71,
35б].
Жазушылар бiр-бiрiнен ең алдымен шеберлiктi ... ... ... ... ... - ... шеберлiк жолындағы әрекет” [72,
313б]. М.Әуезов шығармаларында осындай шеберлiктiң ең биiк ... ... ... ... психологиялық шығармалардың
өмірге келiп, қалыптасуына ... ... ... - ... ... ... ... айналып, терең тамырланып өркен жаюына кейiнгi буынның
да елеулi еңбектерi бар.
Өзiмiз суреткерлiк, көркемдік ... биiк ... ұлы ... ... ... ... бiз өзiмiз суреттейтiн құбылыстың
тарихи тамырларына бара бермеймiз. Ұлы дүниелер ғасырлар бойы жасалады, ал
олардың дүниеге ... ... ... ... жинаумен бiрдей, яғни, тек
сол кезеңде ғана туды деген ойға жетелеуi мүмкiн.
Шығарманы өз ... ... өз ... ғана даму ... ... тiптi, мүмкiн емес. Шығарманың өз ... ... оның ... да ... ... Ұлы ... ... құрсауын бұзып, ғасырларға тарайды, яғни үлкен уақытта өмір
сүредi. Олар кейде (ұлы шығармалар - ... өз ... тыс ... ... ... өмір ... ... деп жазған болатын.
Сол сияқты, қазақ әдебиетінің де бүгінгі күнгiдей ... ... ... ... ... ... ... ұлы суреткер. Оның дәстүрлерiнiң
жалғасуы М.Әуезов шығармашылығының өлмегендiгiнiң, қай ... де ... ... өз ... айтар ойын, суреткерлiк көзқарасын
тұспалдап, психологиялық тұрғыда жеткiзуi немесе философиялық символизмге
ден қоюы ... Ал ... ... ... ... ... алып ... Сондықтан да бұлардың бәрінің де бастауы
- әдебиетiмiздегi осы ... ... ... тұңғыш туынды М.Әуезовтың
“Көксерек” повесiнде жатыр десек қателеспеймiз.
Қаламгердің шығармашылығындағы озық үлгілердi үйренудi оны ... ... ... Бұл ... бәрi де үлгінi жаңалықтармен
толықтыра отырып, өз қоғамындағы өзектi ... ... сан ... ой ... ... ... ... соны идеялық-көркемдік iзденiстермен
толығады. Тақырыптың жаңалығы барша табысқа кепiл емес. ... ... ... келу ... көз көрген, құлақ естiген фактiлердi
қорыту, ойлау позициясы мен суреттеу принциптерiнен, ... бiр ... ... ... ... ... ... сюжет, композиция
құру тәрізді жазушының дара стиль өзгешелiктерi де қосылады. Алайда, әр
автордың ... ... ... мол тың ... шығарма беруге
ұмтылысы әрдайым дәстүр сабақтарымен астасып ... ғана ... ... адам ... ашуда, қаһарманның жан-дүниесiн, рухани әлемiн
бейнелеуде классикалық үлгілермен есептеспейтiн ... жоқ. ... ... ... ... саналы түрдедегi таныстық
болмаған күнде де iлгерi ... ... күшi сол ... ... ... ... творчествосы арқылы келуi әбден мүмкiн” [40, 7-8б] ... ... ... болады.
Әдебиетiмiздегi жануарлар, хайуанаттар өмірiн, тiршiлiгiн суреттейтiн
философиялық шығармаларды қарастырғанда қалаулы қайраткер, аяулы жазушымыз
Ғ.Мүсіреповтiң шығармаларын ерекше бағалауға ... ... ... ... ... ... немесе
астарлап болсын адамгершiлiк мәселесi, ар тазалығы, жан ... ... ... ... ... келеңсіздiктер, аяушылық,
адамшылық сияқты сезімдердің ... ... өмір ... даңғаза
дарақылық, мақсатсыз, мағынасыз қызық құру сияқты көптеген мiнездер кейде
ашық күйде берiлсе, ендi ... ... ... ... сөз болады.
Уақыт озып, алға басқан сайын әдебиеттің де ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс. Осындай ойды
жарыққа шығарудың бiр жолы - ... ... сөз ... ... ... шындыққа өсем ажар, байсалды философиялық астар бередi, шығармаға
түрлі сыршыл сипат бiтiредi” [74,219б] деген пiкiрге жүгiнсек, бұл ... өз ойын ... ... ... қаншалық шеберлiк, таланттылық
қажет ететiнiн ұғу қиын емес.
Талантты жазушы өмірдің кез ... ... ... сырды ақтарып
тастап, жарқыратып көрсете бiледi. Сол ... ... ... ... ой, ... ... оның шығармасын оқығанда ғана ұққандай,
көргендей ... ... ... ... ... биiкке самғату сияқты
шеберлiктi Ғ.Мүсіреповтің “өмiр ... ... ... сияқты әңгімелерiнен
көруге болады. Жазушы “өмiр жорығында” су ... таң ... ... ... бейнелесе, “Қыран жырында” аспан ... ... ... ... құсы ... ... жырлайды.
«Қыран жыры» мен «Өмір жорығы» – жай ғана ... ... ... ... Қос ... ... ... белгі – тақырып
ортақтастығы, идея сонылығы. Бұл ... де өмір ... ... ... ... көкейжарды проблемалар асқан шебер философиялық
толғаммен, автордың кірпияз талғамымен шебер үндесіп, ... ... бұл екі ... ... әңгімесіне жетпей тұрған айшықты
бояуларды жинақтаудың тәжірибесі, ойды символикамен жеткізу тәсілін батыл
игерудің жемісі сияқты. ... ойын ... ... ... ... ... Бұл әдіс ... әдебиетінде бүгін ғана пайда болған емес, фольклорлық
шығармаларымызда да бар нәрсе.
“Өмiр ... ... ... ... Р.Нұрғали: “өмiр жорығы” -
новеллистиканың ең үздік, ең айтулы ... ... ... бүгінгі көркемдік ойының жақсы бiр жемiсi” [39, 198б] - ... ... ... сыншы-ғалымдардың ойлары да осы ... ... ... атты ... ойға құрылған әңгімесi
табиғат құдiретiне бас июдi ғана ... ... ... ... жас ... дүниеге әкелуге сүйіспеншiлiк пен оған деген азаматтық
жауапкершiлiк, аналық, әкелiк сезiмдердi ... ... сыр десе ... ... “Қыран жырында” да көтерiлген ... ... ... ... арқылы берiлген. Әңгiменi оқып ... осы ... не ... ... ... ұғу қиын. Жазушының
тереңнен толғаған, шымырлаған ой ағысына зер салып әңiлмесең, түсіну оңайға
түспейдi.
Ғ.Мүсіреповтің осы қос әңгімесіндегі көзге ... ... ... ... – символикалық пен философиялық сипаттардың берік жымдасып,
табиғи кіріге түсуі. ... ... мен ... жорығындағы» өзгешеліктің бір
ұшығы да осында.
Сырт қарағанда өзімізге таныс, ... жиі ... ... ... ... ... өзі – осы кіші-гірім оқиғаны үлкен философиялық
мәні бар көркем ... ... ... алуында. Қ «Қыран жырының»
жазылу тарихына көз жіберсек, Ғабит Мүсірепов ... ... ... ... әсерінен жазылғанын Ғафу Қайырбеков «Аға туралы әңгімелер»
атты естелігінде [75,199-200бб] айтқан болатын.
Шығарма өзегі – ... ... ... ... ... қыран
өмірі. «Қыран баласына дүние әрі кең, әрі тар. ...Қарны ... ... ... ұрпақ керек. Оңай көріп сарышұнақ аулап, ін ... ... ... баласы осыны ойламай ... ... ... ... ойламай
істейді» [76, 189б] – деп, қырандардың, олардың ұрпағының тірлік- тынысы
бізге мәлімсіз сырымен көз ... ... ... ... салынады.
Қаламгер бұл шығармасында қыран құс өмірінен қызықтау ғана ... ... не?» ... ... ... ... Демек, бұл шығарма – адамдар туралы
терең тебіреніске, ... толы ... ... ...... ойын тура ... бүркемелеп жеткізеді, тұспалдап, бүкпелеп,
жұмбақтап, символмен ұсынады. Назар салып, байыппен қарасаңыз – ... ... ... мен ... ... ... тылсымын қатар
алады да, «Адам деген асқақ ұғымға ие болған соң, кісінің барша ... ісі, ... - ... ... ... ... асқақ, таза болса
екен, қияға көз салып, қырымға ұшса екен» ... ... ... ... ... ... парықтау, болашақ ұрпақ үшін, бүгінгі ұрпақ үшін адамдық,
сергектік, биіктік ... ... ... ғана ... Тасқара мен Сарбалақтың бейнесі шендестіріле
қатар ашылады да, қосымша ... ... ... бүркіт» алынады. Кәрі
қыран – табиғат заңдылығы мен қарттықтың, ... ... ... ... ... ... ойың төменде жүргенше, өзің
төменде, ойың аспанда жүрсін, жаным. Биік ... ... ... ... ... түсінерсің...» – деп, қыран аузымен айтылатын бағалылы, ... ... Бұл ... ... ... ... мен ... буын арасындағы қарым
қатынас, олардың ... бірі ... ... ... игілікті, жақсы,
орнымен істелген іс пен жөнсіздік, оғаштық және көргені, ... ... ... ... жыр десе де ... ... ... қыран арқылы
адамдық мінез-құлық пен адамдық ... сөз ... ... ... ... ... салады. Кейіпкерінің бейнесін
қарама-қайшы шендестіре отырып, тұлғалайды. Сарбалақ пен Тасқара – ... ... ... ... ойы, ... ... ... әр
басқа. Содан келіп туындайтын ... де ... Бұл – ... туындайтын қарама-қарсылық.
«Жазғытұрғы екі сары үрпек балапаны қазір қоңырайған-қоңырайған ... ... деп, ... осы екі ... өсу ... ... арқылы
берген. «Ойнағылары келіп, ұшқылары келіп дамыл таппайтын, ересектеніп
қалған...» деп, дамыта келе, ары ... ... ... ... ... ... игі ... дәме сенімін, көксеген ізгі мақсатын асқан
шеберлікпен философиялық дәлдікпен сабақтастырады.
«...Тезірек ұшса екен, дүние таныса ... ... ... ... ... Қара дауыл соғып тұрғанда ықтап-ығысып отырған қос қоңырды
желге қарсы ... ... ... ... ... ... болсын.
Кеудеден тіреген қатты жел құлатпайды да, қанат қаққан сайын жоғары ... ... ... ... қорқып шырылдар ма, қуанып саңқылдап жібере ме?
Ата-ана осыны күтеді, қуана күтеді. Бұл ... алты ай ... ... ... ... бар төлеуі осы ғана...»
Бұлар – қаламгердің жүрек сыры, жас ... ... ... ... ... ойы, толғаныс-тоқынысы. Қаламгердің ата-ананың баласына деген
абзал қасиеті сияқты тым нәзік, сыры көп құбылысқа өз ... ой ... ... ... ... ... ... алға қойған
орындалмақ нысаналы міндеттің ... ... ... ... ... ... түсіп отыр.
Қыран құстың балапанын дауылда аяқтандыруы жайдан-жай ... ... ... ...... ауыртпалығы көп өмірдің символы ретінде ... ... ... ... ... ... бере ала ма, жоқ па? Қауіп-қатер,
мехнет, азап-бейнетті шыдамдылықпен тізе ... ... оған ... басымдық көрсетуге қажыр-қайраты жете ме екен деген сұрауға жауап
іздейді.
«Дауылда ... ... ... ұшып келе ... ата-анада
қуаныштан басқа бір сезім қалмаған сияқты» – деп аяқталатын бұл үзіндінің
көлеміне туындының барлық өміршеңдік, ... тың ... ... ... ... ... бұл ... жас ұрпақ алдындағы әрбір
ата-ананың жауапкершілігі, оның болашағы үшін жанымен жауап ... ... ... еш ... ... ... ... қойып отыр.
Шынында да ұрпақ алдындағы ұлы жауапкершілікті сезінуден, ұрпақ мүддесі
үшін бар жан-тәнімен қызмет етуден, ... ... ... де ... ... ... ... жоқ деген Мүсірепов тұжырымдамасына кім ... ... ... ... ... ... ... өзім шықпаған биікке
ұрпағым шықса екен ... ... ... ізгі ... дәл ... ... – өлең ... тез-ақ оқылатын көлемі шағын кішігірім әңгіме.
Осы ықшам шығарманың өзінде жалпақ дүниенің суреті, ... ... ... Тіршілік поэзиясының суреттері адам ... ... ... ... ... ашқандай, өмір мәнін ұқтырғандай. «Қыран құс
жасырына білмейді, сығалап сықылықтаған ұры көздерді де, ... ... ... де ... - деп, автор көтерген мораль мәселесі
жасырын, символикамен жанама берілген. Осы бір ... ... ... ... ащы ... бар. Бұл ... негізгі арқау болатын
нәрсе – өмірге құштарлық, өмір үшін ... ... ... ... мән-мақсаты, жарасымдылығы күресте екендігін автор негізгі идея ... мен ... көп, ... толы қияс ... өмір ... ... жыры» тәрізді терең толғамды, ... ... ... тағы бір ... ... – «Өмір жорығы» әңгімесі. Өткен
ғасырдың 60-жылдарында жазылған мазмұны үлкен философиялық ойға ... ... бір ... адамға – өмір, тіршілік үшін ұлы күреске
шыққан балық Көкқасқаның ... ... ... ... оған адамдарға тән
көптеген сипаттар берген. Шығармада жақсы мағынадағы озық ... ... ... ... ... ... ... екінші әлеуметтік топтың өкілдері: парасатты, білімді, интеллект
жағынан жоғары, шын мәніндегі әлеуметтік орта адамдары қарсы ... ... ... ... бірі шырақ алып түскен әлеуметтік іштарлық жайлаған
заман, солақайлық белсенділік азаматтық ерлікке баланып, жаппай сенімсіздік
пен секемшілдік шектен тыс ... ... ... ... ...... ... Су астындағы тіршілігіне
қарап, оны балық деп ... өмір үшін ... ... ... ... ... бар адамның өмірін символикалап көрсетіп отыр автор. Көкқасқа
– ұмытылмас бейне, күшті кейіпкер. Көкқасқа ... ел ... ... ... қамы үшін ... шегіп, сол жолда құрбан болуға бар
азаматтың, қазақ халқының дербес ... ... ... ... ... ... жаңғыруы сияқты кесек-кесек
мәселелердің жалынан ұстап, нақтылы әрекеттерге мұрындық бола білген тарихи
тұлғаның бейнесі бар. Әңгіменің ... ... ... ... желі ... ... ... іс-әрекетіне, қылығына көңілі тойып, ризалық
білдіріп, мейірлене суреттейді. Сөйтіп, әңгімеде ... мен ... ... ... ... түрінде қарастырады.
Көкқасқа бейнесіне қарама-қарсы Минога бейнесін де жазушы ұтымды ашқан.
Көкқасқа мен ... ... бір, ата ... ... мен жынысы бір.
Алайда, екеуінің тіршілік мақсаты басқа.
Кеніміз бен дәніміз керек ... ... ... ... даласын ұлтсыздандырудың жымысқы саясатын түсіне білген, бірақ ... айта ... ... ... ... психологиялық мінездеме береді:
«Аты балық атанғанымен, сүліктей ... ... ұзын ... дейтін
залымдар да тосқауылда жүр екен. Бұл бір үлкен ... ... ... ... балықтың желбезегіне жабысады да, желімдесіп ... ... ... одан ... шара жоқ. ... басы ... шұбатылып ұрық
шашар тұщы суларға жетеді де, жас ... ... ... Көкқасқа бұл
пәлені де ішіне түйді».
Осы әрекетімен-ақ Миноганың бар түр-тұлғасы, ішкі ... ... ... ... ... Оның дәл осы ... ... қамы» деп
күйіп-пісіп, шырқырап жүрген Көкқасқаның бүкіл арманын аяқ асты етеді. Әрі
осынау көріністер әңгіменің фоны ... ... ... ... ... автор қу құлқыны үшін ... ... ... ... моп-
момақан, жуас, әдепті, сып-сыпайы боп, бір жүріп, екі асап ... көзі ... ... ... символдық бейнесін берген.
Тасаланып жүріп, біреудің ... ... көру – ... ... қанына мықтап сіңген әдет. Миногалар өздеріне төнген ... ... ... ... ... білсе-ақ, олар бірден бойын еркін
ұстап, босаңсиды, жаңа мінез ... ... олар адал ... ... ... ... нәрсеге тап беруге, жойып жіберуге ... ... ... жас уылдырықты жейтін Минога – қазақ халқына жабысқан
орыстың тоталитарлық дерті, жас уылдырық – бұл жерде дәстүрі мен ана ... жоқ ... ... ... ... Осы ... ... озық ойлы азаматтардың идеяларына тиым салып, сөйтіп ұлттық ... ... ... ... ... ... табиғи жолмен
үздіксіз толыса дамып отыруына жойдасыз ... ... ... ... өктем саясатының ызғарлы лебі интеллигенцияны ара-дара
қылып, партиялық және таптық ... ... ... деңгейіне
көтерген дүлей күштің алдында небір марқасқа азаматтар бордай үгіліп,
шыбықтай иілуге ... ... ... ... Ғ.Мүсірепов осы шағын
деталь арқылы ізгі ... пен ... мәні бар ... ... ... асып түспесе, кем түспейтін Көкқасқаның аран ауыз,
керазу деген ... бар. ... ...... қарбалас кезең. Олар
мазасыз ... одан ... ... ... ... ... кетіп отырады. «Ең қатерлі ... да ... ... ... ... ...... жазушы.
Жоқтан, кездейсоқтықтан пайда болып, оңай олжаға, жалған атаққа ие
болатындар мен жорық жолында өмірін сарп ... ... ... ... ... ... ... бірі. Көкқасқалардың ойлайтыны – ... ... ... қамы. Сергектігі де, көш бастар көсемдігі де
сол бұқара қамын ойлайтын қасиетінен танбайтындығында.
Қысқасы, ... ... мен ... ... өмір ... ұлттық
жаратылысымызға сәйкес психологиялық суреттеудің айқын деректі сипаттамасы.
Көкқасқа, Сарбалақ бейнелері әр түрлі ... ... ... ... ... ... Сол ортаның әлеуметтік, психологиялық
жағдайымен таныстырады. Бұл екі әңгіме – адам ... тән ... ... ... алғандығымен, көркемдік шешімінің философиялық
шешімге айналуымен құнды. «Өмір жорығы» мен «Қыран ... ... ... ... сезіледі.
Ғабит Мүсіреповтың бұл әңгімелерінде ұсақ мүдделі, қоғамдық ой-өрісі
тар, көрбілте ... ... ... ... осы жарамсыз мінездерінің
туу, жайылу мен таралу себептерін жан-жақты ... ... ... Жеке
бастың қамын ойлау, жауапкершілік сезімді аяққа басу бар. Бұл мінез осы
шығармаларда ... ... ... ... - ... адамдардың
тағдыры, адамдық мінез болмысы, ұрпақ жалғастығы. Теңеп айтқанда, қыран мен
күйкентайдың, ... мен ... ... ... ... ... ара
салмағы туралы сыр шертеді.
Ұлттық тарихымыздың соңғы үш ғасырдағы ең түйінді оқиғалары мен ең
күрделі ... ... ... Ғабит Мүсіреповтің айтар ... өз ... ... ... ... ... ... ден коюы қазақ прозасына қосқан дара сүрлеу
соқпағы дер едік. Символикалық сипат – ... ... ... ... ... ... айдыны қай ғасыр, қай заманда келіп бас
қойсаң да шөліңді ... ... ... ... ... ... символдық әңгімелері ой ұшқырлығымен, сырлы сазымен, бейнелі
ойымен шағын жанрдың шеңберін кеңітіп тұр.
Ғ.Мүсіреповтің бұл қос туындысын тірліктің өткінші екені, уақыт ... ... буын ... ... ... іс пен ... жыр десе де ... еңсесін тіктеп ел болып келе жатқан біздің ... ... ... ... ... өз ... алып ... ұрпақ үшін Ғ.Мүсіреповтің жоғарыда талданған әңгімелерінің берер
өнегесі мол.
Қазiргi көп жазушыларымыз М.Әуезов шығармаларындағы идеяны, сарындарды
бүгінгі ... ... орай ... ... ... жалғастыруда
деп айтып кеттік. Бұл қатарға Ғ.Мүсіреповпен қатар ... ... ... сияқты қаламгерлердiң адам жанының
психологиялық қилы-қилы сырларын, жан ... ... ашу ... зерделi iзденiстерi сонарға түскен соқпақтай айқын да нәтижелi деп
батыл айтар едiк. Соңғы жылдары қазақ әдебиетiнде өсіресе ... ... ... ... ... көптеген әңгіме, повестер дүниеге
келуде.
Бұл шығармалар туралы сыншы С.Әшiмбаевтың: “М.Мағауиннiң Тазысы,
Ә.Кекiлбаевтың Бәйгеторысы, ... ... ... Аруанасы
зоологиялық тақырыптағы әдеттегi образдар ғой деп қарау сол ... ... ... ... едi. Олар көркемдік шарттылыққа
негiзделген терең ойлы, реалистiк-символикалық ... ... өмір ... ... айта ... Бұл ... жасалу дәрежесi жас
жазушылардың интеллектуалдық iзденiс ой-әрiсiн, философиялық дүниетанымын
танытады” ... ... ... ... ... [53, ... шығармаларында осындай үлкен философиялық ойлар өте үлкен
шеберлiкпен ... ... ... ... ... әсем де ... жан бiтiрiле тартымды көрініс тапқан. Жазушы идеясын жеткiзуде
табиғат көріністерi де айтарлықтай қызмет ... ... ... ... ... ... көркем
шығармадағы қызметінің жаңа бiр қырына қанық боласыз.
Әрине, белгiлi бiр сөз ... ... ... ... ... ... әр қалай суреттелетiнi белгiлi. Кейiпкерлердiң және жазушылардың
өмір сүрген кезеңдерiнiң ортасының ... ... ... қарай
түрліше өзгерiске ұшырап отырады. Жазушылардың бәрінің қоғам болмысымен
ортақ ойы болғанымен ... ... ... бар. Ортақ бiр мәселеге
әрқайсысының ... ... ойы ... оның ... де ... Сондықтан да олардың шығармаларында мәселенi, тақырыпты шешуде
жақындықпен қатар, бөлектiк, шығармашылық даралық ... ... ... ... бәрi де көркемдiлiгiмен, ұтымды ой ... ... ... ... ... жетiстiкке жету үшін өз кезеңiнiң идеялық-
көркемдік ... ... ... ұлы ... ... тәжiрибенi игеруi, оған сүйенуi заңды. Осындай озық үлгінi
үйрене отырып жалғастырған жазушыларымыздың шығармалары жаңа ... ... ... ... ... табиғат суреттерiн жан-
жақты қолдана отырып, ... ... ой ... Олардың кейiпкерлерi
табиғатты сақтау үшін күресуге, ... ... өмір ... ... Өз ... ... суреттерiн қолдануда әрбiр жазушы өз
жаңалығын ала келдi. Бұл туралы ... ... ... - ... даму ... тән қасиет. Дәстүрге адалдық ... ... сол ... сол ... ... - дейдi [77, 8б].
Қорыта айтқанда, 1920-30 жылдар прозасынан бастау алған ... ... ... ... жатпақ”, - ойды астарлы мағына мен құпия
сырлар арқылы беру қазіргі әдебиетте де өз ... ... ... ... ... ... табиғат көріністері құр жай
ғана сурет, адамдар өмір ... орта ғана ... ... көңіл-күйі,
құпиясы, қайғысы, тағдырымен үндес келетін көркемдік астарлы символ ... ... ... ... ... құпия ойын жарыққа шығарудың
тәсілі ретінде парадокс, алогизм сияқты астарлы мағына беретін тәсілдерді
қолданған. Яғни, ... ... ... ... ... мен ... басқа арнаға бұрды.
- Аталмыш кезең ... ... ... наным,
психоәлеуметтік әсер, символикалық ишара феноменін ... ... ... күн ... ... М.Әуезовтің «Қаралы сұлуының» басты
идеясы - опалылықты ... ... ... я ... ... ... ... – адам санасындағы ниет, пиғыл, ынта,
риясыздық сияқты күштердің адам ... ... ... мен ... назар аударту;
- “Көксеректе” жазушы тiрi табиғатты ала отырып, оған символдық,
философиялық мән бередi. Бұл ... ... ... адам образын
тереңiрек ашуға көмектеседi, сонымен бiрге Көксерек өзiндiк жеке образ
дәрежесiне көтерiледi. ... ... ... ... тұтасып
кетіп, ортақ идеясын толғаған, ажырамас тұтастықта берілген.
2 ҚАЗАҚ ... ... ... ... ғылымында ғылымдағы ықпалдастық пен өзара
үндесулер онда қалыптасып қалған ... ... ... ... ... ... ... экспрессионизм, импрессионизм,
экзистенциализм және басқа да модернистік ... ... ... ... ... ... жетті. Әрине, әңгіме бірден айрықша
ұйымдастырылған ағымдар мен бағыттардың ... ... ... ... ... ... ... талдап қорытылған әр түрлі тәсілдер
туралы тұспалдап айтылған ойлар бар. Мысалы, М.Әуезовтің «Қазақ әдебиетінің
тарихынан» ... деп ... ... ... ... ... ... индивидуализм үлгілері, формализм,
натурализм ... ... ... ... ... ... [19, 391б] және ... әңгімесінде [78, 66б] экспрессионизм,
импрессионизм секілді ұғымдардың мәнін ашады. Бүгінгі әдебиеттану ғылымы
осы модернистік ... ... ... ... орны мен ... ... ... байламға зәру.
Әдебиеттану ғылымындағы филологиялық мектеп, эстетикалық догматизм,
биографизм мектебі, мәдени-тарихи ... ... ... ... ... ... психоаналитикалық мектеп, яки
фрейдизм, формализм ... ... ... ... ... ... ағымдарға талдау түсініктемесінде ғалым Р.Нұрғали: «әдебиеттану
ғылымында ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген. Оларда шашырандылық, әр нәрсенің басын ... ... ... бар» [63, 189б] деп ... ... жаңа қоғамдық құрылыс үшін аса қауіпті емес
эмпирикалық әдістер өз ... адал ... ... ... ... ... ... белгілі. Басқа барлық ағымдар мен
бағыттар қазақ әдебиетіне тікелей қатыссыз деп қарастырылды.
Алайда, көптеген ... мен ... ... ... ... саяси
айыптаулардан ақталуы, әдеби өмірдің ғылыми өнімді деректері ХХ ... мен ... ... ... жағынан қарапайым және
біржақты болмағандығын алға тартады.
XX ғасыр басындағы қазақ дәстүрлі прозасымен ... ... ... ... және ... кем ... екі жаңа ... Бұл эстетикалық жүйелер көбіне XX ғасыр дүниетанымын әйгіледі, олар
өмірге адамның дүниені түйсінуіндегі сапалы ... ... ... ... ... ... ... түсе алмаса да, 20–30 жылдардағы
әдеби үрдісте олардың әсері байқалады. ... ... ... ... да
олардың табы сезіледі. Импрессионизм мен ... ... ... сол ... ... ... ... табылды.
Экспрессионизм адамның ішкі дүниесіне жете үңіліп, өзін психологиялық
қабылдаулармен қинамайды, бұл жерде басты мәселе дерексіз ой феномені болып
табылады, ал бұл ... ... ... ... ... жиі – ... ... соғады. Экспрессионизм шындыққа еліктеуден
бас тартуды оны селқос бақылаумен күрес жолы ретінде ұғындырды. Автор
идеясы мұнда нақты тарихи кезеңде ешбір ... ... ... ... ... ... Кейіпкерлер көп жағдайда әр түрлі
көңіл күй білдіруші емес, біртұтас ұлы ... иесі ... ... ... ... ... субъективті түсіндіруді
қабылдауға қабілетті, бірақ мұнда субъективті әсер мен ... ... ... ... ... ... әрекет
етеді.
Импрессионизм, ең алдымен, ... әр ... ... мен
өзгешеліктерін қабылдауға бағытталған, оны белгілі бір ... ... ... үшін ... қиынға соғады. Адам әсері, оның психологиялық
күйі, ассоциациялары, адекватты емес естеліктері, детальдарға ... әсер мен ... ... ... прозасының мәні
болып табылатынын мойындау керек.
Қазақ әдебиеті ... әр ... ... ... өмір сүріп отырғанын мойындау келешекте өз жемісін
береді. Көпүнділік пен басқаша ойлау тенденциясы ... да көп ... ... ... ... ... полифонизм мен
монологизмнің күресі тұрғысынан әр ... ... ... ... ... ... дискрус пен оның табиғатын ашуға байланысты
пікірлер әр тарапты. Оны ... бір ... ... ... қызмет”,
“тілдік байланыстар арқылы ... ... ... ... ... ... мәтін” тағы сол сияқты ... ... ... ... ... тілдік қызметті де, мәтінді де,
мәтін аясын да, ойтолғамды да білдіретін көп қырлы термин. ... бір ... ... ... ... экстралингвистикалық факторларды (қоршаған
ортаны, ойтұжырымды, қағидалар мен адресаттың мақсаты) білдіретін күрделі
қарым қатынастық ... Бұл ... ... ... ... ... кең айтылған.
Қазақ прозасында поэтиканың әр түрлі ... ... ... ... ... ... әр түрлі
қатынастағы күрделі байланысқа түсуі сөз ... ... ... өту ... ... орай, М.Әуезовті орыс мәдениетінің шамшырағы ретінде таныту
ұзақ уақыт тұрақты ғылыми тенденцияға айналып ... ... ... ... ... теріс бағыт ұстанғаны байқалған. Орыс
әдебиеті ... дені шын ... ... ... оны ... ... ... тырысты. З.Кедрина, Е.Лизунова және
т.б. сыншылардың зерттеу еңбектері негізінен Одақ ... ... ... ... ... ... түсумен ғана шектелген-ді. Бүгін кеңестік
әдебиеттің шаңына шалдықпаған жүйрікті осы мешел пікірлерден ... ... ... ... ... әр ... дұрыс қойылуы шарт.
М.Әуезовтің алғашқы прозасын біржақты түсіндіруге келмейтініне
қолданыста бар әр ... ... ... Ең ... бұл ... ... ... субстанционалды жақтарына табанды қызығушылық танытқанын
мойындау керек. Қаламгердің өткеннің ... ... ... ... ... қайнар көздеріне, кейіпкерлердің ортамен байланысына бет
бұруына бұрынғыдай сын көзбен ғана ... ... ... ... ... ... де көп қырлы. Жазушының
күрделіліктен анық ... ... ... ... бар ... бұл ... ... суреттеу нышандарының
көмегімен белгіленген. Сондықтан, шығармашылық ізденістердің мәнді ішкі
мотивтерін қарастыру әрекеттері қойылған ... ... ... ... ... ілім мен өмірге көзқарастың өзара ... ... ... ойша ... ... күйзелісі – XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің даму ... деп ... жөн. ... пен ... ... идеяларын іске асыру, өмір
мен өнердің өзара ауысу ізденістері ... бір ... ... ... көпмағыналылығын сипаттайтын ойлаудың
экзистанционалды түрі туралы айтуға мүмкіндік береді.
Әрине, бірден экзистенциализмді XX ... ... ... әдебиеті
тарихында қалыптасқан философиялық жүйе ретінде қабылдап, оның ... ролі ... сөз ... ... ... де, өмір мен ... көзқарас, адамның шынайы және идеалды құбылыстарын өзінің жеке
болмысында бастан кешуі туралы сөз қозғауға ... Оның ... ... орыс ... де тән ... ойлаудың бұл түрі XX ғасыр басындағы
ұлттық прозаны, оның ... ... ... прозасын, осы арнадағы
зерттеудің өзектілігін көрсетеді. М.Әуезовтің ... ... ... ... ... арнайы талдау суреткер
шығармашылығының терең қабаттарын ... ... ... ... ... ... дәл ... тікелей түсінуге болмайды. Бірақ қызығушылық
болған, ол объективті және субъективті факторлармен ... Сол ... ... ... ... мен әдебиетінде қызығушылық туғызған әлем
жосығының түпкілікті мәселелерін шешудегі жеке адам ... орны ... ... ... прозасында да кездесіп, көп жағдайда адами өмірдің
философиясына шоғырланған. Бұл ... ... өзі де ... онда ... ... ... ... толғаныстар басым болды.
Сонымен бірге «өмір дерегі» мен оның ... ... ... ... ал бұл оны ... ... түрімен байланыстырады. Осы
жалпы ұйғарымдардың негізінде Әуезов өзінің көркем санасымен, мүмкін кейде
қалыпты сезімімен де дүниені қабылдаудың ... ... ... ... ... бірі болды деп шамалауға болады. Жас жазушы өзінің
өмір ... ... ... ... сынап байқағысы келген
деректер де біздің ой байламдарымызды дәлелдейді.
М.Әуезовтің алғашқы ... ... сөз ... ... қарама-
қарсы пікірлердің, көзқарастар мен бағалаулардың шырмауында ... ... ... жазушының әр сөзіне иланса, екіншілер ... ... ... ... ... ... және «Абай
жолы» эпопеясына дайындық деп ... Сол ... ... ... ... ... қайтып соғуға мәжбүрлейтін пікірлер де кездеседі.
Адам мен әлем бірлігі – ... ... ... басты
тақырыптарының бірі. «Қорғансыздың күні», «Жетім», «Қыр суреттері» және ... ... ... да ... осы ... ... керек. Жазушы
бұл жерде өзі үшін екі тұрақты категорияны: мән мен құбылысты бөліп алатыны
және ... қыр ... ауыр ... ... ... алға ... айта ... жөн. Қаламгер кейіпкерлерінің өміріне ере жүретін осы
мәннің құбылыстары, осы ... ... оның ... XX ғасыр басында
ерекше танымал сапалы да саналы дүниетаныммен ... Сол ... ... екі ... – адам мен оны қоршаған әлем – орнына ... ... өзін ... ... – құру ... көрген көптеген ойшылдар
ештеңемен шектелмеген кеңістік категориясы ... айта ... ... әлем мен осы ... қабылдап, өзінің күйзелісімен, өзінің
түсінігімен оны ... ... ... ... ... Тап осындай адаммен жандандырылған әлемді, Мен және әлем – осы
екі ... ... ... ... ... ең басты деп
есептейді. Адамның ... ... ... бет ... ... ... орын ... сірә, болашақта бұл ұғымды, әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Гуссерльдің пікірінше,
интенционалды сананың ең маңызды қасиеті болып ... ... ... күйзелісі өзінің маңызды ерекшелігін сақтайды, ол – бір нәрсенің
санасы болу, осы ... ... ... ... күйзеліс»
болып қалады» [79, 43б]. Гуссерль интенция деп нысанаға бағытталған адамның
кез-келген күйзелісін түсінеді. Ол ... ... ... ... ... ... олар да ... жандандыру
үрдісінде маңызды. Әдебиет пен өнердің мәнін шындықтың орын ауыстыруы мен
адамның осы өзара қозғалыста жылжуы ... ... тұр ғой. ... ... ... оларда тап осыған ұқсас рухани «төмендеудің»
адам ... ... ... ... ұмтылыс байқалатынын көрсетеді.
«Қорғансыздың ... ... ... рухы мен ... ... әже бейнесі мен Қасымның қарам-қатынастарын осылай түсіну
керек.
М.Хайдеггер [80, ... адам ... оның ... ... ... ... таса ... анықтама беруге талпынады. Оның
пікірінше, адам нақты, оның мәнісі болмыста бар ... Осы ... ... ... өз ара ... ... ... Әрі қарай
философ адам – анықталмайтын, бірақ әбден айқын «мен», әлемнің әр ... ... ... ... ... ашық түрдегі жалғыз мекен
екенін дәлелдейді. Мұндағы бар болу зат емес. Ол заттардан едәуір салмақты,
бірақ ол туралы ... тек қана ол бар ... ... ештеңе айтуға
болмайды. Адам өз «мінезінің» мүмкіндіктерін жүзеге асыра алғандықтан ... ... Бар болу – бұл ... ... тән ... оның ... бәріне беріле алады және бәрімен, ... ... жоқ ... ... өзгере алады.
Ғалым табандылықпен қайталаған бар болу мен болмауды тұлға шешпейді
деген пікірге назар аудару керек. Түсінде, өңінде, ... ... ... ... жағдайда адам өзіне қалтқысыз ашық болады. Оның
мүмкіндіктерінің ішіндегі алғашқыларының бірі - өзін ... Ең ... ... ... адам ... ... сияқты әрекет етеді». Өзіндік қасиеті
жоқ адамдар бізді және біз ... біз үшін ... Таза бар ... тыс
бірыңғай себеп-салдар тізбегі көрінеді, тек қана сонда бос ... бар ... оған ... пен мән тек қана ... ... өзінің ақиқат
қалпымен де ене алады. Бар болудың осы жалғыз өзіне тән мүмкіндігі туралы
айтуды ... әр кез ... ... сөйтіп жақындарына деген
жанашырлықтың доғарылуына жол бермейді. «Қорғансыздың күніндегі» ... ... ... ететін кәдімгі қоныста тұрған жоқ, Ғазиза да ... ... ... сияқты қарамайды, ол осы әлемде бар, өйткені ол
Рухты жандандырады. Экзистанс, бір жағынан, - ... ... ... ... екінші жағынан – рухтану, өз-өзіне жаңарып қайта оралу,
үйлесім сезімімен өмір сүруге талпынған, адамшылық «менімен» ... ... ... Осы адамның болмыстағы және болмыстың адамдағы
үйлесімінің күрделі заңы субъектінің нысанаға ... ... ... ... басты тезисі болып табылады. Бұл М.Әуезовтің алғашқы
прозасында көрініс табады. «Қорғансыздың күні» әңгімесінде тарихи тұлғалар
да, «мұндағы ... да ... ... тарихи да, географиялық та, рухани да
кеңістік көрінісі өріс алған. Сұрапыл табиғат, ауыр әлеуметтік ... ... ... ...... бәрі ... ... Күшікбайдың рухы
алдындағы опасыздық, сатқындықпен салыстырғанда ештеңе ... ... ... бар ... ... адам ... ... мағынасы болып
табылатын Рухани кеңістікке алақандай орын болса да қалдырып отыр. Әуезов
болмысы адамнан ... емес ...... ... ... ... етеді.
Күрделі дүниені қалай болғанда да қолға түсіруге ... ... ... ... ... ... орнығып, әлемдік мәселелер
шешіліп жатқан уақытта тұлға тағдырын, оның жаңа ... ... ... ... ... ... жаңа ... жатқан қоғамда ескінің бар
екендігі туралы сөз қозғалмады, дегенмен ... ... адам ... ... адамға болмыс туралы пікір айту орынсыз, адамға өзінің мәнісіне
оралуды жазса, ол – адам тағдыры, ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Қарапайымдылық - «көзге түспей және
ойрандалған жердің ... ... [80, 191б] ... ақиқатына
төзіп, оны сақтап өмір сүретін мейірбан кедейліктің ... ... ... ... ... отаны мен үйі жоқ. ... ... ... кей ... ... ... пен
қаталдыққа жол береді. Жаратылыс болмысы тыныштықты, кәдуілгі ... ал ол ... ... бойкүйездік пен салғырттық, мағынасыздық болып
елестейді, алайда зейін салсақ, ол ойға ... ... ... ... ... ... осы ... ұнамды кейіпкерлерді бір
жерге жисақ, бәрі қосылып, “ескілік көлеңкесіндегі қорғансыздардың” аянышты
ауыр халін әр ... ... ... қана қоймайды, сол ескіліктің ... ... ... ... қапас түнекте тұншықтырып, одан құтылудың
жолы біреуақ, ол тек азаттық үшін айқас екенін аңғартады. Бұл әрине, шыншыл
суреткердің шындықты суреттеуінің күші ... ... ... [81, 209б].
Көркем шығармада адамның сыртқы ... ... ... жан ... ішкі болмысы да өзара бірлікте көрінеді. Осы ... ... ... ... ... ... ... әдеби шығарма мазмұны мен құрылымында атқаратын көркемдік
қызметінің орасан екені даусыз. ... ... ... ... ... ... ішкі рухани әлемі тереңдетіле бейнеленетін
шығармаларға тән құнарлы қасиет. Бұл ретте қаламгер ... ... ... рөл ... ... ... Қазақ әдебиеттану ғылымындағы
өзекті теориялық мәселелердің бірі – ... ... ... психологизм
поэтикасын, оның көркемдік бейнелеу ... ... ... ... М.Дулатов, М.Әуезов, Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, ... ... ... ... ... талдай отырып,
“Жүсіпбек Аймауытов өз шығармаларында қоғамдық қатынас пен идеяның мәнін,
олардың кейіпкер іс-әрекеті мен ... ... ... ... Ақбілек, Күнікейдің жеке адамдық құқығын қорғай отырып, олардың
табиғи, рухани өсуіне көп көңіл бөледі. Ж.Аймауытов қолданып ... ...... ... ... кейіпкердің табиғи және әлеуметтік
болмысын зерттеуге ... Ал, ... ... ... ... ... жазығы” повесі) сюжеттік композициялық
құрылысындағы басты қақтығыс ... ішкі ... ... ... ... неізінде жүзеге асырылады”,-дейді [82, 23б]. Жазушы М.Әуезов
өз кейіпкерлерінің әрекетімен ... ... ... ішкі ... де баяндап отырады.
«Қорғансыздың күні» әңгімесінде жолаушылар жақындап келе жатқан үй мола
сияқты суреттеледі. Үй ... жай ... үй ... баяу ... ұзақ ... оған ... мардымсыз, селқос жауабы,
Ғазизаның үнсіздігі және тағы да бірқатар деректерді ... ... ... ... Шындығында, адамдар өздерінің зығырданын
сөйлеумен қайнатады, ал өмірдің шиеленісуі кейіпкерлердің ... ... ... ассоциативті тізбегі, әр текті бастаулардың басын қосу,
нысана мен субъектінің ... жаңа ... ... ... ... ... ... Адам мен көрнекі-кеңістік
әлемнің бірлігі кем дегенде екі әрекетті тұспалдайды: «әлемге баратын ... оны ... ... ... және ... ... ... Қалтай мен оның серігін кемпірдің аянышты әңгімесі де, Ғазизаның
жоғалып кетуі де селт ... яғни ... ... ... басқа
қатарға қояды.
Трасцендентальдылықтан қашқақтау, рухани өмірді «адамиландыру», жер
бетіндегі тіршілікке ғана саналы қарам-қатынас «Жетім» әңгімесінде де, «Қыр
суреттерінде» де ... Өмір мен ... ... жас суреткер әлдебір
құбылыстардың сендірердей иландырардай, ... ... ... ... ... спектрі этикалық та,
эстетикалық та өлшем болады, сол ... ... ... ... ... ... көзқарас бірден көзге түседі. «Мұндағы ... ... ... және рухани әлемді ... ... ... ... ... ... де ... проза
поэтикасын анықтайды. Ғазиза да, оның соңғы қысы да, ... ... ... ... соңғы сәттерінің құпиясы да олардың біріне де жеке тиесілі
емес, жетім Қасым да, оның қиын ... жас ... ... ... өлімі белгілі бір мөлшерде «сезімге қарсы заң» мен ... ... ... ... бөлінбейтін мәнісі
өзінде сақталған стихиялы өмір сүреді, болмыс күштерінің шегі ... ... пен ... салдарының сыртқары шығуға, рух, құмарлық пен ... ...... ... ... қабілетті. Сананың тереңінен лезде
және бой бермей тысқа шыққан нәрсе сананың өзіне тиесілі ... ... ... ... ... ... ... өмір сүреді де және «бар».
Жас Әуезов әлемі өмірге ... ... ... суреткердің дүниеге
деген сезімтал субъективтілік көзқарасының арқасында фактуралы сипатта.
Рухани ... ... ... кейіпкерлердің «интенционалды» күйзелісінен
басым болғанында ғана ... ... ... өмірдің жаңғыруы киелі
аруақтар Күшікбай мен Қасымның ... ... ... ... ... орын жоқ, олар ... болмыстың» тар шеңберіне саяды.
М.Әуезов прозасында әр түрлі топтардан шыққан ... ... ... бәрі ауыл ... ... Төңкеріс «қазақ түкпірі»
тақырыбын күн тәртібінен алып тастай алмады, ол тек ... ... ... ... ... ... мәжбүр етті. Шалғай ауылдар
– бұл тек қана ... ... ... ... қатар азаппен, қарсылықпен
арпалыса жүріп, еркіндікке шығар жолды іздеген сұрауы жоқ рухтың күші. Егер
қоғам бұл әлеуетті пайдалана алмаса ... ... ... онда ол
«логостың» таптаурын формуласына айналады да ... ... ... ... ... адамның мағынасыздық, қайырымсыздық,
бытыраңқылық, мейірімсіздік, жағдайға тәуелді болу ... ... ... ... ... тоқтатуға күш салуы қызықтырады.
М.Әуезов «Қаралы сұлу», «Қасеннің құбылыстары» және ... ... ... тыс, ... ... адам ... ұзақ ... бойы мүлгіп жатқан хаостан шығатын қауіп туралы белгі
береді. Өзінің танылмаған, бағынбайтын «менін» әйгілеу, оны ... ... ... ... әр ... формада жатсыну бедел, кумир, билік пен
жұмбақ мәселелеріне байланысты.
«Қасеннің құбылыстары» – адам өмірінің мүмкіндіктерін өлшеудің ... ... ... ... тұрмыс қажеттілігінің қорлығына
іліккені соншалық, өз-өздерін ұғына ... ... үшін ... қақпан жүйесін құрады. Осындай шиеленісті жағдайда ішкі
сезім дағдарысы көп ... ... ... ... үшін ... ... ... өзінен түңілу кейіпкерді арсыз етеді.
Кейіпкер кез-келген «игілікті құлшынысты» жалғандық пен ... ... ... ол қаскүнем емес. Осы жерде автор оқушысына ой ... ... ... ... ... ... ... Өйткені Қасеннің
жадына жастық, қол жетпес пейіш туралы естеліктер салмақ салып тұр, енді
оның орнын толтыру ... ... ... құпиялылық мәселесі ерекше мағынаға ... ... ... ұқсастық – айырықша символикалық тәсілдер, осы
тәсілдердің көмегімен кәдімгі сана қажетті кумирге психологиялық тәуелділік
тізбегін құрып ... ... ... ... үлгі де ... ете
алады. Қарагөз портретіндегі бастысы – гиперреалистік форма, дерексіз
бейне, пиктографиялық таңба. Харизматикалық ... ... ең ... ... ... одан жанұя, бала сияқты отбасылық өмірдің ... ... алып ... ... ... ... да, қиялымызда бұл
ұғымдар таза таңбалық сипатқа ие болады. ... де ... ... ... ... өсек ... жаны сүйетін әйел ролінде елестете
алмайды. Кәдімгі сана үшін ол «қаралы сұлу» бейнесін насихаттайды. ... ... оны ... ... тап ... жағдайда оның жолын қууы
екіталай. Харизманың символикалық детальдарына ойша ... ... ... белгісі ретінде мадақталды. Қарагөз харизмасына
жасампаздық пен ... ... мен ... ... ... ... ... бір ырымға бару секілді өзінше бір ... ... Егер ... оның өзі ... ... сай ... жүргізсе, онда сөз
бен іс-әрекеттің тікелей ... ... көне ... ... ... ... ... шығып кету мүмкін емес. Қарагөздің соңғы
қылығы кәдімгі санада түсінбестік тудырады, сана ... ... ... ... ... бейімдеуге, икемдеуге дайын емес. Кәдімгі сананың құпияға
құштарлығы, оның мазмұнын билеуге ... оны ... ... ... ... ... сұлу оқиғасының жалғасына ишара жасап отырған
сияқты: кешегі ізет ... ... ... ... (инквизиция,
ғибрат аларлық көпшілік пікірі) орайын жібермейді, ... салт ... ... ... ... мағынаға ие болады, оның санаға ... ... ант ... ... мен бітім шарттар болады. Салт ... ... ... белгілеп қояды. М.Әуезов құпияның одақтасы
болатын өкімет, соқыр наным, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, қорыта келе
айтарымыз, импрессионистік және экспрессионистік ... ... ... ... зерттеуге мүмкіндік береді. Көркем
шығармадағы баяндаудың ... ... екі ... ... ... сөзі мен кейіпкер сөзін бөліп алуға болады. Негізінен алғанда,
автор туындысына өзі ... ... Ол ... ... ... ... тәсілдерін, шығарма тілінің көркемдігін қамтамасыз
етеді. Автор кейде шығармасында өзі ... ... ... ... ... ... кетеді. Баяндау құрамына шығарма авторы, кейіпкер,
олардың арасындағы қарым-қатынас, ... ... бір ... және ... ... ... енеді. Бұлардың бәрі бірлікте
бола отырып, автордың идеялық-эстетикалық көзқарас-қатынасын білдіреді.
Қазіргі прозалық шығармалардың баяндауы сан қырлы болып келеді.
Олардың ...... және ... ие ... ... ... (автор немесе арнайы баяндаушы болсын) бейнеленетін
оқиғалардан, кейіпкерлерден сыртқары тұрады. Ал шектеулі баяндауда ... ... көз ... өтіп ... етіп ... ... ... әрқашан көрініп тұрмайды, негізінен қалтарыста, тереңде ... ... ... ... ... ... Олар ... тілінің эстетикалық заңдылықтарына бағынып, көркемдік-тілдік жүйе
құрап, шығарманы ... ... ...... ... ол ... ... мәселеге өзіндік көзқарасын білдіреді. Яғни,
автор туындыдағы оқиғадан оқиғаны тудырып, соған жетелеп, ... ... ... өзек ... өмір құбылыстарын сұрыптап алып,
оған идеялық бағыт ... ... күш ... бір ... ... ... мазмұнын қалыптастыратын жазушының өз бейнесі – ... деп ... ... ... шығарманың тілінен, оқиғаның жүйесінен,
баяндау стилінен танылады. Автор бейнесі қай ... ... де ... ... ... ... Мәселен, XIX ғасырда бір жағынан баяндаушы
бейнесін объективтендіруге бағыт ұсталса, екінші жағынан, ... бет ... ... ... ... оқиға
автордың қатысуынсыз, өздігінен болып жатқандай беріледі, сондықтан романда
диалог үстемдік құрады. Соңғысында (психологиялық бағыт) кейіпкердің ... беру ... ... ... ... төл ... ... болды. Ал, роман жанры қатысушы кейіпкерлердің молдығымен,
оқиғалардың сан тараптығымен ерекшеленеді.
Сюжетті құрайтын оқиғалардың ... ... ... ... Кей
жағдайда оқиғаның біреуі алдыңғы кезекке шығып, бір ... ... Бұл ... ... ... оқиғалары бір-бірімен тең түрде
дамып, өзінің басталуы мен ... ... ... сюжеттер де болады.
Бұл туралы әдебиет ... ... ... ... мен ... эпизодтық фабулалар. Мұнда оқиғалар өзара себеп-салдарлы байланыста
болмайды. Олар тек бір-бірімен уақыт жағынан ғана ... ... ... [83,30б].
Талдауға өзек болып отырған әңгімелердің мәтіні ақпараттың ерекше бір
түрін таратушы болып табылады және ... ... тек қана ... ... ... ... ... әсер ету күшімен де анықталады. Бұл
туындыларды түсіндіруде оқушы ... ... ... ... пайда
болған барлық үрдістер мен ассоциацияларды байқау, әсіресе сипаттау қиынға
соғады. ... ... ... ... әдеби зерттеу нәтижелері мен ішкі
түйсік көмегімен алынған нәтижелер арасында күрделі ... ... ... ... ... ... ... қабылдаудың субъективті
сипаты, жазушының көркем-мағыналық жүйесін тану адресат пен ... ... ... ... ... ... алғанда М.Әуезовтің алғашқы әңгімелері көп қиындық
туғызады, өйткені олар «лингвомәдениет» тоғысында жазылған. ... ... ... ... ... XX ғасырдың басындағы халқымыздың
психикалық құрылымы мен менталитетінің ерекшеліктерін ... ... ... ... екі кезеңнің сөйлеутілдік сипаттары көрінеді.
«Қорғансыздың күні» шығармасының әлеміне жазушы түрліше кеңістік-уақыт
бөліктерін ... ... әр ... ... ... уақыт байланысын
сақтайтын «мәдениет кеңістігі» және ... ... ... уақыты.
Тоқырау заманының көркем белгісі – Күшікбай мен қыз әкесінің ... ... көз ... Ғазизаны бейнелеу.
Жазушының «Қасеннің құбылыстары» әңгімесінде ... ... ... ... дәйектейді. Оның көрінісі – төніп келе жатқан
мәңгүрттіктен хабар беретін Қасен мен оның қызметтестерінің сөйлеу ... ... ... де осындай сипатта. М.Әуезов тіпті бір ұрпақтың
«мылқаулығы» қазақ халқының трагедиясына алып келуі мүмкін деп ... ... аясы – ... ... ... ғана ... ... әлеуметтік болжамның құралы болып табылады.
20-жылдардың алғашқы жартысында жазылған шығармалардың көпшілігі
белгілі бір әдеби ... туын ... ... ... ... көркемдік арнасын ... ... ... ... қарап, басты сарынын анықтау қиынға түсетін
көркем дүниелер де осы кезеңде жазылды. Мысалы, ... ... ... оқыған адам бір беймәлім күйді бастан өткерері сөзсіз.
Табиғи ... ... ... ... ... ғана ... «Шолпанның күнәсі» әңгімесіндегідей суреттеу тосын көрінді.
Әңгімеде ... ... ... ... ... ... ... сонша,
шығарма кезінде тиісті дұрыс бағасын ала алмады. ... ... ... ... ... ... көрнекті тұлға екенін оның шығармалары айқын
дәлелдейтіні – ақиқат, алайда бұл мәселе әлі де ... ... ... зерттеуді талап етеді. Егер қазірге дейін Ақынды, оның ... ... мен ... ... ... сол ... уақыттың аясында талдап
келсек, бұдан былай ол деңгейде қалу ... ... ... ситуацияға қарай оның жеке басының ... толы ... ... ... ... ақын екендігін соңында қалдырған
мұрасынан көруге болады. Ақын ... әр ... ... ... ... де осында. Өз жырларында қатал да қайғылы өмірінің қалай
оралым ... ... жиі ... ... ... ... оның
қарсыластарына табылмас дәлел болды. Енді ... ... ... ... ... ... ... асқақ күйінде қалдырғысы келетін оймен
оның ең азапты, ең ауыр халін ... ... ... ... ... ... сияқты. Дей тұрғанмен, оның қалдырған шығармаларынан әлі
де қарапайым көзге көріне бермейтін, ... ... ... ... ... ақын», «Мағжан кім» деген сұрақтар көлденең тұрады. Әрине,
Мағжанның таланты бір құдайдан екені айқын. Ақындығымен ... ... ... ... ... ... ... Ал енді Мағжан аскет болды ма, ... ... оны ... түрде мойындады ма? Әлде сол кездегі жағдайға
бейімделіп барып, амалсыз көнді ме? Жоқ, әлде ... ... ... ... ма? Интеллигенцияға тән аңғырттығы өзіне сор болды ма? Мүмкін,
бұл тарихтың тезіне түскеннен болған жағдай ма? Не десек те, жаңа ... ... жаңа ... ... рас.
Мағжан, әрине, дүниені жоғары деңгейде таразылай білген. Оған дәлел
– шығармаларындағы образдардың күрделілігі мен қайшылығы.
Өліммен қатар өмірге ... ... ... ... ... ... ... тіршілік жоғары өрлеу мен төмендеу, махаббат пен
дүниеден безу сияқты ... ... ... оның ... ... ... береді.
М.Жұмабаев қай жүйенің қалыбына салсақ та, оңай анықтама бере салуға
көнбейтін тұлға. Оған көз жеткізу үшін осыншама ... өтуі тиіс ... ... ... сәтінен Мағжанның ішкі логикасының
қайшылықтарын (әсіресе, ... ... ... ... ... Ең ... Мағжанның тұлғасы тек қайшылықтар мен ішкі
толғаныстардан ғана тұрады деген мәмлеге тоқтап көрейік. Егер, осы ... деп ... ... ... ... жан ... ... бағаламаған болар едік. Әлбетте, Мағжан дүниенің ... ... қана ... жоқ, ... осынысымен қызық екенін де білді.
Мағжан өте ... ... сезе ... ... әрі бұл ... дүние ақынды жалаң күйінде қызықтырмайды.
Осы сан тарапты оқиғадан ақынның дүние ... ... байи ... поэтикалық толғауларының негізгі арналары жол табады. ... ... ... ... ... ... толғаныстарды бір жерге
тоғыстырады. Осындай тебіреністері арқылы шығармаларына керемет жаңа рең,
жаңа штрих береді. Мағжан ... бұл ... ... адам ... қалады
деп айтудың өзі қиын.
Мағжан дүниетанымына тән күрделі сипат ... оның ... ... ... ақиқаттың алдында өзіне қойған талабы сөз ... ... ... қол жетпес арманы мен өмір қиындығының ащы дәмін
көрсететін әйгілі «Жан ... ... ... ... байланысты жазушы Ромен Ролланның мына бір пікірі ойға
оралады: “Мен шындығында, Гете туралы ... ... ... ол маған
ерекше көз байлаушылық тұрғыда әсер еткен санаулы ... ... ... мен бұл ... ... ... тұрып бақтым”
[84, 78-79бб].
Өз кезінде Мағжанға қарсы ашық та, ... да ... ... ... ... әлі де ... ... жастар да, әдейі ізіне ... ... да бар. ... ол еріксіз мойындатты, енді біреулер
үндемей құтылды, тіпті ... ... ... да бар. ... ... биік ... ... мойындата білді.
Мағжан өмір сүрген 20-жылдарда қалыптасқан ... ... ... ... мен ... ... жүргізді. Бұрыннан бар түсініктер
өздігінен жоғалып кетуге мәжбүр ... ... ... ... ... ... ... бірі - «күнә» деген сөз еді. Сондықтан ... ... ... ... ... қалыптасқан жазушының
бірталай қиыншылықтарды жеңіп, идеялар мен ... ... ... тұлғасы мәселенің түйінін шешіп, жаза білгендігімен ғана емес,
өз заманындағы үстемдіктің талап ... ... ... ... ... ... ... талап қойса да, ақиқатты ту еткен жазушы сол
заманнан әлдеқайда биікте тұрған еді. ... ... ... көніп, айдауына жүрген жоқ, алдына ... ... ... ... мен ... ... бойынша жазды.
Мағжан ар алдындағы сөзін (Мағжанның шығармашылық ... ... ... артық) адал атқарғандығы, өзінің көзқарасын қалай да
жақтай алатындығы сол ... ... аян ... Ендігі жерде суреткердің
болмысын толық түсіну үшін біз ... ... ... және не ... ... ... ... соңына дейін ұстануымыз керек. Бұл сұрақтың
жауабын, әсіресе, Мағжанның ... ... ... ... ... ... болады.
Жазушының «Шолпанның күнәсі» (1923) атты әңгімесі – осы қырынан
талдауға ... ... ... ... ... ... сол ... осы
шығармаға деген пікірлер әрқилы болды, көбіне жатырқай қабылданды. ... ... ... таң ... ... ... ... да болды. Бұл қай кезде де ... ... ... жағдай еді. М.Жұмабаевтың шығармаларының ішінде осы «Шолпанның
күнәсі» өз бағасын ала алмағанды. Бұл әңгімені толық ... үшін ... ... ... мен ... мұқият зерттеу керек. Олай
болмаған жағдайда әңгіменің мазмұны тым қарадүрсін, қарапайым болып қалады.
М.Жұмабаевтың шығармашылығын ... оның өз ... сол ... ... танығандығын айта кету керек. Егер адам о бастан «ақ»
пен «қарадан» жаратылған десек, ... ... осы ... ... ... Ал егер Ф.Ницшенің «О торжестве человеческого, слишком
человеческого» (“Адамзаттың салтанат құруы, тым ... ... ... ... ... ... ... қайткен күнде де дүниенің жалғандығы, соған қарамастан қызығы
өз иіріміне салады. Мағжанның бас кейіпкері өз ... ... ... ... ... ... қалап алған. Оның әйел ... ... ... ... ... Жұмабаевтың коммунистік идеологияға қарсы пікірлері ең алғаш
«От» деген өлеңінде байқалады. Ал «Пайғамбар», «Күншығыс», «Бостандық» және
т.б. өлеңдерінде ... ... қара ... ... келе ... ... «жердің жүзін басқан түн», «қан ... ... ту» ... ... мен сөз ... кездеседі. Биік мақсатқа, идеалға ұмтылу ғана
адамдықтың белгісі деп білетін Мағжан ... ... ... ... оның ... ... қарым-қатынасы
бүркемеленбей, тура айтылған. «Адастым» өлеңінде ақын өзінің арманына жету
жолында кедергі ... ... ... ашық ... ... адам ... рухани жетілуіне кедергі келтіретін, оны жабайы
қалпында ұстауға тырысатын коммунистердің таптық идеологиясына да түбірімен
қарсы, өйткені ақын ... ... ... ... ... қарсы қою
мақсатын көздеп отырғанын сезді. Жікжікке бөлінген ұлттың түбінде ... ... ... ... еді. ... коммунистік
идеологияның негізгі мақсаты – ұлттың басын қоспау, оның бірлігіне сызат
түсіру, сөйтіп, басы ... ... ... ... де сезген.
М.Жұмабаев үстемдік алып ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Әрқилы жағдайда, әртүрлі кезеңде ... ... ... ...... ... ... дамуына, оның жер
бетінде сақталып қалуына қарсы. Яғни коммунистік идеология салтанат ... ұлт ... оның ... табан асты етіледі, ұлттық ... ... ... қалады. Мұны жақсы сезген ақын осындай қауіптің бар
екендігін біле тұрып, түптің түбінде коммунистік ... ... ... ... ... ... ... бір бағында», «Еділдің сағасында»
деген өлеңдерінде елдегі коммунистік биліктің нәтижелері анық ... ... ... ... ... елдің, қымыз орнына арақ ... ... ... ... ... қасиетінен айрыла
бастаған қазақтың шойын ... ... ... ... көзін әркімге сүзіп
жүрген суреті де көз алдыңа келеді. ... ... ... ... ... қазақтарының сүреңсіз кейпі келеді. Олардың тілдері ... ... ... де ... ... да, ... кейінгі тарих көрсеткендей, қазақ сол күйден ... ... ... ... ... ... ... біразын
жоғалтқан әлсіз ұлт ретінде қайта қауышты.
М.Жұмабаевтың коммунистік идеологияға көзқарасы айқын әрі ... ақын ... ... ... ... ... ұмтылған
коммунистік идеологияны ол қанша ... да, ... ... ... осы ... оның ... ... әңгімесінде жалғасын табады.
«Шолпанның күнәсі» әңгімесі 1923 жылы «Шолпан» журналының №4, 5, 6, 7,
8 ... ... «Бір ... ... ... ... үңілген адамға өмірдің өз философиясын жайып салған күрделі
шығарма» [85,12б].
Әңгімедегі Шолпан мен ... ... әу ... ... сүйген
жандар. Өз теңін тапқанына Шолпан да қуанышты болатын. ... ... ... де ... ... ... ұйыған отбасының арасында туған жарықшақты
нанымды суреттейді. Көрші ... ... ... ... ... үйге кеш ... ... көрген-білгенін әңгімелеп бергенде,
күйеуінің сөзінен күдік алған Шолпан оны өзінен суына бастаған екен ... ... ... ... ... ... табуды көздеп, құшағынан
шығармауға ұмтылады. ... ... ... тұрған кездерде бала көтеруден
бойын аулақ салып жүретін Шолпан енді көршінің балаларын қызықтап ... ... олқы ... біліп, бұрынғы ойынан қайтады да,
құдайға мінәжат етіп бала ... ... ... ... ... бала көтермеген соң, ол ойынан шегініп, «көз жұмулы, көңіл
мас» боларлық сәттерде ... ... ... ... ... жайбарақат
жатқандығымнан болар деп, өзін кінәлап, басқаша күйге түседі. «Сәрсенбайдың
қойнына жата ... ... ... ... ... асау ... ер ... бірінші рет көретін он үш жасар қыздай дірілдеп,
күйіпжанатын болды». Жас жарының тосын ... ... ... Сәрсенбайдың
«Кәртайғанда кәрі боз жорға шықпаса игі еді» деп әзілдеуін Шолпан ... ... ... арта ... Сәрсенбай сөзінің ішкі мәніне зер ... ... ... ... ... арманына жетемін деп, албырт жастың
кейпіне енеді. Бұл жайларды сезіп қалған Сәрсенбай біржола суынып, ... де, ... ... ... Ескі әдет-ғұрып, салт-сана заңдарын
берік ұстанған Сәрсенбай Шолпан мен ... ... ... ... ... Міне, шығарманың қысқаша мазмұны осы.
Шығарма тақырыбына келсек, ол өзінің сүйген жарына тұрмысқа ... қызы ... ... ... Оқырман түсінігі бойынша өз теңіне, сүйгеніне
тиген қыз бақытты болу керек. Оған да ... бар. ... ... ... ... ... көркем шығармаларымыздың басты тақырыптарының бірі
әйел теңсіздігі болған еді. Ол ... ... ... көбі ... ... ... ... ұшырап, тағдырға өкпелі күйде
ғұмыр кешетін. Сондықтан ... ... егер қыз өз ... ... ... болар еді деген ұғым ... Ал ... ... осы ... ... ... жағдай туғызып отыр.
«Шолпанның күнәсі» - XX ... ... ... ... жаңа леп әкелген
дүние... Әңгіменің бас кейіпкері Шолпан әр ... ... ... ... ... нәтижесінде үнемі өзгеріп, үрдіс дамып ... ... сол ... жан ... жіті ... ... ... арқасында бала көру сияқты ... ... ... ... ... ... ... бас бостандығы
проблемаларына ойысады» [86, 275б].
Сонымен қатар, «Шолпанның күнәсі» әңгімесінің тақырыбының өзі ... ... ... Шолпанның істеген күнәсіне автор оқырманды
куә етеді. Дегенмен, ... осы ... яғни ... ... ... ... ... Енді «күнә» сөзінің әңгімеде қолданылуына тоқталайық:
«Теңізден терең, таудан зор күнә қылып болса да ол бала ... Ізгі ... үшін ... ... ... ... пе ... Шолпанның
осы күнәлі ойлармен уланып, ыстық жасқа шомылып жатқаны ... ... жылы ... Үш ... бері ... артынан қалмай
жүрген күнәлі ойларын ойлап отыр еді. Шолпан күнәға белін берік байлаған.
Ізгі тілек үшін ізгі күнә ... бір бала үшін жан жары ... ... ол ойын бекіткен» [87, 177б].
«Шолпанға күнә қылып жатқанда біреу үстінен шығып қалғандай көрінді...
Әзімбай күнә, ... ... ... аяқ баспай, бар түйін соның сөзінде
тұрғандай-ақ, жығып салып сөзін ... ... Өмір бойы ... ... ... ауыр күнә істеді екен ол құс?» [87, 180б].
«Ол күнә есігінен ... ... ... ... ... ... ... күнә өмір бойы күнә болып қалмай ма? Күнә күнә ... ... жоқ, ... ... Басты байлап, естен айырған кесел жойылды.
Күнә да емес шығар. Сәрсенбай некелі ері болса, ...... ... не үшін күнә ... бала үшін ... ... айтар еді»
[87, 180-182бб].
Шолпан күнәсі шығарманың алғашқы ... ... ... да ... жылы бала ... қылмады. Ақ отаудың ішінде оңаша жатса
да, яки күйеуін құшақтап жатса да, ол ылғи ... ... бала ... деп ... еді. Бала туса ... екеуінің ортасында бір
тікенек өсетіндей болушы еді.
Осы ойларымен талай түндерде, талай таң мезгілінде тәңірден: ... - деп ... ... ақ ... таң атып келе жатқан мезгілде, өзге ... ... ... ... ... тасқа ұрып, тәңірден бақытты
тұрмыс, өшпес бақыт, кетпес байлық, әсіресе бала сұрайтын кезінде» күрсіне-
күрсіне ... ... бере ... деп ...... ... күнәсі. «Балалы болсам, әдемі өмірім бұзылады-ау», - деген пиғыл
қазақ әйеліне жат. Ол бақытты ... ... ... ... не ... ... ... – ақыл, сана. Ес – реакция. Адамның ... ... ...... ... ... есі бар» ... қылығы, қызметі, кәсібі, жұмысы басқалардікінен оғаш көрініп
тұрады, бұлар жай ... өмір сүре ... ... ... ... ... жаны ... болған сайын ақыл ... ... ... ... ондай адамдар төңірегіндегі жағдайға көне алмайды,
өзгелермен отаса алмайды. Әлеумет ... көне ... ... ... белгісі. Мүмкін ондай мінезді адамдар өте сезімтал болар (тип), бірақ
теріс қылықты деп саналады» [78,195б].
Шолпанның есі неге ... ... неге ... болды? Күллі қазақ
әйелі әдемі өмірімнің әрі бақытымның бастауы деп білетін сәбиден неге ... ... ... ... ... туды?
«Кәдімгі (обыкновенный) адам мен «есі алаң» адамның арасындағы шек
сонша анық емес... Әлеумет ... онша зиян да ... ... да ... өзімен өзі әулігіп жүретін... адамдарды жат мінезді,
жынды, бәдік, есалаң, жарымес, дертті деп ... [78, 198б], - ... - мида ... тоқтау айтушы тетіктің болмағаны, әлеумет
өмірінде басқарушы жоқ, ... ... ... ... ... есалаңдардың қылығында да сондай бассыздық көрінеді... Есалаңның
санасындағы пернелер тым аз ... ... оның ... не ... ... бір ойлап шығарған нәрсесін көрсету болса), сол аз перне туралы жүйкесі
күшті қозады, тізгіндеуші кіндіктің ... ... ... «... ... адам таппаған жұмбақты заман таппақ. Адам ... ... ... ... ... еш нәрсе жоқ» [19]. Автор:
«Басы ортағасырлық ... ... ... ... ... ... жатқан, Еуропадан орыс ойшылдарының
еңбектері арқылы «экспортталып» келген коммунистік утопия» [33, 240б], ... ... ... ... ... ессіз еріп кету, көздің алдын
көмескі тартқанша талғамай сіңіріп, бір идеяға ... ... ... ... ... ... мазмұнды алға тартқандай...
Жалпы әйел адам, оның ішінде қазақ әйелі тұрмыс құра ... ... ... Баланы өз өмірін бұзатын «пәле» ретінде көру қайшылықты
түсінік. Өйткені әрбір әйел адам баланы өз өмірінің ... ... ... жақсы көреді. Ал мәдени тұрғыдын алсақ, жас ... ... бала бере ... - ... ... қазақ мәдениетіне, әдет-ғұрпына
қарама-қайшы жағдай. ... ... жас ... ... бала тілеуі,
балалы болған соң оны өсіп-өндіруі, ұлттық салтпен тәрбиелеуі ... ... ... айырылмау үшін бала болмауын тіледі, үш жыл бойы
құрсақ көтермеді. Бұған Шолпан шын разы ... Осы ... ... ... ... шын ... нені білдіреді? Шолпан өз сүйгеніне тиді. Қыздың
тұрмыс құруы. Күйеуінен балалы ... Сол ... ... ... ... ... ... көру. Немере сүю. Осының бәрі бақыттың
көрінісі. Шолпан түсінігіндегі бақыт ұғымы ... ... ... ... ... бұл мәселеге табиғи тұрғыдан баға беріп көрейік. Қыздың бой
жетуі. Одан ... ... ... өсіру, т.б. – осының бәрін адамзат ойлап
тапты немесе жеке адамдардың тілегі дей ... Оны ... ... ... ... бәрі ... заңы болып саналады. Яғни, Шолпанның ... ... ... ... ... емес пе?! Шолпанның ойы, тілегі,
түсінігі жалпы ... ... ... ... ... ... үйіне барып, кеш келіп, оның балалары жайында
ұзақ әңгіме ... ... ... ... шыққан «Балалы үй базар,
баласыз үй мазар» деген мақалды жаңа естігендей, енді бала ... ... ... ... ... таң атып келе ... ... болар
болмас күбірлеп: «Жасаған-ау, бала бере көр» - деп жас ... ... ... ... бала сұрап жатыр еді.
Осы түннен былай қарай Шолпанның бар тілегі бала ... ... ылғи ... алып таза ... намаз оқыды. Күн сайын таң
сібірлеп атып келе жатқанда-ақ тұрып, сәждеге ... ... ... ... жара ... жалғыз өртенді, жалғыз жылады, дүниеден безді, сопы
болды. Бала ... ... да бала ... ... дұға алып ... Аты ... ... ішірткі
жаздырып ішті. Көрінген сәлдеге үшкіртті. Шиқандай қып-қызыл ... ... ... суға ... ... деп ... қожаның қасиетті
лебі шетке бытырамай, тура ... ... ... деп, жүрегі ойнап, жүзі бір
қызарып, бір ағарып бетін қожаның аузына ... ... ... еді ... ... қарайып, басым айналды» деген сылтау тауып, өзін бақсыға ... ... ... не ... ... Өртке ұшырап аласұрған жан не
істейтін болса, Шолпан да соның бәрін істеді. Бірақ ... ... ... жыл ... Баладан белгі болмады. Шолпан тілеуден қалмады» [87, 173-
174бб].
«... құлшылықтан ақырында ... ... ... ... көзі
жетті. Тілегі қабыл болмады – тәңірден тәуелі қайтты... Өмір озады – тілек
тозады – бала жоқ. Енді не ... ... ... ... ... ... тәкаппар тәңірісі бар болсын!» [87, 175б].
Енді автор оқиғаны ... ... ... тек өздеріне байланысты
екені туралы ой салу арқылы дамытады: «Бала болу ер мен ... ... ... ... әлі ... бала ... кім біледі, оның шын
әйел бола алмағандығынан шығар, ермен жатқанда, ... ... ... жай бір жұмыс істегендей салқын жатуынан шығар. Ермен
қосылғанда сол қосылу ісіне жан денесімен ... ... оның ... ... ... ... оты кем ... шығар» [87, 175б].
Бұрындары ойы түгіл, түсіне енбеген бала Шолпан үшін ... да, ... ... ... Бала ... жаңа ой, жаңа ... жаңа ... мен азап арпалыстарын алып келді. «Өмірдің әрбір минуты сайын
Шолпан ойының, ... ... ... ұшқыны өліп жатты». Бірақ бала болмады.
Қазақтың «Ұрлық қыл да мал тап, ойнас қыл да бала тап» ... ... ... шын ... Осы ... ой ... ... бастап «баланы
кімнен табу керек» деген сауал мазалайды. «Болашақ балаға ата болуға лайық
кім бар? ... Адамқұлдан ... бала ... ... күң, ... құл тумақ
емес пе? Жә енді кім бар? ... жоқ. ... ақ ... ... ... ... балаға ата болуға лайық ешкім жоқ. Шынымен ешкім
жоқ па? Ойбай... жоқ... Жұмағали... жоқ... Әзімбай... Әзімбай... ... ... [87, 178б]. Арлы әйел ... ... жеген бұл сауал тағы да
тынымсыз ой арпалысын, сана сергелдеңін тудырады. Сөйтіп батыл ... де ... ... ... болашақ баласына ата болар адамға Әзімбайды
таңдайды, жастығы, тектілігі, денсаулығының ... ... ... ... өткізіп, әбден елеп-екшейді.
«Жазушы тіршілік үшін, бала үшін ... ... ... әйел
бейнесін сомдаған. ... Өмірін өз ... өз ... сай ... ... ... [85, ... өзі ... құрып, болашақтағы «жақсылыққа» өзі іштей сүйініп,
тезірек Әзімбаймен кездесуді ойлап, түпкі ... ... ... өз ... ... Бірақ Шолпанды жеңіл жүрісті, жезөкше әйел деуге ... ... ол бала ... ... ... ... арасын
байланыстыратын сәбиді дүниеге әкелмек. Шолпан осы бір ... ... ... бала аңсап, әбден қажып, әл-дәрмені құрыған шағында біржола
беріледі...» [85, 23б], - дейді зерттеуші Б.Әбдешев.
«Төсек ағаш ... ... ... ... ... ... ... сандықтан жаңа көйлек алып киген. Ол кім үшін жуынған? Кім үшін
киінген? Кімді күтеді ол? ... ... ... жыл бал ... ... ... ... жан жары Сәрсенбайдың көзіне шөп салу үшін ... ... ... Бала ... ... санына Әзімбайдың қолын алды да, ... ... ... ... ... ... рас шығар ғой, бірақ жақсы ағаңның көзіне
қалай шөп сал дейсің? Балалардың: «Ұрлық ... ... ... ... Және сен ... ... да ие бола ... ғой» [87, 179б]
«Енді Шолпанның Әзімбаймен арасындағы қатынасты үзбеуі қалай? Шынымен-
ақ оның суық жолға түсіп кеткені ме? ... ... ... ғана ... аман алып қаламын деп ойлады Шолпан. Үш-төрт айдың ішінде Шолпанның
жаны да ... құл ... ... байланып қалып еді» [87, 181-182бб].
Бұл мысалдар Шолпанның ойы «бала керек» деп өзгергеннен кейінгі оқиға
барысынан алынған. Сәрсенбай мен ... ... ... ... ойлау
дәрежесі бар әйел баласы бұлай істемеген болар еді. Осындай мысалдардан
кейін Шолпанның өзі парадоксальды ... ... ... ... ... ... болар оқиғада қауіптің
жатқандығын, адам психикасының қатпар-қатпар ... оның ... ... ... ... сиып тұрғанымен, мүлде кереғар дүниелер
бар екенін паш ... ... ... ... әлі де ... ... адам ... ішкі дүниесі мен сыртқы ... ... ... адам ... ... түсіндіруге келмейтін, ешбір ережеге
бағынбайтын ... ... ... Әлдеқайда тылсымнан біреу сенің бар
арман-мақсатыңды, ойыңды, түйсігіңді билеп алып, ... жат ... Ол ... осы бір күш сені ... түрде жалындырады,
сүріндіреді, тіпті ойыңда жоқ нәрселерді ... ... ... бір түкпірінде, жан баласына жақ ашып айтпаған ... ... ... ... жүзеге аса бастайды. Және мұның бәрі ... тыс бір ... ... ... ... Әне, ... анық
орындалар тұсы да осы деп біл.
Шолпанның бар ойы, істеген ісі өз ойының жүзеге ... ... өз ... ... ... ... басуы дискретті
болғанымен бір-бірімен тығыз байланысты. Бірінсіз бірі өрбімейді. Осы бір
құпия оқиғаның ... ... ... ... ... ... өзі Шолпан
тарапынан шығып отыр. Ол өзінің «құпиясын» өз меншігіне ... да ... осы ... ... жас ... өлер ... ... оның босанған баласына байланысты айтқызады.
Әңгімедегі кейіпкердің ақылға салып, жүзеге асырған іс-әрекеті
күнделікті тіршіліктің тәжірибесімен ... ... өмір ... ... өзі ... ... өте жиі кездеседі. Байқап ... бір ... және жеке ... ... ... ... құндылықтар да құлдырап кететіні даусыз. Бірін-бірі орға сүйрейтін
бүкіл жүйенің күйреуін бастан кешіп отырмыз. Егер осы ... ... ... ой ... рационалдылық екінші орынға көшсе, онда индивидтің еркінен
тыс траектория пайда болады. Шындықтың, дәл ... ... ... осы кезде бүкіл өмірдің шындығы романтикаға айналады, адам ... ... ... ... ... бәрі ән салып тұрғандай
романтикаға душар болады. Осы жерде драматизм өз шегіне жетеді. Оның ... ... ... ... ең негізгі мақсат болып, қалғандары жай әшейін
қарабайыр мәселеге айналады. ... бұл ... ... ... ... ол аяқ ... үзіліп, аяқ астынан жалғанып кете барады.
Ойдың жүзеге асу ... енді ... ... ... ... ... ... ол бар жағдайды өзі қарастырып, өзі ... ... өзі әрі ... әрі ... бұл әңгіме арқылы біздің көзімізге жеткізген бір шындық ... ... ... күнә арту ... ... болмайтындығы. Алайда,
мақсат орындалса болды, оған қандай жолмен қол жеткізілгені ... ... деп ... ... ... Олар ... ... ортаны, заманды кіналауға дайын. Бірақ, ойына қалай да жетсем
болды деп, ... ... ... ісі жоқ. Ал ... ... соң,
оны түгел ақтау мүмкін емес. Қолмен орнатқан, қанмен орнатқан жаңа ... ... сол ... ... көз ... ... алдына адал мақсат қойып жасаған қылмыстың аты
қылмыс. ... сол ... ... оны ... деп ... ... көзіне шөп салғанда олардың болашақ бақытты өмірінің
бастауы болады деп ... ... ... ... түскен тағдырға
қарсы ешбір қимыл жасамауы оның ... ... ... Шолпан
шығармада өзін құрбандыққа бас тігетін кейіпкер ретінде танылады. Оның сән-
салтанатты, асып-тасып, дүниесі түгел ... өмір ... ... ... ... ... әрбір жеке адамның іс-әрекеті жатады. ... ... ... бір күш ... ... ... өз ырқына
салады. «Ұят болады» деген ұстанымнан аттап кеткен соң, қылмысқа белшесінен
батады. Бұрын-соңды мұндай әрекетке бармаған ... ... ... ... ... ... та ... Шолпанның өзі әдетте діншіл,
күйеуін сыйлайтын ... ... бір ... жеңіл нәпсіге бой ұрғызады.
Сонан соң ғана орны ... ... тап ... ... ... ... сәтінде Шолпан өзінің барша күнәларын ... ... ... ... ... ... ... бірге ала
кетеді” деп, өмірдің қалыпты бейнесінен айныған Шолпанның ... ... ... [89, ... ... ... ең асыл арманы Шолпанды күнәға итермелейді.
Бірақ ол өз әрекетіне күнә, қылмыс деп ... ... ... ... бала ... ... болуға дайын. Бұл жағдайдың қалай өрбігенін
Шолпан мен ... ... ... ... ... Ол жас ... өзіне қарату үшін небір әрекеттерге барады, әрбір қылығын,
көзқарасын, ... ... ... ... ... ... ... сенімді адам екенін әдейі білдіреді. Шолпан өз ісінің
арам екенін білсе де, бала сүйсем деген ой оны ... ... ... Оның ... ... өте бір ... ... құмарлыққа,
теңдессіз қызыққа толы. Соңында осы ... ... ... ... ақ ... ... алып келеді.
Мағжанның бұл әңгіме арқылы біздің көзімізге жеткізген бір ... ... ... мойынға күнә арту арқылы жетуге болмайтындығы. ... ... ... оған қандай жолмен қол жеткізілгені маңызды мәселе
емес деп ... ... ... Олар ... ... ортаны, заманды кіналауға дайын. Бірақ, ойына қалай да жетсем
болды деп, ... ... ... ісі жоқ. Ал ... ... соң,
оны түгел ақтау мүмкін емес. Қолмен орнатқан, қанмен орнатқан жаңа ... ... сол ... ... көз ... бола ... ... жағдайымен Шолпанның еш келіскісі келмейді.
Ол өз қолымен басына бақыт орнатқысы ... ... ... ... ... ... бала тауып, ана болу бақыты оның басына бұйырмаған?
Осы сұрақтарға жауап іздей ... ... әр ... ... ... мен жаңа ... ... ережелден келе жатқан ардан аттаудың
сақталғанын көрсетеді. Қанша жерден жаңа ... ... ... ... сол
баяғы қалпы екеніне көз жеткізеді. Сонымен,жеке от басындағы тіршілік бүкіл
әлемге ортақ заңдылықтармен өрбитінін теріске шығара алмаймыз.
Ал Шолпан ... өз ... ... тауқыметті үнсіз бақылап тұрмайды,
айналадағылардың «ақ», «қара» деп бағалайтынын ескермейді, тек өзі ... ... да ... ... ... ... қызықты, шат-шадыман өмір сүргісі
келеді. Алайда, осы бір ... ... жайт ... ... ... ... жарық» іспеттес екені анық. Бас кейіпкердің ойға
сыймайтын, ақтауға келмейтін әрекетін түсіну қиын емес. ... ... ... ... түсініксіздік көбейе түседі. Оның қайтыс болуы мен
алға қойған мақсаты тек ... ... ... ... Оқырманды шытырман
жағдайлар арқылы баули отырып, Шолпанға жаның ... оған ... ... ... осы ... арқылы Мағжан тағдырдың тоқсан
тарау жолын, сол жолдағы ... ... адам ... ... аша
білгендігі мойындалады. Әңгіме басталған кездегі меңзеген, анық болатын
оқиғалар жүрегіңді еріксіз селт ... ... ... ... ... ... оның ... бұйырмағандығы ең соңында Шолпанды
қайғылы өлімге алып келеді.
Әрине, Шолпанның өз күнәсына жауап ... ... ... ... ол ... ... алған адам емес. Егер адам өз күнәсын өзі мойындаса, ол
ешкімнің көмегіне жүгінбейді. Ал ... ... ... ... ... ол ... аяушылық сұрамайды.
Шолпан өз қиялындағы мақсатының неге ... оның ... ... ол жағы ... ... Ол ... ... өсетін басқа біреуден жаратылған баланың тағдырын да ойламайды. Бұл
кереғарлықтың бәрі Шолпанның өз басында, өз ішінде түйін ... ... ... өзімен-өзі, бүкіл дүние бір жақ, өзі ... бір жақ ... ... әделетсіздігін өзі түзеткісі келеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... өте күрделі талдауды
қажет етеді. Кейіпкердің алдына қойған айқын мақсаты, бүкпесіз ... ... ... ... көркемдік деңгейін көтере түседі.
Жұмабаев стилінің күрделілігі, өзгешелілігі оның шығармаларын даралай
түседі. Себебі, әңгімедегі әрбір сөйлемнің ... әрі ... ... ... ... ... кейіпкері қым-қиғаш ойлары мен ұйқысыз түндерінің
нәтижесінде туған күнәсін шын түсінгенде, жаны шошиды, ... ... Ол ... ... төрт ... түгел өмір сүрмейтініне көзі жетеді.
Осы жағдай санасына жеткенде, жандүниесі арпалысқа түседі.
“Трагедия драматургияның қаһарлы ... мен ... ... өмірдің объективті қайшылықтарын терең образдар арқылы ашып, ... ... ... ... ... ... жету жолында опат
болатын күрделі тұлғаның қайғышері, ... ... ... ... ... (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны сорғалаған сұрапыл
шындықтарын айқара ... ... ... ... ... ... Көзсіз
ұрыну, алды-артын түгел ойламау, әрине, трагедияға алып ... ... ... ... ... болатынын тіпті ойламайды. Аз күнгі қызық, ... ... ағын ... ... орап ... Ол иірім Шолпанды
жұтып тынады. Ал Шолпан болса өмірдің заңдылықтарын, немен тынатынын ойлап
жатпайды. Әңгімені оқып ... ... әрі ... ... ... ... бөлінгені көрініп тұрады. Уақыттың жылжу
үрдісі тек қана бақытқа ... ... ... ... (бір ... оның ... ... еткен мүлдем басқа бағытқа бұрған оқиға
болады). ... көз ... ... ... ... қана ... сондықтан
осының бәрін айналып өтуге тырысады. «Шолпанның ... ... ... ... заңдылықтарға бағынып, адамның ішкі жан ... ... ... ... өз ... ойын бір сәт ... оның ... аша түседі. Шолпанның тәні жанының
күйзелісімен ... ... ... Сол ... ... қайда апарып
соғатынын біліп отырасыз.
Мағжан бұл шығармасында әдетте қазақ әйелінің басында бола бермейтін
оқиға ... өз ... ... ... ... ... әрі осы
пікіріне оқырманның ықыласын аудара біледі. ... ... ... ... көре ... интеллектуал екені айтпаса да көрініп тұр. Жазушының
қайсар гуманизмі сол дәуірдегі ... ... ... ... үміт ... тәні, рухы, табиғи сұрапыл оқиғалар әңгіме барысында ошақтың
үш бұтындай айқындалып, әрқайсысы өз орнын табады. ... ... ... ... ... ... көз ... А.Камю айтқандай адам
«тек ойлай ... ... ... ... ... тән ... үшін ... өзін
жеңе алатынын көрсетеді.
Тағы бір көз жеткізетін жайт – ақыл тәннің өлетінін мойындайды. Бұл
дүниенің ... мен ... ... ... ... ... беретінін дәлелдейді. Адамға әйтеуір бір ажал бар екенін, тәннің
уақытша екенін білгенде сезімге ... ... жеңу ... арта түседі.
Мағжан бізге өз шығармасы арқылы бар бақытқа тәубе ет, сабырлы бол, парызың
мен қарызыңа адал бол дегенді ... ... ... ондағы кеңдік, тұтастық көрсетеді. Ал
біртұтастықтың астарында құмарлық пен қарама-қайшылық: рухани ... ... өлім ... ... ... ... сүйе білу және қалай сүйе білу
керектігі екі ... ... ... шығармасындағы кереғар
оқиғалар өз шешімін тек трагедия арқылы табады. Әрі бұл ... ... ... ... Шолпанның түр-түсін де жөндеп танымаймыз, ол сұлу ма, жоқ әлде
көріксіз бе, ... ... ... ... Бәрі біз үшін ... Біз ... ішкі әлемі, ойы, арман-тебіренісі, мәлім болған тағдыры, іс-әрекеті
арқылы ғана жақсы білеміз. Шығарма бастан-аяқ Шолпанның ... ... ... ... ... ... Онда ішкі ой тартысы, өзін-өзі ақтау,
тағдырға налу бар. ... бір қыры ... ... ... мына бір ... ден ... “Кейіпкердің жан жүйесіндегі
психологиялық түзілістер, ой мен сезім ... ... ... ... іс-әрекет, келбет пен денедегі физиологиялық және физиономиялық
сезімдік құбылыстар, мимикалық, пластикалық қозғалыстар, сыртқы ... ... ... ... сол ... ... ... болып табылады” [82, 29б], онда әңгіменің кейіпкері бізге
Шолпан емес, оның ойы, санасы секілді. Өйткені ... сана ... ... атқарып тұр. Ұлттық әдебиетімізде ... ... ... соны ... ... ... Сөйтіп, әңгімеде бар оқиға, сыртқы
әлем Шолпанның санасындағы құбылыстар ... ... ... ... өзгеше, ешкімге ұқсамайды. Ол – ойдың адамы.
«Бала... бала екеуінің де жоғы емес пе? ... ... ... ... ... сол ... жоқты неге бірге іздеспейді? Баласыз өмірдің бос
екенін неге сезбейді ол? Ол неге іздеу ... ... ... түспейді,
бірге жанбайды? Еркек атаулы бала дегенде, ішкен асын жерге қойғанда
Сәрсенбай неге бала деп ... ... ... әлде... жоқ... болмас...
кім біледі... жоқ... ендеше ол неге бала іздемейді? Неге... ... ... әлде ... ... пе ... Тәңірім, тәңірім... егер ол шынында, ол бедеу
болса... ... ... ... салқындығынан болмай,
Сәрсенбайдың бедеулігінен болса! Бес жылдан бері Шолпанның жүрегіне түскен
жара мәңгі жазылмайтын жара ... ма? ... ... ... ... ... ... отты сүюлер, бәрі әсерсіз желге кеткені ме?..»
[87, 176б].
Міне, бұл Шолпанның ішкі даусы. М.Жұмабаев ішкі ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерінің бүкіл өмірін
баяндап, ұзақ сонар хикаяға бармайды. Ол Шолпанның жүрегіндегі ... ... ... ... бір ғана ... алады да, сол ситуация арқылы
оның бүкіл ... жан ... ... ашып ... ... ол ... тірі жанмен бөліспейді, оның жанын, қасіретін
ұғынар төңірегінде жан баласы жоқ. Сондықтан да ол осылай іштей егілуге, ... өзі ... өзі ғана ... ... өзі шешуге мәжбүр. Тығырықтан
шығар жол таппай жанталасқан әйел қасіреті де осы ішкі ... ... ... ... өне ... ... проблема адамның
өзін-өзі табуы, өзінің ішкі дүниесін түсінуі ... ... ... ... жаны ... Су түбінде жатқан зат жел толқытса ғана шықпақ. Ой
түбінде жатқан сыр шер ... да ... ... ... адамнан қиын
жұмбақ жоқ. Адам – шешуі жоқ жұмбақ. Осы әлденеше рет ... ... ... сезімі образ-теңеу қаламгер шығармасында мәнді қызме атқарып
тұр. “Тұңғиық теңіз бен адамның сезімі шығармада ... ... ... тұр. ... бұл ... қайталап назар аударуы Шолпанның
мазасыз сана ағысын бейнелейтін ... ... ... [91,222б].
Шолпан елдің өсегінен де, құдай алдындағы күнәдан да қорықпай,
Сәрсенбайдың бір ғана тілегі – бала үшін ... ... ... ... ... мінез, жеңілтек қылық емес. Шолпанға елдің сыпсыңы ... ... ... бала ... Мына дүниеде Шолпан үшін тек өзі мен
Сәрсенбай ғана бар. Өзге туралы ойлағысы да, мойындағысы да келмейді. ... ойы ... да, ... да жұмбақ. Шолпан тың образ,
характерлік даму эволюциясы ... ... ... ... бөлек, соны
тұлға. Сондықтан да Шолпан оқушысын екіұдай сезімде қалдырады. ... өзі ... Ол ел ... жанындағы адамдардың көзқарасы үшін
өмір сүрмейді, ол өзі, тек өзі үшін ғана, өзінің ішкі ... үшін ... ... ... де ол ... ... ... туралы әдебиеттанушы-
ғалым Б.Мамраев былай деп жазады: «Мағжан реализмінің өзгешелігі – ... ... ... жаңа ... ... анық ... ... қарым-қатынастағы тұлғаны ... ... ... ... ... ... ... прозасында әлі жасалмаған жаңа
қадамға – адам психикасының құпияларына бойлауға батыл көще ... ... ... қымбат та құпия ішкі сезімдерін жария ... сол үшін ... ... ... ... ... еш ... [92,
223б].
Шолпанның ойын да, жанын да түсінер жан табылмады. Жанына жалау ... жары да оның ... ... тысқары болды. Көңіл аударалық бір
жайт, Сәрсенбай мен ... ... ... ... ... ... ... Тіпті бұл әңгімеде сөз бір-бірін
түсіну үшін емес, бір біріне тосқауыл болуы үшін ... ... ... екі кейіпкердің арасында ой бөлісу, бірін-бірі түсіну болса, мұндай
трагедия орын алмаған да ... еді. ... ... ... ... мен ... ... де Шолпан жүрегінде не болып, ... ... ... жоқ. ... де ... «пірәдер» деп қылжақ
қылады, түсінбейді.
«Шолпан өзінің сопылық жолға түсу ... ... ... ... жоқ. ... ... ері Сәрсенбайға да ... жоқ. ... ... ... да, ... да жат, оғаш ... ... жаты да күлісті, келемеж қылысты. «Ой, сен пірәдер болайын деп жүрсің
бе?» - деп күлетін болды ... ... ... ... ... жеңге», «Пірәдер абысынымыз» деп ат қойды. ... де, ... ... да күлді. Бірақ Шолпан жүрегіндегі жараны ешкімге айтқан жоқ.
Жақын, жаттық ортасында ... ... [87, ... ... да ... түсінбейді. Ізгі тілек үшін ізгі күнә
істеуге, бір бала үшін жан жары Сәрсенбайға ... ... ойын ... «... күнә ... ... ... жүрек жарасын Әзімбайға айтпақшы
еді. Жанын жеген жегіні ... алып ... ... еді. ... ... ... ... тас болып келген жүректің не үшін бүгін
жібігенін айтпақшы еді. Оның іздегені отты, жынды ... ... бала ... еді. ... өз қасіретіне ортақ қылмақшы еді...» [87, 180б].
Бірақ ... оны ... жоқ. ... Шолпанның жанымен, көзінен аққан
жасымен ісі болған жоқ.
Әзімбай кім? Оның жаны, мінезі, ойы қандай? Оған автор да, оқырман да
көңіл ... ... ... деп ... ... Тек ... ол туралы ойы
біздің Әзімбай туралы түсінігімізді толықтыра түседі. Әзімбайды ... тек қана ... ... мастық. Ол Шолпандай үлкен жүректің, батыл
әрекеттің иесі емес, тек әйелдің арын ... ... жан ... ... ... түні-ақ әшкере болған. Шолпанның жаралы жүрегіне де, қанды
көз жасына титтей көңіл бөліп, себебін ... ... ... ... ... ... ... – баласына ата болғандығы үшін ғана арын
таптатты, ... ... ... Сөйтіп, күйеуінің де, арының да
алдында арылмас ... ... ... ... ... ... кездесу
кешінде қуанудың орнына қорланды, намыстанды, жаны қиналды, үрей мен үміт
аралас жан арпалысына түсті. ... ... ... ... де, соңғы шешімінің жүзеге асқаны ақиқат. Әзімбайдың ... ... мен ... жоқ ... бірдеңе. Олардың арасында ... ... жоқ, ... де ... ... бір ғана ... ... Оларды
дәнекерлеп тұрған әзірше бала. Шолпанның саналы түрде сәбилі болуға өз
еркімен, қасірет-қайғысымен, күнәқарлығымен келісім ... ... ... бір ... ... ... себеп болды. Екеуіне ортақ әрекет-қылмыс
өзара ... ... ... ... Әрине, бұл қылмысқа Шолпан
оңайлықпен барған жоқ. Он ойланып, жүз толғанып, басын ... ... ... барған күнә бұл.
Сөйтіп, Шолпан жалғыздықтың дертіне душар болды. Оның әрекеттен гөрі
ойға көбірек берілуі де ... емес қой. ... жай ... жанына
жалау етер жалғыз серігі де – сана, арпалысқан ой ағысы. Біз бүкіл оқиғаны,
характерлердің сомдалуын, ... ... тек қана ... ойы мен ... ... ғана сезіп-білеміз. Әңгіменің әрбір
парағы сананың күресінен, пікір қайшылығынан, ой арпалысынан тұрады. ... де ... ... ... тілегі, ой-арманы ешкімге телулі емес,
еркін, ешкімнен именбейді, санаспайды. Оның өзі не шешсе, нені дұрыс ... соны ... ... ... ...... мен ... әр қырынан
қарастыруға болатын шығарма. Біз ... ... ... ... пен ... өзгешеліктері мен Шолпан бейнесін ... жөн ... ... ... ... ... ... байланыс бар, өйткені
шығармадағы уақыт-кеңістік ағымы Шолпанның іс-әрекеті мен ... әсер ... ... ... ... жылы...» деп басталады. Мұнда
күйеуге шығушылыққа, зайыптылыққа адам ... ... ... ... ... ... Шығарманың бүкіл мәтінінде уақыт кейіпкерді ... ... ең ... ... бөлік, негізгі белгі, басым идея
болып табылады.
Хронотоп тізбегіндегі келесі буын: «үш жыл ... «үш жыл ... ... ... ... ... ... құшағынан басқа ештеңе
тілемеген еді». Уақыттың бұл константасында баласыздық, басты ...... ... ... ... бұзылмауының басты шарты.
Бірақ «үш» санының қасиетті ... ... ... ... Ал ... ... берме» деген тілегі кінә мен күнә ұғымдары
арасындағы нәзік шекті білдіретіндей. Дәл үш жыл ... соң бас ... ... ... ... ... өзімшіл-болмыстың
бірқалыпты, ақжарқын кеңістігі тарылады. Енді ол әр ... ... ... ... ... жалбарынып бала сұрау) аналық бақытқа ие
болуға ... осы ... ... ... ... байқалады. «Сопы болды, ылғи
дәрет алып, таза ... ... ... Күн ... таң ... келе жатқанда-
ақ тұрып, сәждеге құлады, таспиғын санап, «сұбханалла» айтты... Ауыл-аймақ
Шолпанға: ... ... ... ... ... ... деп ат
қойды. Үлкен де, құрбы да, бала-шаға да күлді. Бірақ ... ... ... ашқан жоқ». Айналулар (метаморфозалар) кейіпкерді нарратив
басталғаннан аяқталғанға дейін қосақталып ... ... ... ... ... ... ... күйеуіне ынтызар, оған ... ... ... Бұл ... шеңберінің тар екенін кейіпкер
басында жете ... ... ... үш ... ... Шолпан кенеттен
әлемнің күйреп бара жатқанын сезеді, оны қоршаған өмір кеңістігі шегіне
жете тарылады. Сонда ... ... әйел ... ... ... кейін ол діннен
безеді, күйеуіне құштар ойнасқа айналады. ... ... ... кейін оған баласыздықтың нағыз, шын себебі ашылады. Шолпан күнәға
батып, күйеуіне қиянат етіп, опасыздық жасаушыға ... ... ... ... ... ... ... барлық өзгеріс-
айналымдардан кейін оянған, өлім табалдырығында баласын тербеткен ... ... ... ... ... кейіпкердің Тәңірімен
өзара байланысы өте маңызды. Күйеуіне ғашық Шолпан Жаратқанға ... ... шын ... ... ... ... өтініш жасайды. Содан соң
жалбарынып, тіленіп-өтініп ... бала ... ... ... ... ... ... барады: «Жоқ, дұғалығы, молдасы, қожасы құрысын!
Құлшылығы құрысын! Айтқанынан қайтпайтын қасарған тәкаппар ... ... ... ... шын ... ... ... түсіп,
Құдайға қайта бет бұрады: «Тәңірім, ... ... ... Көк ... мен ... ... ... көрінбестей үзілген
байланыс қайта жалғанады: ... өзің кеше гөр, бір ... ... ... біле ... ... ... қайтпайды:
«Теңізден терең, таудан зор күнә қылып болса да ол бала табуға міндетті.
Ізгі тілек үшін ... ... ... ... пе ... Жоқ, ... мол, ол кешеді. Тәңір кешер-ау, бірақ адам кешер ме?» [87,177б].
Сонда ... соты ... ... әділ ... ... ... ол ... өмір заңдарына қарсы шықпас еді деп ойлаймыз.
Әңгімеде қасиетті сандар мағынасы да, уақыт та, кейіпкер ... ... әлем ... ... ... ... Уақыт-
кеңістікті табиғатта болып жатқан өзгерістер мен ... ... алып ... ... Егер ... ... заңдылық,
белгілі бір тәртіп бар ... ... ... қарым-қатынасында,
керісінше, көпшіліктің ойлап тапқан заңдары салдарынан, кесірінен болған
бейберекетсіздік орын алған, бұл ... ... ... ... жаны да, малы да, оны ... ... ... де белгілі
бағытта, белгілі уақытта және ... ... ғана ... Басқаша айтқанда, оның қозғалысы уақытпен, ал бағыты кеңістікпен
тұтастыққа негізделген. Оның ... ... яғни ... ... ... Мысалы, жыл мезгілдеріне (көктем, жаз, күз, қыс) сай
кеңістік те көктеме, жайлау, ... және ... ... өзгереді. Сонымен
қатар көктеме, жайлау, қыстау, күзеу – ... ... ... ... ... ... Бұл кеңістіктер Тәңір тарапынан ... ... ... да ... ... отан болып табылады.
Жоғарыдағы кеңістіктер мен уақыттар адамның көңіл-күйін, дүниетанымдық әрі
тіршілік формасын анықтап қана ... ... ... ... ... ... түлеуі адамның сыртқы әлемінің ғана емес, санасының,
жан дүниесінің, танымының түлеуі мен жаңғыруының айнасы іспеттес. ... ... ... ... бөлу, сипаттар беру арқылы адам
өзінің ішкі рухани әлемі арасында аналогиялық ... құра ... ... ... ... ... ... айналымынан бөліп
алып қарастыру мүмкін емес. «Қыстың ұзын түні», «ай соңынан ай озды», «таң
ағарып келеді», ... түс ... ... ... жұлдызының соңғы
күндері» нарративті дискурстың маңызды константалары болып табылады. Қыс,
жаз, күз, ...... ... ... кейіпкер болмысының уақытымен
өзара тығыз байланыста, бірақ ақиқат пен қиял жолдарының іске ... ... ... ... ... ... аулақ салады. Шолпан
өзімшіл-махаббаттың тар шеңберінде, әлемінде өмір ... ... ... ... өмірдің циклдық уақыты оны аса ойландырмайтын, оның мазасын
алып, берекесін ... ... ... ай ... ай ... ... жетелеп жыл соңынан жыл озды, не керек...» [87, 171б].
Кейіпкер абыржу, қобалжу, көзі ... ... ... ... соң ... ... үшін ... бел буған кезде болмыстың
циклдық уақыт-кеңістікпен үзілген байланысы ... ... ... Авторлық түсініктемеде табиғат, өмір және адамның қатар қойылуы
кездейсоқтық емес: «Бірақ... жалпы жаратылыста да, ... ... ... ... да, өзгерістің даярлығы болмаса, дәл өзі ұзақ созылмақ емес.
Өзгеріс ... да ... ... Екі ай, үш ай, күз ... ... ... адам екі-үш ай бойына сезіп жүрмейді. Бір-ақ уақытта, айталық бір-
ақ түнде ... жүзі ... ... ... ... қалады» [87, 171б].
“Көркем шығармада авторлық циклден басқа, авторға қатыссыз цикл де
болады. Бұл ... ... ... ... ... ... [93,
128б]. Әңгіме хронотопы табиғат әлемінің циклдық уақытымен ... Адам ... ... ... ... ... ... айлы
түндердің табиғат көріністері үшінші ... ... мен ... ... қоса ... ... ... мен жазалаудың
«сентябрь жұлдызының соңғы күндерінде» өтуі кездейсоқтық ... ... ... ... ... және ... тең емес ... жас әйел жазмышының үрейлі, мазасыз сәуегейлігінің, болжамының ... ... ... ... күндері. Ауыл қыстаудың ғана алдында
отыр. ... түн. Түсі суық сұр ... ... ... ... бара
жатыр. Жердің бетін аппақ кебіндей болып боз ... ... [87, ... ... ... жеке, бірақ іштей өзара байланысқан
уақыттық бөліктерден тұрады. Сонымен қатар, жеке адам ... ... ... ... ... циклдарымен тығыз байланысты. Ал бұл
XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі хронотоп ерекшеліктерін айқындауда
өте маңызды.
Уақыт өзінің ... ... ... ... ... ... соң біртіндеп жаңғыру-жаңару жолын таңдаған кезде
көрсетеді. М.Жұмабаевтың әңгімесінде жалпы қабылданған ... ... ... жоқ әділ жол ... ... ... ауысады.
Осы тұрғыдан адам болмысының табиғилығы мен құдіретті мәні ... ... ... тіршілік иесіне айналдыратын және тұлғаның ішкі
дүниесінің сан қырлылығын есепке ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Соңғы IV бөлім: «Шолпан екі қабат. Күнә күнә болып қалған жоқ, күнә
сауапқа ... [87, 181б], - деп ... Бала ... хабар Құдайдан
жетеді, ал бұл Шолпан өз күнәсінен арылды деген сөз. Бұл күнәні өтеу сарыны
бала ... ... ... ... үшін оның ... ... де, ... пен пендешіліктің алшақтығын көрсетеді. Контраст
әдісі ... ... мен ... құрылымында ғана емес, сонымен қатар
бүкіл ... өн ... ... Әңгіме соңы аянышты-ақ, Шолпан мен
оның әлі дүниеге келмеген баласын адамдар ... ... ... кім? ... кім ... ісін қабыл алмады? Бұл сауалдардың жауабы
түсінікті, күнәлі ... ... ... ... ... оны ... Адамдар өздеріне небір салт-жораларды, заңдарды ойлап тауып,
табиғаттан, Құдайдан ажырап бара жатқанын ... ... ... ... ... ... іске
асатынын меңзейтін символикалық астар күшейтіледі: «Ертеңіне түс ... ... ... ... сыбырлап:
– Балам қайда? Әлгі неге келіп бір көріп шықпайды? – деді де, көрпенің
бұрышын құшақтағандай болып, ерні беу-беу ... ... ... ... да талып кетті...
Күнмен таласа Шолпан да өмірімен қоштасты» [87,186б].
Көз ... ... жаны оны ... қиған, болмыс ағымының әлемдік
тәртібіне қастандық жасаған ... ... ... таза.
Қайғы-қасірет, тіпті жантәсілім де оның сөніп бара ... ... ... ойды сызып тастай алмады. Керісінше, бұл ой оның өмірінің соңғы
жұбанышы еді. ... ... ... ол ... жұбатады. Түйсіксіз
ишарамен барлық айыпты ... ... ... ... ... ... қоштасады. Оның барлық айналым-айналуларының ішіндегі ең
қиыны, күрделісі, сонымен бірге шынайысы осы ана ... ... ... ... етер ... өзін ана сезінуі, баласын іздеуінен
көрінеді.
Әйел соқпағы, жолы нұсқаларының ішіндегі ең ... және ... ана жолы мен ... екеніне автор шүбә келтірмейді. Шолпан ... ... де, адал жар да ... ... тағдыр оған «қиянат жасап» ана болуды
жазған екен. Өлім ... адам ... ... ... ... әр
түрлі ролдерінен арылатыны белгілі. Нәтижесінде адамның шын, ... ... Ана болу – әйел ... жер ... ең ... және ең мәртебелі
борышы, міндеті, сондықтан құдайдың ісіне араласып, қол ... ... ауыр ... ... күнәсі» әңгімесі қазақ прозасындағы ... ... көз ... ... биік деңгейдегі ойдың
куәсі. Бұл ой әрі қысқа, әрі нұсқа, тартымды берілген.
Сонымен, М.Жұмабаев осы ... ... ... ... ... өзіндік өрнек-тәсілін, танымын таныта білді. Автор ... сөз ... ... ... оны ... суреттеп, қазақ әдебиетінің көркемдік көкжиегін ... ... бір тума ... ... ... білім алып,
көптеген көркем ... ... ... сай ... ... жаңа ... көтеруі заңды құбылыс.
Саяси ұрандар, ұғым-категориялар, байлам-тұжырымдар әдебиеттің барлық
саласына енген ... ... ... ... ... ... тақырыптар, мәңгілік образдар, мәңгілік сарындар мазалағанын
жоғарыда айттық. Соның бірі - өнер, ән құдіреті. Мұны ... ... ... ... ... Бұл ... ... әншілік өнеріне
арналған шығарма.
Қаламгердің «Әнші» әңгімесіндегі өнер тұжырымдамасы мен кенттенуге
қарсы ... ... ... ... мысқылға толы интонациямен басталады: «Жеті Шатыр – жақсы
қала... жазы-қысы ойын-сауық – кататься, айт, той, ... ат ... үй ... көлең-көлең ақ жаулық. Жаз шықса пароход, ... ... ... ... ... ... ... масайраған шат көңіл,
сырнай-керней, қызық думан... қайткенде де сергек қала» [94, 121б]. ... ... ... ... ... қарсы тұжырымдамасымен
байланысты. Қала өмірі – бірыңғай ойын-сауық, той-думан, ... ... ... ... түсіп бұзылмаған, таза ауыл адамын азғындық жолға ... ... адам ... ... ... ... негізінен қол үзеді.
Жазушы бейнелей бастаған тұрмыстың қысқаша суретінің өзі-ақ («бізді
қазақтан басқа кім мекендесін» деп ... ... ... ... ... ... тәукеншік үйшіктер, жаман-жұман баспаналарды ... ... ... ... көк шатырлы сарайлары) оқырманға
көп нәрсені аңғартқандай. Осы жерде сонау 1917 жылы ... ... ... ... пен ... сөзі ойға ... «... ... өзгерді. Кигіз үйде қыстап, суыққа шынығып, қуатты, ... ... ... ... жоқ ... жер үйге ... аурулы, нашар болып,
мыжғырланып, еңсесі көтерілмей өсетін қалыпқа түсті. Осы себепті адамның
өсімі де кеміді. ... тән ... ... жан қуатты, ажарлы болады. Нашар
жаннан осал ... ... ... ... ... ... бірінші бөлімі қарқындау, үдеу (градация) принципі бойынша
құрылған. Әңгіме бір кіші-гірім, шағын ...... ... ... ... Олар бір ... күні осы қала ... болып көшеге шығады. Қаланы аралай жүріп, қалалықтардың тұрмысын
көбіне сырттан бақылайды, сөйтіп көп нәрсеге ... ... ... ... көрмейді, ұнамсыз деп табады. Қымыз ... ... ... ... ... ... отырып, олар оған мұндай қылықты үйреткен
зәрулік, ... ... ... ... қала ... «қызықсыз,
іш пыстырады» деген қорытынды жасайды. Алғашқыда ... ... ... қазақтарының тіршілігін келеңсіз, жағымсыз, қалжыңдары «топас, әзілі
жараспайды» деп табады. Қоғамдағы әлеуметтік ... да ... ... дәулеті («бордақы байлар»), екіншілердің кедейлігі,
жоқшылығы («жаман-жұман баспаналар») – ... ... тыс ... ... де ... ... ... жат деп қабылдайды: «Бізге оқшия
қарайды да, ... тұмсығын көтеріп жүріп кетеді» [94, 122б].
Қала және ауыл ... ... ... пен тартыс әнші
Әмірқанның келуімен әлсірейді, бұл аз болғандай, ауыл мен ... ... ... ... ... күрделі шешімін басты
кейіпкер – әнші бейнесінде табады және сол ... іске ... ... ... ... ... пайда болуымен доғарылады. Оның
жүріс-тұрысында, сөйлеген сөзінде жасандылық жоқ, керісінше, табиғилық ... ... ол өзін өте ... ұстайды. Әмірқанның өнері жастарды
тәнті етеді. Ауылдан ... ... ата ... дала ... ана ... бара ... жат ... осындай дарын иесін кездестіреміз деп
ойламаған еді.
Осылайша әңгімеде біржақты талдауға ... өнер ... ... ... бойы ... ... реализм, барокко,
модернизм, сюрреализм, импрессионизм, постмодернизм, постреализм дәуірінде
өнердің әр түрлі тұжырымдамалары ... ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытовтың «Әнші» әңгімесін жоғарыда
аты аталған бағыттардың ешқайсысының да тар ... ... ... емес.
Еуропадағы XX ғасырдың басында кең таралған тұжырымдамалар, атап ... ... ... «таза өнер», Г.Мелвиллдің «өзі үшін өнер», Т.Манның
шығармашылық қабілетін жүзеге асырудан бас тарту, ... ... ... және т.б. ... ... тұжырымдамалары сияқты
модернистік теориялар бірен-саран үндестік пен ... ... ... ... ... қалыптасуына соншалықты
әсерін тигізбеді.
Ж.Аймауытовтың жаңашылдығы ғасырлар бойы ... ... ... рухани және эстетикалық көзқарастарға, әсіресе шаманизмге сүйенуінен
көрінеді. Шаманизм ... не? Ол – ... ... ... ... рәсім, айрықша адамдар тобы арқылы ғарыштың үш деңгейінде ... ... ... ... көзқарас көрініс тапқан.
Бұл құбылысты жете зерттеген еуропалық ғалымдар көп ... ... ... олар үшін ... мәдениет туындысы болғандықтан,
еуропалықтар оған ... ... ... дүниетаным рудименті
ретінде қарады, ал бұл шаманизмге әділ ... баға ... ... жүйелі түрде, оны қалыптастырған мәдени жүйемен ... ... ... ... ... ... ... – дейді
ғалым, – әлемді, дүниені сүю, табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... ардақтау. ... Шамандық сенім табиғатқа
бас иеді» [61, 221б]. Қоғамдағы шаман рөлін Ш.Уәлиханов былай ... ... ... мен ... жердегі қолдаушы адамдары ретінде
саналған. Шаман сиқырлық қасиеттермен қоса ... ... ... жоғары: ол ақын да, күйші де, сәуегей және ... ... ... бір
сырлы адам болған» [61, 221б].
К.Ш.Шүлембаев «Шаманизм революцияға дейінгі Қазақстанда кең тараған
діни наным-сенімдердің айрықша ... – деп ... [96, 52б]. ... ... не?» ... ... шамандық пен бақсылықты әр түрлі, үш
қайнаса сорпасы қосылмайтын құбылыс деп қарастырады.
Шамандықты зерттеген қазақ ғалымдарының бір тобы оны адамның тылсымдық
дүниесіне әсер ... ... ... деп ... ... ... адам мен әлем арасындағы ажыраған ... ... ... желігу, зікір салу практикасы арқылы адам мен әлемді
біріктіріп, сананың тұтасуына ықпал етеді. ... ... ... негізі
бұл дүниедегі сананың толымдылығы, үйлесімділігі, кең ... ... Ал ... – адам мен ... ... ... ... [97, 29б].
Ұлттық дүниетанымдағы әннің алатын орнын ерекше атап өту керек.
Көшпелі сананың ... ... сөз, ... әуен ... ... әнде ... эстетикалық және онтологиялық парадигмалар
семиосферасының жоғары сатыларының бірі болып ... ... ән ... ... жалғыз-ақ құралы
болып табылады. Ән тыңдап отырған көрермен жаны ... ... ... ... (үштігі) – құрылымның ішкі принципі. ... әр ... ... шегі – ... ... екенін атап өту керек.
Әмірқан дүбір естілгенде, ойнақшып тұра алмайтын шынайы жүйрік тәрізді.
«Топ ... ... ... ... ... [94, 126б]. ... ... бақсыларын еске түсіреді, өйткені олар да Әмірқан сияқты қазақ
мәдениетінің бір ... ... ... ... ... ... әнін алғаш естіген бірінші бөлімнің ... ... ... ... үйлесімін тапқан ... ... ... сарыны жасырылған киелі акт ретінде суреттейді. Мұны әншінің
бүкіл сахналық қимылының, ... ... дене ... ... мәнін ашып көрсетуінен байқау қиын емес: «ұшатын құстай қымтанып,
қомданып алды. Отырғандар аузын ашып аңырды. Әнші жіберді. Бір-бір ... ... Аз да ... ... болды. Сүмірейте, қылмита соқты, жеделдете,
құтырта соқты, лебізі құлаққа жағып кетті, ... ... ... ... ... [94, 123б]. ... өнері бақсы сарынын
еске түсіретіндей.
Осы ... ... ... ... мен ауылдықтардың қарым-
қатынасында таң қаларлық елеулі өзгерістер байқалады. ... ... ...... ... ... ... тыңдаушыларын
рухани жаңғырта білген аруақты, иықты әнші Әмірқан. ... ... ... ... ... ... ... шабыттана айтады» деген
пікірлер айтылады.
Әңгіменің екінші бөлімінде нарратив назарына наурыз тойының құрметіне
ұйымдастырылған сахналық қойылым алынады. Басты ... ... ... оның өнері болып табылады. Ән айтудың бұл көрінісінде өнердің құдіреті
асқақтатылады. Әнші басын сәл иіп, ... ... ... ... ... ... ... шейін еңкейді». Бұл көріністе шаман ойынының
сарыны ... ... ... ... Ән ... әр ... ... ишара, тұрған тұрыс, кеңістік сәулесі мен көлеңкесінің салттық
қайталанулардың орын алуы ... ... ... Әмірқанмен
амбивалентті бірлікте және тығыз қарым-қатынас үстінде суреттеледі: ... ... ... ... ... ... ... де сезбей
қалды. Кенет тым-тырыс бола қалды»; «Қалғып кетіп оянған, ... ... ... қайтарам деп талпынған кісідей, жанға жаққан ... ... ... ... ... жанымен қайта табысады. Бақсының сарынына
елтіп, көзбайлауына шалынған, оның ойынына жиналған жұрт сілесі ... ... ... ... ұжымдық естен тану күйіне (экстаз) қалай
түссе, Әмірқан өнерінің әсерінен тыңдаушылар да ... ... ... Осы ... ... қалпы шынайы көрінеді. Сөйтіп, жазушы
өзінің шағын ғана ... өнер мен ... өтіп ... ... ... әнші ... сарыны анық көрінеді. Әмірқан-адам және Әмірқан-
әнші бір-біріне тепе-тең емес. Күнделікті өмірде ол ... емес ... ... бес әйел ... ... Ал ... – жұмбақ,
тұңғиық. Ән салған кезде Әмірқан адам танығысыз өзгеріп шыға ... әнді ... сала ... Ән ... ол ... ... ... төңкеріледі, оның даусы көмейінен шықпайды, жүрегінен шығады. Ол
әннің нақысын ұғады, әнді ғана сүйеді. Ол тәтті ... ... бола ... Ән ... ... гүл-гүл жайнайды. Көзі де, аузы да, денесі де,
қолы да бірге ән салады. ... кісі ... әнге ... Оның ... ... ... ... тоясың». Ол – бір кейіптегі екі адам
сияқты. Бұлайша ... ... ... ... ... ... тереңдік
береді. Әңгімелеу адам бойындағы қосұдайылықтың, дәлірек айтсақ, әнші мен
адам келбетіндегі жұмбақ сарынның күшеюіне құрылған. ... ... ... ... бойындағы ең бастысы – оның ... ... ... ... тап осы көк оның ... ... ... да рухани тазаруына септігін тигізеді.
Шығарманың жалпы мәнмәтінінде және өнер тұжырымдамасын ... ... ... өте ... Біз Әмірқан әнші ретінде
өзінің орнын тапты деп болжай аламыз. Әмірқан-адам ... ... ... ... ... құмарлық, жеңіл ойын-сауық ... ... ... жеңе алмайды. Әмірқан-әнші, нарратив басынан-ақ
адам бойындағы қосұдайылықтың күшеюін көрсетуіне қарамастан, ... әлі де ... ... ... ... қол үзген жоқ. Тұрмыс
билеген ортаны көтеріп, рухтандырып тұрған да Әмірқан әні, ... ... ... ... ... ... ... да төзуге тәрбиелеген,
рухани тіршілікті жүдетпеген өнерді жоғары бағалайды.
Тетрарды құрылған нарративтің соңғы бөлімі – ашық ... және ... ... өзіне берілетін өзінше бір «әңгіме ішіндегі әңгіме». Бұл
тәсіл одан әрі автордың адам ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, Ж.Аймауытов «сарай және халық» ақынын қарама-қарсы
қою ұлттық дәстүрінен (жыраулар шығармашылығы) алыс ... ...... бар шиеленісуі сырттан адам экзистенциясының ішіне
енетін шығарма.
Әмірқанның әңгімесі – қайтып келмес жастық шақ, махаббат, ... ... ... ... ... Әңгіме жғарыдан төмендеу тәсілі
бойынша құрылған. Басында бояуы қанық, ... көп. ... соң ... мен ... ... береді, кейіпкер-әңгімеші үндемей қалады. Мұнда
автор бүркемелеу, жасыру сияқты поэтиканың ... ... Бұл ... ... ... шын сүйе ... адамның ішкі кескін-келбетін көрсетуге
мүмкіндік береді. Әмірқанның бес рет ... де оның ... ... ... ұмытпағанын көрсетеді. Әмірқан махаббатың,
өмірдің азабын аз тартқан жоқ, ол ... да, ... да көп ... осы ... қырларын, адамның тұрақсыздығын, ... ... ... ... өнер ... Мұнда шығарма астарынан өнердің
трагедиялық драматизмге толы сарыны, оның тылсым дүниемен байланысы қылаң
береді. ... ... ... ... сана ... ... сарыны) мен еуропа мәдениетінде де орын алған ежелден келе
жатқан онтологиялық өнердің ... ... ... көрінеді.
Бірақ Ж.Аймауытов әнші бейнесін ... ... ... етіп ... дәстүріне еріп кетпейді, өзінше тұжырымдама түйеді.
Нарративте әңгіменің шарықтау шегі болып ... ... ... ... ... ... ... маңызға ие. Кейіпкер-әңгімеші әннің
құдіретін ... ... ... ... ... өлең ... қара сөзден гөрі жақынырақ. Бір ғажабы, ән графикалық түрде таудың
кескінін еске түсіреді. ... ... ... ... ... бұл жаңалық
емес. Қазіргі өнертану ғылымында да зерттеліп жатқан дүние. Тау, ... тағы сол ... ... ерекше мифо-поэтикалық рәміздері де
кеңінен белгілі. Олар үштік әлемді – жер ... ... ... жердің
өзін (тірі жандар мекенін) және көкті (аруақтар әлемін) – байланыстырады.
Сонымен, Ж.Аймауытовтың «Әнші» әңгімесінде 20-жылдардағы қазақ прозасы
дамуындағы ... ... ... ... болады. Жазушы прозасының
бірегейлігі, ең алдымен, өзіндік қайталанбас ... ... ... ... ... ... тақырыбы мен өнердің құдіретін
адам табиғатының, жалпы болмыстың күрделілігі мен қайшылығы тұжырымдамасына
сәйкес ... Бұл ... ... ... көне ... ала ... ... ұлттық сана XX ғасырдың өзінде де ... ... ... ... ... ән шырқауының негізінде адам жанын
тазартатын, шаман салт ... ... ... ... ... «Әнші» әңгімесінде Әмірқанның өнері тыңдаушыларға бақсы-
шаманның ойыны секілді әсер етеді. Жоғарыда талданған шығарма көшпелі ... де ... бір ... ұғым бар екенін көрсетеді. Ж.Аймауытов
әңгімесінің астарында жатқан өнер ... ... ... де ... тура ... ишаралап жазу Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің
жазығы» повесінде де ... ... ... ... ... ... ... шым қора, бейнеуі жоқ сұм ... ...... ... көр үйде, арса-арса болып сүйегі, қалақтай болып иегі,
жаңқадай жоқ жақ ... ... ... ... кілбиіп, бұ жатқан
қай аруақ?
Білмесеңіз айтайын – Күнікей ғой бұ жатқан» [98, 346б], - ... ... ... ... ... ... ... жағдай?
Күнікейдей көркі мен өнері көз тартар қазақ қызының тағдыры уақыт өте адам
аярлық халге ... ... ... әдебиетінде кездесе бермейтін сюжет.
Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығы» повесінің тақырыбы – әйел ... ... ... ... ... ... тілінің түсіндірме
сөздігінде» «жазық» сөзіне төмендегідей түсінік берілген: «теріс ... [98, ... ... ... ... оның ... сипаттаудан
бастайды: «Ақ жаулық қылаң ұрған, қылаң Шекер
Етегі аяқ басса, бұлаң етер
Мықынын басып қалсаң: Ой қағынды!
Қойшы! – деп ... ... ... ... - өңшең боз бас,
Қолы бос, делебесі неге қозбас?
Қызды ауылды торудан торықса да,
Немесе оңайына обықса да,
Шекерден айналып кеп әйел ... [98, ... ... ... ... ... біз ана ... жат
қасиет-қылықтарды көреміз. Күнікейдің анасы Шекер образы ... ... ... ... шеше ... деп бекер арам тер болды. Баланы ... ... ... ... ... ... адам сорлы ғой. Шекер өзіне
«құдай жұқтырмағанды» қызына оқыды. Қызы көргенін тоқыды. «Бозбаламен өзі
неге ойнайды?» деген ... ... ... ерте ... [98, 349б].
Автор осы мысалдармен-ақ Күнікейдің қандай ... алып ... ... ... ... ... ... соңында атастырған күйеуі
Тұяқты тастап өзі ... ... ... жаман-жұман бозбаланың да, қиқаңдаған кейқуат Тұяқтың да
аузын аппақ қылып, ... ... ... ... ... ... ... ер жігіттің қолына тиді» [98, 408б].
Бірақ ол ... бола ... ... ... Р.Тұрысбек «Ж.Аймауытовтың әсемдік ... ... ... ... ... ... Повестің тақырыбы әйел
теңдігі мен теңсіздігі дей отырып, зерттеу барысында кейіпкерлер әлеміне
жеке талдау ... ... ... ... ... да өзінше түсінік беріп
өтеді. [99, ... ... ... ... ... қызы ... де, ... да
үнемі жолы болып, жұлдызы биіктерден жарқырап тұрады. Күнікейдің бай мен
кедей тұрмыс ... ... етек ... ... өзін ... ... ұстамау сыры неде?
Сондай-ақ, ерте тұрып, кеш жататын, бейнет азабы мол Құлтума екі қой
таба алмай шарқ ұруы ... ... ... ... ... 6-7 қаралы
кедей баласы. Мұрны кертеш, иегі кемиек, бет-аузы құтты шөміш, мойны ішіне
кірген. Бейнесіз-ақ жігіт. ... да ... ... ... Шекердің
айтуынша, мұрнының да «дәнемесі жоқ», қолы да «епсек», өзі де ... ... да ... өзі де «ақ ... ... боп шықты. Бірақ, Күнікей
«Сол кертештен басқа кісі құрып қалғандай деп» ... ... ... сырттай қарағанда аса бір маңыз беруге болмастай көрінуі мүмкін.
Алайда, әрбір құбылыс-көріністің түпкі сырына ден қойсақ, ... ... ... ... тұрарлық мәселе.
Біздіңше, Күнікейдің жазығы, Байменмен ... ғана ... ... ескі ... ... деген саналы әрекетінде болса керек.
Ал, Құлтума мен Тұяқтың тұтылу себептері: ескілік тұрмыстан шығу
жолында ... ... ... ... де ... [99, 150-160 ... Р.Тұрысбек жазық ұғымына мән бере отырып, оны кемшілік
сөзімен ауыстырып та қолданады. Шығармадағы Тұяқтың образына ... ... ... ... Тура ... ... ... қарама-
қайшылыққа меңзейді. Егер біз осындай мәселелерді кейіпкер образындағы
әдеби ... ... деп ... болсақ, бір жүйеге келіп,
түсініктірек болатын ... ... ... ... ... ... ... күнәні жазудағы себептеріне үңілмеу, қалыптасқан зерттеу қалыбынан
айырыла алмау сияқты. Ж.Аймауытовтың «Күнікейдің жазығында» сол кезеңдегі
әйел теңсіздігін көрсеткісі ... ... ... оны немен дәлелдейміз.
Автор әйел теңсіздігін тақырып идеясын көрсетудің құралы ретінде ... ... ... ойы – ұлт ... ... қыз
тәрбиесіне абай болу. Қазақ қызының тағдыры Күнікейдің тағдырына айналса,
ұлт ... ... ... Жазушы Күнікейді көркіне ақылы сай ... ... ... оның ... жоқ деп бәс тіге ... ... ең басты кемшілігі жүрегінде иман жоқ, бойында қазақы рух көрінбейді.
Қой бағумен күн кешкен әке, ... ... ... қыз ... ... ... ... идеяларды ұстануы ұлттық рухты ұмытып,
келеңсіз бағыт-бағдар жетегінде бара ... ... ... ... ... ... ... «Күнікей ғой бұ жатқан» деген тараумен жалпы
шығарманың шешімінен бастайды.
Шығарманың шешімнен басталуы композициялық ... ... әрі ... Күнікейдің бұл халге қалай ... ... ... ... Күнікейдің бейнелеріне тоқтала кетсек:
1. «Апасы жылтырағанды Күнікейдің үстіне жапсырады, шашын жылтыратып
тарайды, өреді, омырауын қызыл, жасыл ... ... тана ... ... уақ күмістен сылдырмақтай шашбау да істейді... Енді
Күнікей ... ... да ... ... Сөйлесе түбін түсіреді, он
қолынан өнері төгіледі, күлсе – аузынан дүр шашылады. Ән ... ... [98, 10- ... «Аяңдаса тымақты алшыдан салғызып, желсе желдей естіртіп, шапса
құйындай ұшатын, қашағанды ... ... ... ... ... ... кеште тағы мініп шыққанда, өз сыбағасына өзі құлдық ұратын ... ... көз ... қызы мына ... ... ... ... тақымына
сыятын жануар емес еді, - десті» [98, 23б].
Қазақ қыздарының өз ... ... ... ... құда ... ... шығуы ХХ ғасырдың басындағы қазақ қоғамында кеңінен етек
алғаны мәлім. ... да ... ... ... ... ... ... тұрмыс құру желісі орын алады.
Әрине бұл тақырып сол ... ... ... ... ... әр шығармада өзінше дамып, өзіндік шешімін тауып жатады.
Сол сияқты Ж.Аймауытовтың бұл шығармасында Күнікей апасының қалауымен
Тұяққа ... ... ... ... Бұл шығармада:
1. «Баласы оннан асқан соң-ақ Шекер ... ... ... ... ... алса да, ... ... бірінің қабын, бірінің сабын,
бірінің малын, бірінің мұрнын, біреудің кеңірдек сақалын жаратпай, Шекер
аяғына ... ... ... ... Тұяқ ... айттырды. Тұяқ – алты-жеті қаралы
кедейдің баласы. Мұрны кертеш, иегі ... ... ... ... мойны
ішіне кірген. Бейнесіз-ақ жігіт. Сонда да Шекердің ... ... ... ... да дәнеңесі жоқ, қолы да епсек, өзі де оны-мұныға епті,
мойны да сұңғақ, өңі де ... ... ... ... – Со ... ... ... қалғандай, - деп Күнікей сырт айналып бұртыңдап, ... ... ... ... тастап көріп еді, Шекер мойнын ит ала қаздың
айғырындай созып, бүркітше түйіліп, ... ... ... ... не?»
... Қарды да, жарды да боратты, жылатты, сықтатты, ақыры көндірді.
Әне-міне дегенше, Тұяқ бір-екі қарасын беріп, құда түсіп, күйеу ... ... ... [98, ... ... қыз ... құда түсу сияқты салт-дәстүрлерге
көп көңіл аударған. Салт-дәстүрдің шығармадағы орны аса ... Ол ... ... ... ... ... ... байдың қызы мен кедей
қызының ұзатылуына жеке-жеке тоқталып, айырмашылығын білдірген. ... ... әр ... ... роль ... Кейде оқиға барысында
үстіртін суреттеліп кетсе, кейде сюжеттің өзі содан құралуы ... ... алып ... ... ... ... ролін үстемелеткен.
Соның ішінде кездесетін қазақ ойындарының түрлері де ... ... ... ... ... Күнікейге дәмелілердің ... де сол ... ... және ... ... шығармаларында кездесіп
отыратын жағдай. Тек бұл ... ... сәл ... ... ... көз ... ... келу қарсаңына бозбалалар да дәмелі, аттарын таң ... ... ... түзеп, қам қылысты.
Анадай жерге сегіз қанат ақ отау тігіліп, іші кілем, киіз, ... ... түс ... ... ... күні үш ... ... қойған» [98, 31б].
«Әйелдер құдаларына сый көрсетуге әзірленіп тұр екен: ... ... ... ... ... ... ұнмен ұрып, бірталайын соқыр ... ... ... бес ту бие, ... қой ... ... ... жол
бойындағы елді түгел шақырып той қылды» [98, 33-б].
«Шәмшиді ... ... ... үйдің ығында үйме-жүйме боп
тұрғанда желеңдеген жеңгелері күйеуді ... ... оң ... орап, “алтын
босағасын” аттатты. ...Күнікейдің күйеуі бір күні кешке таман ... ... ... ... жолдасы бар. Ол да ауылға келмей, анадай жерден атын
ұстап отырды. Не дегенмен күйеу аты бар ғой. ... ... ... де ... ... [98, 65б].
Осы салт-дәстүрден келіп шығатын тағы бір мәселе – ана тәрбиесі. Ана
тәрбиесінің рөлі қай елде болса да ... ... ... әсер ... ... ... “қызға қырық үйден тыю” деп, аса назар аударады.
Ж.Аймауытов ана тәрбиесінің ... бұл ... ... ... тәлімі арқылы тоқталған. Мүмкін бұдан шығарма тақырыбына, ... ... ... ... ... ... ... ғажап емес.
“Шешесі Күнікейдің Шекер еді,
Өзі де Шекер десе Шекер еді,
Құлтуманы “Шкердің байы” ... ... ... деу бекер еді!
...Қадаса да сұмдықты ерте сезгіш, жырынды Шекер қызына қарлығаштай
шыж-быж боп, жүрсе-тұрса көзінен таса ... ... ... ... ... ... шеше ... деп бекер арам тер болды. Баланы іспен емес,
сөзбен, үлгімен емес, ақылмен үйретпекші адам ... ғой. ... ... ... ... ... Қызы көргенін тоқыды. «Бозбаламен өзі неге
ойнайды?» деген ... ... ... ерте ... Он ... аяқ ... көзі ... тұрған Күнікей анасынан құрық әкетті» [98, 9б].
«Шекер оның келгенін теріс көрген жоқ: әрі құрдасы, әрі ауызға ... өзі ... өзі ... ер, ... ... Тәуір бозбалаға өзінің де
жыны қозып тұратын адам ғой» [98, ... ... өзі ... ... ... енді ... ... болғалы
отырғаны, жеме жемге таянғанда, әзер арсыз болса да, бір ... ... Кім ... Әлде Күнікейдің де. Қалай да арсыздыққа ... өтер ... қой. Ар да ... екен: тұрмыс тоздырады екен. Шекердің ары да ол
жағына келгенде, Құлтуманың ... ... ... ... ... ... жамауға келмей кеткен ар еді» [98, 69б].
Ж.Аймауытовтың меңзеп отырғаны бала өсіруде ... ... ... ... ... ... зор екендігі. Шығармада Шекер қызын қанша
жақсы көргенімен, оған дұрыс ... ... ... ... ... қыз тәрбиесіне кері әсерін тигізіп отырды. Хикаятта қыз
өсіріп ... ... ... жүріс-тұрысы шығарма шешіміне әсер етпей
қоймайды.
Күнікейдің күйеу келіп жатқанда, өз ... ... ... ... ... да ... кездеседі. Ол қоғамдық жағдайдың шындығы және
оның шығармадағы көрінісі. Қазақ әдебиетінде атастырылған күйеуіне шықпай,
өз қалаулыларымен ... ... аз ... ... ... ... ... былай суреттеледі:
“Әнеугіден бері Күнікейдің күткені, көнгені осы серт, осы үміт еді.
Кешегі түндегі ... ... де осы ... ... ... ... бозбаланың да, қиқаңдаған Кейқуат Тұяқтың да аузын
аппақ қылып, қараңғы түнде қапысын тауып, албырт күнікей асыл ... ... ... тиді [98, ... осы ... кейін, Күнікейдің халі қаншалықты өзгеретінін біз
шығарманың бірінші тарауынан көреміз.
Бұл, әрине, күтпеген шешім.
Сөз жоқ, ... ... ... көз ... ол тек Күнікейге
ғана кінә артып қоймайды. Сонымен бірге кейіпкерінің осылай жеңіл ойлауына
жол берген осал ... ... ... тәрбиенің маңызы Қ.Кемеңгерұлының «Момынтай» әңгімесінде
тереңдей түседі.
Әңгімеде кішкентайынан қозы ... ... ... күнә деген
ұғымдарының қалыптасуы көрсетіледі. Шығармадағы осы түсініктерге ... ... ... «Шешесі болса, өзін байдың босағасында күң болып ... ... ... ... ... ... ... деп тағдырдың
тақсіретін басына біржолата кигізіп қойған» [101, 239б];
2. «Құдай қандай екен? Құдай қандай? Қайда тұрады? – деп ... ... ... шешесінен сұрады» [101, 240б];
3. «Құдай сенің құрдасың ба? Тек отыр, күнә болады деп қабағын түйіп
ұрсып тастады» [101, ... ... не ... ... ... сен ... қозыңды біл» [98, 240-
б];
5. «Күнә немене екен, тегінде адамға зияны бар шығар деп, ... ... ... ... ... [101, 240б];
6. «Күнәнің кісіге тиетін жаны жоқ, - деп ... ... ... ... ... те, құдай да бақытқа кедергі аяққа тұсау деген ой
Момынтайдың ... ... ... ... қарай кедейлік туралы, құдайдың
да әділетсіздігі туралы көп ойланатын болды. ... ... бай ... ... ... артықшылығы, зорлығы айдай айқын көрінетін еді»
[101, 242б].
Бұл мысалдар ... ... күнә ... саяз ... ... бұл ... ... баяндап отырған жоқ. Ананың балаға
күнәнің, құдайдың не екендігін ... ... ... қалыптасып келе
жатқанынан хабар береді. Қазақ дәстүрінде сәбидің, ұрпақтың өмірге ... мән ... ... ... ... ... ... [100, 12б].
Ж.Аймауытов шығармашылғына қайта оралсақ, қаламгердің «Ақбілек»
романында да ... көп ... қала мен дала ... ... байқалады. Қаладан өнер-білім тапқанмен, халықтық жақсы
дәстүрлерден ... бара ... ... ... ... Ал ... ... ерлермен тең азамат дәрежесіне көтерілген,
«ақсақалдың баласы емес, көптің ... ... ... ақсақалдың өзі
именеді» деген жолдарда терең астар бар.
Жоғарыда айтылғандардың бәрі жиылып келіп әңгімелердің ... ... ... XX ... ... ... ... жаңаша тұрғыдан
пайымдауға мүмкіндік береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
XX ғасыр басындағы қазақ дәстүрлі прозасымен ... ... ... ... және ... кем дегенде, екі жаңа ағым
дамыды. Бұл эстетикалық жүйелер өмірге адамның дүниені түйсінуіндегі сапалы
өзгерістер нәтижесінде келді. Әр ... ... ... айналымға түсе
алмаса да, 20–30 жылдардағы әдеби үрдісте олардың әсері байқалады.
Экспрессионизмнің басты тақырыбы ... ой ... ... ... бұл әлеуметтік, өмірлік сәйкестіктердің бұзылуына, ... ... ... ... ... оның психологиялық күйі, ассоциациялары, адекватты емес
естеліктері, детальдарға ... ... әсер мен ... импрессионистер прозасының мәні болып табылады.
Импрессионистік және экспрессионистік «оптика» М.Әуезовтің алғашқы
прозасын тереңірек ... ... ... ... ... «Қаралы
сұлу», «Қасеннің құбылыстары» және «Оқыған азамат» әңгімелерінде санадан
тыс, түйсіксіз ... адам ... ... ұзақ ... ... ... хаостан шығатын қауіп туралы белгі береді. Өзінің танылмаған,
бағынбайтын «менін» әйгілеу, оны шексіз сүю нысанына айналдыру ... ... ... жатсыну бедел, кумир, билік пен ... ... ... ... тағы бір ...... мола бейнесі.
Моланы, бейітті суреттеу қазақ ... ... ... ... пір ... жалбарынумен тығыз байланысты. Ғазизаның көрген қорлығынан кейін
бейітке қарай жүгіруінің өзі оның пананы бейіттен емес, аруақтан ... ... ... адам ... әрқашан өзінің шыққан тегін, жанына
жақын таным-түсінікті іздейді деген қорытынды ... ... ... ... қаяу түссе, адам аллаға жалбарынып, аруақтан көмек сұрайтыны аян.
Ендеше ата-баба сүйегі ... ... ... ... оның ... ұлттық танымын санадан ысырып тастау жақсылыққа апармайды. ... ... ... ... адам баласын көп сынға түсіреді. Ол ... ... тура жол ... хақ. Ал оның ... ... ... ...
үлкен күнә. Осы әңгімесі арқылы автор жаңа ... ... ... ... оның ... ... жетпей жатқан ұлтты алдағы қауіп-қатерден
сақтандырғысы келетіндей. Өзімізбен бірге кейінгі ұрпақты ... ... ... ... көрінеді.
«Қорғансыздың күніндегі» боранның берілуінің де сыры бар. Ғазизаның
өз намысы үшін арпалысы, шайқасы, мүлдем түсініксіз жайға тап ... ... үшін ... ... қарсы тұруы түтеген боранға ұқсас.
Боран – қоғамда болып жатқан өзгерістердің де көрінісі. Байқап
қарасақ, ... ... өн ... ... ... жағдайлардың бәріне
қатысты. Жазушы саясат бораны ... бір ... ... ... түп ... ... ... мүмкін деген мәселе көтеретін
сияқты. ... ... ... ... ... ұйтқып соққан, Ғазизаны
детектетіп әкеткен қатты, суық жел қазақ қоғамының үстінен ... ... жел ... ... ... оқып ... ... үскірік жел
өтінде тұрған, бар дәрмені айғайға жететін, қорғансыз қазақ даласы ... ... жас ... қазақи рух, тазалық бар. Бұл – ар, ... ... ... ... ... рух ... көтерілді, олар
тірі қалды. Егер олар өлгенде, жалпы қоғам қорғансыз қалар еді.
«Қаралы ... ... ... ... әйел ... басқа. Әңгімеде М.Әуезов адамның жан құпиясын ақтаруды мақсат
тұтқан. Әйел жанының мұндай ... ... ... ... ... сол кезеңдегі қазақ қоғамы да, оқыған зиялылары да дайын емес еді.
Этнографиялық салт-дәстүрді дәріптеу деп ұқты, ... ... ... ... беделіне нұқсан, бетіне шіркеу, қиялдан туған ... ... ... алты саны – азап пен ... ... тордың
ішіндегі өмірдің символы. «Қара» эпитеті Қарагөз басындағы ... ... ... символына айналады. Аталмыш шығармадағы «қара жылан» - нәпсінің
символы. ... көк ... ... ... ... ... келе жатқан
думанды көш - өмір символы. Қара ...... ... ... Өзі ... ... тән ... ғана бөліскен жылқышы шал - шайтан
бейнесі. ... ... ... оқиға, күтпеген тосын жай – алты жыл
бойы қайғылы болған Қарагөздің төзімі таусылған кезінде басқа ... ... ... ... аяқ ... ... бауырына тартуы шығармадағы оқыс
шешім болып көрінеді.
«Оқыған» сөзінің негізгі мәніне назар аударсақ, автордың сол кезеңде
қалыптасқан дәстүрге ... ... ... ... ... М.Әуезов
оқығандар образы арқылы сол ... ... бәрі ... ... қарсы шыға отырып, сол кезеңдегі әдеби ағымда парадокс тудырып ... ... пен идея ... ... ... деп атау да дұрыс.
Автордың әу баста ... ... ... ... пайым-
парасатқа ұмтылдыру, ұсақ тірлік, майда мінез, ауыл үйдің ... ... ... ... ... ... сол ойдың жүзеге аспағандығы
олардың ішкі ... ... ... ... ... адамдар образы мен кейіпкер өзі ... ... ... адекваттың жоқтығы байқалады.
Ресей патшалығының қол астына енгеннен бастап қазақ даласында батыс
әсері күшейе бестағаны белгілі. ... ... онда ... ... ... жаңа ... Еуропа үлгісін бере бастады. Сөйтіп, ... ... лебі ... ... дәстүр Шығыс елдеріндегіден мүлде
бөлек еді. Бұлардың негізгі ...... ... ... ... ішкі ... бағытталса, ал Батыс дәстүрінде сыртқы дүниеге
бағытталады. Шығыс елдерінде имандылық, ... ... кіру ... ... Батыс елдерінен жоғары болады. Оларда рухани жетілу,
яғни идеализм ... ... ... ... ... жетілуге
ұмтылыс, яғни материализм басым. Бұл ... ... ... ... ... пен материалдық түсініктің арасында ... ол ... келе екі ... ... ... ... ... гөрі
сыртқы материалдық болмыстың мүддесі алға қойылып, тән ... ... ... ролі өте ... ... ол тек ... ... іс-
әрекеті құрғақ есепке, рационализмге негізделетін болды. Бұл материалистік
ғылым тез дамып, ғылыми-техникалық ... ... Ал ол ... көзімен байланыспағандықтан, бұл жетістік бүгінгі таңда ... ... қиын ... мәселелерді тудырып отырғаны белгілі. Міне,
автор сомдаған «оқығандар» бейнесінен имандылыққа емес, байлыққа ұмтылған
осындай ... бір ... ... ... ... ... ... көріністерін, айналада болып
жататын объективтік, яғни адам санасынан, адам ... ... ... ... ... жан дүниесімен, оның қам-қарекетімен, ой-
санасымен тығыз байланысты бейнелейді. Қысқы боранның неше түрі, ... ... ... қар, жылдың әр кезеңіндегі жаңбырдың түрлері, шілде
мен үскірік аяз, ашық немесе ... ...... барлығы
кейіпкерлердің қозғалысындағы, ой-толғаныстарындағы ... ... ... ... ... ... табиғат
көріністері – құр жай ғана сурет, адамдар өмір сүретін орта ғана ... ... ... символ қызметін де атқарып тұр.
Жазушының «Көксерек» повесін аллегориялық шығарма деп ... ... ... ... ... ... ашылып, кез-келген адамның
орайына көне бермейді. Мұнда бірінші ... ... ... туралы
болғанымен, ең маңыздысы екінші планда замана шындығының тұруы.
«Көксеректе» қаламгер айтпақ ойын көзге ... ... ... көлегейлеп, астарлап, символмен, ... ... ... ... ... тұспалдап, емеурінмен ұсынады. Зер ... ... көп ... ... ... ... елестетеді, замана
турасындағы терең толғанысқа толы философиялық ой түйеді.
Сырт қарағанда өзімізге таныс, өмірде жиі ... ... ... ала ... ... осы ... ... үлкен философиялық мәні бар
көркем туындының негізіне айналдыра алған.
Көксерек – ... өзі о ... ... етіп жаратқан азаттықтың
бейнесі ғана емес, сондай-ақ ... ... сай ... ... ... ... аяусыздығы, опасыздығы, барын
бөліп берген Құрмашқа ... ... ... ... өз ... екі аяқты аңдарды елестетеді. Бұл қазақ ауылының ... ... ... ... ... ... білдіреді. Сондықтан Көксерек
бейнесі тек жыртқыштың емес, қолмен орнатып, санаға ұялатып ... ... да ... ... ... ащы шындығы, халқымыздың ... ... ... күн ... ... Көксеректі соғып алуын, коммунистік
идеологияның ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ... ... қуатын, топшылау мүмкіндігін айқындайтын
көрсеткішке айналып жүре береді.
Сонымен ... ... ... ... орнаған хаосты, бей-
берекетсіздікті, сол заманның жарымжан рухы бастан өткізген ... ... жоқ па? ... сол ... ... ... дөп ... тұр. Шағын
ғана әңгіме сол қиюы кеткен дәуірдің символы тәрізді әсер етеді. ... ... ... жұрты сиынатын Көкбөрі туралы аңыздың тәрк етілуі
астарлы ... ... ... мәдениетінің тотемі Көкбөрі ендігі жерде
адам аяғының астында қор болып ... ... пір тұту ... ... соң ... ... ... қалды. «Көксерек» әңгімесін бүкіл көшпенді қауымның
эпитафиясы деп қарастыруға да болады. Себебі, ендігі жерде бұл аңыз ... ... да, ... да ... ... ... ... түнегінде қалып қойды да, ең ... – ол ... ... ... ... ... ... жібін үзді.
Шығармадағы символикалық сипат тұрғысынан Б.Майлиннің «Қара ... мол ... ... ... ... ... оқысақ, астарында
үлкен философиялық проблема жатқанын көреміз. Жазушының осы бір әңгімесі ... ... аяқ асты ... ... және жартылай көшпелі қазақ шаруаларын
жаппай ... ... пен ... ұшыратқан, зорлап
отырықшылдандырып, ақыры колхоздарға ... ... жол ... ... қылмыстық істі әшкерелейтін дүние. «Қара шелек» -
колхоздастырудың символы. Әңгіме соңында біз «екі ... түбі ... ... қара ... ... Бұл - ... жеке ... малына,
затына қол сұғудың нәтижесі. Осылай бір ғана деталь арқылы Майлин маңызды
қоғамдық байламдар жасайды. Колхоздастырудың, ұжымдастырудың неге ... ... ... ... ... ... ... жаңалыққа
күдіктене қарауын көрегендік демеске лаж жоқ.
М.Жұмабаевтың «Шолпанның күнәсі» әңгімесінің тақырыбына ... ... ... ... ... ... қазақ қызы жайлы болып отыр. Оқырман
түсінігі бойынша өз теңіне, сүйгеніне тиген қыз бақытты болу ... ... ... бар. ... 20-ғасырдың бас кезінде біздің көптеген ... ... ... бірі әйел ... ... еді. ... көп ... қыздары өз сүйгендеріне қосыла алмай, бақытсыздыққа
ұшырап, тағдырға өкпелі болатын. Сондықтан оқушы ... егер қыз ... ... бәрі басқаша болар еді ... ұғым ... ... ... ... осы қалыптасқан түсінікке қарама-қайшы
жағдай туғызып отыр.
Жалпы әйел адам, оның ... ... ... ... құра ... ... ... Баланы өз өмірін бұзатын «пәле» ретінде көру
парадоксальды түсінік. ... ... ... жас ... ... бере көрме?!» - деген тілегі қазақ мәдениетіне, әдет-ғұрпына қарама-
қайшы ... ... ... үшін бала ... тіледі. Осы тұрғыдан
келсек, Шолпан түсінігіндегі бақыт ұғымы өмірдегі бақытпен қарсы ... ... ... ... ... ... қарсы шыққаны емес пе?!
Шолпанның ойы, тілегі, түсінігі жалпы қалыптасқан ұғымға қарама-қайшы болып
отыр.
Сәрсенбай мен ... ... ... ... ескерсек, Шолпанның
өзінің болашақ баласының атасы болуға Әзімбайды таңдауы таң ... ... ... бар әйел баласы бұлай істемеген болар еді. Осындай
мысалдардан кейін ... өзі ... ... екенін көреміз.
«Шолпанның күнәсі» әңгімесінде ... ... ... ... адам ... ... ... оның күрделілігін
ашады. Сырттай қарағанда қалыпқа сиып ... ... ... ... ... паш етеді. Тосқауыл қоюға ... әлі де ... ... адам жанының ішкі дүниесі мен сыртқы нормалардың күресі айқын
көрінеді.
Мағжанның бұл ... ... ... ... ... бір ...
ешқашан мақсатқа мойынға күнә арту ... ... ... ... орындалса болды, оған қандай жолмен қол жеткізілгені маңызды мәселе
емес деп қарайтындар жаңа заманда ... ... өз ... ... неге ... оның себебіне
тереңдемейді. Себебі ол жағы Шолпанды қызықтырмайды. Ол тіпті Сәрсембайдың
үйінде өсетін басқа біреуден жаратылған ... ... да ... ... бәрі ... өз басында, өз ішінде түйін болып жатады. ... ... ... ... бір жақ, өзі жеке-дара бір жақ ... ... ... өзі түзеткісі келеді. Сонымен «Шолпанның күнәсі»
қарапайым оқиға ... ... ... өте ... ... етеді. Кейіпкердің алдына қойған айқын мақсаты, бүкпесіз шындығы мен
іс-әрекетінің ... ... ... көтере түседі.
Біз Шолпанның түр-түсін де жөндеп танымаймыз. Біз оны тек ішкі ... ... ішкі ... ... ... ғана ... білеміз.
Шығарма бастан-аяқ Шолпанның монологынан, яғни ішкі ойынан құралған десек
болады. Онда ішкі ой ... ... ... ... налу бар.
Парадокстың бір қыры осында жатыр. Сол себепті де әңгіменің ... ... ... оның ойы, ... ... ... ... сана кейіпкердің
ролін толығымен атқарып тұр. Ұлттық әдебиетімізде сананың кейіпкерге
айналуы ... соны ... ... ... ... сандар мағынасы да (дәл үш жыл өткен соң бас
кейіпкердің көзі ашылады, ... ... та, ... ... да
көшпелілі әлем суретінің күрделілігімен тікелей байланысты екені ... ... ... ... ... мен ... ... бөліп алып қарастыруға болмайды. Егер табиғат құбылыстарында
заңдылық, белгілі бір ... бар ... ... ... ... ... ... заңдары салдарынан, кесірінен болған
бейберекетсіздік орын ... бұл ... ... ... ... ... ... 20-жылдардағы қазақ прозасы
дамуындағы көптеген жаңашылдық үрдістерді көруге болады. Жазушы прозасының
бірегейлігі, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... қаладағы ойын-сауық тақырыбы мен өнердің құдіретін
өзінің адам табиғатының, жалпы болмыстың ... мен ... ... ... Бұл ... көшпелілі дүниетанымының
көне архетиптерімен алдын ала анықталады. Жазушы ... сана XX ... де ... күш ... ... ... ... ән шырқауының
негізінде адам жанын тазартатын, шаман салт жораларына жақын қасиетті транс-
саяхат жатыр. Ж.Аймауытовтың ... ... ... ... бақсы-шаманның ойыны секілді әсер етеді. Шығарма ... әлі де ... бір ... ұғым бар ... ... ... ... жатқан өнер тұжырымдамасының ерекшелігі мен
бірегейлігі де ... ... ... повесінің тақырыбы – ... ... ... ... анасын суреттеуінен біз ана образына
жат қасиет-қылықтарды көреміз. ... ... ... бала ... бірге, өзің көрсетіп отырған үлгінің маңызы зор екендігі. Қой
бағумен күн кешкен әке, сылаң қаққан ... қыз ... ... ... ойының астарына көз жіберсек, ол тек Күнікейге ғана кінә артып
қоймайды. Сонымен бірге кейіпкерінің осылай жеңіл ойлауына жол ... ... ... ... ... ... ойы – ұлт болашағын тәрбиелейтін қыз
тәрбиесіне абай ... ... ... ... ... тағдырына айналса,
ұлт болашағын жоғалтуы мүмкін. Жазушы Күнікейді көркіне ақылы сай ... ... ... оның ... жоқ деп бәс тіге ... болмайды.
Оның ең басты кемшілігі жүрегінде иман жоқ, бойында қазақы рух көрінбейді.
Жазушыларымыздың осындай идеяларды ... ... ... ... ... ұстанып бара жатқан халықтың болашағын ойлаудан болса
керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 Байтұрсынов А. Бес ... ... ...... ... 2003. ... – 408 ... Эккерман Н. Разговор с Гете. – Москва: Наука, 1986. – 461 с.
3 Бөпежанова Ә. Дүние – ... ...... ... 2001. – 159 б.
4 Кемеңгерұлы Қ. Шығармалары. – Алматы:Тұлға, 1995. – 183 б.
5 Айтматов Ч. Статьи, ... ... ...... ... ... – 382 с.
6 Әшімбаев С. Ақиқатқа іңкәрлік. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 251 ... ... М. ... //Ана ... – 1994. – 26 ... ... Т. Драматизм и казахская проза. – Алматы: Ғылым, 1997. – ... ... И. Идея жүгі – ... ... – 2002. - ... ... Ц. Теории символа. – М., 1998.
11 Гегель Г.В.Ф. Символическая форма искусства // Гегель Г.В.Ф. ... 4-х т., Т.2., М., 1969. – С. ... Юнг К.Г. К ... о ... // Юнг К.Г. и др. ... и его
символы. – М., 1997. – С. ... ... А.Ф. ... символа и реалистическое искусство. – М., 1976.
14 Белый А. Символизм как миропонимание. – М., 1994.
15 Бальмонт К. ... как ... ... К. ... ... ... и проза. – Ярославль, 1990. – С.281-300.
16 ... Вяч. ... и ... СПб, 1994.
17 Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш // Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
18 Досмұхамедов Х. Аламан. – ... Ана ... ... ... Ж. ... ақындығы туралы //Жұмабаев М. ... ... ... ... ... Қ. ... ... – Алматы, 1969. – 123 б.
21 Қабдолов З. Сөз өнері. – ... ... 1976. – 219 ... ... З. ... //Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Алматы: Ана тілі,
1998. – 384 б.
23 Майтанов Б. М.Жұмабаевтың поэтикасы. Оқу ...... ... 2001. – 25 ... ... Х. ... ... тағдыр. – Алматы: Жазушы, 1971.
25 Негимов С. ... ... ... – Алматы, 1993. –
211 б.
26 Жовтис А. К ... ... ... и ... Проблемы
взаимодействия. – Волгоград, 1992.
27 Толмачев Б. Функциональные аспекты символики в ... ... ... ... АН Киргизской ССР, общественные науки,
1998, №1.
28 Бактыбаева А. К проблеме ... ... ... ... и ... традиции). – автореф. дисс. канд. – Алматы, 1998.
29 Жетписбаева Б. Поэтика ... в ... ... ... ... ... канд. – Алматы, 1992.
30 Мұсалы Л. Символ және оның көркемдік қызметі ... және ... ... – Канд. дисс. автореф. – Алматы, 2003.-27 б.
31 Жетписбаева Б. ... в ... ... (на ... ...... ... 1999. – 288 с.
32 Каракузова Ж. Казахская культура и ...... ... Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. – ... ... С. XX ... екінші жартысындағы қазақ әдебиеттану ғылымы
(1956-1991 жж). Қарағанды: ЖШС “Гласир”, 2008.-552 б.
35 ... және ... ... ...... 1962. – 428 ... ... А. М.Әуезов творчествосы. – Алматы: Жазушы, 1965. – 373 б.
37 Әуезов М. Қорғансыздың күні. ... мен ...... ... – 432 ... Ахметов З. Поэтика эпопеии «Путь Абая» в ... ... ее ... ... ... с.
39 Нұрғалиев Р. Өнердің эстетикалық нысанасы. Көркемдік дамудағы дәстүр
мен жалғастық. – ... ... 1979. – 192 ... ... А.Ф. ... ... стиля. Киев. 1994.-380 с.
41 Исмаилова Ф.Е. Феминистская имагология. Монография. Алматы, 2003.—348 с.
42 Тұрысбеков Р. Жүсіпбек ... және 20-шы ... ... ... ... ... университеті, 1998. – 340 б.
43 Сильченко М., Смирнова Н. М.Әуезовтің творчестволық жолы. – ... 1957. – 352 ... ... Ж. ...... ... 1997. – 124 ... Аймауытов Ж. Псиқолоғия. – Алматы: Рауан, 1995. – 312 б.
46 Тамарченко Н.Д. Теоретическая поэтика. ... ... ... с.
47 Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. Алматы: Жазушы, 1988.-192 ... ... А. ... плеяды. Алматы: гылым, 2002.-200 с.
49 Қамзабекұлы Д. Смағұл Садуақасұлы. Алматы: Қазақстан, ... ... ... М. Психология литературного творчества \Пер. с болг. Москва,
1970.-462 с.
51 Введение в ... Под ред. ... Л.В. ... ... ... с. Қабдолов З. М.Әуезов және оның әсемдік әлемі. – Алматы: Қазақ
ССР ... ... 1986. – 56 ... Абай. – Алматы: Жазушы, 1995. – 379 б.
53 Әшімбаев С. ... ... және ... //Жалын, 1971, №6.
54 Нұрғалиев Р. Арқау. 2 томдық шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1991. – ... Есім Ғ. ... ... және ... ...... 2001. – 28 б.
56 Әуезов М. Көксерек. – Алматы:Жеті жарғы, 1997. – 112 ... ... Г.А. ... ... ... ... 2007.-
284 с.
58 Тресиддер Джек. Словарь символов \Пер. с англ. С.Пальков. Москва: Фаир-
пресс, ... ... ... ... ... ... ... 1 жинақ,
2000.
60 Әлмашұлы Ж. Әуезовтің жұмбақ әлемі. Әдеби монография. ... ... ... ... ... Ш. Қазақтардағы шамандықтың қалдықтары //Алтын шаһарға сапар.
... ... 2006. – 302 ... ... А. ... и ... ... – Алма-Ата: Наука, 1984. – ... ... Л. ... ... – М.:АН ... ... ... 1967. –
504 с.
64 Бичурин Н. Собрание сведений о народах? Обитавших в ... Азии ... ... Т.1. – ... Академии наук СССР, 1950. – 381 с.
65 Оғыз-наме. – Алматы: Ғылым, 1986. – 207 б.
66 Дәдә Горгут. – ... ... ... ... ... ... ... – М.: Гослитиздат,1946. – 371 с.
68 Урманчеев Ф. По ... ... ... ... этнокультурные связи тюрко-
татарских племен. – ... АН ... ... языка, литературы и
истории им. Г.Ибрагимова, 1994. – 125 ... ... ...... 1957. – 443 ... ... История в девяти книгах. – Л.:Наука, 1972. – 600 с.
71 Дәдебаев Ж. Қазіргі кезеңдегі ... ... ... ... ... дәстүрі. Алматы: Қазақ университеті, 1981.-347 б.
72 Волков И.Ф. Творческие методы и художественные системы. ... ... ... ... М.М. ... словесного творчества. Москва: Наука, 1979.-480с.
74 Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ университеті, 1992.-352 б.
75 Қайырбеков Ғ. Аға ... ... ... 1975, ... ... Ғ. ... үш ... шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1980. –
270 б.
77 Майтанов Б. Қазақ прозасындағы ... ... ... ... Ж. Шығармалары. – Алматы: Ғылым, 1999. – 270 б.
79 Шпет Г. Явление и ...... ... 1994.
80 Хайдеггер М. Время и бытие. – Москва: Республика, 1993. – 447 с.
81 Қабдолов З. ... ... ... ... ... Пірәлиева Г. Қазіргі қазақ прозасындағы психологизм мәселелері. Филол.
ғыл. док. ... ... 2006.-46 ... Хализев В. Теория литературы. Москва: Высшая школа, 2002.-335 с. 84.
Ромен Роллан. ... ... – М., ... ... ... Б. ... Жұмабаевтың прозасы: канд.диссерт.автореф. – Астана,
2002. – 26 б.
86 Елеукенов Ш. Мағжан. – ... ... 1995. – 384 ... ... М. Көп томдық шығармалар жинағы. 1 том. Өлеңдер, дастандар,
әңгіме. – ... ... 2002. – 208 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1959. 3 том. – ... ... А. ... ... ... От барокко до модернизма.
Астана, 2005.-170 с.
90 Нұрғали Р. ... ... ... ... ... ... ... Р. Әдебиет теориясы. – Астана: Фолиант, 2003. – 340 ... ... Б. ... ... ... ... литературы первой
четверти ХХ в. – Алматы: Ғылым, 1998. – 262 с.
93 Уэллек Р., Уоррен О. Теория литературы. Москва, ... ... ... Ж. Бес ... ... ... 2 т. – ... Ғылым, 1997. –
272 б.
95 Аймауытов һәм Әуезов. Қазақтың өзгеше мінездері ... 1917, ... ... К. ... боги и ...... ... Орынбеков М. Верования древнего Казахстана. – Алматы: Инс-т ... 1997. – 154 ... ... Ж. ... – Алматы: Жазушы, 1989. – 559 б.
99 Тұрысбек Р. Жүсіпбек Аймауытовтың әсемдік әлемі. Оқу ...... ... 2003. – 320 б.
100 Жұмаділова М. Қазақ фольклорының эпикалық жанрларындағы ... ...... ... автореф. – Алматы, 2001.
101 Кемеңгерұлы Қ. Үш томдық шығармалар жинағы. 1 том. – ... ... – 320 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 165 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
Компьютерлік вирустар жайлы ақпарат18 бет
Мәліметтер базасын жобалау5 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
Ұлттық фразеологиялық қор65 бет
"аңшаруашылығы өнімі және оның мағынасы"26 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
1960-1980 жылдардағы қазақ прозасындағы адам концепсиясы81 бет
«Аутентификация. Мүлде тікелей құпиялық (PFS – Perfect Forward Secrecy) және Куәландыру орталығы. SSL, TLS қолдану»16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь