Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар тарихы зерттеулерде

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ТҮРКІЛЕР ДӘУІРІНДЕГІ ТҮРЛІ МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАР ТАРИХЫ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕ
1.1. Түркі дәуіріндегі Батыс пен Шығыстың мәдени байланыстарына зерттеушілердің көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.2. Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара байланыстары тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

2 ТҮРКІ ҚАҒАНАТТАРЫНЫҢ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ХАЛЫҚТАРЫМЕН МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАРЫ ТАРИХНАМАСЫ
2.1. Түркі.соғды мәдени байланыстарына тарихшылар көзқарасы ... ... .49
2.2.. Түркілердің мұсылмандық Иран мемлекетімен мәдени байланыстары: мәселенің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 64

3 ТҮРКІЛЕРДІҢ ҚЫТАЙ ЖӘНЕ СЛАВЯН МӘДЕНИЕТІМЕН БАЙЛАНЫСТАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
3.1. Түркілердің Қытай империясымен мәдени байланыстарының ... ... .75
3.2. Көшпелі түркі тайпалары мен шығыс славян халықтары: өзара мәдени байланыстар тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...89

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..104

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ...108
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан тарихының түркі дәуіріндегі мәдениетін әлемдік мәдениет тарихына қосылған мол мұра деп білеміз. Осы кезең мәдениетінің тарихын зерттей отырып, біршама кейінгі кезеңдердегі мәдениет мәселелерін талдауға, әрі оларға қатысты объективті тарихи көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік аламыз. Түркі дәуіріндегі мәдениет мәселелерін сөз еткенде, ең алдымен осы кезеңде басқа мемлекеттермен қалыптасқан мәдени байланыстар туралы зерттеулерді өте маңызды болып табылады. Себебі әлі де болса түркі дәуірінің тарихын сөз еткенде, немесе олардың басқа елдермен сыртқы байланыстарын қарастырғанда өзара мәдени байланыстар мен ықпалдастықтар мәселесі толассыз соғыстарға толы саяси тарих пен әлеуметтік-экономикалық процестер проблемаларының тасасында қалып келеді. Бір сәтке біз көтеріп отырған мәселе бойынша ұзаққа созылған соғыстар мен ішкі талас-тартыстарға толы тынышсыз дәуірде мәдени байланыстар туралы сөз қозғау да мүмкін емес сияқты. Ал тарихи шындық түркі мемлекеттерінің өз дәуіріндегі ірі мемлекеттер Иран, Византия, Қытай, Орталық Азия мемлекеттері, славяндар т.б., тығыз байланыстар орнатқанын көрсетіп отыр. Оған бірқатар жазба деректердің аз да болса үздік-үздік хабарлары мен археологиялық ескерткіштер күә бола алады. Жоғарыда аталған мемлекеттермен бірде өзара бейбіт одақтастық пен сауда т.б., келісімдер орнатса, бірде жиірек орын алған жауластық қарым-қатынастар астарында да өзара мәдени байланыстар орныға түскен.
Сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2004-2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” бағдарламасының қабылдануы да тақырыбымыздың өзектілігін айқындай түседі. Бұл бағдарлама ұлттың рухани-ағартушылық және мәдени интеллектуалдық деңгейін көтеруге, өскелең ұрпақты туған халқымыздың салт-дәстүрлері мен жалпы адамзаттық құндылықтар идеясында тәрбиелеуге бағытталған. Себебі қоғамның рухани тірегі саналатын тарихи-мәдени мүралардың халықтың өз болмысын жоғалтып алмауы мен қазақстандық патриотизмді қалыптастырудағы маңызы зор. Мәдениет кез-келген халықтың, мемлекеттің бет-бейнесін айқындайды, негізгі құндылықтарын қалыптастырады. Қазақстан – сан ғасырлық тарихтың ғана емес, әлемдік өркениет қазынасына енетін бай мәдени игіліктің иесі. Біздің жерімізден табылған көптеген археологиялық ескерткіштер бұл жерлерді мекендеген халықтырдың аса жоғары мәденииет өкілдері екендігін, әрі көшпелі және отырықшы мәдениеттің тоғысқан ерекше аумағы екендігін көрсетіп отыр.
Ұлы Жібек жолының бойымен тек сауда байланыстары ғана жүзеге асып қана қоймай, әртүрлі мәдениеттердің үлгілері де кең тарады. Қазақстан аумағы түрлі мәдениеттердің тоғысқан жеріне айналды.
Дүниежүзілік тарихқа көз салсақ ортағасырлардағы халықтар мен елдердің даму деңгейі біркелкі болмағанын көреміз. Мәселен, бұл кезең Еуропа тарихы үшін халықаралық байланыстардың үзілуімен, сауданың
1 Ставиский Б.Я. О международных связах Средней Азии в V- сер. VІІІ вв //Проблемы востоковедения. -1960. -№ 5. -С. 108-118.
2 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и России. Лекции читанные в университете и в Ленинградском институте живых языков Востока. - Л., 1925. –318 с.
3 Бернштам А.Н. О роли зовоеваний в исторической концепции К.Маркса // ПИМК. -1933. -№ 3-4. -С. 41-53.
4 Гумилев Л.Н. Көне түркілер. -Алматы: Білім, 1994. –479 б.
5 Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии ІX-XІІІ вв. -Ашхабад: Ылым, 1969. -295 с
6 Кумеков Б.Е. Государство кимеков ІX-XІ вв. по арабским источникам. -Алма-Ата: Наука, 1972. –156 с.
7 Караев О. История Караханидского государство. -Фрунзе: Илим, 1983. –301 с.
8 Руденко С.И. Культура населения горного Алтая в скифское время. -М.- Л.: Изд. Акад. Наук СССР,1953. –404 с.
9 Киселев С.В. Древняя история Южной Сибирии. -М.-Л.: Изд. Акад. Наук СССР, 1949. –364 с.
10 Грум-Грижмайло Г.Е. Западная Монголия и Урянхайский край. Т. 2. Исторические очерки этих стран в связи с историй Средней Азии. –Л.,1926. –898 с.
11 Кузеев Р.Г. Происхождение башкирского народа. -М.: Наука, 1974.-571 с.
12 Абрамзон С.М. Киргизы и их этногенетические и историко-культурные связи.-Л.: Наука, 1971. –403 с.
13 Жданко Т.А. Очерки исторической этнографии каракалпаков // Труды ИЭ АН СССР. Т. ІX.. - М.-Л.,1950. –171 с.
14 Шаниязов К. Узбеки-карлуки. -Ташкент.: Наука, 1964. –195 с; Соныкі. К этнической истории узбекского народа (на материалах кипчакского компонента), -Ташкент.: Фан, 1974. –342 с.
15 Потапов Л.П. Этнический состав и происхождение алтайцев. -Л.: Наука, 1969. –196 с.
16 Сүлейменов О. АЗиЯ. Ізгі ниетті оқырман кітабы. /Ауд. С.Ақатаев. -Алматы: Еңбек, 1992. –301 б.
17 Греков Б.Д. Киевская Русь. -М.: ГИПЛ,1949. –511 с.
18 Вопросы истории и историографии культуры Казахстана. (Сборник научных трудов). /КазГУ им С.М. Киров; /ред.кол.,А.С. Такенов (отв. ред.) и др. –Алма-Ата: КазГУ,1987. –86 с.
19 Вопросы истори и историографии материальной и духовной культуры Казахстана и сопредельных районов. -Алма-Ата.: КазГУ, 1991.- 210 с.
20 Кузнецова Т.М. Историко-культурные связи Скифии VІ ІІІ вв. до н.э. (Зеркало как исторический источник). Афтореферат канд. ист. наук. - М.,1988.
21 Кокин П.М. Этнокультурные контакты на территории Евразии в эпохи энолита – раннего железного века. Афтореферат док дисс. на соискание научного звания докора ист. наук. - Новосибирск, 1990.
22 Агеева Е. И. Памятники средневековья (раскопки на городище Баба-Ата). Цитадель. Общии обзор находок // Труды ИИАЭ АН КазССР. т.14. –Алма-Ата: Изд-во Акад. Наук Каз ССР,1962. –220 с.
23 Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. -Алма-Ата: Наука,1972. –218 с.
24 Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. Алма-Ата: Наука, 1986. -254 с.
25 Акишев К.А.,Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отырар. -Алма-Ата: Наука, 1972. –215 с.
26 Нурмуханбетов Б.Н. Некоторые черты раннего ислама в Средней и Нижней Арыси // Известия НАН РК. Серия общ. наук. -1994. -№ 5. - С. 34-38.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
____________________________________________________________3
1 ТҮРКІЛЕР ДӘУІРІНДЕГІ ТҮРЛІ МӘДЕНИ БАЙЛАНЫСТАР ТАРИХЫ ЗЕРТТЕУЛЕРДЕ
1.1. Түркі дәуіріндегі Батыс пен ... ... ... ... ... және ... ... өзара байланыстары
тарихнамасы
______________________________________________________34
2 ТҮРКІ ... ... АЗИЯ ... ... ... Түркі-соғды мәдени байланыстарына ... ... ... ... Иран ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... БАЙЛАНЫСТАРЫНЫҢ
ЗЕРТТЕЛУІ
3.1. Түркілердің Қытай империясымен мәдени ... ... ... ... мен шығыс славян халықтары: өзара
мәдени ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақстан тарихының түркі дәуіріндегі
мәдениетін әлемдік мәдениет тарихына қосылған мол мұра деп білеміз.
Осы кезең мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... талдауға, әрі оларға қатысты
объективті ... ... ... ... ... Түркі
дәуіріндегі мәдениет мәселелерін сөз еткенде, ең ... ... ... мемлекеттермен қалыптасқан мәдени байланыстар туралы
зерттеулерді өте маңызды болып табылады. Себебі әлі де болса түркі
дәуірінің тарихын сөз ... ... ... ... ... ... қарастырғанда өзара мәдени байланыстар мен
ықпалдастықтар мәселесі толассыз соғыстарға толы ... ... ... ... ... ... қалып
келеді. Бір сәтке біз ... ... ... ... ... ... мен ішкі ... толы тынышсыз дәуірде
мәдени байланыстар туралы сөз қозғау да ... емес ... ... шындық түркі мемлекеттерінің өз дәуіріндегі ірі мемлекеттер
Иран, Византия, Қытай, Орталық Азия мемлекеттері, славяндар ... ... ... ... отыр. Оған бірқатар жазба
деректердің аз да ... ... ... мен ... күә бола ... ... аталған мемлекеттермен бірде
өзара бейбіт одақтастық пен сауда т.б., келісімдер орнатса, бірде
жиірек орын алған ... ... ... да ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2004-
2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” бағдарламасының қабылдануы да
тақырыбымыздың өзектілігін айқындай түседі. Бұл бағдарлама ... және ... ... ... ... ... ... халқымыздың салт-дәстүрлері мен жалпы
адамзаттық ... ... ... бағытталған. Себебі
қоғамның рухани тірегі саналатын ... ... ... болмысын жоғалтып алмауы мен қазақстандық патриотизмді
қалыптастырудағы маңызы зор. ... ... ... бет-бейнесін айқындайды, негізгі құндылықтарын
қалыптастырады. ... – сан ... ... ғана емес,
әлемдік өркениет қазынасына енетін бай ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштер бұл
жерлерді мекендеген халықтырдың аса жоғары мәденииет өкілдері
екендігін, әрі ... және ... ... тоғысқан ерекше
аумағы екендігін көрсетіп отыр.
Ұлы Жібек жолының бойымен тек сауда байланыстары ғана жүзеге асып
қана ... ... ... үлгілері де кең тарады.
Қазақстан аумағы түрлі мәдениеттердің тоғысқан жеріне айналды.
Дүниежүзілік тарихқа көз салсақ ортағасырлардағы ... ... даму ... ... ... ... ... бұл
кезең Еуропа тарихы үшін халықаралық байланыстардың үзілуімен,
сауданың құлдырауымен, ... ... ... ... [1]. Ал ... ... бұл кезеңдегі даму басқаша
сипат алды. Біртұтас Түркі қағанатының қол ... ... ... ... алып жатқан түркі халықтары көрші мемлекеттермен
тығыз саяси-экономикалық, сондай-ақ мәдени ... ... ... ... ... тек ... ... мәдени дамудың жаңа кезеңі басталды. Түркілер құрған
мемлекеттердің аты ... ... ... ... яғни ... ... ... әсіресе, этникалық құрамы мен мәдени
дәстүрлік құндылықтары онша ... түсе ... жоқ. ... ... ... мен рухани дүниесінде айтарлықтай
өзгеру, даму болған жоқ дегендік емес. ... мен ... ... ... деп ... ... мәдениеті өзінің
мәдени дәстүрлерінің тарихи тамырларын ... ... ... ... ... ... ... Осылайша
өзінше қайталанбас дала өркениетінің сипатты белгілері қалыптасты.
Ал, мәселенің зерттелу тарихында мұндай пікір ... ... жоқ. ... ... мәдениетіміз бен оның тарихи тамырлары
туралы объективті көзқарас бүгінгі таңда да барлық тарихшы ғалымдар
мойындаған шындық деп айта ... ... ... ... мәдениет, мемлекеттілігіміз бен ұлт ... ... ... ... мәселелер кең көлемде
көтеріліп жатыр. Бұрынғы тарихнамада ... пен ... ... ... ... ... этнографтар
мен лингвистердің зерттеу объектісі ретінде қарастытылатын
мәселелер ретіндегі ... ... да ... ... ... жылдары орын алған өзгерістер нәтижесінде
тарихтың тек соғыстар мен ... ... ... бағытына әділ сын айтыла бастады. Тәуелсіз
Қазақстан тарихнамасында Отандық тарихымыздың келелі мәселелерін
мәдени ... ... ... ... ... ... көре ... Осындай жағдайда ұлттық мәдениетіміздің түркі
дәуіріндегі мәдениеті мен мәдени ... ... ... ... ... ... проблемалар қатарына жатады.
Себебі осы уақытқа дейін түркі ... ... пен ... ... ... ... факторлардың күшті ықпалы туралы пікір
басым болып келгені белгілі. Бұл ... ... үшін ... зерттелу тарихын зерделеп алудың маңызы зор деп
есептейміз.
Себебі мәселенің ... ... ... дейінгі
уақытта зерттелуінің тамаша жетістіктерін жоққа ... атап өте ... бұл ... ... ... ... ... тарих ғылымының сұранысын
қанағаттандыра бермейтінін ескеруіміз керек. Осы орайда мәселеге
тарихнамалық ... ... оның ... ... мен ... ... ... көрсете отырып,
мәселенің зерттелуіндегі жеткен жетістіктер мен кемшіліктерін,
бұдан кейінгі зерттеулерде ... ... ... аударылуы
керектігі жөнінде қорытындылар жасау өте өзекті мәселе болып
табылады.
Диссертацияның хронологиялық ... ... ... ... ... ... ... еуразияның алып мемлкеттерін құрған
түркілердің осы уақыт аралығындағы көрші мемлекеттерімен мәдени
байланыстары ... ... ... және ... ... ... талдауға арналған.
VІ ғасырда ... ... ... ... ... ... мен мәдени дамуы ұлттық мәдениетіміздің
қалыптасуындағы ең шешуші кезеңдердің бірі ... ... ... ... ой мен ... ұзақ ... өтетіндігі белгілі. Ал, өркениет, мәдениет,
мәдени байланыстар мәселелері шын мәнінде XVІІІ ғасырдың ортасынан
бастап зерттеле ... ... ... осы ... ... аталған
ұғымдар ғылыми айналымға енді. Сондықтан зерттеу нысаны ретінде
XVІІІ ғасырдың ортасынан ... ... көре ... ... ... күнге дейінгі зерттеулер қамтылды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі: Жалпы түркі ... ... мен осы ... ... ... ... мәдени әсерлері
мәселелерін зерттеу Н.А. ... В.В. ... мен А.Н. ... ... А.В. Якубовский, Ә.Х. Марғұлан және тағы басқалардың
Қазақстан мен Орта ... ... ... жүргізген тарихи және
археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижелеріне байланысты қойылды.
Түркі дәуіріндегі мәдени байланыстар мәселесі ең ... ... ... ... ... ... шегінде
көтерілді. Сондай-ақ, көшпелі мәдениет пен ортырықшы өркениеттер
арасындағы байланыстар, Иран, ... ... мен ... ... ... ... мен ... арасына
әлемдік діндердің таралуы, Ұлы Жібек жолы мен мәдени байланыстар
сияқты мәселелермен өзара байланысты зерттелді. Мәселенің зерттелуі
оның ... ... ... ... ... ... ... В.В. Бартольд еңбектерінде түркі
мәдениетіндегі соғдылықтардың, түркілердің ислам дінін қабылдауының
мәдени өмірдегі рөлі, ислам әлеміндегі түркілердің рөлі және ... ... ... ... ... ... ... шығыс
тарихының батыс ғылымында зерттелуінің ... ... ... ... да ... [2 ... ғасырдың 20-30 жылдары кеңестік тарихнамада мәдениеттің
таптық сипаты ... ... ... Әр ... екі жағы:
бұхаралық және үстем таптардың мүддесін білдіретін сипаты ... ... ... ... назарға алынуы тиіс болды. Сондай-
ақ осы кезеңде мәдениет мен ... ... ... мәдени диффузияның рөлі кері бағаланды. Олар мәдениет
мәселелерін “батыстық ... ... ілім ... ... жалған ғылыми теориялар есебінде қарастырылды.
Сондықтан соғыстан кейінгі кезеңге дейінгі ... ... пен ... ... ... көп зерттеле қойған
жоқ. А.Н. Бернштамның өзі ... мен ... ... бір ... екінші кезекке ығыстырылған мәдениет тарихындағы жаулап
алушылықтардың ... ... ... ... ... ... ... рөлі туралы пікіріне сүйене отырып
қайта қалпына келтіру керек деп негіздеді [3, 46 ... ... ... ... ... ... ... 60-жылдардан бастап өзара мәдени байланыстар мен
өзара ... ... ... ... көзқарас өзгере түсті.
Осы кезден бастап, жалпы тарихи зерттеулердің бағытындағы
өзгерістер нәтижесінде ... ... мен ... ... алға ... ... ... бастап жазба деректер негізінде ортағасырлық
түркі мемлекттері тарихының ... ... ... да
мәселенің тек тарихы ғана емес тарихнамалық пікірлердің дамуының да
кейбір қорытындылары туралы ой ... ... ... Л.Н
Гумилевтың көне түркілер [4], С.Г. Агаджановтың оғыздар [5], ... ... [6], О. ... ... ... ... арналған еңбектері жарыққа шықты. Бұл зерттеулердің
кіріспе бөлімдерінде ... ... ... тарихы, мәдениеті,
діні, көрші халықтармен байланыстарының сипаттары туралы зерттеулер
талданып, бір ізге түсірілді. Негізінен ортағасырлық түркілер
немесе ... ... ... ... шешуде өзіндік ғылыми
дәстүрі бар және жетекші орында тұрған орыс мектебі ... ... ... ... XX ... 20-30 жылдары орыс
эмигранттарының арасында пайда ... ... ... мен ... ... ... ... орны туралы
қалыптасқан пікірлерге жаңа леп берген евразиялықтар мектебінің
кейінгі өкілі Л.Н. Гумилев ... ... ... ой ... зерттеушілері, әсіресе кеңестік кезеңде көшпелі мәдениеттің
түп-тамыры ... ... ... ... көтерді. Оның әлеуметтік
институттарының ерекшелігі, көркем өнер туындыларының стилі мен
әскери ісінің айырықша белгілері – ... ... ... ... ... ... ... қалған, кембағал,
тағылық мәдениет емес, өзінің дербес даму, қалыптасу жолы ... ... ... ... С.И. ... ... ... Киселевтың Минусин шұңқырындағы [9] археологиялық
жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... ... ... кемшін мәдениет деген пікірлер іс жүзінде ... ... ... ... ... мәселе “көшпелілірдің
мәдениеті қытайлардан, соғдылар мен гректерден алып пайдаланғаны
жөнінде емес, отырықшы және ... ... ... ... ... ... ... ғана қойылуы тиіс”[4,5 б.] ,-деп атап
көрсетті.
Л.Н. Гумилев орыс шығыстанушы ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің тамаша үлгісін
жасаған белгілі ғалым Г.Е. Грум-Грижмайлоның ... ... ... ... ... ... ерте ... XX ғасырға
дейінгі тарихына арналған көлемді зерттеу еңбегі “Западная Монголия
и Урянхайский край” ... ... ... ... ... ... ... кезеңдегі түркілер тарихы мен олардың түрлі
мәдениеттер ... алар орны ... ... ... ... ... ... Зерттеуші алғашқылардың бірі болып
түркілер тарихындағы қытай мәдениеті мен оның ... және ... ... ... [10]. Л.Н. Гумилев түркілер тарихы мен
мәдениетін ... ... ... ... бұл ... еңбек
тарихнамада ұзақ уақыт өзіне лайықты бағасын алған жоқ деп атап
өтеді. Оның себебі еңбек жарыққа ... ... ... В.В. ... ... тарапынан сынға ұшырағанынан болса керек,- деп
атап өте отырып, кейінгі сын-мақалаларында В.В. ... ... бас ... ... деген салқын пікір ұзақ
уақыт сақталып қалды,- деп қорытады [4, 84-100 ... ... ... ... ... ... қазіргі
түркі халықтарының тарихын зерттеу де мәселенің ... ... ... ... ... Р.Г. Кузеев [11], С.М.
Абрамзон [12], Т.А. Жданко [13], К.Шаниязов [14], Л.П. Потапов [15]
башқұрт, қырғыз, ... ... ... ... ... ... ... негізінде
жазып шықты. Бұл зерттеулер түркі ... ... ... ... байланыстар мәселелінің зерттелуінің тарихнамалық
үрдістерін зерделеуде маңызды орын алады.
Алайда археологиялық жаңалықтар мен нақты ... ... ... ... ... кеңестік кезеңде
жалпы мәдени байланыстар мәселелерімен айналысушы ғалымдар ... ... ... ... ... бағаны толық мойындай
қоймады. Бұл құбылыстың ... ... өз ... ашық
көрсетіп берді: “XVІІІ ғасырдың ғалымын түсінуге болады: Ресей
империясының қиыр шет аймақтарын ... ... ... ... ... өз ... ... түркі халықтары аяныштан басқа
сезім тудырмауы да кәдік.” [16, 165 б.]. Одан әрі ... ... да сол ... тән ... қатарлы елдерімен тығыз
байланыстар орнатып, араласып тұрғаныны атап өте отырып, мәселенің
зерттелуіндегі негізгі пікірлердің ... әсер ... ... ... ашып ... ... және тарихшы” атты бөлімінде түркі және славян халықтарының
өзара мәдени ... ... ... тарихнамалық ахуалға
талдаулар жасай отырып, алғашқылардың бірі болып кәсіби тарихшы
ғалымдардың айтуға батылы бармаған тұжырымдарын ұсынды ... ... мен ... ... ... ... мен ... дәрежесі туралы кесімді пікір айту ... Киев ... ... ... ... ... ... туралы белгілі ... Б.Д. ... ... ... барлық жазба деректерді тізіп
шыққанмен, бұлардың барлығы мәдениеттің дамуы, орыс ... ... ... ... ... туралы толық
мәліметтер бере алмайтындығын жазған еді [17, 377 б.] ... ... ... ... мен ... ... ... да
қатысты пайдалануға болады.
Сондай-ақ өткен ғасырдың 80-90 жылдарында Қазақстан мен ... ... және ... ... ... ... жинақтар да жарық көрді [18;19]. Аталған
тарихнамалық талдауларды ... ... ... байланыстар
мәселелерін зерттеуде бұл байланыстардың ежелгі тарихи тамырларына
баса назар ... ... [20; 21]. ... өзі ... 30-80 жылдары тарих ғылымында саясаттың құралына
айналдыруды жүзеге ... ... ... ... ... керек. Зерттеушілер көбінесе саясаттан алшақтау ежелгі
дәуірлерді зерттеуді жөн көрді.
Түркі ... ... ... өзара мәдени
байланыстары мен ... ... ... ... ... ... Е.И. ... [22], Т.Н.
Сенигова [23], К.М. Байпаков [24], К.А. ... [25], ... [26] және тағы ... ... зерттелуі мен
тарихнамалық ойдың жаңа бағыттарын қалыптастыру жолында үлкен еңбек
етті. Біз қарастырып отырған кезеңдегі түркі мәдениеті мен олардың
мәдени ... ... ... ... ... ... ... археолог-ғалым К.М. Байпаков түркі-
соғды мәдени байланысы туралы мәселенің ... ... ... Қазақстан мен Жетісу өлкесіндегі ... ... ... ... еңбегінде келтіреді [24].
Сондай-ақ қала мен дала мәселесі деп ... ... ... отырықшы өркениеттердің өзара байланысы туралы тарихнамада
қалыптасқан көшпелілердің ... ... ... ... ... тоқталып, өзінің зерттеу еңбектері
арқылы қазіргі тарих ... ... ... ... пен
әлемдік мәдениеттегі рөлі ... ... ... ... ... отыр [27; 28; 29]. ... жаңа ... мен салаларының жандана түсуі
нәтижесінде түркі дәуірінде ... ... ... ... ... ... ғылыми пікірлер мен қорытындылар жаңа
қөзқарастармен бекітіле ... ... ... бірі ... табылатын – сәулет ... ... ... ... ... ... құндылықтар
нормасы туралы түсінігі, ғылыми-өндірістік қуатының дамуы,
халықтардың мәдени ... және ... ... таралуы т.б
туралы мол мәлімет береді. Дегенмен сәулет ескерткіштерін осы
тұрғыдан зерттеу енді ғана қолға ... ... ... ... ... ... ... жарық көрген Ұлы Жібек жолы
бойындағы Жетісу мен ... ... ерте ... сәулет
өнеріне арналған ұжымдық зерттеу еңбегінде түркі дәуіріндегі мәдени
байланыстар ... ... ... зерттелуінің
қорытындылары берілген [30, 11-24 б.].
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, қоғамдық ой-санада қалыптасқан
өзгерістер нәтижесінде өткенге ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан тарихнамасы қалыптасып келе
жатыр. Қазақстандық зерттеушілер Отандық тарихымыздың өркениеттік
негіздері туралы зерттеу ... ... Осы ... қазақ
тарихы мен өркениет мәселелеріне арналған ғылыми ... ... ... ... ... ... тарихнамалық ой-пікірлерді қалыптастырудағы маңызы зор
болды. Мәселен, “Культура и искусство в ... ... [31], ... ... о ... глобализации и
взаимодействия культур” [32] және т.б конференцияларда ... ... ... мен оның ... ... ... ... анықтау үшін оның тарихи дәстүрлеріне ... ... ... ... ... өзгерту
керектігі, осы бағыттағы ... ... ... ... ... бел алып ... заманда өзіміздің ұлттық
болмысымызды сақтап қалудың бірден-бір жолы ретінде аталып өтті.
Орта Азия аймағының ... ... ... экономикалық,
мәдени және этникалық жағынан байланыстырушы ерекше аймақ ретіндегі
кеңестік тарихнамада қалыптасқан зерттеу ... одан ... ... пен ... және ... өзара мәдени байланыстар мен ықпалдастықтар мәселелері
туралы ғылыми ... ... ... [33; 34], осы ... ... конференциялар жалғасты. Отандық тарих ғылымында
ұлттық тарихымыздың өркениеттік ... ... ... жасалуда [35; 36]. Міне, бұл ... ... ... ... ... ... ... оның
жаңа беттерін ашуда.
Қазақстандық тарихнама ғылымының дамуына ерекше үлес қосқан
ғалымдарымыздың бірі Д.И. Дулатова ... ... ... ... ... ... ... байланыстары мен
ықпалдастықтары мәселелерінің зерттелу барысын қарастырған [37; 38;
39; 40; 41]. Тарихнамалық негіздегі мақалалары ... ... ... ... мәдени байланыстар мәселелерінің кеңестік
тарихнамада көбінесе тек ... ... ... ... ... [40; 41]. ... ... зерттеу
барысын қарастыру барысында тарихнамада бұрын қалыптасқан ғылыми
пікірлердің жаңа бағытта ... мен ... ... әсер ... мақалаларды атап өтпеуге болмайды [42; 43; 44; 45; 46]. Бұл
мақалалардың көтерген мәселелері келелі монографиялық зерттеулерге
жүк боларлықтай мәселелер. ... бұл ... ... дәуірінде
орын алған көрші халықтармен өзара ... ... ... ... ... еуразиялық, әлемдік дамудың ХХ1
ғасырдағы мәдени концепциялары т.б негіздерде қарастырып, мәселенің
зерттелуі барысында қалыптасқан пікірлер ... ... біз ... ... ... ... көрші
халықтармен мәдени байланыстарын одан әрі, бүгінгі жаңарған тарих
ғылымының сұранысына орай ... ... ... ... М.Қ. Қозыбаев “ … бізде зерттелмей келе жатқан мәселе -
ұлтаралық, мемлекетаралық қатынас, өркениеттер ықпалы, мәмлегерлік
тарихы”,-деп атап ... [47, 2 б.]. ... ... қоса ... қоғамдық өзгерістер тарихи зерттеулердің
бағыттары мен ... да ... ... ... ... өзгерістердің бір көрінісі отандық тарих ғылымының кенжелеп
қалған бір саласы – тарихнамалық ... ... ... ... ... ... мәселерінің зерттелуін
тарихнамалық тұрғыдан тұжырымдау заман талабынан ... Осы ... ... ... біз қарастырып отырған мәселе бойынша
да тарихи зерттеулерді тарихнамалық ... ... ... Т. ... XX ғасырдың 20-30 жылдарында саяси қуғындалған
қазақ зиялыларының тарихи көзқарастарын талдаған [48]. ... елі және ... ... ... ... ... ... ұлттық демократиялық интеллегенциясының еңбектерін
талдай отырып кеңестік сталиндік ... жүйе ... ... көне және ерте ... тарихына
тереңдеп баруына, осы кезеңнің күрделі мәселелері төңірегінде ... ... ... мүмкіндік бермеді деп атап өтеді [48,
14 б.]. Сондай-ақ ... 30-шы ... ... ... ... қазақ тарихында ежелгі қазақ жеріндегі
тайпалар мен руларды, түркі бірлестіктерін бүгінгі ... ... ... ... бас ... ... ... оның көрнекті өкілі С. ... ... орай ... ... деректерді таптық тұрғыдан ... ... ... [48, 25 б.],- деп атап ... біз ... түркі дәуіріндегі көрші халықтармен орын ... ... ... ... ... ... берілген жалпы
бағаның тарихнамалық негіздерін ... ... ... ... ... және ... ... (1991-2003 жж.) тарихына ... ... ... бір зерттеуші Ш.Ж. Нартбаев Қазақстан
тарихының ... ... ... ... ... зерттеулерде
көрініс тапты, тәуелсіз Қазақстан тарихшылары осы ... ... ... ... жүргізуге батыл бара
алмай отыр,- деп атап көрсетті [49, 59 б.]. ... ... ... пен Ш.Т. ... ... ... ... ... ... мен тарихнмасына ұлттық қөзқарас” атты
іргелі зерттеу ... де біз ... ... ... ... ... ... мен нәтижелерін
бағалауда маңызды орын алады [50].
VІ-XІІ ... ... ... мен ... ... ... туралы шет елдік зерттеушілердің
пікірлері К.Л. ... ... ... Шетел зерттеушілері бірінші болып түркілердің исламға дейінгі
және исламды қабылдағаннан кейінгі Иранмен, ... ... ... ... ... өзара байланысы, дала
империяларының ... және ... ... қарым-қатынасы,
арабтардың Орта Азияға басып кіруі, көне түркілердің дүниетанымы
(VІІІ ғ.) және т.б. ... ... ... жұмыстарын
жүргізген [52; 53; 54; 55].
Шет ел тарихнамасындағы түркілер тарихына деген ... кең ... ... ... мен бұл ... ... туралы К. Есмағамбетов неміс тарихшысы Г. Шварцтың
пікірін келтірген: ... ... ... бүгінгі күнге дейін Орта
Азия және оның халқы адамзат тарихына терең әсер етіп ... ... Азия мен оның ... ... зерттемей тұрып оған көршілес
халықтардың тарихын түсіну ... ... емес ... ... дала ... ... да оларды қоршап жатқан мәдени
елдер: шығыстағы Қытай, батыстағы Жерорта елдері мен ... ... ... ... ... ... ... еді [51].
Көптеген шет ел ғалымдар мен басқа да зерттеушілері (А. Фон
Габен, Ж.Ру, ... ... ... ... мәдени өмірінің әртүрлі бағыттары бойынша зерттеу
жұмыстарын жүргізіп ... Бұл ... ... ... ... діни нанымдар мен аңыз әңгімелердің
этногенетикалық процестегі маңызды рөліне ... ... ... ... Орта Азия ... сонау көне түркі
дәуірінен Қазақ хандығы ... ... ұзақ ... ... мен ... процестерін зерттеуге ерекше
қызығушылық туып отырғанын баса айтады [51]. Кейбір авторлар ... ... мен ... басқа халықтармен тығыз
байланыста алып ... ... Д. ... Ішкі ... ... байланыстарын ... ... ... шет ел ... ... ... ... әрқашан әртүрлі факторлар ... ... ... факторға баса назар аударылғанын көрсетіп береді.
ХХ-ғасырдың басында батыс қоғамында жалпы адамзат өміріндегі
ірі-ірі өзгерістермен оның ... ... ... және ... дәстүрлердегі пайда болған өзгерістер
жалпы тарих, оның мәні және ... ... ... ұмтылыс болды. Міне, осындай жағдайда (әлемді ... және оған ... зор ... ... екі дүние
жүзілік соғыс) аталған проблема төңірегінде А. ... [56], ... [57], К. ... [58] және т.б ... ойшылдарының
философиялық шығармалар дүниеге келгені белгілі. Бұл ойшылдардың
зерттеулері сол кезеңдегі мәдени-тарихи жағдайды талдай келе, ... ... бір ... ... даму ... аяқталуы
(мәдени типтер теориясының жақтаушылары), нақты мәдени біртұтас
жүйенің құлауы ... ... ... ... ... (А.Бердяев және т.б эсхатологиялық нұсқасы) деп
түсіндіреді. Бізге ең ... бұл ... ... ... ... жалпы тарихи баға. Бүгінде
тарихнамада бұл ... ... ... ... берілген тарихи бағасы баршаға аян. Жоғарыда аталған
шетелдік зертеушілердің ... ... ... ... тарихнамалық ой жүйесінің өзгерістеріне, жалпы осы
кезеңдегі ... ... ... ... ... қол ... т.б) тікелей байланысты. Міне, осы
кезеңде ... ... А. ... концепциясынан бас тарта
бастайды да, жоғарыда аталған зерттеулер жүргізіле бастаған.
Мәселенің зерттелу тарихына ... ... ... ... ... ... мәдени байланыстары туралы зерттеу
еңбектерін тприхнамалық тұрғыдан саралауда қарама-қайшылықты
пікірлер ... ... ... ... ... ... түркі мәдениетінің өзіндік ... ... ... ... көрші халықтармен мәдени
байланыстарының тарихындағы өзіндік рөлінінің көп жағдайда жете
бағаланбағандығын атап ... ... бұл ... әлі де ... ... ғана мойындаған шындық күйінде қалып отыр.
Өткен ғасыр басындағы ... ... ... П. ... тарихи-мәдени концепциясын негіздей отырып, осы кездегі
дағдарыс ... ... бойы ... ... ... батыстың
мәдениеттік ыдырауынан (дезинтеграция) пайда болды деп ... бұл ... ... себебі ретінде төрт мәселені атайды. Біз
соның ішінде екеуін келтірмекпіз: ... ... ... ... дуализміне байланысты ішкі қайшылығы; екіншісі,
нақты түрдің болмауы, яғни - әр ... ... ... ... синкретизмі [59]. Бұл мәселені арнайы
бөліп көрсетуіміздің себебі: ұлттық ... ... ... күшті мәдени элементтердің ықпалы басым болып отыр.
Сырттан келген мәдени экспансияға төтеп бере аламыз ба? ... ... ... қалмау үшін өткенге назар аударудың
маңызы зор деп ... ... ... ... ... да арта түспек. Мәселенің тарихнамылық ... ... оның ... ... тиіс ... мен
мәселелеріне назар аударуға тиіспіз.
Зерттеу жұмысының деректік негізін XVІІІ ... ... осы ... дейін жарық көрген шет елдік және отандық
тарихшылардың, археологтардың, этнологтар мен кей ... мен ... ... ... Бұл ... ... ... мен мәдениетін бағалаудағы көзқарастары
мен бағыттары бойынша екіге бөлуге болады.
- XVІІІ ... ... ... өткен ғасырдың 50-60
жылдарына ... ... ... ... көпшілігі көшпелі
халықтардың жалпы әлемдік тарихтағы рөліне күмәнмен қарады.
- XX ғасырдың 50-60 ... ... ... ... дейін
мәдениет пен мәдени байланыстар проблемаларын зерттеудің теориялық
мәселелеріндегі өзгерістер мен кең ... ... ... ... нәтижесінде дүниеге келген қайшылықты
пікірдегі зерттеулер.
XІX ғасырдың екінші жартысынан бастап орыс ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің белгілі ғалымы В.В. Григорьев Қазақстан тарихы мен
мәдениетін зерттеуге ... ... ... ... ... мен шігілдердің орналасуы, діні, шауашалығы туралы мол
мәлімет беретін Әбу Дулафтың (ІXғ) ... ... ... ... [60]. ... ... ортағасырлық Қарахан
мемлекеті тарихын жазба деректер арқылы зерттей ... ... ... ... ... ... ... айтты. Атақты
шығыстанушы Х.Д. Френ көлемді түрде түсініктемелер беріп, 1823 жылы
Петербург ... ... ... ... ... Ибн Фадланның
“Жазбаларын” кең көлемді тарихи-филологиялық талдаулармен ... А.П. ... ... [61]. С.Л. ... Талас өзені мен
оған шектес аудандар туралы ІX-XVІ ғғ. араб ... ... ... және ... ... тарихы үшін маңызды деректер
тобын құрайтын қытай тіліндегі мәліметтерді айтқанда көрнекі
шығыстанушы ... ... Н.Я. ... ... ... ... ... еңбегінде қытай хроникаларының материалдарына ауқымды
тарихи-филологиялық түсініктемелер берілген [63]. Н.Я. ... ірі ... Н.В. ... ... ... туралы қытай тіліндегі хабарлардың құнды ... [64]. ... ... ... ... ... қытай
тіліндегі деректерді ежелгі түркі ескерткіштерінің, генеологиялық
аңыздардың мәліметтерімен салыстыра отырып зерттеудің тамаша үлгісі
Ю.А. ... ... ... ... [65; 66]. ... Қазақстан халқының біртекті ... ... ... ... ой айтты [67]. Қазақстандық ғалымдар
соңғы ... ... ... деректердің сипатты ерекшеліктерін,
ондағы мәдениетімізге қатысты мәліметтерді зерттеуге ден қойып ... ... ... ... да ... орыс тіліне
аударылды [69].
Жазба және археологиялық зерттеулердің нәтижесінде ортағасырлық
түркі қағанаттарының тарихын зерттеу кең көлемде жүргізіле бастады.
Алғашқы кезеңде жазба ... мен ... ... айналымға қосу бірте-бірте жүргені белгілі. Сондықтан да кем
дегенде XІX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... келгеніне дейінгі аралықта қарастырып отырған мәселе бойынша
тарихнамалық дерек жоқтың қасы десек те болады.
Диссертацияның алға қойған ... мен ... ... ... ұлттық мәдениетіміздің қалыптасуының негізгі
кезеңдерінің бірі ... ... ... ... көрші
халықтармен мәдени байланыстар мәселесінің шетелдік және ... ... ... бағыттарын, сипаты мен мазмұны
және тарихи ... ... ... ... ... ... табылады. Анықталған міндетке
байланысты ... ... ... ... қойдық:
- Түркі қағанаттарының көрші халықтармен мәдени байланыстарын
зерттеген зерттеушілердің біршама кең ... мен ... ... тарихи мектептер мен концепциялардың
динамикасы мен бағыттарын ... ... ... көрші халықтармен байланыстарын
зерттеудегі көшпелі мәдениет пен отырықшы өркениеттер ... ... ... және ... ... ... ... мәдени синтезі мәселелерінің зерттелуіндегі
тарихи және ... ... шолу ... ... ... ... Түркі қағанаттарының Қытай, мұсылмандық Иран мелекеттерімен
мәдени байланыстары мәселелерін ... ... ... ... ерекшеліктерін зерделеу.
- Шығыс славяндар мен түркі тайпаларының ... ... ... ... орыс ... қалыптасқан
орыс идеясының мәнін ашып көрсету.
- Жалпы тақырыптың зерттелу ... ... ... ... ... тұстары туралы ой қорыту.
Зерттеудің методологиялық негізі: Диссертацияны жазу барысында
жан-жақтылық, нақтылық және объективтілік принциптері ... ... ... қағанаттарының көрші халықтармен өзара
мәдени байланыстарының тарихнамалық мәселелерін қарастыруда
өркениеттік ... ... ... болды. Теориялық-танымдық жағынан
алғанда өркениеттік тұрғы:
- зерттеу жүргізу барысында этноцентристік, ұлтшылдық ... ... бас ... ... ... ... ... халықтар мен мәдениеттердің, өркениеттердің, теңдігі
мен әлем дамуының ... және ... ... ... ... ... ... қабылдау туралы ... ... ... ... ... ... ... жағынан алып қарағанда да үлкен мүмкіндіктерге ... ... бұл ... өзі әлі де ... теориялық және
әдістік жағынан нақтылай түсуді талап етеді.
Сондай-ақ диссертацияда тарихи зерттеудің жалпы ... ... ... ... тарихилық, құрылымдық-функциялық талдау,
салыстыра талдау, жүйелілік т.б. басшылыққа алынды.
Диссертацияның ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... байланыстарының тарихнамасы алғаш рет
диссертациялық ... ... ... ... ... қамтуда тілдік, хронологиялық, ұлттық, ... ... ... жаңа ... тұрғыда
пайымдалуында; тақырыптық кешенді түрде зерттелуінде; теориялық
мәселелерге назар аударылуында; түркі ... ... ... ... мен ... ұлттық мәдениетіміздің
қалыптасуымен тығыз байланыстылығы туралы методологиялық принципті
ұстануында.
Сонымен қатар жұмыста:
- ... ... ... ... мен ... ... өзара
мәдени байланыстары зерттеудің қалыптасуы, даму кезеңдері жаңа
жүйеге түсірілген.
- Түркі ... ... ... ... ... ... ... мен кемшіліктері алғаш рет
нақты түйінделеген.
- Мәдениет пен мәдени байланыстар мәселелерін зерттеу ... ... ... мен ... ... ... ... қалыптсуына әсер еткен тарихи үрдістер анықталған.
- Түркі қағанаттарының ... ... Орта Азия және ... ... байланыстарының зерттелу мәселелері жеке-жеке
проблемалар нысаны ретінде қарастырылған.
- Түркілердің мәдениеті мен ... ... ... ... мен ... ... ... болашақтағы
зерттеу нысанына айналатын ... жаңа ... ... ... тұжырымдар:
- Еліміз тәуелсіздік алып, тарихымыз бен мәдениетімізді қайта
зерделей ... ... ... мәдениетіміздің қалыптасуының
маңызды кезеңі болып саналатын ... ... ... ... мен ... ... халықтармен мәдени байланыстарының
зерттелуін қарастыру өте маңызды болып отыр.
- Жалпы тарих ... ... ... ... жоқ» ... ... олардың тарихы мен төл мәдениеті жоққа
шығарылды. ... ... өте келе ... ... ... ... даму деңгейі туралы бұл тұжырымдар уақыт сынына шыдамай өз
позицияларын жоғалта бастады.
- ... ... мен ... ... халықтармен мәдени
байланыстарын зерттеу барысында жалпы көшпелі халықтарға берілген
жағымсыз баға узақ уақыт бойы аталған ... ... ... үстем болып келді.
- Тарихы ғылымының дамуымен, әсіресе археология саласындағы
жеткен жетістіктерінің нәтижесінде көшпелілер ... ... ... ... көшпелі және отырықшы мәдениеттер
арсындағы «мәңгілік қарама-қайшылық» туралы пікірлер де өз маңызын
жойды. Тарихнамада ... ... ... ... ... ... туралы пікірлер қалыптасты.
- Біз қарастырып отырған мәселде зертеушілер көрші халықтардың
түркілерге тигізген мәденп әсері тұрғысынан ғана ... ... ... ... мен ... ... әсері тұрғысынан қойлып зерттеле бастады. Бірақ,
көбінесе қазақстандық ғалымдардың зерттеулерінде көрініс тапқан бұл
мәселені барлық шет ... ... ... ... отыр деп ... ... шет еледік және отандық тарихнамадағы пікірлерді
талдай келе, түркі тайпалары мен халықтарының мәдени ... ... ... ... деп есептейміз.
Практикалық құндылығы: Жұмыс Түркі қағанттарының ... ... ... байланыстарының зерттелу мәселелерін
қарастыра отырып, тәуелсіз Қазақстанның тарихи дәстүрлерін берік
ұстанған бейбіт мемлекет ретіндегі халықаралық ... ... ... ... дәстүрлері мен сабақтастығы
туралы ғылыми көзқарастарды нақтылай түсуге, болашақ ... ... ... ... үрдістері арқылы қазақстандық
патриотизмге тәрбиелейді.
Диссертация материалдарын ЖОО-да, арнайы ... ... ... пен ... даму мәселелерін қарастырғанда
пайдалануға болады. Сондай-ақ зерттеу ... ... ... бел ... ... ... ... дүниесі үшін маңызды болып
саналады. Себебі еңбек барлық түркі халықтарының тек ... ... ... ғана ... ... мәдени болмысы мен құндылықтарының ... ... ... ... тарихи тағдырының сабақтастығын сезіне отырып,
әлемдегі өз орнын лайықты бағалауға мүмкіндік береді.
Диссертацияның сыннан ... ... ... атындағы
Қазақ Ұлттық университеті Қазақстанның ежелгі және ортағасырлар
тарихы кафедрасында дайындалды. Зерттеу жұмысының ... ... ... мақалада, үш халықаралық ғылыми конференцияда баяндалды.
Диссертацияның құрылымы: зерттеу жұмысы кіріспе, қорытынды
бөлімдермен қатар үш ... (әр ... екі ... ... ... мен ... тізімінен тұрады.
1. ТҮРКІЛЕР ... ... ... ... ... Түркі дәуіріндегі Батыс пен Шығыстың ... ... ... ... мәдени байланыстар мәселелері түрлі
зерттеулерде Батыс пен Шығыстың ... ... ... ... ... ... ... мен кеңестік және
отандық тарихнамада талдануын қарастырып ... ... ... түркі халықтарының көрші халықтармен өзара мәдени
байланыстары ... ... ... да, ... жалпы
мәдени байланыстар, ондағы көшпелі халықтардың рөлі туралы
пікірлері осы мәселені ... ... ... ... ... ... Сондықтан қысқаша түрде батыстық мәдени-философиялық
ой-сананың қалыптасуы мен түрлі мәдени әсерлер тоғысындағы көшпелі
халықтардың рөлі ... ... даму ... ... ... ... ... зерттеулерде мәдениет және мәдени байланыстар
мәселелерінің көтерілуі және көшпелі халықтардың рөлі ... ... пен ... ... ... ... мен ... тарихи зерттеулердің бағыттары мен сипаты;
Жалпы зерттеулерде XІX ... ... ... ... ... ... зерттеуде тарихи қөзқарас басым орын ала бастады.
Осы кезеңде қалыптасқан этнография ғылымы қоғамды ... ... ... ... көп ... етті. Л.Г. Морган,
Э.Тэйлор, М.Ковалевский [70] және ... да ... ... ... енгізді. Бұл ғалымдардың ілімдерінде
әртүрлі идеялық ... ... ... ... XІX ... ... кантық позитивизм, кейінірек ... ... өз ... ... XІX ... ... ... этнографиялық зерттеулердің нақты
тәсілі ретінде пайдаланды. Бұл ... ... әдіс ... ... ... ұмтылды. Олар халықтардың мәдениетіндегі ортақ
құбылыстарды табуды мақсат ... Осы ... ... ... мәдениетінің әртүрлі даму сатыларына ... ... ... ... келу Кант ... ... ... жалпыдан жалқыға принципіне сәйкес келетін. Әр
халықтың ерекшелігі – ... ... ... тайпалық немесе
ұлттық ерекшелігі. Адамзат мәдениетінің ... ... ... ғасырлардағы ағартушылыр мен гуманистерден басталған еді.
XІX ғасырдың алдыңғы қатарлы ғылымында бұл критерий ретінде ... ... ... ... жер шары халықтырының “біртекті
психикалық бірлігі” алынып, ол ... ... ... ... ... тапты.
Мәдениет неғұрлым бай әрі толыққанды болған ... ... ... ... қарама-қайшылықты бола түспек. Әртүрлі
мәдени формалардың алмасуы қалай жүзеге асады? Алмасудың негізі
болып ... ... ... ... ... қабылданушы сипаттардың сәйкестігі негіз бола
алады. Бөтен затты қабылдаудың негізін ... өзі ... ... ... не ... не оны кері итереді, себебі
сол қоғамның дамуына сәйкес келмейтін жетістіктер қажеттілік
тудыруы мүмкін емес. Бұл ... XVІІІ ... ... ... Адам Фергюсон былайша тұжырымдаған еді: “когда наций
действительно делают займствования у свойх соседей, они ... лишь то, что сами ... в ... были ... ... ... ... какой-либо страны редко
переносится в ... ... до тех пор, пока ... для ... ... ... ... сходных условий” [70].
Әлемдік мәдени байланыстар тұтас теориялық мәселе ретінде ... ... ... ... ... ... және ... зерттеу нысанына айналды. Батыс
ғалымдарының ішінен ең танымалы ретінде А. Вебер мен А. Тойнбиді
атауға ... ... ... ... ... ... Оның ... мәдениеттің жаны, оның идеологиясы,
діні, көркемдік стилі өзіндік қайталанбас ерекше, ал ... ... не ... к ... ... ... между собой и полностью своеобразные символы,
выражающие нечто духовное, ... тех ... ... ... эти символы” [70].
Вебер мәдениеттер арасындағы байланыстар ... жат ... ... ... дәрежеге жетпейтіндігін
жазады. Алайда, Шпенглермен [57] ... ... және ... ... оның ойынша барлық мәдениеттерде
бірдей және олардың дамуы әлемдік маштабта жүзеге асады. Вебер осы
салада ғана қабылдау мен ... ... бар деп ... ... К. ... ... ... уақыт деп аталатын кезеңдегі
құбылыстың себебін түсіндіруде бірден-бір дәлелді пікір ұсынды.
Яғни, б.з. ... 800-200 ... ... ... ... ... тәуелсіз бірнеше көне өркениет ошақтары пайда болды. Осы
құбылыстың негізгі себебін А. Вебер ... ... ... ... Азия далаларынан шығып, жылқыны қолға
үйретуді бірінші болып қолға алған көшпелілер ... ... ... Олар көне ... мен өркениет ошақтарын
жаулап алды. Қатерге толы жорықтар оларға әлемнің нәзіктігі ... ... ... ... ... ... ... олар әлемге батырлық-қасіретті танымды берді. Б.з. дейінгі
үш мың жылдықтан бастап Еуропа мен ... ... ... ... мен ... Қытай жерлеріне дейін жеткен көшпелілер томаға
тұйық, жергілікті негізде дамып жатқан ... жаңа ... ... ... ... біртекті, тыныш, материалды отырықшы
мәдениет пен қуатты, қозғалмалы, рухани көшпелілер ... ... ... дамыды [71]. Тарих ғылымындағы әртүрлі
методологиялық бағыт мәдени ұқсастық пен ... ... ... ... көзқарас негізінде қарастыруға әкеліп соқты.
Өзара мәдени байланыстар мәселесін талдау ғылымның, оның тәсілдері
мен негіздерінің, түсініктерінің ... ... ... ... ... әсіресе Батыс Еуропа мен АҚШ ғалымдары
арасында мәдениеттің ... ... ... ... бірнеше
бағыт қалыптасты. Көрнекті батыс зерттеушісі О. Шпенглер еңбегінің
методологиялық сипаты туралы ... өз ... ... ... [72, 251-257 б.]. Біз ... ... ... іліміндегі
мәдениет пен мәдени байланыстар туралы мәселеге ғана тоқталмақпыз.
Мәдениет ұғымын шпенгерлік тұрғыда түсіндірудің ... Кант ... ... ... ... ... ... формасын” түсінуге ұмтылды. Ол әр мәдениеттің
өзіне тән “алғашқы белгісін” анықтай отырып “мәдениеттер суретін”
салуға ... Әр ... ... белгісі” оның өмірлік мәні,
ол өз қарапайымдылығымен, анықтылығымен ерекшеленіп, мәдениеттің
біртектілігін, құрылымдық бірлігін анықтайды. ... мен ... ... түсінік оларды тірі ағзаға
теңестірумен бекітіле ... Міне осы ... ... ... ... ... сипаттағы мәдениеттердің бір-бірімен терең,
органикалық байланысқа түсуінің мүмкін еместігі туралы ой
туындайды. ... ... ... еш ... ... беруге де мүлде құлықсыз. Бөтен мәдениеттен тек материалдық
жетістіктерді ғана қабылдауға болады, ал ... ... ... бола алмайды. Ал күштеу жолымен, жасанды түрде
мәдениеттерді байланыстырса Шпенглер бойынша “псевдоморфоз” немесе
мәдениетке бөтен элементтерді таңу ... орын ... ... ... ... ... нәрімен біраз уақыт қана өмір
сүруі мүмкін, бірақ ол ... ... ... ғасырдың 50-70 жылдары Батыс Еуропа мен АҚШ-та, сәл
кейінірек ... ... ... ... ... өрби ... Олар осы кезеңде орын ... ... ... ... ... күрес, экономикалық дағдарыс,
адамның ғарышты игеруінің т.б. әсерімен ... ... ... ... ... ... ... дейінгі кезеңде
мәдени томағатұйықтық туралы пікір үстем ... ... ... ... ... ... мәдени-тарихи процестердегі
синтездің жолдары мен механизмдері және сабақтастығы ... ... ... (А. ... Ф.Нортроп, П. Сорокин). Әртүрлі
мәдениеттердегі ұқсас белгілерді анықтауға ұмтылу ... ... ... ерекшелігін түсіндіру мен сақтап
қалу мақсатынан туындайды. Осы кезден бастап мәдениеттану қоғамдық
ғылымдардың бір саласы ретінде ... ... ... ... ... тек қана ... мен ... ғана емес, этнография, археология, тарихи лингвистика
және т.б. ... ... ... ... немесе
методологиялық базасы негізінде жүзеге асырылды.
Өткенге назар аударып, оның негіздеріне тереңірек ұмтылу үрдісі
белең ... Осы ... ... ... ... орын ... өзара мәдени байланыстарға деген қызығушылық
артып отыр. ... ... орын ... ... ... ... ... айналды. Олар өз кезегінде бүгінгі
мәдени байланыстарға өз әсерін тигізуде.
Батыстық мәдени-философиялық ойсана ... ... мен ... ... ... жайындағы ілімдердің
өзіндік эмприкалық - эзотерикалық мәліметтерден бастап, теориялық
тұрғыдан негізделген мәдениеттанулық ... ... ... ... ... аңғарамыз. Осы тұрғыдан алып
қарастырғанда батыстық мәдениеттанулық ақыл-ойдың қалыптасуының
регионалдық ... ... атап ... ... ... XX
ғасырдың 50-жылдарына дейін олар еуропалық емес ... ... ден ... ал ... ... ... ... батыс
мәдениетінің өз ерекшеліктері мен құндылықтарын ... ... ... ... орынға қойып отыр. Осы жағдайда
мәдениеттер мен өркениеттілікті “біз” және “оларға“ бөліп қарастыру
батыстық философиялық-мәдениеттанымдық ... ... ... ... ... ... ортасынан бастап “батыс
және батыстық емес мәдениеттер ... ... ... ... ... ... ... мүлде жаңа көзқарастар қалыптаса бастады. Бұл ғылыми
көзқарастардың отаршылдық, нәсілдік және ... ... ... ... ... ... алуға тырысушылығы сөзсіз
құптарлық жағдайлар болды. ... ... ... ... де ... ... ... дамытудағы,
сондай-ақ сол мемлекеттердің қоғамдық өмірінің сан-саласын қалыпқа
келтіріп реттеуде маңызды факторлардың бірі екендігін мойындайды.
Сондықтан да болар, өзара түсіністік, ... ... ... өзекті мәселеге айналады. Орын ... ... ... елдерінің көптеген ғылыми орталықтарында мәдени
байланыстарды зерттеудің ғылыми негіздері ... осы ... ... ... ашылды.
Батыстық мәдениеттану ғылымында жалпы көшпелі халықтар тарихына
қатысты мәселелер “батыс пен шығыс” ... ... ... ... ... ... ... мәдени байланыстар мәселесінің
теориялық-методологиялық негізінен көшпелілер мәдениетімен олардың
көрші халықтармен мәдени ... ... ... қалай
көтерілгеніне көшсек, мұнда да бұл ... ... ... ... ... ... мәдениеті, соның ішінде көшпелі
халықтар мәдениеті мен өркениеті жайында біржақты “еруроорталықтық”
көзқарастар белең алып алып ... ... ... ... ... ... тағылық сатысында өмір сүріп, адамзаттың
арамтамағы болғандығы туралы пікірлерді басым ... жүр. ... ... ... ... ... әлем ... араласуына дәнекер болды” деген пікірмен ғана шектеді.
Кей жағдайларда бұл тарихи фактінің өзі де ... ... ... ... қырғын мен бүліншілікке ұшырататын көшпелі-
жаулаушылардың ... ... ... толықтырылып,
“көшпелілер өркениетіне” қара күйе жағылды. ... ... А. ... өзі де бұл ... ... объективті түрде көрсетумен қатар, ... ... жол ... Бұл ... ... ... мен
отырықшы халықтардың материалдық және рухани мүдделерінің мәңгілік
қарама-қайшылығы мен олардың ымыраға ... ... ... ... дәлел бола алады. Ғалым көшпелілердің бүкіл
әлеуметтік-экономикалық және рухани өмірін білгілі бір өмір ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыра отырып, көшпелілердің тарихы да жоқ, оларда тіпті
прогрессивті ... жол ашып ... ішкі ... ... ... ... ... Сондықтан да көшпелі
халықтар “динамикалық даму үстіндегі әлемдік қоғамда ... ... ... ... ... ... ... даму жолын таңдап алған, экономикасы дамымаған ... ... ... қоғамда өзіне лайық орнын да таба алмайды”
[56].
Дегенмен ... ... ... ... мәдениеттер мен өркениеттер мәселесіне байланысты
нақты ғылыми тұрғыдан дәлелденген ... ... аз ... ... бірі – мәдениеттану ғылымының қалыптасуындағы ең қомақты
идеялардың бірі -“адамзат ... ... мен ... болып табылады. К. Ясперс бұл жайында былай деп ... ... ... ... сиып ... ... ұғым деп қарстыруда емес. Керісінше, біз өзіміздің
тарихи санамыздың қалауы ... ... ... бас ... ... идеясы тарихи-мәдени шындық шеңберінде ғана
емес, оның ... ... ғана ... асып, көкжиектен
көрінетін болады” [58].
Жоғарыда айтып өткен өзгерістер нәтижесінде өткен ғасырдың ... ... шет ел ... ... ... бас тарту
басталды. Көшпелі түркі-монғол халықтарының өткен ... ... ... ... ... құрылымдағы
қалалардың орны, көшпелі халықтардың шапқыншылықтарының тарихи рөлі
туралы мәселерге ... ірі ... ... мен ғылыми
мақалалар көптеп жарық көре бастады. Жарық ... ... ... ... ... ... халықтардың
тарихы мен мәдениетіне қатысты нақты әрі жаңа тұжырымдар бар [52;
53; 54; 55.].
Батыстық мәдениеттану ғылымы ... ... ... ... ... ... ауыр үкім шығарды. Табиғаттың заңдарына
тәуелді көшпелілер қоғамы прогрессивті даму жолына түсе алмайтын,
“адамзаттың арамтамақтары” ... ... ... ... ... байланыстардың тасасында қалды. Өздері ешнәрсе ойлап
табуға құлықсыз көшпелілер, дамыған өркениет жетістіктерін ... ... ... ... ... ... жетістіктерді
пайдалануға сұраныс жоқ. ... ... ... ... ауысуы да, берілуі де мүмкін емес. Бұл пайымдаулардың
терістігін отандық тарихымыз дәлелдеп берді.
Отандық тарихнамадағы түркі қағанаттарының ... ... ... ... мәселелерін зерттеу тарих ғылымында бірден
көтеріле қойған жоқ. Оның себебі ... ... үш ... ... ... ... ... жетістіктердің
диффузиясы, мәдениет пен техниканың ... ... ... жеке ... ... ... ... теориялық мәселелерді
талдаудағы таңдап алынған бағыттардың ... ... ... ... ... мен ... 20-30 ... Н.Я. Маррдың тілдер, ... ... ... даму ... ... ... ... болды.
Бұл ілімнің мәні мәдени ошақтар (круги) теориясына мүлде қарама-
қарсы болатын, оның негізгі мәні эволюцияда ... бір ... осы ... ... барлық қоғам бірден өркениеттің
белгілі жетістіктеріне ие болады дегенге ... [73]. ... әсер мен ... рөлі екінші орынға шығып ... ... ... ... ... ... мен диффузия
теориясына “буржуазиялық”, “реакциялық”, “антимаркстік” бағыттағы
ілім ретінде теріс көзқарас қалыптасты ... ... ... ... ... ... мәдени
байланыстардың рөліне деген сақтық пен оны жоққа шығару бағыты
біраз әлсіреп, мәдениет пен ... ... ... ... баға ... бастады. Ғылыми конференцияларда мәдени
байланыстар мен ... ... ... ... ... назар аударатын уақыттың жеткендігі туралы айтыла
бастады [75; 76]. Бұл ... 60- ... ... ... ... [77]. Кей ... 20-30 ... “сыни” пікірлерінен бас
тарта бастады [78]. Міне осы кезеңнен бастап кеңестік ... ... ... мен ... ... рөлі ... ... көптеп жарық көре бастады. Ал, енді ... ... ... халықтарына байланысты сипаты қандай
бағытта жазылғандығына тоқталайық.
Ежелгі ... ... ... байланыстарының зерттелуі
олардың саяси, экономикалық тарихын зерттеумен тікелей ... ... ... ... мен ... ... айналымға енгізу қолға алынды. Түркілердің өзара және көрші
халықтармен мәдени байланыстарының ... ... ... ... Қазақстан жерінде жиі-жиі табыла бастаған
жергілікті бұйымдардан өзгеше, немесе өзгеше болып көрінген ... ... ... теңгелер т.б.) аталған аймақтарда
жүргізілген кешенді ... ... ... қойылды.
Атап өткеніміздей көрші халықтармен мәдени байланыстар барысын
археологиялық материалдар тамаша көрсете алады. Сондай-ақ ... де ... ... ... бұл ... ... ... береді. Сондықтан да ортағасырлық байланыстар тарихын
зерттеу ... ... осы екі ... бір-бірімен тығыз
байланыста, салыстырмалы түрде алып қарауға байланысты ... ... ... ... ... бірнеше бағыттарын
бөліп қарастыруғы болады:
- Қытай, араб-парсы, грек тілдеріндегі ежелгі ... ... ... туралы деректерді жан-жақты
зерттеу. Деректердің мұндай тобының болуының өзі аталған елдердің
түркілермен әртүрлі байланыстар орнатқанын ... ... ... Петр І ... ... ... Одағы тұсында жанданған археологиялық зерттеулер, сондай-
ақ көрші аймақтардағы археологиялық жаңалықтар түркі ... ... ... ... ... ... ... шығыс, араб-мұсылман, ... ... тән ... ... белгілеу мен
түсіндіру жұмыстарын атқарды. Өзара мәдени байланыстардың тікелей
көріністері болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары мен көркемдік
шығармашылықтарын айқындауға мүмкіндік береді.
- Соңғы кезеңдерде халықтар арасындағы байланыстардың жанданған
түрі, сондай-ақ байланыстардың осы түрі арқылы ... ... ... қатар жүретін – сауда байланыстарын анықтаудың
негізгі деректері нумизматикалық деректерге көп көңіл ... ... ... (VІ-XІІғғ.) өмір сүрген жекелеген түркі
мемлекеттері мен қазіргі замандағы ... ... ... ... ... ... ... олардың көрші
мемлекеттермен қарым-қатынастарының түрлеріне баса назар аударылып
отыр.
- Түркі дәуіріндегі өзара мәдени байланыстар мәселелері ... өмір ... ... ... өмірбаяны мен
шығармашылық қызметін зерттеу мәселесімен де тығыз байланыста
қарастырылуда.
Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... көрші халықтармен байланыстарын зерттеуде жазба деректерді
зерттеу маңызды орын ... ... ... тарихына,
әсіресе түркі дәуіріне қатысты мол деректер тобын зерттеу, ғылыми
айналымға қосу ісін ең ... бірі ... ... ... ... Алайда “олардың түрік тайпаларына
көңіл бөлуі Еуропаның мұсылман көршілерінің жалпы тарихына ... ... ... ...... ... әдебиетте
оғыздар, қыпшақтар мен кимектер туралы алғашқы мәліметтердің бұл
проблеманы одан әрі пысықтауға шынына ... ... ... таң ... ... [79].
Түркі дәуіріндегі көрші халықтармен өзара мәдени байланыстар
мәселесін зерттеу В.В. Бартольд есімімен байланысты. Оның еңбектері
отандық және дүниежүзілік ... ... ... ... тарихи сынның қатаң талаптарына сәйкес зерттеген алғашқы
еңбектер болды. В.В. Бартольд ... ... ... ... ... ... ... жолдарының бағыттарының өзгеру
факторлары басты назарда ... ... да ... ... ... ... соғдылықтардың рөлі, олардың
арасында ... ... ... ... ... ... ... тигізген ықпалы мәселелері жоғарыда айтылған ... ... ... ... ... 20-30 жылдары
қалыптасқан мәдени байланыстардың рөлі мен ондағы миграция, мәдени
диффузия туралы кері ... ... кей ... В.В Бартольдтың өзі мәдени әсер факторына тым көп
назар ... [80, 13 б.],- деп ... ... зерттеулерін нақты проблемаларға қатысты келесі
тарауларда қарастырамыз. Зерттеуші тілі бойынша туыс, бірақ
экономикалық ... ... ... ... кем ... ... жыл ... жүріп өткен дербес әлеуметтік, саяси және мәдени
даму жолын ... ... рет ... ... ... ... бұл бағыты ең алдымен оның “Двенадцать лекции по
истории турецких народов ... ... ... ... ... [81]. Ол ... бірі ... “Шығыс тарихын еуропа
тарихы сияқты ғылыми әдістерді қолдану ... ғана ... деп атап ... ... ... тарихының еуропада
зерттелуінің бірқатар қорытындыларын жасайды [2]. ... ... ... ... ... ... ... қарастырған келесі бір зерттеуші А.Н Бернштам
болды. Ол жазба деректер мәліметтеріне сүйене отырып, алғашқылардың
бірі ретінде көне түркі мемлекетінің ... ... ... Бұл ... кей ... ... “Фактілер мен даталарға
өз еркінше бей берекет қарағандықтан да ғылымға онша пайда әкелген
жоқ” [4, 102 б.],- деп ... ... ... өз ... жоғалтты деп айтуға әлі ертерек. Сонымен бірге А.Н. ... ... ... түркі дәуіріне қатысты соғды қоныс
аударушылары мен рөлі, олардың ... ... ... ... қарлұқ кезеңі, ортағасырлық қалалардың
пайда болуы туралы мәселерге тоқталды [83; 84; ... ... ... ірі ... бірі ... ... ... мәселелерге арналған еңбектерімен
қатар Хорезмнің ортағасырлық тарихы мен ... ... ... Оның ... аймақтың қалаларын жүйелі әрі кешенді
түрде зерттеудің бастамасы болып, ... ... ... ... ... ... облыстардың әртүрлі сауда, көшпелі
аймақпен көршілік, мәдени т.б әсерлер сипатын ... ... [86]. XX ... 40-50 ... ... ... ... нәтижесіне байланысты С.П. Толстов еңбектері
жарық көрді [87; 88]. С.П. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
айналымға енгізуімен қатар [89] Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... бастауларын
анықтауға мүмкіндік берді. Осы кезеңде Мәскеу мен Ленинградтық ірі
орыс-кеңес ... ... ... алған отандық
зерттеушілерімізде үлкен ғылыми зерттеулерді ... ... ... Марғұлан есімі ерекше аталады. Әлкей Хақанұлы ғылыми ортада
көшпелілер тарихына қатысты қалыптасқан сыңаржақ пікірлерге үлкен
соққы ... ... ... ашты. Мәселен қалалық өмірдің
қалыптасуындағы көшпелілір рөлі, олардың тамаша бай ... ... [90; 91] ... байланыстар мәселелерін сөз еткенде
көшпелілерді тек мәдени ... ... ... ... элементтерді қабылдауға да құлықсыздар қоғамы, себебі ... ... ... ... ... ... мәдени
байланыстар теориясының ұғымдарын ... ... ... жоққа
шығара алады.
Негізінен ортағасырлық түркілер ... ... ... ... ... ... ғылыми дәстүрі бар және
жетекші орында тұрған орыс мектебі деп ... ... ... және біршама басқа да авторлар өз зерттеулерінде тамаша
нәтижелерге қол жеткізді. ... ... ... ... ... нәтижесінде көшпелілер мәдениеті
жабайы көшіру жолымен жасалған, кемшін мәдениет деген пікірлер іс
жүзінде өз мәндерін жойды. Л.П. ... ... ... ... ... связанной с западом, чем с востоком. Ее
культура много богаче и ярче, чем можно было ... ... ... ... на Ангаре, Лене сходились и расходились ... ... ... и ... ... ... по ... самобытные культурные очаги, без которых история Евразии
не может быть полностью понятой. Как мы видим по ... ... ... в ... ... их путь на Дон и на ... Сондықтан да бүгінгі таңда мәселе Л.Н. ... ... ... ... ... соғдылар мен
гректерден алып пайдаланғаны жөнінде емес, отырықшы және көшпелі
халықтыр мәдениетінің ... ... ... ... ғана ... ... белгілі кемшіліктеріне қарамасатан кеңестік тарих
ғылымында белгілі аймақтардың ... ... ... ... алып ... ... ... қалыптасты.
Әсіресе, Орта Азияның тарихи-мәдени байланыстары туралы ... [94; 95; 96; 97] ... ... ... түсті. Сондай-ақ ортағасырлық Қытай және оның көршілері
[98], ежелгі және ортағасырлар кезеңіндегі Кавказдың тарихи-мәдени
байланыстары [99], ... ... Азия мен ... ... ... [100; 101] саяси, экономикалық және мәдени
дамуының сипаты мен аталған аумақтардың өзара ... ... ... ғылыми жинақтар түрінде ... ... ... ... шығарудың дәстүрге айналуы түркі
қағанаттарының көрші халықтармен өзара мәдени байланыстары ... ... ... ... зерттеуге тікелей байланысты
болды.
Алайда археологиялық жаңалықтар мен нақты тарихи зерттеулердің
жоғарыда келтірілген пайымдауларына қарамастан ... ... ... ... мәселелерімен айналысушы ғалымдар бұл
орайдағы көшпелі халықтардың ... ... баға ... ... ... талдау қатаң тарихилық негізде жүзеге асырылуы
керек еді. Байланыстың әрбір жағдайы өз дәуірінің құбылысы ретінде
түсіндірілуі тиіс. Себебі бұл ... сол ... ... ... тән ерекшеліктер мен қарама-қайшылықтар негізінде
туындайды. Кеңестік тарихнамада ... ... ... дала
халықтарының шапқыншылықтарына мынадай баға ... ... ... өнердегі артықшылықтарын мойындайды, алайда,
олардың рухани және материалдық мәдениетінің ... ... ... ... ... халықтармен байланыстар негізінде ІІІ ғ.
бастап қытайлықтар атқа ... ... өз ... ... ... ... өнерінде қытайлықтар, ирандықтар, орыстар,
венгрлер, поляктар ешқайсысы олармен теңдесе алмайтын еді дей келе,
ғұн және ... ... ... ... тек ... ... қиратқан деп бағалайды. “Таковы факты истории
экспансии ... ... ... больше тысячи лет,
разрушительный ... в ней ... ... ... уничтажая людей и разрушая культурные ценности
гунские и ... ... не ... ... вклада в
процесс возростания культурных контактов между народами и взаимного
обогащения культур, это и ... ... ... ... ... ... заметно ниже порабащенных ими народов и
следовательно не могли не дать им что – либо ... сами не ... ... ... в передачи культурных ценностей” [70].
Қарастырып отырған кезеңдегі кеңестік ... ... мен ... ... ... ... ... байқаймыз.
Бірінші кезекте әрине аталған мәселені зерттеудегі тамаша
жетістіктерге қол ... ... ... белгілі ғалымдардың
еңбектерін жоққа шығара алмаймыз. Алайда ... ... ... нақты дәлелденген зерттеулер бола тұра ... ... ... ... ... байланыстары, олардың бір-
біріне әсері туралы мәселені былай ... ... ... ... ұғымдардың сиымсыздығы туралы пікір қалыптасты.
Ежелгі дәуірден осы кезеңге ... ... ... ... тек пайдаланушылар, қиратушылар есебінде бағаланды.
Нақты ғылыми зерттеулердің нәтижелеріне қарамастан ғылыми ортадағы
мұндай ... ... ... ... ... ... орнаған тоталитарлық жүйе гуманитарлық
ғылымдарды өзіне ... ... ... пайдаланды. Ғылымға
араласу, оны көпе-көрінеу бұрмалау бел алды. Кеңестік кезеңдегі
зерттеулердің теориялық-методологиялық ... ... ... ілім ... негізінен айырылып, догмаға айналдырылды. В.А.
Шнирельман кеңестік ғылымда догмалық “марксизациялану” ... ... ... 30-80 ... қарқынды жүргендігін атап өтеді
[102, 9 б.]. Ал марксизация өз кезегінде ... ... ... да ... қай саласында болмасын славян-орыс
халқы ерекше дәріптеліп, түркітектес ... ... ... Бұл ... ... ... тарихын зерттеуде ауыр
зардаптарға әкеліп соқтырды. Мәселен, ... ... ... съездері 50 жыл аралықты қамтитын
үзіліспен 1926 жылы Бакуде, 1976 жылы ... ... өтті ... ... мұндай маңызды басқосу кезінде де: “Наконец,
при всей общности этнических компонентов народов ... ... Азии ... ... факт возникновения еще в
средневековье самостоятельной казахской народности со ... ... ... ... ошибочный тезис
существовании некоей тюркской общности Средней Азии, Казахстана и
других ... ... шара от ... древности чуть ли не до
наших дней” [104, 356 б. ],- деген пікірлер ... ... ... ... біршама көрнекі түрколог ғалымдар Е.Э
Бертельс, В.А. Забиров, М.Косаев, А.Н. ... ... ... т.б ... ... ... [105; 106]. Соғыстан
кейінгі жылдарда түркі дүниесіне назар аударып, ... ... ... ... ... ... халқына тигізген
саяси, мәдени ықпалын мүлде мойындамайтын үрдіске қарсы пікір
айтушыларды ... ... ... ... ... да жоғарыда
аталған таза ғылыми зерттеулердің өзінде де түркілердің сан-салалы
мәдениеті мен олардың көрші халықтармен ... ... ... ашық айтыла бермеді. Ғылыми ортада ашылған жаңалықтар
академиялық ортадан әрі аспады.
XX ... 20-30 ... орыс ... арасында
қалыптасқан евразиялықтар мектебі көшпелі халықтардың мәдениеті мен
олардың ... ... ... орны ... қалыптасқан
пікірлерге жаңа леп берді. Жалпы көшпелі халықтардың әлемдік
тарихтағы рөлі ... ... ... бастады [107]. Алайда
евразиялық бағыттағы зерттеушілердің еңбектеріне кеңестік кезеңде
тиым ... ... ... дейін тоқырауға ұшырағаны белгілі.
60-жылдардан бастап бұл бағыт белгілі зерттеуші, ғалым Л.Н. Гумилев
еңбектерінің жарыққа шыға бастауымен қайта ... Л.Н. ... ... ... пен ... ... мемлекеттілік пен
мәдениеттің ерекше үлгісін жасаған тұтас Түркі қағанаты деп аталған
ұлы империяны өзінің пассионарлық теориясына ... етіп ... 103 б.]. ... ... ... пайымдауларына қарсы
Л.Н. Гумилев былай деп жазды: “Көшпелі ... ... ... ... емес деп ... өзі ... Жалпы көшпелілер,
оның ішінде әсіресе ... мен ... адам ... ... ... ... қазір барша адамзаттың
күнделікті тұрмысында қолданылатын көп бұйымдарын ойлап тапты”
[109].
Шындығында да ... ... ... ... ... ... ... өзінде-ақ ойлап тапқан. Үзеңгі 200-
400 жылдар аралығында алғаш рет Орта Азияда пайда болған. Алғашқы
ағаш дөңгелекті арбаны, үлкен ... әсем ... ... да ойлап тапқан осы көшпелілер. Олай болса көшпелілер
мәдениеті өз арнасынан асып-тасып басқаларға да әсерін тигізген сан-
салалы мәдениет ... Осы ... ойын ... отырып, Л.Н.
Гумилев былай деп пайымдайды: “Көшпелілер тек ... ғана ... сол ... ... ... де өздерінің
отырықшы көршілерінен арта қалып көрген ... [4, 5 ... ... еңбектері алғаш жарыққа шыға бастағанда-ақ ғылыми
ортада ... ... ... ала қойған жоқ. Бірнеше зерттеу
жұмыстары арқылы тарихнамада қайталанбас ... ... ... Л.Н. ... ... көзқарасын бағалауда
қарама-қайшы пікірлер де қалыптасты. Біреулер оны “тыныштық бұзушы,
бүлікшіл, …география мен ... ... [110, 6-11 б.] ... оның теориясы туралы келесісі
“табиғат зерттеушісінің кебін киген, қуланған, мифтік ... [111, 231 б.], ... ... ... әдісімен зерттелген, жәй ғана дәлелденбейтін теория”
[112, 76 б.], үшіншілері “адамзатты ... ... ... таң ... ... дилетант” [113, 32 б.],- деп
бағалап жатты. Осы кезде ол ... ... ... ... ... [108, 100-106 б.] деген бағалаулар да айтылмай қалмады.
Бірақ оның ... ... мен ... ... ... ... ... уақытымызда да бір ізге түсе қойған жоқ. Мәселен
оның еңбектеріне алғысөз жазған белгілі ғалым, орыс мәдениетінің
білгір ... Д. ... ... ... ... Л.Н. ... қолжазбаларына жағымды ... ... ... диссертациясын қорғауға көмектестім.
Алайда бұл менің оның пікірлерімен ... ... мен оны ... оқуы ... оған өз ... ... ... үшін ғана оған көмектестім”,-деп жазды [114, 17-18 б.].
Л.Н. Гумилев ... ... ... ... ... жағынан төмен тұрған халықтар ретінде өздерінен
біршама өркениетті халықтардың мәдени жетістіктерін жай ғана
қабылдаушылар, ... ... ... ешбір елеулі үлес
қоспаған халықтар ретіндегі ... ... ... ... ... ... туралы тарихнамада қалыптасқан кереғар
пікірлердің мәнін былайша түсіндіреді: “Осынау дала ... ... мен ... тамырлары бартұғын, бірақ ... ... ... ... ... болмашы дәрежеде
ғана таныспыз. Мұның себебі, әлбетте, түріктердің, басқа да көшпелі
халықтардың, ... ... ... ... олардың материалдық мәдениеті жәдігерлерінің -
киіз, тері, ағаш пен ұлпан – тастан гөрі нашар ... ... да ... еуропалық ғалымдар арасында көшпелілер
“адамзаттың арамтамағы” деген пікір пайда ... [4, ... атап ... ... бұл ... ... ... негіздеген ғалымдардың бірден қабылдай қоюының өзі
екіталай еді. ... ... ... пікір де дәлел бола алады.
Белгілі зерттеуші М.Қ. Қозыбаев “Л.Н. Гумилев дүниенің төрт ... ... жер ... Орта ... одан ... Византия,
Персияны, Үндістанмен Қытайды қосатын, шын мәнінде Шығыс пен Батыс
тоғысатын түркі әлеміне тәнті болды. Ол әлемнің Еуропамен Шығыстың
өмір ... ... ... ... ... ... ... “ел”
– деп атап, баспалдақты-бағынышты жүйе ... ... ... ... ... ... ... дипломатия арқылы
Түрік Еліне баршаны игізген, өмірге деген көзқарасы арқылы өмір-
салтын әлемге білгізген ұлы империя ... ... ... ... баға ... [115, 20 б.].
Әлемдік тарихтағы көшпелілердің алатын ... ... ... ретінде берілген бағаға кейінгі кездері оң
көзқарастар қалыптасып келе жатқанын көріп ... А.М. ... ... ... ... ... салыстарғында қырып-жоюшылықтарға толы болды деген
тезисті қайта ... ... ... ... ... ... кресшілер ең қанқұйлы-көшпелілермен салыстырғанда
әділетті соғыс жүргізді немесе олардың ... ... ... деп айта ... ба? [116, 471 б.],– деп ... ... ... ұсынады.
Халқымыздың мәдениеті, оның орны мен рөлі туралы мәселе XX
ғасыр басында тарих сахнасына ... алаш ... ... ... Олар ... ... деген мәселеге тікелей
тоқталмағанмен, халқымыздың ... ... оның ... ... ... ... ... көтерді. Мәселен бүгінгі
мәдениет тарихын зерттеушілердің ешқайсысы ... ... ... ... ... ... ... туралы мәселе
М. Жұмабаев еңбектерінде Батыс ... ... ... болашағына сену, тіпті тарих алдында Батысты Шығыспен
емдеу мәселесін қою деңгейіне дейін көтерілді [117].
XX ғасырдың 70-80 ... орыс ... ... ... ... Бұл ... ... негізін қалаған Мұрат Әуезов
империя ... ... ... ... ... ... ... деп
есептейді. Көптілділік жағдайында олар бір-біріне ықпал ... ... бірі ... ... бірі – ықпал қабылдаушы
мәдениетке айналады. Бірақ әрбір ... ... ... күшейеді.
Күшейген соң ол ықпалдан босанып, дербес мәдениет күйінде тірлік
етеді. М. Әуезов бұл ... ... ... ... деп атайды [118, 32 б.]. М.Әуезовтың бұл пайымдаулары сол
замандағы жағдайды дәл көрсеткен. Орыс тілі ... біз ... ... ... Ал осы ... ... ... таратсақ, әсіресе исламның келуімен араб тілі арқылы
түркі мәдениеті бүкіл Шығыстың асыл қазынасымен танысты. Кейін ... ... ... бұл ықпалдан босанып өз дамуының ... ... аяқ ... ... ... ... қоғамдық ойсанада орын
алған өзгерістер тарихымызға терең үңіліп, өткенді қайта саралауға
мүмкіндік берді. Осы ... ... ... ... оның ... ошағында алатын орны, біз кімбіз, әлемдік ... үлес ... одан не ... деген мәселелер көтерілді.
Халықаралық өзара мәдени ... ... ... ... ... ... ... мәдениетіміздің
мәселелері шегінде көтеріле бастады. Әсіресе философ ... ... ... көш ... ... деп айтуға болады. Мәселен,
белгілі ғалым А.Х. ... ... дала ... ... ... байланыстар мәселелері қазақ даласының ұлы
перзенттері әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари, А. ... ... ... ... [119; 120].
Өзара мәдени байланыстар мәселесі Ә.Қодар еңбегінде түркі
философиясының мазмұндық болмысына сәйкес көтерілген. ... ... Зия ... ... ... ой ... дамуының алғашқы
кезеңі монғол, тұңғыс, қытай халықтары қалыптастырған Қиыр Шығыс
өркениетіне қатысты, екінші кезеңі ... ... ... кезеңі қазіргі Батыс өркениетіне байланысты”,- деген пікірін
өте орынды деп санайды [121, 90 б.]. Себебі, алғашқы ... ... ... ... ... ... ... тауларына
көшуінің нәтижесінде, ескі тілін ұмытып, жаңа тілде сөйлей ... жаңа ... ... Қиыр Шығыстық ой дәстүрінің өкілдері
ретінде қала берді.
Он екі жылдық жануар календары, қытайлық Дао іліміне ұқсас Жол
идеясы, төр, төре ... ... – бәрі де Қиыр ... ... З. ... түрік философиясының екінші кезеңін
исламдық шығыс өркениетімен байланыстырған ... ... ... дұрыс пікір, бірақ шығыс өркениеті тек ислам мәдениетімен
шектелмейді. Шығыс өркениетіне иран, үнді, қытай, түрік ... Ең ... ... арийлер заманындағы бірлігінде
Шығыс өркениеттерінің көп элементтері ... және Орта ... ... ... Олардың қатарына көпқұдайлылық, батырлық
эпос, шамандарды құдайдан биік қою, ... мен ... ... ... ... мен ... мақсатында қолдану болды”,-деп
анықтай түседі [121, 88-95 б.]. Осылайша автор түркі философиялық
ой дәстүрінің ... ... ... ... рөлін анықтай түседі. Өз пікірін пайымдай ... ... үш ... ... да ... еті тірі ... өркениет иелерімен тең дәрежелі ғұмыр кешкенін ... Бұл ... ... ... ... ... Бар ... шешуі олардың көшпенділігінде жатыр ... ... ... ... ... үш өркениеттің үшеуінен де
жоғары қояды [121].
Соңғы жылдары Қазақстан ... ... ... өркениеті
мәселелеріне баса назар аударып отыр. Біз қарастырып отырған түркі
дәуіріндегі мәдениет, ... ... ... ... ... байланыстар мәселесінің зерттелуінің жаңа бағыттары
бойынша жаңа теориялық-методикалық сипаттағы еңбектер де жарық
көрді. ... ... ... М.Қ. ... ата тарихымызды
таразылап жатқан тұста көп мәселелердің арасындағы ең методикалық
мәні бар ... бірі - ... ... деп атап ... ... тарихы – Дала ... ... ... ... [47]. ... белгілі батыс зерттеушісі ... ... ... берілген “тарихы жоқ” халықтар
есебіндегі бағасымен келіспейтіндігін жаза ... ... ... ... ... үлесін санамалап шығады:
1. Тәңірлік дүниетанымды берді; Зердеш (Зороастр) дінін ... ... ... көне ордасы болды;
3. Төл жазуын ойлап тапты;
4. Жыл мезгілін маусымға бөліп, осы ... ... ... ... ... далалық типін жасады; әскери өнердің
ғажайып үлгісін көрсетті;
6. Сымбат-архитектуралық өнердің өзіндік үлгісін жасады;
7. Дала ... бай ауыз ... ... ... ... мал ... бола ... адам баласы
ойлап тапқан басқа түрлерін Дала перзенті қосалқы ... ... мен қала ... ... түркі мәдениетінің мұндай дәрежеге жетуі олардың өз
мәдениетін Қытай, Иран, ... ... ... отырып,
жаңа мәдениет типін қалыптастыруынан деп есептейді [115, 22 б.].
Яғни автор дала өркениетінің құрамды бөлігі ... ... ... ... ... ... тамыры түркі дәуірінде
көрші халықтармен мәдени байланыс орната алуынан деп есептейді.
Түркі ... орын ... ... ... ... ... мәдениеті туралы проблемаларды зерттеудің жаңа ... ... ... ... көрген ғылыми зерттеулер, мақалалар,
ғылыми теориялық конференциялар үлкен рөл атқарып ... ... ... ... шыға ... ... өркениеті – “Казахская
цивилизация” атты журнал бетінде жарық көрген ... ... ... сүйене отырып “қазақ өркениеті”
түсінігін жан-жақты негіздейді. Осы бағытта ... ... ... қатар, өзінің тарихи-уақыттық, кеңістікті-
ландшафтық, мәдениеттік-өнегелілік және ... ... ... ... және ... ... ... екендігін атап өтеді. Әр автор бұл концепцияны ... ... ... Е.С. ... Иран және қазақ
өркениетінің өзара байланыстарын тарихи мәліметтермен қатар,
зерттеудің ... да ... ... ... көрсетеді. Автор қазақ-
иран өркениеттерінің өзара байланыстарын гендік ... ... ... ... ... ену үрдісін бақылай отырып,
бұл байланыстар тамырының тереңге кететіндігі, атап ... ... ... ... ... ... ... тірелетіндігі туралы
қорытындыларымен анықтайды [122]. Осы басылым бетінде ... ... ... ... ... әлемдік өркениеттің құрамды
бөлігі ретінде қарастыра отырып, әр кезеңдегі өзара ... ... ... ... әлем ... ... ... мәселеде жаңа қөзқарастар қалыптастырып отыр
[122; 123].
Түркі дәуіріндегі мәдениет, мәдениеттердің ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы тарих
ғылымының жеткен жетістіктері деп есептейміз. Бұған Қазақстан
тарихының (Алматы.,1996 жылғы) 1-томында мәдениеттердің өзара әсері
деген жеке ... ... ... бола ... Ал, ... ... бұрын кеңестік кезеңде 1988 жылы жарық көрген
Қазақстан тарихының 1-томынан таба алмайсыз [124]. ... ... ... ... ... мен ... мәселелері
халықаралық ғылыми конференцияларға арқау болуда. Мәселен Р.Б.
Сүлейменов атындағы шығыстану ... мен ... Иран ... ... ... ... ... XXI ғасырдағы өркениеттер диалогы» атты 2001 жылы
қазан айында өткізілген халықаралық ... ... ... К.У. ... Ш.К. ... және ... ... сабақтастығы мен өзара байланыстары, түркі-
иран байланыстары мен бұл байланыстардың ... ... ... ... мәселелр бойынша баяндамалар жасады [34, 18-24
бб, 168-184 бб, 112-126 бб.].
Қазақстан археолог ғалымдарының кеңестік кезеңнен басталатын
зерттеу жұмыстары ... ... де ... ... Урбанизацияның
даму серпінділігін зерттеу міндетіне баса назар аударылып отыр.
Қала құрылымын, қалалардың атқарған ... ... ... ... ... ... ... өмірін көршілес елдермен
және халықтармен өзара мәдени байланыста алып зерттеу көзделуде.
Осы проблемаларға байланысты ... және оның ... ... ... аңғарындағы Қостөбені, Шу аңғарындағы Құлан, Іле
аңғарындағы ... қазу ... ... ... жандана түсіп [125; 126], қала өмірінің гүлденуі мен
мәдени байланыстардың негізгі себептерінің бірі ... ... ... ... байланыстары туралы зерттеулер
жүргізілуде [127]. ... ... ... ... ... ғалым Ж.Қ. ... ... ... ... ... ... белгілі.
Аталған зерттеуші Қазақстан халықтарының көрші халықтармен мәдени
байланыстырының сонау ерте замандардан бастау алатындығы ... ... [128]. ... ... ... ... жаңа бағыт археологиялық сәулет өнері болды. Археологтар
аршыған ... ... мен жай ... үйлер қалдықтарының
сәулеті тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ортағасырлық Кедер және Жамукет қалаларының сарай
кешендері, Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудың мұсылмандық діни
сәулет өнері бар. Олардың ... ... ... ... ...... ... өрнектер, ойып жасалған заттар және
түрлі оюлармен сипатталады. Ұлы ... жолы ... ... мен ... ... эталондарының таралуы көрсетілген
[129; 130; 131; 132]. Жаңа ... ... ... ... ... ... [133; 134] қоса, олардың қалыптасуына әсер еткен
әртүрлі діндердің таралу жолдарын анықтауға ұмтылып отыр ... ... Іле ... ... беткейлерінің
отырықшы мәдениетіне арналған монографиялық зерттеуінде Т.В.
Савельева Талғар қаласын археологиялық ... ... ... ... қала ... ... ерекшелігі туралы
қорытындыға келеді және сонымен қатар оның мәдениетінің ... ... ... ... [136; 137].
Тәуелсіздік кезеңі көшпелілер қоғамын бағалауда ұзақ уақыт орын
алып келген түрлі ... ... ... ... Осы ... ... өркениетті анықтауға байланысты теориялық
проблемаларды шешулері керек болып отыр [138]. Бұл ... бір ... ... дәуіріндегі көрші халықтармен өзара мәдени
байланыстарды зерттеумен де тікелей байланысты деп есептейміз.
Түркі ... ... ... ... ... мен ... тарихнамалық талдау жасай отырып,
мынандай қорытындыларға келуге ... ... ... ... ... өзара мәдени байланыстар
тарихын зерттеу барысында өз зерттеулерінің негізі ретінде Морган,
Ковалевский т.б. ... ... ... ... ... Қазан революциясынан кейін бұл идея одан әрі дамытылып,
мәдениеттердің таптық сипаты ... ... ... Дегенмен кеңестік тарихнамада халықаралық ... ... ... ... бірлігі”,
“мәдениеттердің өзара ортақтығы” туралы концепция қалыптасты.
Кеңестік тарихнама әр ... өз ... ... бір ... негізінде бір-бірімен салыстыруға болмайтындығы
туралы принципті атап көрсеткенімен, нақты тарихи ... ... ... ... бермеді. Мәселен, бұл көшпелі халықтар
мәдениетіне тікелей қатысты.
- Кеңестік мектеп өкілдері көшпелілердің ... ... ... ... ... ... тұр. Осы ... нәтижесінде түркі халықтарының мәдениетінің қалыптасуы
мен мәдени байланыстырының ерекшеліктеріне қатысты мынандай ортақ
факторларды анықтады:
- ... ... ... ... ... мәдениеттің қалыптасуына ортақ табиғи жағдайлардың әсер
етуі;
- шаруашылық-мәдени типтің ... бір ... ... ... басқа халықтардың рухани және материалдық мәдениетімен
әсерлесуі (әсіресе, ... ... т.б., ... ... жеткен жетістіктермен қатар, нақты түркі халықтарының
мәдениетін зерттеуде тарихи-генетикалық қабаттарды, яғни, ... ... ... қалыптасуына әсер еткен басқа мәдени
элементтерді анықтау барысында арнайы жазылған тарихи зерттеулердің
жетіспейтіндігіне көз жеткіздік. ... ... бұл ... ... әдіс ... ... жазба, археологиялық,
лингвистикалық, фольклорлық т.б., деректерді пайдалана отырып
зерттеу керек.
- Қоғамдық дамуда ... 10-15 ... орын ... өзгерістер
халқымыздың өткеніне үңіліп, тарихи тамырларын іздеуге, оған ден
қоюға итермеледі. Осы тұста ұлттық мәдениетіміз, оның ... ... ... үлесі, ондағы орны туралы мәселелер күн
тәртібіне көтерілді. Осыған орай ... ... ... ... халықтардың тарихтағы рөлін анықтау мәселесімен
тікелей байланысты қойылды. ... ... ... ... ... ... Көшпелілердің, соның
ішінде түркі дәуіріндегі өркениеттің өз заманының жетістіктерін
бойына сіңіре ... ... ... мәдени даму тарихында
өзіндік ерекше қолтаңбасын қалдырған Ұлы дала ... ... ... Бұған соңғы жылдардағы археология ғылымының
жаңалықтары да ... бола ... ... тұста зерттеушілер археологиялық және жазба
деректердің мәліметтерін, ... ... ... айту дәстүрінің
үлгілерін пайдалана отырып, әр кезеңдегі өзара мәдени ... ... ... ... ... ... ... Көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара байланыстарының
тарихнамасы.
Бүгінгі таңда ата тарихымызды таразылап жатқанда ең ... бар ... ... ... ... өркениет проблемасын
атай келе белгілі ғалым, академик М.Қ. Қозыбаев ... ... ... ... бірі - ... мәселесі. Біз қай
өркениетке жатамыз? Көшпелі ме, отырықшы ма, орыс-сібір өркениеті
ме, ортазиялық Тұран ... ме? Әлде ... ... басын қосқан дала мен қаланың синтезі іспетті ... ... ме?” [47, 2 ... ... ... ... атаулар қолданылып
жүргендігіне (түркі өркениеті, ... ... дала ... ... біз соңғы қала мен даланың синтезі іспеттес Ұлы
дала өркениетіне басымырақ ден ... ... ... ... ... ... тарихнамада жоғарыдағы ұғыммен
талданғаны белгілі. Қазақ халқының ... ... ... ... ... сияқты біртұтас, өзінше тұйық, ... ... әрі ... тарихымызбен мәдениетімізде ерекше із қалдырған қала мен
дала мәдени синтезі немесе көшпелі ... пен ... ... ... мен ... ... ... негіздерін талдай отырып, түркі дәуірінде орын алған
өзара мәдени байланыстар мәселесінің зерттелуінің жалпы ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге баса назар аударамыз:
- қала мен дала мәдени байланыстары мәселелерін зерттеудің
басталуы мен ... ... пен оның ... мен ... халықтардың рөлі туралы тарихи білімдердің жинақталуы,
олардың сипаты мен ... ... - ... ... пен
отырықшы өркениет ошақтарының өзара байланыстары туралы тарихи ой-
пікірлер эволюциясы мен ... ... ... ... ... мен дала мәдени байланыстарының мәселелері кең көлемде
жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижелеріне ... Қала мен дала ... ... ... ... Жетісу
өлкесін археологиялық жағынан зерттеу кешенді түрде XX ғасырдың 30-
жылдарынан кейін басталды. 1933 жылы Шу, ... ... ... археологиялық жағынан барлау жұмысын ... ... ... Академиясының Қазақ филиалымен бірлесе
отырып, КСРО ... ... ... ... ... еді. ... да Жетісу өлкесінің археологиялық
жағынан зерттелуінің ... ... ... ... атаймыз. Жоғарыда аталған алдын-ала ... ... ... ... түрде зерттеу 1936-1940 жылдары
аралығында жүргізіліп, Қырғызстан мен Қазақстан аумағанда ... ... XІX ... ... ... ... кезең
бойынша көшпелі және отырықшы тайпалар мәдениеттері зерттелді [83;
84; 85]. Жетісу археологиялық экспедициясы ... ... кең ... ... және тұрақты қазба жұмыстарын жүргізді.
Ортағасырлық Тараз қаласы орнында жүргізілген кең көлемді қазба
жұмыстарының және оның ... ... ... бойынша осы ауданның археологиялық материалдарын
кезеңдерге бөлу ... қала ... ... ... оның ... ... жолдары анықталды. Қазақстан
археологиясы үшін бұл ... ... ... түрде тарихи-
археологиялық тұрғыдан зерттеудің тұңғыш тәжиірбиесі болатын.
Жетісу өлкесінде ... ... ... ... 1946 жылы ... [139, 110-118 ... жылы ... Ғылым академиясының құрылуына байланысты
қазақ археология мектебі ... [79]. ... ... ... ... мәселенің зерттелуіне зор үлес қосты. Ә.Х.
Марғұлан бастаған ОҚАЭ неолит, энолит дәуірлері мен қола ... ғана ... ... ... ... де
зерттеп, Орталық Қазақстан тек көшпелілер елі ғана емес, ... ... және қала ... ... бірі ... ... [91].
Кең көлемде жүргізіле бастаған археологиялық ... ... қала мен дала ... ... ... ... жолдарын анықтау мәселесін қойды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... байланысты көшпелі халықтар
мен олардың отырықшы өркениеттер ... ... ... ... ... Адамзат тарихының даму кезеңдерінің соңғы
ғасырларында жалпы дамуы жағынан көп ... ... ... халықтар
тарихы көптеген зерттеушілер тарапынан “тарихы жоқ” халықтар
есебінде бағаланып, назардан тыс ... ... ... көшпелілік пен отырықшы өмір салтының дәстүрлері ұштасқан
аудандарында аталған аймақтардың ... ... ... қарым-қатынастары өзара байланыста дамыды. Алайда бұл
қарым-қатынастардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... да атап
өткеніміздей тарих ғылымында көшпелілер «адамзаттың арамтамақтары»
ретінде қарастырылып, көшпелі және отырықшы әлемнің мәңгілік қарама-
қайшылығы ... ... ... ... Бұл ... ... көшпелі
халықтар қоғамдық дамуы жағынан арта ... ... ... ... ... сипатталып, мәдени байланыстар тұрғысынан
алғанда өркениетке қосар ... жоқ, ... ... жетістігін де шығармашылықпен игере алмайтын
құлықсыздар қоғамы ретінде көрсетілді. ... XX ... ... ... ... ... егіншілермен тұрақты күрес
жағдайында, олар өз жолындағының бәрін жайпап өтеді және гүлденген
жазираны өлі шөл далаға айналдырады” деп ... [140, ... б.]. ... соның ішінде Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... ал
олардың өркениет дамуына ықпалы тек ... ... ... деп ... ... Орта ... ... отырқшы Иран
өркениетін көшпелі түркілердің бірте-бірте жаулап алып, күйретуінің
тарихы деп саналды [141, 18-19 б.]. Ал Орта ... ... ... ... анық ықпалын ... ... ... “жабайылануы” деп бағалай отырып,
бірақ бұл процесс кең етек алмады, қалалық ... өз ... ... сақтады деп қорытындылайды [142]. Алайда
бүгінгі таңда көшпелілер мен егіншілер ... ... ... ... отыр. Ендігі тұста мәселе көшпелі халықтардың
“егіншілік-жазиралы алқаптар мен қалалық ... ... ... ғана ... ... егіншілік пен
көшпеліліктің өзара әсері мен бірлігі тұрғысында қойыла бастады.
Тарихи зерттеулердің бағытындағы бұл ... ... ... өмір салтына деген жалпы ғылыми ойсананың өзгерістеріне
тікелей байланысты болды.
ОҚАЭ-нан кешенді экспедициясын А.Н. ... мен Е.И. ... ... А.К. ... ... күндері К.М. Байпаков
басқарып келеді. Экспедиция жұмысының нәтижесінде қала орындарын
зерттеу мен ... ... ... мәдени-тарихи кезеңдер
туралы, қолөнер мен сауданың даму ... ... ... ... туды [143; 144]. ... ... егіншілік және
көшпелі мәдениеттердің өзара әсері негізгі зерттеу тақырыптарының
бірі ... ... ... Б.Г. ... “егіншілік аудандардың көшпелі
тайпалар әлемімен қатар өмір сүруі мен ... ... Орта ... ... ... ... ... ғасырлар мен мыңжылдықтар
барысындағы тарихи дамуына тән сипатты құбылыс болды”,- деп жазды
[145, 11-12 б.]. ... әрі ... ... екі әлемнің арасындағы
диалектикалық қарама-қайшылықтарына қармастан, олардың бір-бірімен
тығыз байланыссыз өмір ... ... ... ... [145,
11-12 б.].
1969 жылы жарық көрген Қазақстан археолог ... ... ... ... ... ... и
земледельцев Казахстана» атты жинақта [146] біз қарастырып отырған
мәселе бойынша ... ... тың ... ... Б. ... осы жинаққа енген «Новые данны по
археологии ... ... ... ... атты ... ... ... материалдары арқылы Қазақстан
жерінде көшпелі және отырықшы мәжениеттердің ... ... ... өмір ... келе ... айтады [146, 162-174
б.]. Осы пікірде белгілі археолог-ғалым К. ... ... «С ... ... на ... современного
Казахстана сложилась две формы хозяйства –кочевое скотоводствао и
богарное и поливное земледелие. ... им у ... ... ... и ... две ...
кочевническая и земледельческая. Общества, где развивались эти
культуры, не противостояли друг ... как ... хотя ... ... были ... а ... в тесном контакте и
во взаимной зависимости» [146, 3 б.]
Тарих ғылымында көшпелі ... ... рөлі ... ... ... ... бастады. 1973 жылдың шілде ... ... ... штаб-пәтерінде ғалымдардың бас қосуы
өтіп, ол жаңа халықаралық ассоциоациясы ұйымын құру туралы шешімге
келумен аяқталды. Бұл ... ... 1967 ... бастап жүзеге
асырылып келе жатқан ЮНЕСКО-ның мәдени ... ... ... Азия ... ... ... жұмысының
қорытындысы болуымен қатар, сондай-ақ оның жаңа кезеңін бастап
берді деп ... [147, 5 ... Азия ... ... ... жоба ЮНЕСКО
бағдарламасына бұрынғы Кеңестер Одағының шығыстанушы ... ... ... ... 1966 жылы ... ЮНЕСКО-ның
Бас конференциясының 14-ші сессиясы жұмысына қатысқан Ауғанстан,
Үндістан, Иран, ... ... ... да бұл ... ... ... жаңа ... мақсаты “Орталық Азия
халықтарының мәдениетімен танысу, археологиялық жағынан зерттеу
және олардың тарихын, ғылымы мен әдебиетін оқып ... ... ... ... деп атап ... [147, 5 б.]. ... бойынша Орталық Азия аумағы ретінде Ауғанстан, Шығыс Иран,
Үндістан, Батыс Пакистан және бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... және
Қазақстан аумағы белгіленді.
1974 жылы Улан-Батор қаласында “көшпелі халықтардың Орталық
Азия өркениетіндегі ... атты ... ... ... жұмысы барысында көшпелі халықтардың Орталық Азия
өркениетіндегі маңызды рөлі ... оң ... ... ... ... ... ие ... әлі де болса мұндай пікірлер
академиялық ортадан шығып көшпшілік қауым ... аса ... ... ... ... ... ... конференция
барысында да мәселені археологиялық және тарихи тұрғыдан ... ... ... ... ... 1985 жылы ... өткен ЮНЕСКО шеңберінде
“Ортағасырлардағы Орталық Азиядағы мәдени-тарихи үрдістер” деген
халықаралық ... ... Онда ... ... ... ... өткен этно-мәдени үрдістерге, аймақтың көшпелі
және отрықшы халқы өркениетінің әлеуметтік-экономикалық базасы ... ... ... қатынастарға, мемлекеттік ... ... ... ... мен ... баса назар
аударылды [79].
Алайда ғылыми пікірталастар ұзақ уақыттар бойы аталған екі
әлемнің қарым-қатынастарының мәні ... [149; 150] ... ... [151; 152] ... деген қарама-қарсы
пікірталастар негізінде ... ... ... ... ... мәдени байланыстарының сипаты туралы мәселе де
жоғарыдағы бағытпен таласты тұрғыда ... ... ... ... ... нақты тарихи тепе-теңдіктің бұзылуы көшпелілердің
де, отрықшы халықтардың да тарихында орны толмас ... ... ... ... ең ... әрі ... ғылыми
тұжырымдарын С.П. ... [89, 245 ... ... [90, 4-8 б.], Т.А. ... [153, 274-281 ... ... [154, 77 б; 146 б.] ... ... ... қала мен дала ... ... аймақтардың тарихи дамуының заңдылықтарын анықтау ... ... ... ... ... А.М.
Беленицкий, И.Б. Бентович, О.Г. Большаковтардың ортағасырлық Орта
Азия қалалары тарихына ... ірі ... ... қала мен дала мәдени синтезінің аталған кезеңдегі
қалалық өмірдің ажырамас бөлігі болғандығы атап ... ... 999 жылы ... ... мен ... Орта Азияның солтүстік-шығысында таза түркілік қалалардың
пайда болуы мен ... ... ... қалаларында түркі
элементтерінің таралуына әсер етті деп жазады [155, 160 ... ... ... ... ... ... анықтауда нумизматикалық материалдардың рөлі ерекше
екендігін атап өткен ... Осы ... ... ... материалдар арқылы Қазақстан қалаларының ... ... ... ... және ... талдайды. Мәселен, О.И.Смирнова VІІ-VІІІ ғасырларда
батыстан шығысқа Тараз, Баласағұн одан әрі ... ... мен ... ... Русь пен ... ... маңызды
сауда жолының бойында орналасқан Отырар оазисінен табылған үш
көнетүркі ... ... ... ... ... жасаған. О.И. Смирнованың пікірінше бұл теңгелердің
аверс жағы Кіші Азияның күміс ... бет ... ... [156, 78 б.]. Ал, ... ... қола теңгелерді құю өз
кезінде Қытайдан ... ... ... құю ... [157, 65 б.]. Зерттеушілер мәдени, сауда ... ... жат ... мен ... жергілікті түркілер
өз өнерінде қолданып, оны ары ... ... ... ... ... ... [156; 158. ... ... арыстан бейнелі Отырар
теңгелері Шашта (Ташкент) ... ... ... ... 65-81 б.]. Ю.Ф. ... ертефеодалдық Шаштың
(Ташкент) ақша жүйесін зерттей отырып осы кезеңдегі соғды мәдени
эталонының үлгісі ретінде Ташкент оазисінің ... ... ... ... ... дамуына ықпалы зор болды ... [159, 135 ... мен дала ... ортағасырлардағы (VІ-ІXғғ) отырықшы және
көшпелі мәдениет мәселелерін зерттеп ... ... ... ... белгілі археолог К.М. Байпаков болып табылады.
Қазақстанның кең-байтақ жерінде отырықшы қала ... ... үш ... ... атай ... ... бірі - бір
жағынан Орта Азия, ... ... ... Қазақстан, Сібір мен Орал
аралығындағы аумақты алып жатқан Оңтүстік ... мен ... ... өз ... жүргізіп келе жатыр. Аймақ
егіншілікті жазиралар мен ... ... ... ... Мұндай жағдай мәдениеттің дамуына ежелден ерекшелік
беріп келеді.
К.М. ... ... ... қала мен ... Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу материалдары бойынша
талдаған. Көшпелілер мен ... ... ... ... түсіну үшін “таза ... ... ... ... яғни ... ... ... пен егіншаруашылығы элементтерінің болуын естен
шығармауымыз керек,- деп атап көрсетті [160, 55 б.]. ... мен ... ... ... ... мен ... ... әлеуметтік-экономикалық құрылым шегінде
интеграциялану ... ... ... ... ... ... дамуына әсер етті. Бұл ... ... ... автор алмасу, еліктеу, диффузия,
интеграция құбылыстарынан көрінеді,- деп ... [160, 55 ... ... жағынан ең беделді мәдени үлгілер әуелі қоғамның
бетке ұстар үстем тобы арасына таралғанын ескеруіміз керек ... ... ... ... ... – керамикаға,
қатардағы үй құрылысына енгізу де жүріп жатты дей ... ... ... ... ... ... ... атап өтеді.
Мәселен, халықтық, бұхаралық мәдениеттің негізі Қауыншы, ... ... ... ... ... ... жергілікті
мәдени қатпарлардан тұратын еді [160, ... ... ... әрі қала мен ... ... байланыстарының
кезеңдеріне байланысты өз ерекшеліктеріне тоқтала отырып, жалпы бұл
екі жүйе ... ... ... ... ... тығыз
байланысты деген қорытындыға келеді.
Зерттеуші бұл ... ... ... ... ... де ... түседі. Мәселен, соңғы жылдары қайта
жазылып, басылған көп томдық ... ... ... ... К.М. ... ... «VI-XIX ғғ. ... отырықшы және көшпелі мәдениет. Қала мен дала» ... ... және ... ... өзара әсері»
бөлімінде мәселені былайша түйіндейді: «Отырықшы және қала
тұрғындарының көшпелі және ... ... ... өзара
әсерінің түрлі жақтары болды. Алайда көшпелілердің, ... ... ... ... ... ... шеңберінде бірігуін атап өткен жөн. Отырықшы егіншілер ... ... ... бұрынғы көшпелілер тез арада
отырықшылыққа, қала өміріне көшіп ... ... ... ... де дамуын жеделдетті.
Мәдениет жөнінен бір-біріне ықпал ету ... ... ... ... сияқты құбылыстармен сипатталды. Мәселен,
отырықшы тұрғындар көшпелілерден қару-жарақ түрлерін, сәндік
заттарды, ... ... ... ... ыдыстарды алған.
Алайда отырықшы тұрғындар қалай болса солай көшіріп алу ... ... бұл ... өздеріне тән өзгерістер енгізді. Бірақ
алдыңғы ортағасырлық қоғамның ... ... ... ... отырып, көшпелілер бұл бұймдарға деген өз қажеттерін дамыған
қала қолөнері болған жағдайда ғана толық қанағаттандыра алатын еді.
Сонымен, ... ... ... қала қолөнерінің
дамуын қажет етті, ал түрік ... ... ... ... ... ... ... өмірге көшкен көшпелілер отырықшы
тұрғындардан құрылыс ісіннің, үй ... ... ... ал
түрік шонжарлары, сірә, ... ... ... және ... үшін ... ... арсынан құрылысшылар шақырып алатын
болса керек» [79, 348 б.].
Зерттеуші одан әрі ... ... ... ... ... ... тоқтала отырып, аймақта орын алған этникалық
процестерді басты назарға ... ... ... ... ... екі түрімен сипатталды: халықтың үлкен тобының ... ... ұлы ... ... ... отарлауы, түркі
жаулапалушылығы) және халықтың аз ғана ... діни ... ... ... сипатталатын микромиграция. Оңтүстік
Қазақстан мен Жетісу материалдары бойынша монғол шапқыншылығына
дейінгі қала мен дала мәселелерін ... ... ... бұл ... бұрынғы ғылыми ортада қалыптасқан екі әлемнің ... ... ... мүлде сай келмейтін өзара толықтыру мен
тығыз байланыстар негізінде дамығаны туралы қорытындыға келеді [160;
79. 349 ... ... IV ... ... ... XIII ғасырдың басына
дейінгі аралық отырықшылық пен көшпеліліктің, егін ... ... ... ... ... - ... немесе бір
жағынан алғанда этникалық құрылым негізінде органикалық ... Бұл ... ... ... ... ... ... өзі қоғам
дамуындағы прогресті көрсетті. [160, 344-345 б.].
1987 жылы ... ... ... ... өтті. Ол
әлемдік тарихтың, оның ішінде отандық тарихымыздың ... бірі – ... ... мен ... ... ... ... арналды. Осы симпозиум
материалдары 1987 жылы тезистер түрінде, ал 1989 жылы ... ... [161; 162]. ... ... ... мен Францияның жас
зерттеушілері және белгілі ғалымдарының көне өркениеттер ошағындағы
көшпелілер мен егіншілер арасындағы байланыстарды зерттеудің ... ... ... ... ... жаңа жетістіктерін
ортаға салды.
Отырықшы мәдениеттер мен көшпелілер ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелілігімен - әлеуметтік-саяси құрылымынан бастап тарихи даму
жолына ... ... ... ... әсері туралы тезистің өзі
біршама тривиалді. Алайда нақты ғылыми көзқарастардың қалыптасуының
өзі тарихи болмысты ... ... ... бағалауымызға да
байланыстылығын көрдік. Бұл жерде жоғарыда да айтып өткен ... ... ... ... ... әртүрлі бағаларды,
көзқарастарды мысалға алсақ болады. Симпозиум мүшелері аталған екі
жүйе арасындағы өзара байланыстар мәселесін зерттеудегі ең ... ... ... ... ... перманентті өзара
байланысы, бұл байланыстардың көп қырлылығы мен түрлері, ... және ... ... ... ... ұсынды [162, 339 б.].
“Көшпелі мәдениеттер мен ежелгі өркениеттердің ... ... ... ... ... ретінде кездейсоқ алынбаса керек.
Орталық Азияның ежелгі және ортағасырлар археологиясы мен ... ... ... ... ... ... даму
заңдылықтарынан туындады. Ол ... ... ... негізінде қарастырудан бас тартты. Әртүрлі шаруашылық-
мәдени аумақтарда ... ... ... ... ... ... және отырықшы мәдениеттер арасындағы ... ... ... ... қоғамы дамуының әртүрлі
кезеңдеріндегі өзара мәдени байланыстардың жалпы негіздерін, бұл
процестегі ... ... ... ... етеді.
Симпозиум жұмысы барысында өзара байланыстар мәселесін нақты тарихи
талдау, теориялық негіздегі ... ... ... ... осы саладағы зерттеулердің
жаңалықтарымен танысуға мүмкіндік туды. Баяндамашылар қала мен дала
байланыстарының сан ... ... ... ... ... ... т.б.) тоқталды.
Л.Н. Гумилев осы симпозиум барысында жасаған баяндамасында
көшпелілер мен отырықшы халықтардың ... мен ... ... ... ... ... дей ... мәселені
қарастыруда мұндай тұрғының дұрыс еместігін атап ... [163, ... ... ... ... мен ... ... айтсақ, жүйелердің (суперэтностардың) жеке қасиеттерін
бейнелейді, ал этногенез дегеніміз - пассионарлықтың ... ... және ... ... ... соңғы
кезеңі иннерциялық өшуін бастан өткеретін табиғи процесс.
Суперэтникалық жүйелер мен ... ... ... ... ... ... ... этнопсихологиялық
құрылымды этникалық қабылдау немесе қабылдамаумен анықталады.
Комплиментарлықтың сәйкессіздігі ... ... ... ... ... Ал, ... ... жағдайында
“мәдениеттің гүлденуі” орын алып, гармониялық даму ... ... ... [163, 18 ... бас қосуда сөз алған тарихшы ғалым Г.Е. Аремян ... ... ... ... қала ... ... ... қоғамын «жабайылар» қоғамы ретінде
қарастыру кең етек алғанын атап өтті. Мұндай пікірдің қалыптасуына
отырықшы-егінші тұрғындардың көшпелілерді ... мен ... ... ... эгоцентристік көзқарастары әсер еткен.
Осылайша екі әлемді бір ... ... ... орын ... ... ... бой ... Бяндамашы мың жылдықтарға
созылған мәдени прогресті бақылай отырып, Еуразия өркениетінің
дамуындағы ... ... ... көз ... ... [162, 21 б.]. ... баяндамашы көшпелілер қоғамының бір
қатар артықшылықтарын санамалап шығады.
«В некоторых сферах деятельности неоседлые скотоводы выработали
более ... ... ... по ... с ... ... цивилизации. Полуоседлые и кочевые скотоводы
создали более совершенную ... ... ... ... условиям природной среды. В эпохи аридизации климата,
когда ирригационное земледелие ... ... или ... типы ... ... ... позволяли эффективно
использовать ограничные природные ресурсы. Их ... ... ... ... по ... с ... ... и земледельцев – скотоводов» [162, 22 б.],- деп көшпелі
мал шаруашылығының ... ... ... ... ... ... ... жеткеніне назар аударады.
Автор көшпелі мал шаруашылығымен айналысқан халықтардағы
әскери өнердің даму себептерін түсіндіре ... ... ... ... ... ... құра білгенін тоқтала отырып,
көшпелілердің тағы бір жетістігін былай атап көрсетеді: «Известно
также: общество неоседлых ... ... ... ... по скорости и расстоянию передачи культурной информации были
недосягаемы для всех земледельческих цивилизаций, ... ... ... ... ... определенные категории
культурных явлений очень ... ... на ... ... ... ... скотоводами» [162, 23
б.].
Аталған симпозиум қала мен даланың өзара ... ... жаңа ... ... Мәселені зерттеудің
алғашқы кезеңдеріндегі бағыттары мен кейінгі ... ... ... ... ... ... қол ... табыстарына сүйене отырып жаңа жолдары
белгіленді. Ендігі жерде қала мен дала проблемасы өзара ... ... ... қайшылықтағы өзара біртұтас жүйе ретінде
қарастырылуы керектігі мойындалды. Осы ... өзі ... ... ... ... байланыстар тарихын зерттеудің
де жаңа бағыттарға көшкенін көрсетеді. ... ... қала ... синтезі дәл түркі дәуірінде өзінің даму, ... ... ... ... осы ... көшпелі тұрғындардың
отырықшылыққа өтуі нәтижесінде ескі ... ... ... ... пен ... ... аудандарының
қалыптасу процесі жүрді. Мәселен ІX-XІІ ғасырларда отырықшылық ... ... жаңа ... ... Жетісу (Іле өңірі)
қалыптасты [160, 342-344 б.]. Қалалық мәдениет Ертіс ... [16, 20-128 б; 164.[ мен ... ... ... 3-27 б.]. ... ... халық осы кезеңде С.А. Плетневаның
сыныптауы бойынша [154, 77 б.] көшпеліліктің жартылай отырықшылық,
феодализм, ... ... жазу мен ... ... ... ... ... кезеңіне аяқ басты ... [160. ... ... дәл осы кезеңде
тарих ғылымында түркі-соғды мәдени синтезі деп ... өз ... мен дала ... ... қатар сіңірген мәдени ... да ... ... Е.И. ... [22], Т.Н. ... ... Байпаков [24], К.А. Ақышев [25], Б.Н. Нұрмұхамбетов
[26] және тағы басқалар мәселенің зерттелуі мен ... ... ... ... ... ... ... етті.
Ортағасырлық Қазақстан қалаларын зерттеудің үлкен мектебінің
нәтижесінде, отандық ... қала мен қала ... әсер ... ... ... ... мәселелерін жеке
зерттеу нысаны ретінде алып қарастыруда. Осы орайда, Т.А. Терновая
ортағасырлық қала халқының ... ... ... еткен сыртқы мәдени факторларды археологиялық материалдар
негізінде зерттеп ... [133]. ... ... ... ... мен ... ... әсер еткен түрлі
мәдени ағымдардың синтезі ретінде пайда ... ... ... ... ... археолог-ғалымдардың пікірлерін нақтылай
түседі.
1991 жылы көшпелі және ... ... ... арналған ЮНЕСКО-ның халықаралық ... ... ... Бұл ... басқосудың өзіндік ерекшелігі біз
қарастырып отырған мәселе енді жаңа қырынан, яғни Ұлы Жібек жолымен
байланысты ... [166]. Ұлы ... ... ... ... жері – ірі ... сауда жолдарының бойында
қалыптасқанын ескерсек, бұл ... ... ... ... ... көрсетеді. Қала мен дала мәдени синтезі
мәселелері отандық ... ... ... ... Аталған
мәселенің зерттелу бағыттары мен деңгейін талдай отырып, былайша ой
түюге болады: жалпы алғанда көшпелі және отырықшы ... ... мен ... ... ... көшпелілердің отырықшы
өркениеттерге идеологиялық және мәдени ... да ... баса ... ... Арнайы маманданған көшпелілер
экономикасы отырықшы және қолөнер бұйымдарына ... зәру ... ... де ... ... қайнар көзі, немесе салыстыру
үлгісі ретінде, қабылдау, еліктеу, тіпті кері итерудің нысаны
ретінде зәру ... ... ... ... ... қалалықтар көшпелілерге өз тұрмыс-салты мен мәдениеті
бойынша ... жат, ... ... көрінсе де оларға тигізген
әсері орасан зор болғанын атап өтеді. Дегенмен бұл ... ... бір қыры ғана ... ... ... ... алып қарасақ, көшпелі мәдениеттің отырықшылар әлеміне
тигізген әсерлерінің ... ... мен ... ... Егер ... ... мәселені тек мәдени әсерлер ... ... ... ... ғана ... өзінде осы тақырып
бойынша зерттеулер жүргізген зерттеушілердің көпшілігі ең ... ... ... және ... ... ... ... көшпелілермен байланысқа түскен Орталық Азия, Иран,
Орта және Таяу Шығыс елдерінің бірқатарының әскери ісі мен ... ... ... ... ... зор болды. Бірақ
мәселені тек осы бір қырымен ғана шектеу ... ... ... ... ... айту да қиын. Ортағасырларда әр халық белгілі
бір салада ... ... ... аты ... сондай-ақ бұл
жетістіктерді басқа халықтар ең жоғарғы ... үлгі ... да ... керек. Сол бір алыста ... ... ... бірге, өз халқының өзгелер
мәдениеттерінің қазыналарын қалай меңгергені туралы жазған, ... ... ... ... бір ... ... ... да міне
осында болған еді [167, 30 б.].
Белгілі зерттеуші М.Қ. Қозыбаев жоғарыда айтып өткен ... – Дала ... ... ... деп ... көлемді
мақаласында түркі дәуіріндегі дала мәдениетін: «Қорытып айтсақ,
Үйсін мемлекеті ... ... ... ... шыға ... кезде
көне түрік өркниеті – Дала өркениеті бой көтерді. Түрік қағанаты –
империя құрылып, түркі ... бір ... ... ... ... өзін ... танытты. Сонымен Алтайдан Донға, кейде Дунайға
серпілген бұл өркениет - ... ... ... бар ... ... ... әлемдік тарихтың құрамды бөлігі, оның ... ... ... , ол – адамзат баласының мақтанышы, болашақ
даму, шарықтау басқышы» [115, 24 б.], - деп ... ... Дала ... ... оның мәні мен ... ... өркениетің мәдени байланыстар тұрғысынан зерделеп, ... ... ... ... ... жаңа бағытта зерттелуіне
өзіндік үлес қосқан ... ... ... ... ... ... "Дала" сөзінің мәнін ұғындыра кетеді: "Дала"
деген ұғымды тек бір шөл деп ұғуға болмайды. Дешті ... ... не сан ... ... Бір шеті ... Онон мен ... Тобыл, екінші шеті - Жайық, кәрі Каспий, Арал, Еділ (Дон) Ұлы
сахараның сәні мен әні еді ғой. ... ... ... 45 мың өзен, 85
мың көл атының болуы ойландырса екен! Ал Алтай, Ұлытау, ... ... Орал ... жер ... безендіріп тұрған жоқпа?
Ендеше Алтайдан Дунайға дейінгі ... ... ... әрі ... ... әрі өзен-сулы, нулы өркениет емес пе? Осы ... ... ... ... ... факторлар қандай?
М.Қ. Қозыбаев осы ұланғайыр далада өркениет орнауға себеп болған
факторларды санамалап шығады [115, 20 б.]. ... ... ... "көшпенділер"- деген ұғымды абсолюттандырады деп
санайды. Ал, шын мәнінде ұлы сахарадағы халықтың ... ... ... ... рас. ... ... ол егін де ... қолөнерін дамытты,
қала да салды. Міне, осылай, Қытай, Иран, Византиялық өркениеттермен
тоғысқан ... жаңа ... ... ... Егер ... ... соғды тілі үстемдік етсе, екінші түркі қағанатында
руналық жазу тарады. ҮІІ-ҮІІІ ғғ. Монғолия мен Алтайда, ... ... ... ... мен ... көне ... ... жазылған
200-ден астам тас ескерткіштер қалды. Ал біздің ғасыр сануымыздан Ү
ғ. өмір сүрген Есік жазуындағы 17 әріптің ... ... ... ... айтсақ, түркілердің жазу өнері тым ерте екендігін
танытады.Д.Клеменцтің көне түркілерді "тамаша халық" деуі осыдан-,
дей ... Шын ... ... ... ... белгілі бір
кеңістікте қоғамға тән мәдени- экономикалық, рухани ортақтық,
өркениеттік тұтастық қалыптасады. Ол сол ... адам ... қол ... ... ... Тағылық, тұрпайылық кезден
өркениетке өту адам баласының тарихында біздің жыл санауымыздан 4000
жыл бұрын ... ... ... ... ... Үндіде біздің жыл
санауымыздан 2000 жыл, 2500 жыл бұрын, біздің ұлы ... ... жыл ... ... ... деп есептеуге дәлелдер баршылық,
-деп қорытады [115, 21-23 ... ... ... - ... ... ... көзқарас
орнына жалпы империялық, жалпы түркілік идеология орнады. Кейін
империя құлаған ... бұл ... ... бір әдеби тіл,
жазу, бірегей саяси-әлеуметтік жүйе, материалды мәдениеттің бірегей
нормалары ... ... ... ... ... бір мәдени
ортаға қосылатынын білді, осының негізінде болашақ ... ... ... ... ... ... қыпшақ даласында
одан әрі жалғастығын тапты. Ұлы ... ... ... ... дала ... қала ... ... зерттеуші жалпы көшпелі мәдениетке берілген жағымсыз
бағалардың объективті себептері туралы оз ойын қорыта келе: «Сайын
даладағы ... ... ... қол ... кірген кезде
бұзылды. Ол Сібір, Қазан, Қырым, Астрахань хандықтарын жаулап
алудан ... 35 млн. ... ... ... ... мәні бар еді. Олар ... ... үшін,
түркі халықтарының біртұтас мәселелері үшін, діні үшін, тілі үшін
күресті» [115, 24 б.], -деп әділ ... деп ... ... ... ... алып жатқан қуатты мемлекетерін құрған,
өз мәдениеті мен салт-дәстүрін барлық көрші халықтарға мойындата
білген түркі ... ... ... ... және ... ... негізінен көшпелі мал шаруашылығына негізделген
өркениеті көптеген себептермен Ресей империясының ... ... ... ... ... саясатының салдарынан
XIX-XX ғасыр басында терең дағдарысты күйге ұшырады. Сондықтан
тарихи дамудың осы кезеңінде дамуы ... алға ... ... ... ... шет ... ... көшпелі түркі
халықтарының жаңа замандағы жай-күйімен таныса келе, ... мен ... ... ... ... ... келіп, өз зертттеулерін осы бағытта жазған.
Зерттеуші-ғалым У.Х Шәлекеновтың соңғы жылдары ... ... ... өркениеті” атты жинағына түріктердің, соның
ішінде қазақтардың отырықшы тарихына арнап әр жылдарда жазылған
ғылыми еңбектерінің кейбіреулері ... Бұл ... ... ... ... түріктердің, сондай-ақ қазақтардың отырықшы
өркениетіне арналған. Мәселенің ... ... ... және т.б. ... дәлелденген. Еңбектің жалпы
мазмұнында түріктердің отырықшы мәдениетінің дамуына қосқан
отырықшы, жартылай ... ... ... үлестері мен
еңбектері туралы айтылады [168].
У.Х. Шалекенов: ... ... ... ... ... түріктер
отырықшылыққа қолайлы жерлерде қалалар мен тұрақты мекендер салып,
отырықшы мәдениеттің ірге тасын ... ... ... шөлейтті
жерде, жартылай отырықшы болып, егіншілікпен және ... ... ... ... Қарақұм, Бетпақдала,
Үстірт сияқты жерлерде көшпенділік ... ... ... ... оның ... қазақтар шетінен көшпенділік өмір
сүрмеген”[168, 107 б],- дей ... өз ... ... қола дәуірінен
алатын көшпенділік өмір салты түркілердің географиялық ... ... ... баса ... ... ... даламызда отырықшылық көшпелі өмір салты қатар, бірін-
бірі толықтыра отырып, қатар өмір сүріп келе жатқандығын ... ... ... талдау жасай отырып, зерттеушілердің
пікір қайшылығы түркілер жеріндегі отырықшы өмір ... ... ... көзі қай ... тән ... ... ... айырылып кететіндігін көріп отырмыз. Мәселе, тарих ғылымының
алғашқы кезегінде түркілерге берілген жағымсаз пікірлер ... ... ... да ... және ... ... ... байланыстары
тарихнамасын қарастыра отырып, соңғы жылдары зертетушілер аиалаған
екі әлемнің өзрара тығыз ... мен ... ... ... ... ден қоя бастағанын бақадық. Дегенмен, мәселенің
зерттелуінде бұл пікір барлық зертеушілер ... ... ... айта алмаймыз. Мәселен, аталған ... ... ... ... ортада кеңінен таныс авторлардың бірі А.М.
Хазанов ... и ... мир» атты ... өз ... көшпелі қоғамның экономикалық және әлеуметтік-экономикалық
жағына отырықшы қоғамға тәуелділігі мәселесі екендігін ... әрі ... ... ... ... ... зерттеген сайын
соғұрлым көшпелі ... ... ... ... және
мәдени тәуелділігінің де басым болғанын көз жеткізе түсеміз,- деп
жазады [116, 464 б.]. Дегенмен автор, ... бір жағы ғана ... атап ... ... ... жағы
– көшпелілередің отрықшы әлемнің дамуын ... ... ... келе ... назар аударады. А. М. Хазанов бұл
пікірдің дұрыстығын өзінің басшылығымен 1998 жылы ... ... ... ... бәрі мойындауға тура келгендігін
айта келіп, мәселені тек мәдени әсерлесу мен алмасу ... ... ... де шешілмей жатқан проблемалардың ... ... Осы ... мәселелердің ішінен, көшпелілер
туралы айтқанда бірінші ауызға оралатын салт ат және ... ... мен шығу тегі ... ... өзі ... ой ... [116, 464-465 б.].
Мәселенің зерттелу бағыттарын қарастыру кезінде ... ... ... ... ... ... және ... ұзақ уақыт
бойы сақталып қалуына мәселенің біржақты бағытта ... ... ... себеп болып отырғанын көреміз. Бұл пікірді соңғы
жылдары қазақастандық жас ғалымдар да атап ... ... ... ... ... мировой цивилизаций" деп
аталатын мақаласында халықаралық мәдени байланыстар ... ... ... ... даму ... ... қалыптасқан пікірлердің басты себебі төл мәдениетіміздің
толық зерттелмегендігінен деп әділ көрсетіп өтеді [123, 46 ... ... ... ... мен қарым - қатынасы тұрғысынан
алғанда халқымыз (ғұндар, түркілер т.б.-М.Н.) ерте замандарда -ақ
түрлі ... ... ... ... ... ... ... орналасуы да өз ықпалын тигізген Жібек Жолы
бойымен ағылып жатқан Еуропа мен Азия құрлығының түрлі ... ... ... ... өз әсерін тигізген. Ал, түркілер түрлі
халықтар мен ... ... ... ... ... Бұдан әрі автор белгілі мәдениет зерттеуші, батыс ғалымы
О.Шпенгілердің түрлі мәдениеттердің өзара әсерлесу процесін ... ... ... ... аталған мәселені талдай келе,
қазақ мәдениетін: "Однако казахская – ... тот ... ... оповергает тезис великого ученного" [123, 46-б], - ... ... қала мен дала ... ... ... ... ... түркі дәуірі кезіндегі
халықаралық мәдени байланыстарды ... ... ... ... ... ... ... ретінде әуелгі
ортағасырлар кезіндегі түркі-соғды мәдени синтезі мәселесінің
зерттелу бағыттарын айтсақ болады. Салыстырмалы түрде алып ... ... ... ... ... ... екеуінің де
зерттелу барысы бір бағытта даму ... ... ... ... ... талдауымызды мынанадай қорытындылармен
аяқтаймыз.
- Қала мен дала мәдени байланыстары мәселелерін зерттеу кешенді
түрде жүргізіле бастаған археологиялық ... ... ... ... ... және ... Қазақстан
аймағында жүргізілген археологиялық зерттеулердің нәтижелерін
талдауда зерттеушілер бір жақтылыққа бой алдырды. ... ... ... ... ... рөлі жоққа шығарылды.
- Дегенмен тарихи білімдердің жинақталуының нәтижесінде қалалық
мәдениетің қалыптасуы мен дамуындағы ... ... ... баға ... ... түркі халықтарының да өз заманының
озық мәдени үлгілерін қабылдай отырып, әлемдік мәдениетке өзіндік
үлес қосқаны мойындалып отыр.
2. ТҮРКІ ... МЕН ... ... АЗИЯ ... ... ... Түркі-соғды мәдени байланыстарына тарихшылар көзқарасы
Тарихнамада түркі-соғды мәдени ... ... ... жинақталған. Бұл байланыстар біршеше бағыттар бойынша:
тарихи-археологиялық, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... алып қарағанда түркі-
соғды мәдени байланыстарының зерттелуін мына бағыттарда қарастырып
шығу маңызды деп ... ... ... және тіл, ... дін ... ... мен ... зерттелуін қарастыра отырып,
түркі дәуіріндегі материалдық және ... ... рөлі ... ... ... ... Мәдениеттегі өзара ықпалдастық пен ... ... ... ... ... туралы көзқарастардың
қалыптасуындағы археологиялық және жазба деректердің мәліметтері
бойынша жүргізілген зерттеулердің ... ... ... ... бойынша ой түю.
Соғдылардың тарихи отаны Зеравшан мен Қашқадария аумағы болып
табылады [169, 17 б.]. Отырықшы өркениет пен ... ... ... ... ... Соғды елі қалай болған күнде де
көшпелілер әлемімен тығыз ... ... Әр ... ... ... ... ... Осы байланыстардың сипаты мен
мәнін талдаудың өзі түрлі кедергілерге толы. Себебі Соғды елі ... ... ... ... ... ... аумағы бойынша «таза ... ... ... ... керек. Қазақстан аумағының ... ... бар ... ... пен ... дамығандығын
назарымызда ұстай отырып, түркі-соғды мәдени ... ... осы ... ... ... ... қандай
тұрғыдан талданғанына баса көңіл бөлуіміз керек. Осы ... ала ... ... ... ... ... ... саудагерлер ретінде саналатын соғдылар пайда табу үшін
өз отандарынан тыс жерлерге сапар шегіп, сол аймақтарға қоныстанып,
өздерінің тұрақты ... ... орын ... ...... жартысынан бастап жазба деректер бұған дейін эфталиттердің
қол астында ... ... ... түркілеріне бағынғандығы
туралы мәліметтер береді. Түркілер Соғды халқының едәуір бөлігін
құраса, соғдылықтар бұл кезеңде Жетісуға ішкерілей енген еді. ... ... ... отарлауының екі кезеңін атап
өтеді. Бірінші кезеңде (ІІІ-VІ ғ.ғ.) ... ... ... түсе ... жоқ. Бұл ... ... ... арасындағы рөлі саудамен ғана шектеліп, олар
бір-бірімен араласу барысында органикалық қосынды дәрежесіне жете
қоймаған қарым-қатынастармен ғана ... ... ... ... ... басталып, соғдылықтардың түркілермен бірте-бірте
ассимиляциялануымен, олардың мәдениетінің ... ... ... кетуімен аяқталады. Бұл кезеңнің аяқталуы ІX ғасырдың соңына
сәйкес келеді [170, 115 б.]. ... ... ... ... ... ... отарлауының басталу датасы ретінде
көрсетілетін б.з. І ғасыры ... ... ... ... үшін сәйкес
келмейтінін дәлелдеп шығады [170]. ... ... мен ... ... ... кей ... ... кезеңде соғдылықтармен қатар христиан-сириялықтардың да
болғаны ... жаза ... ... да ... аймақтағы мәдени
процестерге тигізген әсері туралы ой қорытады [168; 169]. Христиан-
сириялықтардың бұл кездегі рөлі ... ... ... мен
христиан дінінің таралуымен сипатталды. Көптеген ... бұл ... ... ... көшіру жолымен
қабылдағандары туралы тезисті қалыптастырды [171, 111-114 б; ... б.]. ... ... ... әрі даму ... отырып, кейінгі ғылыми зерттеулерде бұл пікірдің де уақыт
сынына шыдамай өз ... ... ... ... ... ... аударуының негізгі себебі
сауда деп санады. Алайда, соғдылықтар келуінің басты себебі, сірә,
кеңірек болуы ... Оны VI-VIII ... ... және ... ... да егіншілік аймақтарында ... ... ... ... қажет. Бұл көрнісі Нершахидің
Бұхарадағы Абруй басқарып тұрған кездегі тап күресі туралы ... ... ... ... төзбеген соғды диқандары мен
көпестері Түркістанға кетуге мәжбүр болады, мұнда олар салып, ... деп ... [171, 25 ... VI-VIII ... Жетісуға қоныс аударуы Орта
Азиядағы араб жаулап алушылықтарымен де ... ... ... араб ... ... қарау арабқа
қарсы Шығыс Түрік қағанаты мен Ферғана-Шаш-Соғды одағының маңызын
анықтауға мүмкіндік ... Бұл одақ ... араб ... ... рөл ... ... бағынғысы келмеген
соғдылықтардың арабтарға қарсы ... ... ... келген ең жақын ауданы болды. Соғдылықтардың көшіп келуі
Жетісудың ... және қала ... ... ... із
қалдырды. Алайда оның әлеуметтік - экономикалық және саяси тарихының
басты-басты факторлары ... ... ... және ... өндіргіш күштерінің дамуы болды.
Дегенмен соғдылықтардың шығысқа қарай ілгеріелей енуі бір жақты
болған жоқ. Орта Азияның түріктерге бағынуымен қатар, түріктер Орта
Азия шонжарлары ... ... ... ... ... де түріктер аз рөл атқарған жоқ. Түрік және ... ... ... ... ... жүріп отырды, мұның өзі
олардың этникалық - саяси тарихында, материалдық және ... ... ... отырғанымыздай түркілер мен соғдылардың өзара қарым-
қатынастары Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... Мәселенің тарихнамасын қарастыру
барысында негізгі назардың да осы ... ... ... ... мен ... соғдылық рөлге ... ... Осы ... тоқталған авторлардың
еңбектерінде ұстанған бағыттарына сәйкес үш ... ... ... ... дәуіріндегі Жетісудың қалалық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасты деп санайтын авторлар тобы еңбектерінің
алғашқысын ғылыми негіздеген В.В. ... [171, 265-307 б.] ... ... ... ... ... мәдени гүлденуінің шыңына
жеткен Сасанидтік Иран өз ... ... ... әсер
еткенін көреміз дей келе, бұл мәдени ... ... ... ... деп ... [171]. ... Жетісуды
отарлауының мәселелерін 1927 жылы бірінші ... ... ... бұл ... ... ... ... мәселені тек жазба деректер негізінде
қарастырған. Зерттеуші ... ... М. ... мен ... ... ал Алам” (“Әлем шекаралары”) шығармасының [171]
мәліметтері негізінде қарастырған. Ал бұл ... ... ... ... ... ... ... сақтамаған. Сондықтан
түркі-соғды проблемасы, әсіресе мәселенің ... ... ... ... ... аударды.
Жоғарыда атап өткеніміздей, Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
өлкесін археологиялық жағынан кешенді түрде ... ... ... ... ... ... ... Соғды,
Византия, Иран мәдениеттерінің әсерлерін ... ... ... ... ... ... ... талдауда
біржақтылыққа бой алдырды. Ол аймақтың материалдық мәдениетіндегі
көшпелілердің ескерткіштері – ... ... ...... тән деп есептеді [173]. Дегенмен А.Н.
Бернштам Жетісу жерінде жүргізілген археологиялық ... ... ... ... ... мәдениетінің дамуындағы
аймақтағы әртүрлі мәдени байланыстардың ықпалдарын нақты көрсетіп
берді. ... ... ... тек ... ... ғана ... рухани әсерлер тұрғысынан да ... ... ... ... ... бойынша
Жетісу халқының дүниетанымы мен көзқарастырындағы соғдылықтардың
әсері туралы былай деп жазды: ... ... как ... в Иране и
парсы в Индии, согдийцы в Семиречье были ... ... и ... ... ... ... ... с
шамамистскими воззрениями тюрок. Так родились ... ... ... ... исследованные нами по
Сукулукским находкам. Среди них мы встречаем фантастические фигурки
животных и их ... ... ... выше на сакской
бронзе: охроняя вечный огонь, ... в ... ... ... над ... ... Крышки эти чаще всего
были украшены изображениями барана или таутеке ... ... ... или ... В ... Авесты, Бундахищна, и в свете ранних
произведений пехлевийской литературы типа ... и ... IX в. (как, ... у ... ... понятен весь
этот комплекс с богатой и семантически ясной орнаментацией, где
собака и птица, ... ... ... и петуху, защищая
негаснущий огонь, помогают бороться Сраошу с демонами ночи, и ... и ... ... ... ... вариантом
авесийских представлений» [139, 113-114 б.]. ... ... ... ... ... ... ... жергілікті
жердегі ерекшеліктерге бейімделуі арқылы түрлі халықтардың рухани
жақындасуы мен оның халықтар мәдениетіндегі ... ... ... мәдени байланыстар арқылы, кей зерттеушілер бір-біріна
қарама-қарсы мәңгілік қайшылықты қоғам ретінде ... ... және ... мәдениеттердің өзара тығыз байланыстылығына
тағы да жеткіземіз.
А.Н. Бернштам өз зерттеулерінде мәдени синкретизмнің ... ... ... ... “Шығыс Византиясы” деп атады. Егер
зерттеушінің өз сөзін толық ... «На эти ... ... в свою очередь оказали ... ... тех ... ... с ... ... в соприкосновение тюрки. Этим
объясняется тот факт,что здесь, в ... ... ... ... и ... ... и ... Шаша и Южной Сибири,
Восточного Туркестана и Китая. Все это подверглось переработке, ... ... ... ... ... ... ... типа.
Семиречье в VI-VIII вв. функционально ... роль ... ... ... Центральной и Средней Азии, дальнего
и Ближнего Востока» [139, 115-116 б.],- деп тамаша жазды.
Бірақ зерттеуші мәдени ... ... ... ... ... ... әсер ... сыртқы
факторларға баса назар аударып, нақты түркі мәдениетінің бөтен
мәденитке ... ... ... ... ... ... ... соғдылар туралы мәліметін
А.Н. Бернштам “аймақтың “ұлттық” құрамы туралы мәліметтер, әсіресе
Талас аймағындағы көшпелілердің жергілікті мәдениеттен ерекшеленіп
тұрған мәдени ... шығу тегі ... ... түсіндіруге
көмектеседі”,-деп өз концепциясын ... ... ... ... [174. 20-б]. Зерттеуші мұндағы
аймақтың ... ... ... ... М.Қашқаридің Жетісу
соғдылары туралы хабарламасынан алып отыр. Аталған ғалым ... ... ... ... мен ... мәдени
байланыстарының сипаты мен көлемі үлкен ... ... ... ... осы ... бастап соғдылықтар сәулет өнерінде грек-
бактрия мәдениетімен байланысты элементтермен қатар сасанидтік
мотивтерді кеңінен таратты деп атап ... [170]. ... ... ІX ... ... тек ... ғана емес метраполияда да
соңғы күндерін бастан кешіп, Жетісудағы соғды отарлауы жергілікті
мәдениет пен соғды ... ... ... айналып
кетуімен аяқталды [170].
Зерттеуші С.Г. ... ... ... ... ... ... Оның ... Сюань Цзянь Суй-е мен Гешуен
(Кушан) шекарасындағы Сули (Соғды) елінің халқымен Жетісу ... ... ... айырмашылық кездестірмеген [175, 123-
135 б.]. Жалпы алғанда С.Г. ... ... ... ... ... рөлін жоғары бағалайды. Бұдан кейінгі
еңбектерінде де зерттеуші Батыс Түрік ... ... ... ... ... ... ... деген кесімді пікірін қайталайды [176, 194-198 б.].
60-шы жылдардың ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің қалыптасуы мен дамуын тікелей
соғдылықтардың рөлімен байланыстыратын пікірлеріне кері реакция
іспеттес немесе ... ... ... ... еңбектері
жарық көрді. Осы бағыттағы авторлардың бірі Е.И. Агееваның
пікірінше бұл ... ... ... мен ... ... ... ... отарлау нысаны емес, керісінше, ... ... және ... ... болған [22, 17-153 б.]. Қазақстанның
ортағасырлық қалаларының белгілі зерттеушісі Т.Н. ... ... ... болуын соғды отарлауымен тікелей байланыстырған
Тараз қаласын [174] және оның айналасындағы қалаларды ... ... ... ... болған деп
дәлелдейді [23, 205 б.].
Зерттеуші Н. Пигулевская ... ... ... ... ... жолында өзімен байланысқа түскен
көптеген мемлекеттер және халықтармен ... ... ... ... еңбегінде Соғдиана, Византия мен
Қытайды байланыстырушы рөлге ие болды деп ... ... ... ... ... үлкен бөлігін өз бақылауларында
ұстап отырған түркілердің рөлін тек саяси ... ... ... ... ... олардың сауда және мәдени
байланыстары туралы бір ауыз сөз де айтпайды [177].
Дегенмен осы ... ... ... ... рөлін жоққа шығаруға болмайды. Бұған көптеген жазба
деректер мен археологиялық ескерткіштер куә. Алайда, мәселенінің
зерттелуін ... ... ... тұрғысынан да біржақты
қабылдай алмаймыз. Соғдылар Оталық Азия тарихында ... ... ... [178, 222-223 б.]. ... ... ... Буджикент т.б., қалалардың атаулары соғдыша [62,
123 б.]. ІX ... ... ... ... ... ... сөйлейтін соғдылықтар туралы М. Қашқари да
жазған [171, 32 б.]. ... ... ... мен Жетісу
өлкесіндегі отырықшы мәдениетті ... ... ... ... деген пікірмен келісу қиын. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... - ... тән деп
біржақты шешу де дұрыс емес деген пікірлер айтылды [24].
Осы орайда жаңа материалдардың ... ... ... ... қарастырыла бастағанын байқаймыз. Нақтырақ айтсақ,
бұл осы ... ... ... ... халықтардың рөлін
ескере отырып, соғдылықтардың мәдени дамуға тигізген интеграциялық
ықпалы жайлы пікір. ... топ ... ... бұл ... ең алғаш В.М. ... ... ... ... осы ... ... ... даму
жолына түсе отырып, соғды мәдениетінің ... өз ... ... белгілі бір эталоны ретінде қабылдады деп есептейді.
Соғдылық ... ... ... олардың транзитік сауда
жолдарының бойында механикалық орналасу ... ... ... ... соғдылардың қоныс аударуы өз мәдениеттерін таратуымен
тікелей байланысты, дегенмен Кушан ... ... мен ... ... ... Иранның көркем образдары
негізінде қалыптасқан соғды мәдениеті ерте ортағасырлық феодалдық
қоғамның ... ... бере ... жалпыға түсінікті мәдени
эталон ролін атқарды [179, 3-7 б.]. ... ... ... ... ... ... бірден-
бір дерек көзі ретінде қарастыра отырып, олардың мәдени процестерді
талдау мен сипаттауда алатын ... ... ... ... тиіспіз
деп санайды. Бұл бағытта ... ... ... біршама
жетістіктерге жеттідей келе оларды талдайды: Бірақ аталған мәселені
этномәдени немесе этногенетикалық тұрғыдан ... ... бой ... байқалды. Мәселен, Жетісу
мәдениетіндегі соғдылық элементтер ... ... ... ... кері ... «автохонизмге» негізделген
пікірлер айтыла бастады. Сондықтан болар бүгінгі күнге дейін ғылыми
әдебиеттерде жетісудағы Соғды қалаларының көптігі туралы ғана ... ... ... ... ... ... үстем болды
(С.Г. Кляшторныйдың ... ... ... пікірі – М.Н.). Әрине, ертеортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... эталондары Шаш, Жетісудың сәулет өнерінде, ... ... ... ... ... ... Міне,
осы орайда бұл құбылысты түсіндіру үшін нақты методикаға арқа сүйеу
керек,- дей келе түркі-соғды мәдени синтезі туралы өз ... ... ... ... ... Афрасиябе ярко рисует необычный расцвет его, ... роли и ... ... ... ... ... что это в известной мере отражает перемещение центра
импульсивного ... с юга на ... из ... ... где в
эплху раннего средневековья в ... мере ... ... в ... ... ... теперь новые нормы, установленные и оказывающий ... ... ... ... в том ... и на Бактрию» [179, 3-5 б.],-
деп ерте ортағасырлар кезеңіндегі мәдени дамуы ... ... ... ... ... тамырлары мен сипатын анықтап өтеді.Одан
әрі зерттеуші ... ... ... көп ... ... процесінің бейнесі деп түсіндіруге болады дей келе, ойын
былайша қорытады: Көптеген ... ... ... ... бірі ... оның бойындағы ... ... ... ... ... де материалдық
мәдениеттегі стереотиптер мен стандарттарды көптеп ... осы ... ... отырып: «Рассматривая с этих позиции
культурный процесс эпохи раннего средневековья, согдийские эталоны
в области ... ... ... ... как ... ... ... нормам ранне средневекового
общества», деп жазды [179, 3-7 б.]. В.М. ... ... ... өз ... ... ... ... соғды мәдениетінің біз
жоғарыда тап өткен ... ... ... қытай саяхатшысы
Сюзань Цзянь жазып кеткен деректегі Су-ли немесе Соғды елі туралы
хабардағы соғды ... ... ... ретінде емес, мәдени-
тарихи аймақ ретінде қарастыруды ұсынады. Ал, ... біз ... ... ... ... ... ... пікірінше түркі мәдениетіндегі соғдылық элементтерді
жай ғана қоныс аудару процесімен ғана байланыстыр ... ... ... ... талдау үшін олардың тарихи тамырлары мен
үлгілерін жан-жақты ... ... В.М. ... ... қала ... ... ... өзара мәдени байланыстары ... ... ... оң ... айтты. Бұл пікірдің
негізділігін көптеген археологиялық деректер дәлелдей ... ... ... ... қалаларының құрылысы
Пенджикент құрылысымен ұқсас. Бұл осы ... ... ... ... ... ... ... көрсетсе керек [1,
108-118 б.]. Түргеш дәуірінде ... ... ... ... Осы ... жерлеу рәміздері де соғдылық дәстүрлерді
қайталайды [180, 86 б.]. Жерлеу ... ... ... құнды дерек көзі бола алатындығына өткен ғасырдың 60-
жылдары С.П. Толстов назар аударған еді [181, 22-23 б.]. ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің бір жақты ықпалы туралы
пікірлерін негіздеуде нақты айғақ ретінде алға ... ... ... ... ... ... тас ... пайда болуын осы күнге дейін түркі халықтарында тас культі
сақталып ... ІІІ-V ... ... түркі
мәдениетінің соғды мәдениетіне әсерімен ... [182]. ... осы ... ... ... үлгілерімен қатар, түркі
мәдениетінің үлгілері де кең таралғанын көреміз. Мәселен, Барсхан,
Мерке, Құлан т.б. ... ... ... ... [183, ... ... ... әсері Ферғана, Усуршан, ... ... ... ... біліне бастайды [183, 223
б.].
Көптеген зерттеу еңбектерінде Соғды мәдениеті өз негіздерін
Кушан ... ... ... Ал, ... осы
мәселмен айналысатын тағы бір тобы Кушан ... ... ... ... ... ... атап ... 20 б.]. Сондықтан, біздің ... ... ... ... ... ... ... белгілі мәдени
үлгілердің этногенетикалық тегі туралы кесімді пікір айту осы
жағынан да қиындай ... ... ... ... ... бұйымдардың,
темір ыдыстардың жаңа типтері пайда болды. Бұлар ... ... ... әскери ақсүйектік ортада кең тарады [184]. Түркі
мәдениетінің көрші халықтарға тигізген әсері ... ең ... ... ... мен ... ... ... оралатыны белгілі.
Біртұтас Түркі қағанатының (VІ-VІІ ғғ.), саяси жүйесіне ... ... ... ... ... ... қағанатымен тығыз байланыста
болған Соғдыда түркі белбауларының жиынтығы таралғаны белгілі.
Түркі белбеулер жиынтығының Соғдыда кезінен жаппай ... ... аяғы -VIII ... ... ... ... белбеулер жиынтығының
бөліктері Орта Азияның барлық аумақтарынан табылған. Мәселен ... ... ... Кайнотова елді мекенінің жоғарғы
қабатынан, Хорезмдегі Топырақ қала, Бүркітқала маңындағы тақырдан
табылған [184, 89 б.].
Түркі-соғды мәдени байланыстарын осы ... да ... бірі В.И. ... археология ғылымы көп жағдайда
мәдени жетістіктердің кейбір үлгілерін нақты кімдер ... ... ... дей ... ... белбеулер жиынтығының
түркілік тегі туралы кесімді пікір білдіреді [184, 417 б.]. Сондай-
ақ зерттеуші көшпелілердің ... тек ... ... ... ғана ... ... өз ... ең дамыған мемлекеттері
Иран мен Византияға да әсер еткені туралы қорытындыға келеді [184,
90-91 б.]. ... ... ... ... қағанаттарының билеушілері мен
соғды ақсүйектерінің жақындасуы нәтижесінде өзара мәдени алмасу
процестері орын алған [184. 91 б.]. ... ... ... жекелеген халықтардың дәстүрлерімен байланыстыру өте ... VІІ ... аяғы – VІІІ ... ... ... ... аумағында таралады [185, 132-133 б.]. Осы кезеңнің ... ... ... ... ... ... негізінен үш
түрі ерекшелене бастайды. Панонияда – Авар қағанаты, Оңтүстік-Шығыс
Еуропада – Хазар қағанаты, ... және Орта ...... ... ... бар ... жиынтығы ерекшеленеді
[184, 90 б.]. Олар өз кезегінде көрші халықтар мәдениетінде ерекше
із қалдырды. Зертеушілердің көпшілігі бұл құбылыстың себебін түркі-
соғды ... ... ... ... В.И. ... «А ... контактов были такие:
хозяйственная кооперация, основанная на ... ... ... с ... как с ... ... В ... силы кочевники выступали не только как ... но и ... ... ... – мощный источник воинской силы, поскольку
кочевник – это обученный соин-всадник, легкомобилизуемый ... ... для ... ... ... [184, ... - дей келе, түркі-соғды мәдени байланыстары арқылы, халықтар
арасындағы ... ... ... ... ... ... ... өтеді. VI ғасырдың екінші
жартысынан бастап қуатты мемлекет құрып, саяси билікті қолдарына
алған түркілер мен ... ... ... ... мен бағынышты сипатына ие болды. Сондықтан да түркілер өз
қол астындағы соғдылардың түрлі қызметеріне ... ... ... ұсақ ... ... ... және ... қолдау көрсетіп отырды. Тіпті, түркі-соғды әулеттік некелер
де жиі-жиі қиылған [184, 423 б.]. Назар аударарлығы автор ... ... ... ... жаппай қоныс аударуы
немесе миграция процесімен емес, ... ... ... мәдени байланыстарының зерттелу тарихының
барысында соғды мәдениетінің ... рөлі ... ... соғды мәдениеті ... ... ... ... ... ... мойындап отыр. Осы жағдайды
түркі мәдениетіне қолдансақ, онда түркі ... ... ... ... да өз ... ең ... үлгі ретінде
қабылданғанын көреміз. Бұл ... ... ... ... дейінгі арлықта таралуы тек осы заңдылықпен ... ... ... ... соғдылықтардың керамикасынан да
байқалады. Соғдының күміс және ... ... ... ... ... жасалған түркі кеселерінің жаңғырығы ... [186]. Орта Азия ... ... ... ... ... Орта Азияға келместен бұрын түркілерде ... ... ... ... ... металлдан жасалған және зергерлік
бұйымдары жоғары сапалы, әрі өзіндік ерекшелігі бар бұйымдар ... ... ... және ... ... ... ... бастайды [183].
Жалпы түркі мәдениетінің дамуы мен ... ... ... ғалым Б.Г. Гафуров түркі мәдениетінің ... ... ... ... ... әсерлері туралы былай
деп жазды: Археологиялық материалдардың көрсетуі бойынша түркілерді
қолөнер өндіріс жоғары деңгейде Орта ... ... ... Өзіндік ерекшеліктерге ие түркі бұйымдары мен түркілік
элементтер VII-VIII ғасырларда ортаазиялық ... ... ... ... ... өнер ... әсерімен қарулану мен
әскери әдіс-тәсілдер саласында жаңа сапалы өзгерістерді қабылдайды.
Түркі ... ... ... да кең таралды. Сол замандағы
шығармаларда көбінесе түркілер бейнеленген. Орта Азияға ... діни ... де ... ... ... ... жетістігі болып табылатын мәдениетке тән мәдени құндылықтарды
қалыптастырды. Осылайша Орта Азияның түркітілдес және ... ... ... діни ... ... ... процесі тез қарқынмен дами түскен.
Жалпы алаған зертеуші ... ... ... ... Орта ... өмірінің барлық саласына жағымды әсер етті, осы кезде
түркі тілдес және иран ... ... ... салт-
дәстүрлері, діни-нанымдары мен дәстүрлерінің синтезі тез ... ... ... ғылыми тұжырым жасады [178]. Б.Г. Гафуровтың бұл
пікірін М. Барманқұлов сынға алады. Зерттеушінің пікірінше ... Азия ... ... ... ... ден ... ондағы
түркілік ортақ текті мойындағысы келмейді [185]. Түркі мәдениетінің
өнерге, поэзиясы мен эпосының Орталық Азия халықтарының әдебиетіне
әсерін Е.Э. ... атап ... [188, 84-87 б.]. ... ... ... археолог-ғалым К.М. Байпақов бұл
аймақта VІ-ІX ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Бұл мәдени кешен өз ... ... ... ... ... үлгілерін және қауыншы
мәдениетінің отырықшы-көшпелі салттарын сіңірген [24, 200 ... ... ... ... ... ... түркіше
болған. Атап көрсететін мәселе - ... ... ... [189]. ... ... ... табылған түркі
бейнесі Құйрықтөбеден табылған түркі бейнесіне ұқсас. Мұнда да ол
Жетісу балбалдары сияқты ... [190, 36 ... ... ... түркілер мен соғдылардың арсында
орнаған рухани-мәдени байланыстарды олардың арасында кең тараған
әлемдік діндерден де ... ... [191, 110 б; 192]. ... үшінші топ авторларының қөзқарастарын нақтылай
түсетін тарихи шындық осындай.
Бұл пікірімізді Қазақстан ... ... ... ... ... ... К.М. Байпаков сөзімен түйіндесек:
«Жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... ... шаш архитектурасына өте ... ... ... соғды суретшілері түрік феодалдары құрылыстарның
қабырғаларын ... ... ... ... ... ... отырған. Соғды құрлысшылары мен
суретшілернің кәсіптік бірлестіктері ірі ... ... ... мен ... үлгілерін шет аймақтар мен
түріктер арасына ... ... Бұл ... ең ... мәдени
үлгілердің әуелі қоғамның бетке ұстар үстем тобы арасына таралғанын
ескеру керек. Оған ... ... ... ... ... өз
ерекшелігімен қайран қалдырарлық көрініс көрсету тән болды. ... ... ... қару-жарағына, соғдылардың сәулер
өнеріне, ою-өрнектері мен ағаштан түйін түюлеріне құмарлық та содан
шыққан» [79, 349 б.].
1990 жылы 25-30 ... ... ... ... елінің
тарихи астанасы) қаласында өткен “Ежелгі және ... ... және ... ... ... атты кеңес-
француз коллоквиумында да бұл пікір әрі қарай жалғасын тапты [193].
Көптеген авторлар, мәселен, С.Б. ... ... ... [193] т.б. өз баяндамаларына түркі-соғды мәдени
синтезін арқау еткен.
Ал, зерттеуші ... ... ... түркі
қағанаттары кезінде сауда ісіне араласып, Византия сияқты өз
заманындағы алып ... ... ... атынан елшілікті
бастап баруын былай түсіндіреді: “Бұл келтірілген ... ... ... ... ... өзінің қол астындағы
халықтардың тұрмысын жақсарту үшін, өзінің ежелден көршісі ... ... ... пайдалана білген байқауға болады. Себебі,
бұрын да, қазір де бір ел ... ... ... ұзақ өмір ... емес. Сондықтан, елдердің арасындағы саяси, экономикалық
және мәдени байланыс өмірдің заңдылығынан шығатын жағдай. ... да ... ... ... ... [168, 108 б.]. ... ... осы сөздері арқылы-ақ, түркі тайпалары мен
халықтарының көрші халықтарымен байланыстары туралы бірнеше түйінді
мәселені ашық ... ... ... түркілер де басқа әлем халықтары сияқты көрші
халықтармен мәдени байланыстар орнатқан, сондай-ақ осы ... ... ... ... ... ... екіншіден, нақты түркі-соғды мәдени байланыстары мәселелері
бойынша аталған халықтар арасындағы мәдени интеграциялық ... ден қоя ... ... ... ... көрген
саясатын көрсете білген.
Бұл пікірімізді зерттеуші аталған еңбегінде тағы да ... ... ...... ... ... ... сөйлейтін
адам. Татсыз түрік болмас, бассыз бөрік болмас”,- деген Мақмұт
Қашқари ... ел ... кең ... ... Оның ... шығуы
ертеректе болғандығы күмандануға болмайды. ... ... ерте ... бері ... ... ... ... бөлігі Заравшан дариясының алқабына орналасып, ... ... ... Олар ... ... қалаларына жайылып, ол
жерде өздерінің бөлек көшелері (ахалелері) болып, қолөнер, саудамен
айналысқан. Түрік қалаларындағы қолөнер кәсібі мен ... ... ... ... өз ... қосқан. Олар қалың
түріктердің арасында өмір сүргендіктен, ол ирандықтардың ... ... ... ... ... ... ... түрік болып кеткенін көреміз. ... ... ... оңтүстіктегі көршісі ирандықтармен тек саяси-
экономикалық және мәдени байланыстылықпен шектелмей, этникалық
араласуда аз ... ... иран ... соғдылар түрік болып
кеткен [168, 110-111 б.].
Түркі-соғды мәдени байланыстарының тағы бір саласы иран-түркі
тілдерінің тығыз байланыстары ... ...... ... бастап Түркі қағанатында ресми жазу жүйесі қалыптасты.
Осыған байланысты зерттеушілер арасында Түркі қағанаттарының ... ... ... ... соғды жазуы пайдаланылды ма деген мәселе
төңірегінде пікірталастар өрбіді. Ресми жазу ... ... ... ... ... зерттеушілер мәселені ең алдымен түркі
билеушілері соғды жазуын білді ме және оны ... ... алды ... ... ... іздеуден бастады.
Қазіргі Қырғызстан аумағында Шу өзенінің сол ... ... Суяб ... ... кезде табылған будда
храмынан шыққан жазу үлгілері ... ... ... ... ... [194, 209-211 б; 195, ... Осы ... ... ... ... бар түргеш теңгелерін зерттеген
мамандар ирантанушы-нумизмат И.О. Смирнова мен көне ... ... ... А.М. ... ... ... ... тек соғды жазуларымен, бірақ түркі мемлекеттерінің теңге
сарайларында түргеш қағанының атынан соғылған” деген қорытындыға
келеді [196, 271 б.]. ... ... О.А. ... ... ... ... теңгелерін шығарған түркілер соғды жазуын толық
меңгерген деген қорытынды ... [169, 18 б.]. ... ... ... ... мен оның ... ... да ресми түрде соғды жазуы ... ... ... ... қағанатында соғды жазуының тек халықаралық
сипатын мойындап қана қоймай оны ... жазу ... ... ... 1971 жылы Бұғытыдан табылғын соғды
тексі жарияланған кейін бекітіле түсті [197]. ... ... және оның ... ... ... да ... ... жазуын үздіксіз пайдаланғанын көптеген археологиялық
зерттеулер ... ... [198, 363-367 б.]. ... ... байланыстары ішіндегі жазу мәселесі бойынша
зерттеушілер жазба деректердің де мәліметтерін пайдалана отрып,
мынандай ... ... ... ... ... Л.Р. Қызыласов
Орта және Орталық Азия мен Оңтүстік ... ... ... халықтары
600 жылдан аса уақыт аралығында (VІ-XІІ ғғ) соғды жазуын да, ... да тең ... ... ... келеді [199, 11 б.].
Түркілер өз жазуларымен қатар соғды, сондай-ақ жаңа иран немесе
парсы ... де ... дей ... оның себебін екі фактормен
түсіндіреді. Біріншісі, Ұлы Жібек жолымен ... ... - ... фактор. Соңғысы түркілердің арасына манихей
дінін таратушы манихей діндәрларының қызметіне ... ... [199, 11-12 б.]. ... ... ... ... орын алатын микромиграция құбылысы түркілер арасына қоныс
аударған соғдылықтармен байланысты ... ... ... ... ... ... ... түркі және иран әлемінің тілдік байланысының жаңа кезеңі
басталды деп есептелінеді [200]. ... ... ... ... ... ... Б.Е. ... араб деректерінің
мәліметтері арқылы зерттеп, оның сипаты мен ... ... ... ... ... [164, 109-122 б.]. Ал ... ғалым В.В.Бартольд түркілердің мәдени деңгейінің
жоғарылығын оларда ... ... ... ... ... ... ... өзі түркілердің тек қытай мәдениетің ықпалында
болғанын ғана емес, сондай-ақ Алдыңғы Азия, соның ... ... ... мәдени байланыстар орнатқанын көрсетеді ... ... [81, ... ... ерте ... ... ... экономикалық
және мәдени байланыстарының көлемі туралы түсінікті ... ... ... қалдырған Кушаниядағы (Самарқанд пен Бұхара
арасындағы ... ... ... ... ... Бұл ғимараттың қабырға суреттерінде қытай императорлары,
түркі хандары және Иран, ... мен ... ... [63, 315 б.]. Бұл суретке негіз болған орта ғасырлардың
бас кезінде кеңінен таралған Азияда дүниенің кең-байтақ аймақтары
мен ... ... төрт ... ... ... табылады.
Бұл "дүние патшалықтарының" әрқайсы замандастарының көзіне тек өзіне
тән артықшылықтармен көрінді. Суй ... ал ... соң Таң ... ... билігімен біріккен Қытай, орталығы Гангадағы
Канауджа қаласында болған үнді ... ... ... Қара теңізге дейінге түріктер ... ... ... ... ... мемлекеттердің құрылуы әлемнің төрт
жағында орналасқан дүниежүзілік төрт монархия: оңтүстіктегі ... ... ... асыл ... ... (Иран мен
Византия), солтүстіктегі сәйгүліктер патшасының (түрік қағанаттары),
шығыстағы адамдар патшасының (Қытай) империялары ... ... Нақ сол идея ... ... да ... ... патшасы
сонымен бірге үнді философиясы мен ғылымының дамуымен даналық
патшасы, адамдар патшасы - ... ... және ... ... ... өнеркәсіп патшасы деп те аталды; сәйгүліктер
патшасы жыртқыш ... ... ... ал ... екі ... ... біреуі (аңдар патшасы) Персияның, содан соң
арабтардың патшасы, екіншісі ... ... ... ... ... ... болды [79, 504 б.].
Дәл осындай жағдай аталған елдердің мәдени үрдістері тоғысқан
Жетісу жерінде де қалыптасты. А.Н. ... осы ... ... ... “Шығыс Византиясы” деп атамаса керек [139]. Себебі
қолданбалы өнерде, сәулет ... ... ... мәдени үлгілер мен өлшемдердің ... және ... ... ... ... би өнері, қызықты ойын-сауықтар,
ортағасырлық өзінше бір “эстрада” орын ... ... ... мен ... жабайы аңдарды үйретушілердің,
акробаттар мен сайқымазақтардың, фокусшы-сиқыршылардың өнер ... ... Бұл ... ... керек болмады, кезбе труппалар
үшін тіл кедергісі болған жоқ.Грек василевсіне де, Киев князіне ... ... да, ... императорына да ұқсас нөмірлер көрсетілген.
[79, 505 б.]. Бұл құбылыстың заттай айғақтары Тан ... ... мен ... ... ... ... түйе ... сиып
кететін музыкалық ансамбльдер бейнеленген терракотталар жинағы,
Пенджикент, Варахша, ... және ... ... ... қабырға суреттері мен мүсіндер, актерлар бетперделері және
т.б. болып табылады. Осы ... ... ... қарастырып
отырған мәселе бойынша мынандай қорытындыларға келдік. Түркі
халықтарының мәдениеті ... даму ... өз ... ... ... сатысында тұрған елдермен тығыз байланыстар
орнатқан. Олар бұл елдердің ... ... ... ... ... жоқ, ... өз ... жоғарғы мәдени
үлгілерін өз бойына сіңіріп, әрі өзіндік ... ... ... ерекше мәдени мұра қалыптастырған. Өз заманында
түркі мәдениетінің үлгілері де тек ... ... ғана ... да көрші халықтар арасына кең тараған. Мәселен, “Ұлы Қытай
қорғанының” өзі де сол ... ... ... ... ... жоқ. Бұның бір ... ... ... ... ... ... сарайында жиі-жиі естіліп
тұратыны ... ... [201, 119 ... ... ... және ... ғалымдар осы деректер
негізінде түркі ... ... ... сипаттары мен
бағыттарын кешенді түрде зерттеуді қолға алулары керек.
Прогрестің басты ...... ... ... ... ... ... қазір дәлелденіп отыр. Халықтардың
өркендеп дамуы немесе кері кетуі олардың нәсіліне, оларды қоршаған
табиғи ортаға да байланысты емес, оның ... ... олар ... байланыс көпірін тұрғыза алды ма, жоқ па, ... ... [202, 17 б.]. ... ... ... да өз ... ... прогрессивті дәстүрлерін жалғастыра отырып, үшінші
мыңжылдықта дамудың жаңа сатысына көтеріле алады деп сенеміз.
Біздің пікірімізше қарастырып ... ... ... ... ... байланыстарын жан-жақты толық зерттеу үшін жалпы тарих
ғылымында қалыптсқан сыңаржық пікілерден бас ... ... ... кеңейту керек. Сөзіміз түсінікті болуы үшін
маман тарихшы болмасы да жазушы ғалым Т. ... мына ... ... жөн ... «Бізідің тарихымыздың өткені жоқ,
ықылым заманғы тарих – скифтердің тарихы. Ал скифтер – «түркі» ... ... ... ... ... ... ... бері
осыған уәж айтатын қандай ғылыми ... ... Егер де ... жалған десеңіздер, «Қазақстан тарихының» 1-2 томын
(«Атамұра», 1996-1998), К. ... «Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... 1998), С.Г.
Кляшторный мен Т. Сұлтоновтың «қазақстан: үш мың ... ... атты ... ... парақтап шықсаңыз мынандай
қортындыларға келесіз.
1. Жанкенттен - ... ... ... ... байлықтарымыз –
иран тілдес соғдылықтардың тарихи мұразаттары екен. Ал ... ... ... ... ... қытайдың қолтаңбасы бар. Тек
ішінара ... ... ... ... ... алаған»
жүгендерінің ауыздықтары, садақтың ұштары ғана «кездейсоқ» жағдайда
табылып отырады екен.
2. Тарихи оқиғаларға келсек ғылыми пайымдаулар ... ... жоқ ескі ... ... ... ... ... бен Қаңғай арасын түркі тегіне жатпайтын иран тілді
соғдылықтар, сақтар мен ... ... ... исі ... ... ... ... Жанкентке, Сауранға қазақ елінің
қатысы жоқ көрінеді. Өйткені, қазақтар мұсылмандықты ... ... ... Демек, бұл Түркістанмен қоса әл-
Фарабиден де, Иассауидан да, ... да, ... де ... бас ... ... сөз» [36, 144-145 ... ... ... пікірлерімен келісе алмаймыз. Оларды тарихи
тұрғыдан жазылыған нақты ... ... ... ... ... ... бізге қажеттісі автордың мәселеге деген
көзқарасындағы идея. Бұл идея - ... ... ... ... ... тарихи тұрғыдан талдап баға беру
кезінде ұлттық мүддені ... ... қою ... ... ... аяулы азаматы, академик Ә. Марғұлан Жамал Қарши
туралы мақаласында ұлттық тарихымыз бен мәдениетіміздің жеткілікті
дәрежеде бағаланбай жатқандығы ... ... деп ... ... ... бұл ықпалдың болғандығы соңғы уақытқа дейін ... ... Орта Азия ... өзі ... Европа ғалымдары білген
емес". Осыларды дәлелге келтіріп В.В.Радловтың ... тілі ... ... ... деп зерттемей, үстірт айтқан пікіріне
В.В.Бартольд бүтіндей қарсы болған. «Олай ... ... тілі ... ықпалынан туды»,-деп тұжырым жасайды. Қазіргі біздің
ғалымдар академик В.В.Бартольдтың жақын шәкірттері, ол ... ... ... ... ма, жоқ па ол ... ... емес. Бірақ
қазіргі тіл жүйесі В.В.Бартольд жасаған ... ... ... ... ... тарихи өлшеумен жағрафиямен санаспай
барлық ежелгі әдеби тілді "Көне өзбек тілі" деп жүр, оның ... ... (X-XIV ... тілді "Ранне-Староузбекский" деп,
Шағатай дәуірінікін (XIV-XVI) ... ... көне ... деп ... Бұл атаудың тарихи өркендеумен еш байланысы жоқ, жасанды
нәрсе. Бұл ... ... ... осы ... Орта Азия ... ... ... болмай бәрі ортақ пайдаланған. Сондықтан
бұл екі тілді ... ... ... ... деу ... ... ... орфографиясы бойынша Абай шығармаларының өзі "көне
өзбек" жазуы болып шығады. ... көне ... ... ... ... керек. Одан бұрынғы көп елге ортақ болған қыпшақ,
шағатай тілдерін ... ... ... түрінде пайдалану
керек» [203, 140 б.].
Сонымен аталған кезеңдегі түркілердің Орта Азия ... ... ... ... атап ... ... ... халықтардың қарым-қатынастары мен ... ... мен ... ... рөлі ... ... ... Сондықтан түркілердің Орта Азия
халықтарымен мәдени байланыстарының зерттелу ... ... ... шегінде қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... ... көшпелілердің тарихтағы
рөлі туралы жағымсыз ... ... ... мен ... байланыстарын талдауда үстем болып келді.
- тарих ғылымының, әсіресе археология, нумизматика ғылымдарының
дамуымен көшпелілердің мәдениетінің тамаша ескерткіштері ашылды.
Таза көшпелілік ... ... ... ... ... ... қалалық мәдениет пен оның жетістіктеріндегі көшпелілер
рөлін жете ... орын ... ... ... ... мен
Жетісу аумағындағы қалалық мәдениеттің қалыптасуы мен дамуындағы
отырықшы халықтардың өкілі болып саналатын ... ... ... тарихи білімдердің кеңеюі мен жаңа деректер тобының ғылыми
айналымға енуі нәтижесінде кейінгі ... ... ... ... туралы қалыптасқан пікірлерді қайта қарастыруды қолға
алды. Орыс және ... ... ғана ... ... де жаңа ... ... бастады.
- мәселені тікелей қарастыру барысында Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу аумағындағы қалалық ... ... мен ... ... ... ... рөлі ... нақты зерттеулер жүргізіліп,
дәлелденген кесімді пікірлер ... ... ... ... ... ... ... әлі де
болса шыға алмай отырғандығын көреміз.
2.2. Түркілердің мұсылмандық Иран мемлекетімен ... ... ... ... жаңа ... ... араб-мұсылман
мәдениетімен тікелей байланысты. Түркі дәуірінде орын алған түркі-
араб-мұсылман ... ... ... ... негіздерін
қарастырып шығу өте маңызды деп есептейміз. Себебі ... ... ... ... ... түркілік салт-
дәстүрлерден ажырағысыз біртұтас дүниеге айналып кеткен. Біз төл
мәдениетімізді ауызға алғанда оны ... ... ... ... ... түркі мәдениеті мен араб-мұсылман
мәдениетінің ара-қатынасы, олардың өзара әсері, яғни түркілер бұл
мәдениетке не ... одан не ... ... ... ... таңда өте
маңызды орынға ие болып отыр. Сондықтан ... ... ... мына ... баса назар аударамыз:
- Осы кезеңдегі мәдени байланыстардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... жалпы тарих ғылымында араб-мұсылман мәдениетінің әлемдік
өркениетте алатын орны ... ... баға мен ... тұжырымдардың
бағыттарын, даму үрдісін қарастырудан бастау;
- Араб-мұсылман мәдениеті мен ... ... ... мен әсері, араб-мұсылман мәдениеті және түркілердің
өздерінің мекен ету аймақтарынан тыс жерлерді ... ... ... ... аспектілері мәселелерінің зерттелуі мен тарихи
зерттеулердің негізгі қортындылары мен ... ... ... ... Қазақстан аумағандағы ислам-түркі мәдени
синтезінің тарихнамалық мәселелерінің зерттелуін ... ... ... ... кең ... алып жатқан
ортағасырлық араб халифаты жаңа, жоғары дамыған ... ... ... ... атқа ие ... бұл ... арабтар
жаулап алған ежелден өркениет бесігі болған халықтар мәдениетінің
синтезі ретінде қалыптасты. Бұл мәдени ... ... ... да ... ... да ... дәуіріндегі (VІІІ-XІІІ
ғғ) Еуразия халықтары арасындағы өзара мәдени ықпалдастықты, соның
ішінде ислам-түрік синтезі проблемасының тарихнамалық мәселелерін
қарастыру ... ... ... жатады.
Қазақстан даласына ислам діні Иран арқылы келгені белгілі.
Сондықтан ислам дінін қабылдағаннан кейін таза ... ... ... ... Иран елінің саяси күшін, мәдениеті
мен өнерінің дамуын ең ... ... ... ... әулеті мен
Қазақстан түркілері арасында мәдени байланыстардың жаңа кезеңі
басталды. Бұрынғы байланыстардан ... діні ... ... ... ... кезінен ерекшелігі бұрынғы мәдени дәстүрлер ислам
дінінің ықпалымен жаңа сапалы сатыға ... ... ... ие болды.
Шет ел тарихнамасында алғашқы ... ... ... ... ... ... ... төмендетіп көрсетуге
тырысу болды. Әлемдік тарихты еуроцентристік ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
шығыстанушылардың аз ғана тобының міндеті болып қалды. Алайда XVІІІ-
XІX ғасырларда ... бұл жаңа ... өзі де ... ... ... тысқары бола алмады. Еуропалық
шығыстанушылар исламды семиттік рухтың тура ... ... ... ұсына отырып, оны арийлік рухқа карама-қарсы
фанатизмге бой ұрғыш, артта ... ... ... қарсы, әлемді
бүтіндей емес ... ... ... дін деп айыптады.
Көптеген зерттеушілер арабтар мен ... да ... ... ... ... ретінде қарастырды.
Дегенмен ислам мен ортағасырлық араб-мұсылман ... әлем ... ... ... ықпалын объективті зерттеуге
ұмтылу да жоқ емес. Негізінен зерттеушілерді араб-мұсылман
мәдениеті және ... ... ... ... көзқарастарына
байланысты мынандай топтарға бөліп қарастыруға болады. Біріншілері
түркілердің ислам әлемі тарихындағы орнын мүлде ... ... ... қатарына батыс ғалымдары А. Мюллер [204], Г.Э.
Грюнебаум [205] т.б., ... ... ... А. ... «История
ислама от основания до новейших времен» атты еңбегінде «түркілер
ғазнауйлердің пайда болуы мен ... ... ... ... ... ... ... жасаған жоқ. Ислам
әлемінде қандай да бір бағалы ... және заң ... ... бір діни ... немесе діни түсінік, ешбір ғылыми еңбек
әкелмеді. Өнер саласында да ешбір ... ... - ... тек бас кесу мен атқа міну ғана ... ... ... ... да түркілердің ислам тарихындағы маңызына күдікпен
қарайды [205, 115 б.].
Кеңестік тарихнама исламды таптық тұрғыдан: ... ... ... тап өкілдерінің еңбекші халықты қанау жолындағы
идеология құралы ретінде бағалады. Ислам тарихы көбіне бұрмалау мен
конъюктуралы саясаттың объектісі болып ... ... бір де ... ... ... орын алмаған [206].
Ал, тікелей ислам тарихындағы түркілердің рөлі туралы пікірде
кеңес тарихшылары В.А. Гордлевский [207], Л.А. ... [208] ... ... шет ... ... пікірлеріне жақын
көзқараста болды. В.А. ... ... ... ... ... ... исламға жан-тәнімен
қызмет етуінің мүмкін еместігінің себебін олардың исламды ... ... ... Діни ... оларға жат,
қозғалыстың негізгі себебі саяси - ... ... [207, 197 б.]. ... ... ... ... отырып,
ирандықтардың “қарапайым”, “мұсылмандық ... ... ... көзқарасы кейінірек осман интеллегенциясына да
берілді,- деп ... [207, 89 ... ... ... Б.Н. ... Л.А. ... білдіреді.
Соңғысының айтуынша түркілер тобыры жеребе бойынша барған ... ... ... ... Басқаша айтқанда, дін таңдау мәселесі
ең бастан-ақ оғыздар үшін ... ... Бұл ... ... саяси қажеттілігіне сәйкес орындалды [208].
Бірақ тарихи шындық бұл тарихшылар еңбектерінде толық ашылған
жоқ. Тұрпайы дамудың ... ... ... ... ... өзі ... араб мәдениетінің, мұсылмандардың өмір
салтының ықпалына түсіп, одан үйренуге тырысқандары туралы ... ... де ... көре ... [209]. Осы ... ... тобы мәселені басқаша сипатта қарастыра
бастайды. Бұл зерттеушілер түркілердің мұсылман тарихындағы орнына
ерекше мән ... ... шын ... ... жасаған қызметтерін
бұрыс бағалайды.
Осы деңгейдегі зерттеушілердің қатарына А.Мец [210], ... [211], ... [212] ... С. ... ... атты ... “Сельжуктер жабайы жүрегімен ынты-
шынтысымен исламды қабылдап, іріп ... ... ... ... ... ... да оған жаңа өмір әкелді” деген ... [211, 158 б.]. К. ... ... әлеміндегі түркілердің
рөліне жан-жақты тоқталады. Әсіресе, ірі-ірі Иран билеушілерінің
түркі-гулямдарынан шыққаны, мұсылман ... ... ... ұзақ ... бойы өз ... мен ... қалғанын жазады [212]. Сондай-ақ, түркілер ... ... рөл ... деп ... ... суниттік
бағыттағы мұсылман авторларының түркілер туралы жазбалары дәл осы
кезеңнің рухында жазылған,-деп түйіндейді [212].
Бұл ... ... ... ... ... ... аймақтардағы саяси, мәдени бағыттардағы
ілгерілеушіліктерді ... ... ... ... мәдениетімен таныстығының аздығы олардың
батыл ғылыми ... ... ... Түркілердің
ортағасырлардағы мұсылман әлемі тарихындағы алар орнын ... ... ... себебін түсіндіре алмайды.
Белгілі зерттеуші В.В. Бартольд ортағасырлық Орта Азия ... ... ... ... ... қамтып жазған
зерттеуші ғалым ретінде танымал екендігі белгілі. Зерттеуші отандық
тарихымыздағы ең ... ... бірі ... ...... ... мен ... мәдени байланыстары мәселелерін
де айналып өтпеген. Қайта зерттеушінің еңбектерінің көпшілігі осы
мәселеге тікелей және жанама түрде болса да ... ... ... ... және ислам дінінің таралуымен халифаттың басқа да
аймақтары сияқты Орталық Азияның, сондай-ақ Қазақстан халықтарының
қоғамдық өмірінде араб тілі кең өріс ... Бұл тіл сол ... тілі ... ... ... ол ... түрлі халықтырдың
мәдени жетістіктерімен алмасуына ықпал етуші прогессивті тіл болды.
“Түріктерді араб-парсы мәдениетіне ... ... ... ... және ... өз ... ешқашан жоғалтқан емес, бірақ араб
мәдениетінің күшті болғандығы соншалықты, ... тілі ... және ... тіл бола ... [213, 111 ... қалыптасқан бұл пікірге қазіргі қазақстандық
зерттеушілер мынандай толықтырулар енгізеді: Араб тілі ... ... ... ... жоқ, ... араб ... ... Оның
қоғамдық ойға әсері зор болды. Басқаша айтқанда ... ... ... өз ... ... ... [214]. Ислам
дәуірінде Персия Александр Македонский мен ... ... ... Орта Азия ... мен ... ... ... мен Түркістандағы ирандықтар үшін ... ... ... ... Бұрынғы әдеби тілдер, мәселен, соғды тілі енді тәжік тілі
деп аталып, парсы тілінен айырмашылығы аз ... ... осы ... парсы тілі мен түркі тілдерінің өзара байланысы мен ... ... өсе ... [215, 40-43 ... ... ... Орта ... Саманилер билігін құлатып,
билікті өз қолдарына алуы В.В. Бартольдтың сөзімен айтсақ аймақтағы
мәдени өмірге ешқандай әсерін тигізген жоқ. ... ... алуы ... ... ... ... ... алған жоқ”.
Мұның негізгі себебі саманилар мемлекетін жаулап алардан ... өзі ... ... ... алынған болатын [213].
Мұсылмандықты қабылдаған түркі-көшпелілер мұсылман мәдениетінің
ықпалына түсті. Бұл ... ... ... көшпелілік тұрмыс
пен әскери өмір-салттарын жоғалтуға әсер етті деген қорытынды
жасайды [213]. ... ... шет ... және ... ... ... ... дінін қабылдағаннан кейін, тіпті
өз отандарынан алыс жерлерде де өздерінің мәдени салттарына ... атап ... ... ... ... қабылдаған түркілер
тек мұсылман мәдениетінің үлгілерін ғана емес, ... ... ... ... ... ... де
қабылдап, оны өз тарихтарының бір бөлігі ретінде қарастырып
кеткендіктері туралы жазды. ... ... ... ... ... ... ... күресін баяндайтын жырдағы
турандықтардың қолбасшысы Афрасиябтың ұрпағымыз деп ... ...... Махмұд Қашқари Тюнге батыр есімімен
келтірілген жырды ... ... деп ... [213].
Жұмысымыздың кіріспе бөлімінде кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... кең ... ... Белгілі зерттеуші И.В. Стеблева ... ...... ... ... зерттеу еңбегінде мұсылман-
парсы әдебиетінің түркі әдебиетіне ... ... өте ... ... ... түркі тілді әдебиет шығармаларын
руникалық жазу ... ... ... ... ... көрсетеді. XІ ғасыр поэзиясы үшін араб-
парсы ... ... ... ... ... ... араб-парсы поэтикасы түркі тілдес ортаға терең еніп, бұдан
кейінгі ұлы шығармалардың ... ... ... ... ... ... ... бір жағдай кеңестік тарихнамада «араб ... ... ... ... ... орын ... «араб мәдениеті» деген ұғымға қай ... ... ... ... ... ... өрбіді. Осы
бағыттағы пікірлерді талдай отырып, М.А. ... ... ... «Ортағасырылық араб мәдениеті» термині ... ... ... ... таза ... ... ... Отағасрылық Шығысқа тән біркелкі «араб мәдениті» туралы
пікірлер шындыққа жанаспайды. Бұл негізінде, буржуазиялық ... ... ... ... Орта Азия ... мәдени даму
деңгейін төмендету үшін негізделген шындыққа жанаспайтын пікір.
- Панарабистердің халифат халықтарының ғылыми мен әдебиетіндегі
араб тілінің үсемдігіне ... бүл ... ... ... ... ... құралы болғандығын мойындай ... ... да ... бір ... ... ... анықтау
кезінде шешуші рөл атқармайтындығын ескеруіміз керек.
-Ислам пайда болғанаға дейінгі араб халқының ... ... ... ... ... төмен болған, «араб
мәдениеті» деген ұғымның негізгі құндылықтарын жалпы атаумен араб
халифаты құрамына ... және ... ... ... ... Орта Азия ... ... [217, 24 б.].
Зерттеушінің қорытындыларынан назар аударатынымыз араб-мұсылман
мәдениетіндегі Орта Азия халықтарының ... мен ... ... ... ... бір ... ... бұл жерде Орта Азия
халықтары ретінде негізінен отырықшы халықтар айтылып отыр.
Кеңестік тарихнаманы ... ... ... ... мен ... ... ... мен мәдени өмірдегі өзгерістер
мәселесінде археолог ғалымдардың жүргізген зерттеу жұмыстары ерекше
тоқталып өтуді талап етеді. Исламның Мәуереннахрда толық ... Азия мен Таяу ... ... ... ... ... Орта Азия қалаларын зерттеуші ғалымдар тобы ... ... ... ... ... ... мәдени жағынан
жақындасу үрдісі орын алды. Осы кезеңде, әсіресе, Хорасан мен
Мәуеренахр мәдениетінің ... ... ... деп көрсетеді [155].
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймағы да бұл ... ... жоқ. ... аталған аймақ халифат иелігіне кірмесе де араб-
мұсылман әлемімен саяси, мәдени байланыстар аясына ... ... Бұл ... ... Саманилер мен Қараханидтер тұсында
күшейе түсті. Осы кезеңдегі Орта Азиялық қалалық өркениеті көптеген
зерттеушілер мұсылман әлемінің қалалық мәдениетінің бір ... ... ... [155; 215; 215;]. ... алғанда барлық
зерттеушілер осы кезеңдегі қалалық мәдениеттің дамуына оң ...... ... ... ... ... [218; 219; ].
Шетелдік және кеңестік тарихнамада орын алған олқылықтардың
орнын кейінгі кездері, ... ... ... ... толықтыра түсті. Біз екінші бағыт деп бөліп ... бұл ... ... ... ... ... тарих ғылымында бірінші болып көтерді десек те болады.
Кеңестік тарихнамада көбінесе «Түркілер саманилер мемлекетіндегі
негізгі әскери күш ... [220, 76 б.], ... «… ... ... ... көшпелі түркі даласына күшті мәдени әсер етті» [221,
53 б.],-деген сияқты ... ... ... ... ... ашып көресететін зерттеу жұмыстарын жазды.
Мәселен зерттеуші ғалымдар Н.Д. Нұртазина [214], К.М. ... Ж.Ж. ... [222], Е.Т. ... [223] және ... Қазақстан тарихындағы исламның орны, оның таралуы мен
өзіндік ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... тұсындағы Иран тарихының саяси, мәдени дамуының
аспектілерін, араб-мұсылмен ... ... Азия ... ... ... осы ... ... әдебиеті т.б.,
проблемаларды жаңа тұрғыдан қарастырды. Осы зерттеулер негізінде
қазақстандық тарихнама ғылымында ... ... ... ... бойынша жаңа қөзқарастар қалыптастырды.
Кеңес дәуіріндегі әдебиетте ... ... ... ... ... ... бағаланбай
келген еді. Соңғы жылдардағы зерттеулерде осы олқылықтың орнын
толтыруда айтарлықтай алға жылжулар байқалады [214; 215; 221; ... ... ... ... ... ... синтезі
мәселесіне ерекше назар аударылып, ... ... ... ... әсіресе мұсылман дәуірінде күрт ... [214, 79-80 ... ... тарихындағы ислам рөліне арналған кең
көлемді монографиялық зерттеу ... Н.Д. ... ... ... мен ... ислам рөлін негізінен екі
негізгі аспекті бойынша алып қарастырады. Зерттеушінің ... ... ... ... ұшырап, өзінің бар мүмкіндігін сарқып
болған архаикалық наным-сенімдердің орнына келген ислам рухани,
өрлеу және ... ... және ... ... жол ашты.
Екінші жағынан алып қарастырғанда исламды қабылдай отырып ... ... және ... дәстүрлер - өркениеттер иелері
болып табылатын алып көршілері тарапынан туып отырған тұрақты қысым
жағдайында мәдени жағынан өзін-өзі сақтап қалуға ... ... ... ... ... ұлттық “менін” сақтап қалуға мүмкіндік
берген “қорғаушы панцирий” ... ... ... ... және ... (жалпы түркілік) интеграцияны қамтамасыз
етті деп санайды [214]. Жалпы алғанда зерттеуші ислам дінінің қазақ
қоғамы үшін прогрессивті рөлін ... ... ... ... ... ... ислам дінін қабылдап, дамудың жаңа
сатысына аяқ басар кезеңдегі дайындық сатысы деп қарастырады.
Сондай-ақ зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастырын талдай
отырып, Саманилер мемлекетінің түркілерге жасаған мәдени ... ... ... ... ... ... факторы болғанын
баса ... [215]. ... осы ... ойларын басқа
зертеулерінде дамыта түседі. Автор өз еңбектерінде исламдану процесі
арабтану процесі емес деп атап көрсетеді. ... VIII ... ... ... ... араб ... емес мұсылмандар қоғамдық
өмірдің барлық саласында маңызды орындарды иелене ... ... ... тең ... ... ең ... мен түркілер болды. Түркі халықтарының өкілдері халифат
қалалары өз отандарындағы белсенді мәдени қызметпен айналысты.[36,
133-134]. Түркілер ... ... - ... және ... маңызды рөл атқарды дей келе, парсылар, түркілер, евхейлер
мен индустар Бағдатта, Каирде, Дамаскі мен Исфаханда өмір ... ... ... ... жасауының өзі көп нәрсені ... деп ... мен ... ... аралығында бірнеше ғасырлар
өтіп, сол дәуірлердегі тарихи оқиғалар мен саяси үрдістер ауылы
алыстағанмен, оның салдарлары әлі де ... ... ... ... ... дәл ... ... оқиғалардың біріне,
яғни XІ-XІV ғасырлардағы Орталық Азия мен Қазақстан территориясын
мекендеген түркі ... ... ... ... ... алуы мен осы ... Иранның саяси, діни және мәдени
өміріндегі өзгерістерге арналған [221]. Зерттеуші мәселені ... ... ... ... ... ... ... бір орталыққа бағындырған түркілер ең
алдымен, араб жаулап алуының нәтижесінде ... ... ... ... ... ... интеграциялық процестерді одан әрі қайта
жалғастырды. Мұсылман әлемінде мемлекеттерін құрған ... ... ... және оның қол астындағы
халықтың әлеуметтік-саяси ахуалына теріс әсер етуі ... ... ... ... ... әртүрлі діни ағымдардың
саяси әрекетіне тосқауыл болды. Селжүктердің ... ... ... ... мұраттарынан алшақтаған діни ағымдар
күш алып, тіпті, өз антиисламдық ... ... ала ... ... құрған болатын.
Сонымен бірге, түркілер ислам мемлекетінің сыртқы ... ... ... ... ... ... грузин-
армян патшаларының халифат иелігіне ауық-ауық ұйымдастырып отырған
әскери жорықтарының бетін қайтарып, ислам әлемін сыртқы ... ... де ие ... XІІІ-XІV ғасырлардағы монғол-түркі ... ... ... де ... ... дамуына,
ислам құндылықтарының сақталуына, мүсылман әлемінің біртұтастығының
беріктігіне айтарлықтай әсер етті ... ... ... ... ... ... қарамастан осы
мәселені зерттеушілер арасындағы бірауыздылықтың болмауынан әлі ... ... ... әлемінің саяси-мәдени тарихында өздеріне
лайықты орнын ала алмай отырған кезде пайда болды.
Зерттеуші түркілердің Иран мәдениетіне ықпалын рухани ... ... ... деп жеке-жеке алып қарастырады.
Түркілердің рухани мәдениетке тигізген әсерін ... ... ... дін мен ... ... ... ... Ортағасырлар бойы дала көшпелілерінің
талай мәрте шабуылына ұшыраған ислам әлемі үшін олар ең алдымен осы
аймақтағы ислам діні мен ... ... ... ... ... ... кез-келген саласынан дала
өркениетінің белгілерін байқауға болады. Діни ... ... ... ... ислам үшін күпірлік болып табылатын
кез-келген бағытқа ... ... ... исламды мемлекеттік
дәрежеге көтерулерін маңызды шара деп бағалайды [221, 114 ... ... ... ... ... айрылып, сопылық әсерімен
ортадоксальды исламмен идеялық қарама -қайшылығын ретке ... ... ... ... ала ... ... тілін түркі
тілдерімен байытты дей келе, тек әскери ғана емес жан-жануар,
өсімдік, дене ... ... ... ... ... қамтыған түркі сөздері парсы ... ... ... Осы ... ... қазақ тілінің терминологиялық сөздігін
жасаушыларға нақты ғылыми ұсыныс жасаған. Кейбір баламасы жоқ ... ... осы ... ... ... түркі сөздерінен
алуды ұсынады [221, 121 б.].
Материалдық мәдениетке ықпалын көшпелілердің қол ... ... ... мәдениет элементтерін батыл енгізгенінен
көреді. Мәселен, осы уақытқа дейін көптеген зерттеушілер үшін талас
тудырып ... ... ... ... ... ... мазар
құрылысының стилін зерттеуші жаңа бағытта түсіндіреді. Аталған
мазар сегіз бұрышты, оның ... ... ... бекітілген
сегіз қуысқа бөлініп, үстіне терезелер орналасқан. Күмбезге шығу он
алты бұрышты аркатуралармен жүзеге асқан ... ... ... ... тесік орналасқан (шаңырақ). Міне ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер
Қытай стилі деп есептеп келеді. Ж.Жеңіс осы күмбездің киіз үйге
ұқсауы, сондай-ақ Қазақстан даласында ... осы ... ... ... екі ... тамаша түсіндіріп бере алады
деп есептейді. ... бұл ... ... өз ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетінің
болуын, екіншіден осы мәдени дәстүрлерін жат ... ... ... керісінше түркілік ұғымдр мен салт-дәстүр салттарын
өздері жаулап алған жерлерде енгізіп, одан әрі ... ... ... ислам әлемінде жасаған ... ... сол ... ... ... болған мәдениет
емес, бұл мәдениет өз бастауын сонау Түркі қағанатынан алатын көне
дәстүрлерге ие ... ... ... [221].
Түркі халықтары ислам мәдениетін тек жай тұтынушылар ғана емес,
сол мәдениетті белсенді ... ... ... ... ... мәдениетті белсенді түрде қабылдап, игеріп, оны ары ... ... үшін ... ... да ... ... болуы, мәдени дамудың жоғарғы сатысында тұруы шарт. Дәл,
осы арабтар келгенге ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің араб дәуірінде
ерекше гүлденуіне ... ... ... айтқанда жоғары дамыған
мәдениет ұрығының түркілер топырағында өніп шығып, гүлденуі мүмкін
емес еді,-деп ... ... [223, 5-6 б.]. ... әрі
зерттеуші осы кезеңде дүниеге келіп, ... ... ... өз ... ... ең жоғарғы интеллектуалдың деңгейге
жетуі өз халқының ... ... ... ... ... сіңіріп, одан ары қарай дамуына сырттан жаңа бір ... деп ... ... деп ... [223, 5-6 б.]. ... пен қалалық өмір XІІІ ғасырдан бастап құлдырады. ІX-XІІІ
ғасырлардағы отырықшы өмір мен қалалық мәдениеттің ... діні және Үлы ... жолы ... ... ... таралуы маңызды интеграциялық рөл атқарды [225].
Түркі ... ... ... ... отырықшы
халықтардың әсері туралы мәселеде өзіндік тұжырымдары бар ... ... ... ... құндылықтар негізінде
бағамдау сипатында жаңа тың зерттеу жұмыстарын жүргізіп келе ... ... А. ... ... ... мекені Мерке жері
туралы зертеу еңбегінде ... деп ... ... ... ... өнерінің ескерткіштерін Мерке
ғибадатханасы материалдары ... ... енді ғана ... ... Әйел ... және басқа мүсіндер иконографиясына талдау
жасау осы мәдениеттің қайнар ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан көшпелілерінің
дүниетанымдық көзқарасы өзіндік ие және түркілер рухани мәдениеті
көршілес отырықшы халықтармен тығыз қарым-қатынаста ... ... ... ... ... Мерке ғибадатханасының әйел
бейнесіндегі тас мүсіндері және Шольсай»3, Белсаз 2 харамдарындағы
секілді әйел мен ер ... ... көне ... дейінгі мәдениеттер мен халықтардың рухани тәжірбиесін
игере отырып өздерінің киелі территориясын қалыптастыруға ... ... ... [226, 30 б.] ... осы ... ... келе, өз ойын Ә.Қодардың сөздерімен ... ... ... біз де толық келтіруді жөн санадық:
«Құндылықтарды семантикалықьтұрғыда қайта бағамдау, түркілерді иран-
мұсылман ... ... ... даму ... түркілер
ирандық субстраттан бөліну, өзіндік этномәдени ... және ... ... ... түсті» [226, 31 б].
Сонымен, ... ... ... дүниесі араб-мұсылман
мәдениетімен иран елі ... ... ... одан көп ... игерді.
Мәдени интеграциялық процестер түркі мәдениетін байытып қана
қоймай, бұдан кейінгі уақыттарда түркілік ... біте ... жаңа ... ... Сондай-ақ жоғарыдағы зерттеушілердің
пікрлерін талдай келе, ... ... де ... мәдени өмірінде өзіндік із қалдырғанын ... атап ... ... тәуелсіздік алған кезеңнен
кейін жарық көрген қазақстандық зерттеушілер біз қарастырып отырған
мәселені түрлі ... ... ... ... Т.С. ... ... формирования и
развития древнетюркской системы государственности и права VI-XII
в.» деп аталатын монографиялық ... ... ... ... және ... ... орнын талдайды. Зерттеуші
түркілердің мемлекеттік және құқықтық ... діни ... ... келе, тәңіршілдік түркілер арсында таралаған әлемдік
діндердің, әсіресе мұсылман дінінң әсеріне қарамастан түркі ... ... және ... ... негізгі бағытын сақтап
қалды деп тұжырымдайды. Түркілердің ислм ... ... мен ... ... ... ... және ... жүйенің
бір бөлігіне айналуы басқа ислам еледеріндегі сияқты теократиялық
биліктің ... ... ... ... де ... ... Осы бағыттағы ойын жалғастыра келе зерттеуші, ... ... ... және ... да түркі тайпаларының жаппай мұсылман
дінін қабылдауымен тәңіршілдік жаңа жағдайға тез бейімделіп,
Орталық Азия ... ... бір ... ... ... ... келген [227]. Бұдан біз түркі-мұсылман мәдени
байланыстарының ... мен көп ... ... ... У.Х. Шәлекенов жоғарыдағы тарауларда айтылған
“Түркілердің отырықшы ... атты ... ... ... қазақтардың арнайы тарихына арнап әр ... ... ... ... ... жинағының “Түркілердің байланысы
және рухани өркениеті” деген тарауында түркілердің мұсылмандық Иран
мемлекетімен мәдени байланыстардың ... ... тиіс ... ... ... деп ой ... “Екі ел
арасындағы көп салалы байланыстардың ... ... ... ... ие. ... Иран, Араб елдері ежелден түрік әлемімен
қоян-қолтық өмір ... ... да бұл ... ... ... ... және байланыстар бар. Түрік
әлемінің, сондай-ақ қазақ халқының шынайы тарихын жазу үшін ... ... ... ... ... ... ... тиісті құнды деректерін пайдаланатын уақыт жетті. Ол
үшін парсы, араб ... ... ... ... екі
Республикалар қосылып жайындау керек және ... ... ... ... ... столдар жиі-жиі ұйымдастырылып
тұру қазіргі заманның талабынан туындайды” [168, 111 б.]. ... ... ... ... ... ... ... пікірлер
мен ой-тұжырымдарды да талдай келе, бірақ ΧV-ΧVІ ... ... ... ... ... ... шындыққа келіңкіремейтін сияқты,
... түріктердің мәдениеті алға өрлеп, олардың арасынан дүниеге
белгілі ... ... ... кезеңі ІΧ-ΧІІІ ғасырлар болды
деген ... ... ... [168, 112 б. ],- деп ой ... ... ... ... түркі тайпалары мен халықтары
мәдени өрлеудің жоғарғы сатысында тұрғандығын тағы бір рет ... ... біз өз ... түркілер өз көршілерімен
аталған кезеңде терезесі тең қарым-қатынастар орнатқан деп ... Біз ... ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан тың тұжырымдар көп ұзамай
іргелі монографиялық зерттеулерге де негіз бола ... ... ... ... ... ... қалалар типінің өзгеруі мен қоғамдық моншаның пайда
болуын, саудаға деген оң ... ... ... ...... ... ... Орталық Азия аймағында мұсылман дәуірінде мәдени ... ... ... ... ... таралуы мен араб-мұсылман
мәдениетінің оң ықпалы және түркі халықтарының мұсылман ... әзір ... ... келуіне дейін-ақ түркілердің бай
мәдени дәстүрінің болуы, ... жаңа ... ... отырып мәдени
дамуында жаңа сапалы сатыға көтерілуіне негіз болды.
-Арабтар түркілер жеріне жаулап алу соғыстарын жүргізбеді. 751
жылғы Талас ... ... ... ... ... ... ... экпансиясына қарсы бағытталды.
- Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... өлкесіне
айналды. Теология, әдебиет пен сәулет өнері дамыды. ... ... ... - Қожа ... ... ... ... мистицизмнің, түркілік дәстүрі және бастауында ұлы ақын
Жүсіп Баласағұн тұрған классикалық түркі тілді әдебиет болды.
-Қалалық ... пен ... өмір ... кең дами ... ... мен ... ... қалалар саны өсіп, Іле
аумағында жаңа отырықшы-қалалық мәдениет ауданы пайда болып, ... ... ... ... ... түсті.
-Орталық Азия далаларын шыққан түркілер Таяу Шығыс елдерінде
ислам ... ... ... ... ... ... мен қолбасшылық дәрежеге дейін өсе ... ... ... елдерінің экономикалық және мәдени өсуіне оң
ықпал етті.
3. ТҮРКІЛЕРДІҢ ҚЫТАЙ ЖӘНЕ ... ... ... ... Қытай империясымен мәдени байланыстарының
зерттелуі
Кейінгі зерттеу еңбектерінде ... ... өз ... сияқты алып мемлекеттермен терезесі тең байланыстар орнатқаны
туралы жиі-жиі айтылады. Бірақ еш ... бұл ... ашып ... бара ... Бұл осы ... мен ... ... нақты ғылыми еңбектердің жоқтығынан,
немесе олардың тереңірек тарихнамалық тұрғыдан талданбағандығынан
да болса керек. Түркі мемлекеттері мен ... ... орын ... ... ... ... ... ең күрделі
проблемалар қатарына жатады. Дегенмен кеңестік ... ... бұл ... ... ... аударған еді. Мәселенің зерттелу
барысын қарастырғанда мына мәселелерді бөліп көрсетудің маңызы ... ... ... мен ... ... орын алған мәдени
байланыстар мәселесінің ... ... ... ... орын алған тарихнамалық ой-пікірлердің сипаты, әсіресе
қытай тарихнамасының негізгі тарихи ұстанымдарының ... ... ... ... ... ... кеңестік және
отандық тарихнамада талдануының бағыттарын, ... ... ... ... ... ... Қытай мемлекетімен байланысының
мәселелері көптеген тарихи зерттеулерге арқау ... ... ... ... ... аудармалары мен Орта ... ... ... бұл ... жаңа ... ... б; 229, 28-36 б; 230, 35-53 б.]. ... ғылыми басылым
беттерінде көтерілгендігіне қарамастан, әлі де болса ... жоқ ... ... біз ... ... ... мен Қытай арасында орын алған мәдени ... ... ... ... ... ... өмір сүруі мен тығыз қарым-
қатынастарының тарихы ұзақ жылдар мен тұтастай ғасырларды қамтитын,
терең тамырлы тарихи ... ... ... Қытай империясы
тарихи даму барысында өзімен тікелей ... ... ... ... ... ... мәдениетінің ықпалына түсіру
миссиясын бір сәт те тоқтатқан емес. Әрине, көшпелілер мен ... ... ... ... әрқашан қайғылы сәттерге ... ... ... ... ... толы ... талан-тараждар, материалдық ... жою ... ... ... ... ... ... елдердің шапқыншылықтарымен салыстырғандағы қырып-жоюшылар
ретіндегі рөлі туралы тезис қайта қарастыруды талап ... ... ... римдіктер немесе кресшілердің жорығы ... ... ... ... ... ... ... күмән келтіруге болады [116].
Қытайдың әлемнің басқа аудандарынан алыстығы оның ... ең ... ... ... із қалдырған. Бұл жағдай
Қытай ғалымдарына Қытай ... ... ... ... жоқтығы туралы концепция қалыптастыруына негіз
болды. Олар ұзақ уақыттар бойы Қытай мәдениетінің басқа халықтар
мәдениетіне тигізген ... ... ғана ... ... Қытай
мәдениетінің бөтен мәдениеттер ықпалына түспегенін ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерден-ақ көрші халықтардың мәдениеттерінің ықпалына
түсіп, олардан көп нәрсе қабылдағанын көрсетіп отыр [230].
Жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... ... мойындалған шындық. Бұл әсіресе
қытай өркениетінің рөлі мен оның ... орны ... ... ... [231, 205-207 б.]. ... ... негізгі
концепциясы бірте-бірте күшейе түскен конфуций ілімнің ықпалымен
қалыптасты. Оның негізгі мәні қытай ... ең ... – ол ... ... ... ... ерекшелеп отыратын
олардың адамгершілік қасиеттері, ескі салттар негізінде қалыптасқан
дәстүрлер мәдениеті, өзара қарым-қатынас пен өмір сүру салттарының
принциптеріне ... ... ... ... ... өкілдері болулары, нақтылай
түссек, жалғыз әрі ең жоғарғы өркениетке ... ... ... ... ... ... ... әрқашан ерекшеленіп
тұратын. Қытайлық конфуциялық тарихнаманың бұл сипатты ... шет ... ... ... ... ... де ... [74].
Бұл концепция тек көршілермен қарым-қатынастар сипатында ғана
емес, сондай-ақ ... ... ... Қытай мен оның мәдениеті
ежелден қалыптасқан ерекше мәдениет ... ... ... ... рөлде болды. Бұл жағдайды екі-үш мыңжылдықты қамтитын Қытай
тарихы туралы қолжазбалардың бәрі Қытайға салық ... ... ... мемелекеттер мен “Аспан асты мемлекеті билеушісінің”
қол астында болуды өздері үшін ... ... деп ... ... ... толы екендігін ескерсек оңай түсіне аламыз.
Сондықтан да, ... ... ... байланыстар мәселесінде
қытайдың “мәдени донор” ретіндегі рөліне шек келтірмейді. Осыдан
келіп қытай ... ... ... рөлі мен ... ... сипаты туралы логикалық ... ... ... бұл ... үшін қытайлық тарихнамалық еңбектердің
бәрін іске алғысыз деп қарастыруға болмайды, дегенмен әрқашан бұл
мәселеде “қытайорталықтық” ... ... есте ... ... көрші халықтармен мәдени байланыстары туралы мәселе
қытай өркениетінің ... ... ... ... көтерілді.
Қытай өркениетінің шығу тегі туралы мәселеде оның негізгі ... ... ... Орта Азия мен ... ... Таррим
өзені бассейні аумағы деген пікірді ұсынған зерттеушілер де болды
[232; 233]. Осы орайда айта кететін бір жағдай кеңес ... мен ... ... ... ... мен ... нәтижелерін басты назарда ұстап отырған [234;
235]. Сібір археологтары аталған аймақта жүргізілген археологиялық
зерттеулерінің нәтижелерін орыс ... ... ... ... (Н.Я. Бичурин) назарға ала отырып
талдады [236]. Қытайдағы археологиялық олжаларды ... ... ... қарым-қатынасындағы рөлі, сондай- ақ ежелден
басталған ... ... ... еткен бөтен мәдени әсерлер
проблемаларына деген қызығушылық 60-жылдардан ... арта ... ... ... осы жылдардағы кеңестік тарихнамада
қалыптасқан концепция негізінде жазылды. Мәселен, біз жоғарыда атап
өткен кеңестік тарихнамадағы ... ... мен ... ... көзқарас сақталды.
Әрине, Қытайдың бұдан кейінгі дамуы барысында көрші халықтармен
қарым-қатынастар негізінде қабылданған мәдени элементтер салмағы
бірте-бірте нөлдік деңгейге ... ... ... тек ... ғана ... өмір сүру ... әлеуметтік-отбасылық және
саяси әкімшілік қарым-қатынастар жүйесі ретінде Қытай ... ... ... Сөйтіп ол ұзақ ғасырлар бойы аталған
өркениеттің тұрақтылығының сақталып ... ғана ... ... кез ... ... мәдениет элементтерін “қорытып”, ... мен ... ... алатын қасиетін қалыптастырды
[74, 55 б.].
Мәселенің Қытай тарихнамасында басқаша сипатта талданғанына
қарамастан Қытай ... ... ... ... ... де орын ... ... деректерде сақталып қалған. Осы
дерек көздері зерттеушілерге түркі мәдениетіне ықпал жасаған басқа
халықтардың мәдени үлгілерімен қатар, түркі мәдениетінің өзі ... ... ... ... ... ... ... негіз
бола алады. “Ұлы Тан династиясы тұсындағы батыс өлке жазбаларының”
авторы Сюзань Цзан Түркі қағанатының шет елдік ... ... ... жаза келе ... ... болғандығына
қарамастан жаныңды тербеп, жүрегің мен ойыңды қуанышқа бөлейтін,”-
деп сипаттаған ... ... ... ... ... ... бастап ойнайтын [65]. Тан Қытайында ең көп таралғаны
Батыстың - шығыс ... мен Орта Азия ... ... ... ... Қашғардың, Бұхара мен Самарқандтың, Отырар
мен Тараздың музыкалық дәстүрлері ресми қамқорлық арқылы ... және ... ... ... ... ... ... және түркі актерлері Қытайдың хореграфиялық мәдениетіне
көп үлес қосты. Өзінің зерттеу ... Тан ... ... ... ... ... байланыстарына арнаған ағылшын
тарихшысы Э. Шефер аталған ... ... ... ... билерінің түр-түрін сипаттап жазады [237].
Иран, соғды және түрік ... ... ... көп үлес ... ... ... бишілер
-жасөспірімдер мен қыздар мейлінше әйгілі болды. "Батыстың ... ... ... ... иран ... кең ... және
төбесі сүйір, моншақпен әдіптелген биік ... ... ... Олар ұзын ... ... ... ұштары би
қимылдарын орындаған кезде желбіреп тұратын. "Шаш биін" алуан түсті
кестемен әшекейленген торғын ... ... ... ... ... екі
жас қыз орындаған. Олардың кигендеріжеңдері тар көйлек пен кішкене
алтын қоңыраулар тағылған төбесі сүйір ... ал ... ... ... ... Биші ... ... ұйтқыған Батыс қыздары"
биін де орындады, онда ... ... мен ... ... ... күдеріден тігілген етіктер киген соғды қыздары ... шыр ... шар ... ... ... ... [79, ].
Белгілі ғалым Л. Гумилев 618 жылдан бастап түркілермен ... ... ... ... тарапынан қолдау тапты деп жазады.
Мәселен осы кезден бастап ... ... Ұлы ... сыртына
қоныс теуіп, көшпелі түркілермен туыстық ... ... Ал, ... ... ... ... мәдениетіне деген
қызығушылық арта түседі. Нағыз түркі киімі сол жағынан ілгектеліп,
белі белбеумен ... ... ... ... ... ... түстес
шекпен империя ішінде күнделікті киімге айналған еді [4, 174 ... ... де Тан ... жат елдік заттарға деген қызығушылықтың
арта түскенін атап өтеді. ... ... ... ... ... түскен. Мәселен, қытай ақыны Бо Цзой-и (772-846
жж.) қаланың қақ ортасында ... ... ... киіз ... ... сонда өмір сүрген [4; 232;]. Ол ... киіз ... ... жырын да жазып қалдырған. Бұл өлең тарихи
дерек ... ... ... кеш ... Л.Н. Гумилев оны өз
еңбегінде неміс тіліндегі нұсқасынан жолма-жол аударып берген [4,
174 б.].
Зерттеуші: Тарихшы, бөтен ... ... ... ... болып көрінетін белгілерді іздеп табуға тырысып, егер олар жоқ
болса, әлгі халықты жабайы санайтын аса ... ... ... ... ... жөн, - деп ... Одан ... киіз үйінің ерекшеліктері мен артықшылықтарын санамалап
шығалды. Мәселен, Европа мен Алдыңғы Азияның халықтары өркениеттің
бір басқышына өтіп алып, ... ... ... ... ... ... ... лайық. Түрікттер үйлер салып, бау-бақшалар
нуландырмаған, өйткені күні өте суық ... жуыр ... қу ... жағып бітіреді де, мекендеген қалаларын
лажсыздан тастап кетеді. ... ... тірі жаны тас ... ... ... әрі ... әрі ... бір жерден екінші оңай көшіре
салатын киіз үймен салыстырғанда, тұрғын үйдің жоғарғы түрі ... ... ... ... емес. Табиғатпен тамырласып жатқан
көшпелілерге мұндай үйде тұру еріккеннің ермегі ... ... ... дала ... ... де, мал шалғынды жайлауға шығады,
олар Тянь-Шань мен Алтайдың, Ханғай мен Хөнтей жоталарында ... ... ... қар ... да, мал шұбырып, қар аз ... ... ... ... жіберген нәрлі қу шөпті қорек етеді.
Тіршілік -тұрмыс осындай ... ... ... үй ең ... ... киізүйдің жайлы-қолайлығына келсек, мен сөзді Қытайдың ұлы
ақыны Бо ... ... - деп ... Көк Орда ... ... Біз де осы ... ... беруді жөн көрдік:
Мың қаралы қойдың жүні кетті ғой,
Екі ... ... ... ... ... ... болса, бір керемет жасаған.
Солтүстіктің аспанындай көрікті-
Көкшіл орда көк шалғынға қоныпты.
Көк күмбездей көк аспанмен таласып,
Оңтүстікке ... өзі ... ... шақалмайды дауылға, Қанша төксін,
мыңқ етпейді жауынға .
Қуыс та жоқ, бұрышта та жоқ бірақ ... ... иіс ... да кең даласын, тауларын,
Төрінде тұр енді біздің ауланың.
Ай ... ... айт ... ... ... ... қайтемін.
Жан-жағына кілем, киіз ұстаған,
Түк етпейді қақап тұрған қыс та оған.
Текеметтер - көздің жауын алатын,
Отыра ғап, ... ... ... ... ... ... ... мың бұралған биші қыз.
Көк ордамда рақатқа батамын,
Ақ ... ... ... ... ... алау ... түріледі селдіреп.
Жібек самал желпиді бір бетіңді,
Жұпар шашқан орхидея секілді.
Түнгі ... баяу ғана ... ... ... ... ... балқып, еріп барады,
Жыр дегенің тасқан судай ағады.
Пенделердің - күркесі бар қамыстан
Қысы-жазы жел ... ... ... ... де,
Көк ордадан кетпес еді өлсе де.
Көк ордаға қызығады монах та,
Қызықпайтын жан бола ма ... осы ... ... орданы ұл-қызыма сақтаймын.
Төрелерің сарайларын сырлайды,
Бірақ менің көк ... ... ... өлсем- айырбастаман [4, 70 б.].
Қытай ақыны орта қолды көшпелі тұратын қарапайым киізүйді
бейнелеген. Хан үйінің ... ... ... ... ... жайын көрген, Византия императорының сарай бекзаты Менандр
протектордың өзін қайран қалдырған. Ол бір ғана ат ... ... ... ... ... хан ... ... "екінші шатыр-
алуан түсті жібек әшекей-әлемішке малынып тұрған," үшінші ... мен ... ... ... ... тауыстар хан тағына
тіреуіш етіп қойылған… .Міне осынау бай жиһаз бізге жетпеген; ағаш
пен асыл ... ... ... мен ... қайта балқытылған, ал қару-
жарақты тот басып, шаң-тозаңға айналған. ... ... ... ... аса бай ... ... сан ғасырлар қатпарынан
бізге құнды мәліметтер ... ауыз ... ... ... біз оған ... сенім артуымыз ... 71 ... ... ... өз ана тілінде сөйлеуден гөрі түркі ... ... ... ... ... нағыз түркі ордасын құрып,
түркі ханының дәстүрімен билігін жүргізіп, бағыныштыларымен қатар
өзі де түркі киімін киіп, түркі тамағын жеген ... ұлы ... ... ... ... ... ... келтіреді
[237]. Қазақстандық зерттеуші М. Барманқұлов осы кезеңдегі ... ... ... ... ... себебін
басқаша түсіндіреді. Мәселен, автор бұл ... ... Тан ... құрған түркілер еді дегенге әкеп саяды [187].
Б.Г. Гафуров Қиыр Шығыс халықтарының өз мәдениеттерін ... және Орта Азия ... ... байытуына «қытай
қабырғасы» да кедергі бола алмады деп жазды [145]. Бұл жағдай ... Орта ... ... және ... ... ... ... өркениетінің жетістіктерін қабылдау жолында да
кедергі бола алмады. Қиыр ... ... ... Орта Азия арқылы жергілікті дәстүрлер мен мәдениетттің
әсерімен өзгеріске ұшыраған қалпында ауысып жатты. Ора Азия ... мен Қиыр ... ... ... ... ... тек механикалық байланыс қана ... ... ... ... игеру мен оны бұдан әрі жаңа сапалы
сатыға көтерудің тамаша үлгісіне ... ... кең ... ... және ... ... мен ... мәдени
дәстүрлерімен танысу мәдениеттердің өзара ықпалдастығы мен ... ... ... ... ... мәдени байланыстардың бірлігі ... ... ... өз кезінде көрші халықтармен, ... ... ... алыс жатқан халықтармен де
байланыстарға түскенінен көрінеді. Бұл байланыстар орнатылды, кейде
үзіліп қалап та ... ... ... тоқтаған емес. Мәселен,
кеңестік тарихнамада біз қарастырып отырған аймақтан географиялық
жағынан алыс аудандарда, нақтырақ ... ... ... ... ... ... Азияның көшпелі аудандарының
мәдениетінен көптеген ... ... ... ... [238; 239;]. Бұл ... ... ... аталған
аймаққа Қытай арқылы ғана ауысып баруымен түсіндірілсе ... ... ... ... ... ... ... болғанының өзі кездейсоқтық фактілерін жоққа шығара
алмайды. Аталған дәуірдегі мәдени ... орын алуы мен ... ... ... қатарына жатады. Осы жерде
қажеттілік пен кездейсоқтық диалектикасы да көрініс береді. Мәселен
түркі ... ... ... кию ... ... ... осындай кездейсоқтық салдары ретінде көрсетілді [70].
Осылайша ... ... ... мәдениеті мен мәдени
байланыстарының тарихын тым жұпыны күйінде ... ... ... мен ... ... ... ... байланыстар
мәселесі тарихнамада ежелгі және ортағасырлар дәуіріндегі ... мен оның ... ... ... ... ... ... Түркістан халқының этникалық ортақтығы
немесе туыстығы Орта Азия, Солтүстік Үндістан мен ... ... ... ... ... мен ... қағанаттарының қол
астына біріккен тұсында күшейе түседі [233, 14 б.]. ... ... ... ... ... әсері мен ықпалдастығын зерттеуде
аталған мәселені Шығыс Түркістан тарихымен байланыста зерттеу .В.
Григорьев ... ... ... В.В. ... Шығыс
Түркістанның тарихи географиясы туралы зерттеуінде грек-рим және
араб-парсы деректерін қытай деректерінің ... ... ... мен мәдениеттердің сабақтастығын дәлеледеп,
тиянақтап ... [234]. ... ... ... ... ... жұмыстары кеңестік дәуірде кең
көемде жүргізілді. осы кезеңдегі зерттеу жұмыстарындағы ... ... ... және ... ... ... Түркістанда Орта Азия аумағымен салыстырғанда толықтай
түркіленудің ... ... отыр [240, 11 б.]. ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан аумағына
орналасқан түркілер аталған аймақтың тарихи тағдырына елеулі әсер
етті. Ал, қытайлық ... ... ... ... болсақ,
тарихнамада бұрын орын алған аймақтың қытайлануы туралы пікірлер
бүгінде ғылыми тұрғыдан негізсіз ... ... ... ... ... екінші жартысынан басталған кең көлемді қытайландыру
процесінен кейін де ... ... ... ... ... ... Азия мен ... тұратын түркі тектес халықтардың бір
бөлігі құрап отырғанынан байқаймыз [240, 8 б.]. ... ... ... ... Қытайдан біршама
тәуелсіз болғандығы басым айтылып жүр [240; 241;]. Дегенмен, Шығыс
Түркістандағы қытай мәдениетінің ... ... ... ... және ... мәдениет элементтері Шығыс Түркістанға жол
тауып, одан әрі таза түркі даласына ауысып жатты. ... ... ... ортағасырлар кезеңіндегі түркі қағанаттарының
Қытаймен мәдени байланыстары мәселесінің зерттелу деңгейін анықтау
үшін алып қарастыруымыздың тағы бір ... ... ... ... та ... түседі. Шығыс Түркістан тарихы туралы
толық жұмыс Орта ... ... ... ... ... ... ... “Түркістанның екі бөлігінде де бір
негізден шыққан халықтар мекендеген және екі ... де ... ... әсер ... [242, 519 б.],- деп ... XІX
ғасырдың өн бойынан бастап XX ғасырдың 70-жылдарына дейін аталған
аймаққа аттанған ... ... ... ... Осы ... ... ... негіз бола отырып,
көптеген қате, қарама-қайшылықты пікірлердің де ... ... Бұл ... ... ... ... ... Өз кезінде
кеңестік зерттеушілер нақты фактілер мен деректерге қарамастан
Қытай тарихшылары өз зерттеулерінде ... ... ... ... ... ... мен мәдениетінің құрамды бөлігі ... ... жаза ... ... ... ... негізсіздігін дәледеп те берген ... [240, 5 ... ... ... тіл ... ... ... қытай
тілі басым болды деген оймен негіздейді. Негізінде Шығыс
Түркістанда ... тілі мен ... ... аясы осы ... бар жерлермен ғана шектелді [240, 6 б.]. Ал қытай киімдері
мен маталары, қару-жарақтар кең таралып, жергілікті ... әсер ... ... келіп жергілікті мәдениет пен қытай
мәдениетінің синтезі байқала бастады [240, 6 б.]. ... ... ... ... ... мен ... аударушы
қытайлардың орналасуы әсер етті. Бірақ, аймақта жергілікті мәдениет
басым түсіп жатты. Егер Тан ... ... ғғ.) ... мәдениеті
мен өнерінің әсері күштірек жүрсе, Шығыс Түркістан және ол арқылы
ортазиялық және үнділік өркениет те ... ... ... ... ... етті [237]. Л. ... ... мәдени
дамуының шын мәніндегі жоғарғы дамуын мойындай отырып, дегенмен бұл
факт онымен қатар өмір сүрген халықтар мен мемлекеттердің ... ... ... ... тиіс деп ... ... ... Қытай өркениетін жылқы өсіру мен егіншаруашылығының
көптеген мәдениеттерінсіз елестете алмайсыз. Ал бұл ... ... және иран ... ... игерген [237].
Қытайға Шығыс Түркістан арқылы монументальді сәулет өнерінің
жаңа үлгілері, музыка әуендері, би ... т.б. ... ... ... ... Түркістанның мәдениеті қола дәуірінен
бастап-ақ екі дәстүр негізінде дамыды деп есептейді. Оның біріншісі
Еуразияның дала ... ... ... ... мен ... болған Орта Азияның солтүстік-шығыс бөлігінде таралған
росписная керамика мәдениеті дәстүрлерімен байланысты [240, 10-11
б.]. Б.А. ... ... және ... ... ... ... таралу аймағы Шығыс ... ... ... дей ... ... ... шыққан,
әсіресе оның батыс және солтүстік бөлігінен табылған материалдар
аймақта Орта Азия мен ... ... ... ... тайпалар
өмір сүргендігін көрсетеді деп есептейді. Бұл жағдай ... ... мен ... ... ... ... шешуші рөл атқарды деп түйіндейді [242].
Зерттеуші Шығыс Түркістандағы жер асты және үңгірлік будда
монастырларының сәулет өнері, жерлеу салттары Орта ... ... және ... ... ... ... ... көптеген зерттеулерінде көтеріп, жан-жақты дәлелдеп те
шықты [242; 243]. ... ... ... да Орта Азия ... табиғат жағдайымен ұқсас. Жасанды суғару жүйесіне
негізделген егін шаруашылығы көшпелі мал ... ... Екі ... ... ... ... ... оазис пен
көшпелі дала) Орта Азиядағы сияқты [242] ... жеке ... - ... ... ... ... соқты. Осыған
байланысты зерттеуші барлық зерттеулеріне тән ... ... Ерте ... ... ... ... нысанына
айналғанымен Шығыс Түркістан тек XVІІІ ғасырдың екінші жартысынан
бастап қана ... ... ... қосылды.
- Шығыс Түркістан мен Орта Азиядағы археологиялық, ... ... және ... материалдарды
салыстыру екі аймақтың да ежелгі және ... ... ... ... ... мәдени және тарихи
дәстүрлер үлгісімен ... ... Бұл ... ... ... ортақ мемлекеттік құрылымдарға енгендігімен де ерекшелене
түседі.
- Шығыс Түркістанның Орта ... ... және ... оның ... ... ... ... және ортағасырлар
дәуірінде ортақ ортаазия-шығыстүркістандық этномәдени аймақ
қалыптасты және өмір сүрді [242].
Орыс ... ... ... көркем өнер үлгілерін зерттеу
кең көлемде жүргізілді. Әсіресе осы бағытта көптеген еңбектер жазған
авторлардың бірі Н.В. ... ... [242; 244; 245; 246; 247; ... ... ... мүсін өнері ескерткіштерінің ашылуына байланысты
Шығыс Түркістан ... ... жаңа ... басталды. Мәселен
Пенджикенттегі қабырға суреттерінің табылуына байланысты ... ... деп ... ... зерттеушілерінің Соғды, Бұхара мен
Хорезм роспистерін зерттеулері Синьцзяннның бай ... ... ... ... ... Себебі зерттеушілер мұнда
сасанидтік элементтерді іздеген еді, алайда ... деп ... ... ... нақтырақ айтсақ соғдылық екендігін
көріп отырмыз [249, 148-150 б.]. Жоғарыда соғды ... ... ... ... ... ... айттық. Айта кетер бір
жағдай, зерттеуші соғдылық элементтер деп ... ... ... ... ... еш ... ... Алайда кейінгі
Бактрия-Тохаристандағы жаңалықтар мен зерттеулер бұл қорытындыларға
да түзетулер енгізді. Орта Азия мен Шығыс ... ... ... әсерлер мен ықпалдастықтар нәтижесінде пайда болған, Орталық
Азияның әртүрлі тарихи-мәдени аймақтарында олардың формаларының да
әртүрлі болғандығы ... Бұл ... ... ... ... [190], Б.А. ... [242], Б.И. ... [183], жүргізді.
Түркілердің Қытаймен мәдени байланыстарын зерттеуде аталған
аймақ тарихымен байланысты көне ... және ... Орта ... ... ... ... В.В. Бартольд есімін бұл жерде де
айналып өте алмайсыз. Орта Азия ... ... В.В. ... ... ... ... ... туралы құнды
мақалаларын “Ислам энциклопедиясы” үшін жазды [250; 251; 252; 253;
254]. Бұл еңбектердің барлығын Орта Азия мен ... ... ... ... ... идея ... және ... Азия тарихының асқан білгірі А.Н. Бернштам
еңбектерінде Шығыс Түркістан мен Орта Азия халықтарын біріктіруші
тарихи-мәдени ... ... мен ... ... ... мен этностардың тарихи тағдырларының ... ... ... [250]. ... ... А.Ю. Якубовский Турфан
княздігі туралы ... ... ... ... ... ... үзілістен кейін Шығыс Түркістан мен оның ... ... ... ... ... С.Г. ... А.Г. ... [258; 259; 260] еңбектері жарыққа шықты.
Зерттеуші С.Г.Кляшторный Шығыс Түркістан тарихына арналған
жинаққа енген ... ... мен ... ... ... араналған еңбегінде Батыс Түрік қағанаты Монғолиядағы
Шығыс Түрік қағанатынан біршама өзгеше болды, себебі ... ... ... батыста халықтың басым бөлігі егін ... ... ... деп ... ... күрделігі тұрғысынан алғанда да Батыс қағанаты Шығыс Түрік
қағанатымен салыстырғанда феодалдық қатынастары дамыған мемлекет
болып саналады. ... ... - ... және ... ... ... түркі мемлекетінен бір саты жоғары тұрған
Батыс Түрік қағанатының қалалық отырықшы егінші ... ... ... ... ... ... ... соғдылар қалыптастырды
деген пікірін кесімді түрде тағы да қайталайды [257, 137-138 б.].
Сондай-ақ Қытай тарихы мен ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы
этномәдени процесстер контексінде біршама қарастырылған [261;
262;].
Кеңестік ... ... ... ... көршілес аймақтардың тарихымен тығыз байланыста
зерттеудің тамаша үлгісі қалыптасты. Бұған 1980 ... ... ... жыл ... ... Түркістанның ежелгі және ... ... Орта Азия ... этномәдени тұтастығы
контексінде оның ... ... ... ... ... ... еңбектер сериясының шығарылуы дәлел
бола алады [240; 241; 263; 264; ... ... ... ... ... мен ... ... бір-бірімен жан-жақты терең байланыста зерттей отырып,
түркілер мен Қытай арасындағы мәдени байланыстардың ... ... өмір ... проблемаларын қозғайды. Материалдық
мәдениет саласындағы аз зерттелеген проблемалардың бір ... ... киім ... ... мен ... әсері мәселелері құрайды. Шығыс Түркістандағы киімі
үлгілерінің тарихы мен ... ... ... ... ... кеңестік ғалымдар арасынан Б.Ф. Поршнев [266, 87-88 б.],
С.А. Яценко [267] ... атай ... Бұл ... барлығы
дерлік ежелгі және ортағасырлық кезеңде әртүрлі қоғамда өмір сүрген
этностардың киім үлгілерідегі ұқсастық сипаттарының ... ... ... 1) ... шарттарының ұқсастығы,
2) негізгі шаруашылық салтының ұқсастығы,
3) Этникалық туыстығы,
4) ұзаққа созылған көршілік (аралас некелер және ... ... ... ... ... әрі ... киім
үлгісінің болуы,
6). билеуші топтың саяси-әкімшлік қысымы [267].
Киім үлгілеріндегі кей ... ... ... ... ... үш ... ... деп есептейді
[266]. Ал, түркі мәдениеті мен Қытай ... ... ... ... араласуының нақты ауданы болып табылатын Шығыс Түркістан
аумағында көне түркі киім үлгілерінің таралуын С.А. ... ... ... ... ... [268] ... жүргенін атап
өтеді [267]. ... ... ... ... Цзой ... ... әлсіретіп, Қытайдың Суй династиясымен
жақындасуға тырыса отырып, жергілікті халыққа түркі ... ... ... ... ... үлгілерін енгізуге тырысқандығы ... ... ... Осы ... ... ... оның
талаптарын қанағаттандыру үшін оған ... ... ... ... ... ... ... да шығарған [63]. Бірақ,
зерттеуші бұл ... Цзой ... ... қағанаттармен қарым-
қатынасын бұзып алудан қорыққан қаупінен жүзеге аспай қалды ... ... С.А. ... Л.Н. ... ... ... киімін киіп жүруді “бағыныштылық белгісі ретінде”
талап етті деген тұжырымымен келіспейтіндігін жазады [268, ... ... ... ... ... деген қабырға
суретіндегі түркілердің бейнеленуіндегі олардың киім үлгісі туралы
мәліметерді салыстыра отырып, ... ... ... ... ... ... мен ... басқа халықтарға, әсіресе
жергілікті халық пен ... ... ... әсер
еткенін жазады [268]. Дегенмен бұл процесс жан-жақты сипатта болды,
себебі Шығыс Түркістанда да әртүрлі мәдениет ... ... еді. ... ... ... көне түркі мәдениетінің
таралу жолын Ю.С. Худяков Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... материалдары бойынша
зерттеген [269]. Шығыс Түркістанның материалдық мәдениеті әртүрлі
этностардың ... ... ... ... қалыптасу жолын
басынан өткерді.
Түркілерге Қытайдың мәдени әсері туралы мәселе біз қарастырып
отырған кезеңнің аяқ ... ... ... тарихи оқиғамен
байланысты. Ол Орта Азия мен ... бір ... ... алуы еді. ... ... осы ... ... сипатауда да біржақты пікір жоқ.
В.В. Бартольд қидандардың ... ... ... мәдениет
үшін жағымды әсер етті, -деп жазады. Себебі, Қытай мәдениетінің
ықпалына ... оны ... ... ... ... ретінде жергілікті халықтан біршама жоғары тұрған, әрі
тынышсыз көшпелілерді егіншаруашылығына үйретпекші де болған ... бұл ... ... ... толығымен теріс екендігі дәлелденіп
отыр. Қидандар жергілікті мәдениетке еш өзгеріс ... ... ... ... ... қазбалардың нәтижелері дәлел
бола алады. Жергілікті халық ешқашан қытай мәдениетінің ықпалына
қатты ұшыраған қидан мәдениетін ... ... ... да айналасындағы ұлттар мәдениетінің ықпалында
душар болып, өзінің мәдени қорын ... ... ... ... ... ... Қытайға үстемдік еткен мезгілі біршама ұзаққа
созылғандықтан қытай мәдениетінің ... ... ... ... ... да ... болған. Бұл арада айтылған
мәдениет тіл мен жазуды, құықтар идеясын, заң дәстүрінің ... ... ... қоса ... ... мен ... ... да қабылдаған.
Ұзақ тарихқа, аса қуатты ұлттық дәстүрге және ... ... ... ... ... Орта ... ... орнатқаннан кейін үкімет мекемелерін құру, саяси
құрылымды белгілеу және ... ... ... ... ... ... мәдениетінен құралған осы екі түрлі мәдениет араб ... ... ... ... түрік мәдениеті мен бірлескен
қалпында өз бейнесін тапқан. Қытай мәдениеті қидан ... ... ұзақ ... және жоғарғы даму өзгешілігіне ие
болғандықтан бүкіл қарақидан тарихында кейбір іс-әрекетке қытай
мәдениетінің ықпалы айқын ... ұрып ... Осы ... ... ... ... тікелей басқаратын аудандарға құқық істерін
бөлшектемей, орталыққа топтастырғандығы, бүкіл ... ... ... басы ... ... ... ... жұртқа
пайдалануға бергенінен және т.б. көреміз.
Ал, VІ-ІX ғасырларға жататын ... ... ... ... ... А.Н. ... ... ғасырдар
аралығында Орта Азияда толық орналасқан соғдылардың ... ... ... жеткен сауда ... ... ... ... ... ... ... жасалған және
Қытайдан әкелінген археологиялық олжалар көптеп ... ... ... ... ... көмбе, оның құрамына ішкі жағы
ұзақ жасау нышаны - саңырауқұлақ ... ... бала ... ... жасалған бейнелерімен
безендірілген қытайдың төрт ... ... ... Ыдыстардағы
нышандар ер баланың дүниеге келуін (төрт бала) және бірлікті - ... ... (бір ... ... ... деп те түсіндіріледі. Көмбеде
фаянс тостағанның сынықтары да болды. Ішкі ... ... ... ... тау және ... ... көрінісінде, отырған он
бір ер кісі мен бір әйел ... ... ... әсем киім киінген, алты мүсіннің киімі ... - ... ... қара ... ... ... алтын
нұр шашылып тұр. Еркектердің бет-әлпеттері мұрындарының етті және
қастарының қою болуымен ... Он ... шашы ... сегізінің мұрты бар. Ортада отырған еркек басқаларынан
тұлғалы, ұзын ... ... ... мен ... бар. Ол ... алтын
тәж киген, оң қолына ұшы иығы деңгейінде тұрған ... ... ... ... ... ... ... доғадай иілген, мұрны түзу, аузы
оймақтай. Ол басына биік бас киім ... оның ... ұзын ... түсіп тұр. Мүсіндердің арасында аждаһаның қабыршақты денесі
иретіліп жатыр. Тостағанның сыртқы ... нақ сол ... екі ... ... оларды қара түс арасындағы
аждаһаның қабыршақты ақ денесі бөліп ... ... ... ... ... ... ... бар [79, 501-502 б.].
Сондай-ақ Сырдарияның орта ғасырлардағы ... атап ... ... ... бойы кең ... ... жүргізіліп жатқан
Отырарды қазу жұмыстары кезінде шетелдік заттар табылды. Бұл ... атып ... ... ... ... ... бейнеленген
нефрит қапсырма. Қапсырманың көлемі диаметрінде 3,2-3,5 см, оның
бүйірлерінде ... ... ... бар. ... оның Қытайда шығарылғанын дәлелдейді. Жыртқыш мүсінін
көрсету дәстүрлі аспан аждаһалары "лун" және ... ... ... ... ... бейнелеріне өте ұқсас. Мұндай "жолбарысты
қапсырма -регалиялардың" ертедегі үлгілері Чжоу ... ... ... ... жасалған уақыты - Тан немесе сун
дәуірі. ... ... ... ... ... ... ... мүмкін [79, 502 б.]. Мұндай олжалардың көптеп табылуы қытай
мәдениетінің түркі ... ... ... ... ... ... ... бұл заттарды мәдени
байланыстардың сипаты мен мазмұнын ... ... ... алу болып
табылады деп ойлаймыз.
Ал, түркі мәдениетінің басқа ... ... ... ... ... ең алдымен қару-жарақ түрлері, ... ... ... ... мен ... ... ... оралады. VІІ-VІІІ ғғ. түркі белдіктерінің түрлері ... ... ... ... таралды. Жоғарыда айтып өткеніміздей
Қытай билеуші тобы түркілерді тек өздеріне бағындырып ғана қоймай
“тығыз қарым-қатынастар негізінде ”өркениетті” ... ... ... қоя отырып, олардың әуелден бір-біріне қарама-
қарсы мәдениеттерін жақындастыруға” тырысты. Бұл ... ... еді, яғни ... ... қытайландыру. Түркі
билеушілері Қытай империясының бұл ниетін айқын ... Оған ... ... ... бола ... ... ... жазуда қытай мәдениеті мен оның ықпалына түсудің түркі қоғамы
үшін қаншалықты зардапты болатындығын түсіну мен ұлттық және мәдени
тұрғыдан жойылып ... ... тұра ... ... аргумент ретінде
өздерінің ескі әдет-ғұрыптарын сақтап қалу екендігін сөз ететін
жолдар бар. ... ... ... өзім дана ... ... ... ... алдым … Хан: “маған қосылыңыз” деді.
Мен, дана ... оған ... ... [4, 338 б.]. ... ... ... жазулар былайша да түсіндіреді:
“Оның (Күлтегіннің) ... ... ... баршаға деген
достық пейілі шалғай елдерге мәлім болды, оның ... ... оны ... ... өзгертуден қорқытты” [4, 338
б.]. Зерттеуші Л.Н. Гумилев бұл деректерді ... келе ... ... аса ... ... ... мұнда тек
мемлекеттердің күресі ғана емес, ... ... ... екі ... ... мен ... тану ... түсініктердің
күресі бар. Ұлы дала өз манифесімен қытай болмау, ал тек ... ... ... ... [4, 339 б.]. ... жас
зерттеушілірдің бірі Н.Д. ... ... ... ... ... рөліне арналған көлемді зерттеу еңбегінде
Орта Азия мен Қазақстан аумағында таласқа ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің
күшті ассимиляцияландырушы қасиетін ерте сезіп, одан саналы ... ... ... ... осы ... ... ... отырып негіздейді [214].
Түргеш қағанатының әлсіреуі мен сол кездегі халықаралық аренада
орын алған саяси жағдайды пайдаланып ... ... ... басып кіргені белгілі. 751 жылғы ... ... ... ... ... аймақтың мәдени дамуының болашағын шешіп
берді. Бұл шайқаста қиыр ... ... ... мен араб-мұсылман
өркениеті шайқасқа ... [271]. ... ... ... ... ... түркі халқы болашақ мәдени дамуының
бағыты туралы тарихи шешімін қабылдады.
- Түркі ... ... ... ... туралы
зерттеулер нақты ... ... ... ретінде
қарастырыламаған проблемалар қатарына жатады.
- Қытай тарихы мен мәдениетінің мәселелеріне сәйкес мәселелер
төңірегінде көтерілгендіктен, ... ... ... ... мәдени әсерлері туралы мәселе кеңестік тарихнамада
кеңірек зерттелгенін көреміз.
- Кеңестік тарихнамада ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі ашып көрсетіліп, ... ... ... Бірақ түркі мәдениетінің ықпалы жайлы
мәселеде, кеңестік тарихнама мәдени байланыстар теориясының мәдени
алмасу, ... ... ... ... ... факторларға
қалыптасқан теріс көзқарас негізінде бір жақты пікір қалыптастырды.
- Кеңестік тарих ... ... ... ... ... ... ... материалдар беретін деректер тобын
(жазба, археологиялық, нумизматикалық және т.б.) ғылыми айналымға
енгізгенімен, ... ... ... ... ... талдауда
қалыптасқан стереотиптерден арыла алмады.
- Өткен кезеңнің тарихи зерттеулерінің тамаша жетістіктерін
жоққа ... ... ... ... ғылымының мектебіне
тарихнамада өзінің лайықты бағасын беруіміз керек. Дегенмен ... ... ... кемшіліктерін де ескере отырып,
жалпы түркі ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізу қажет.
- Сондықтан ең алдымен түркілердің төл мәдениеті туралы жан-
жақты ... ... ... ... ... ... ... жалпы тарих ғылымындағы көшпелілер мен олардың мәдениеті
туралы ортақ бағаны өзгертуі ... ... ... ... мен шығыс славян халықтары:
өзара мәдени ... ... ... тікелей мұрагері болып саналатын қазақ
халқының ... ... оның ... ... ... өз таңбасын қалдырған. Төл ... ... ... пен ... ... ... де ... Мәселен қазақ даласынан шыққан ғұлама бабамыз Әбу Насыр ... өз ... ... ... және де араб ... да ... ... мен ерекшеліктері туралы
сипаттама берілген. Ұлы ғұлама ғалым ... ... ... ... деп ... ... ол ... және
славян халықтарының жақындастығы туралы қорытындыларға келген. Әл-
Фараби шығармаларындағы бұл жағдайды ... келе ... ... ... ... ол ... ... халықтары мен славяндармен,
әсіресе орыстармен сонау ерте замандардан бастап қалыптасқан ... ... ... [272, 45 ... ... ... Русі мен ... тайпаларының қарым-қатыныстарының тарихи
тамырлыры тереңге кетеді.
Орыс тарих ғылымында жалпы көшпелілер деген ... ... ... ғұндардың ұрпағы болып саналатын хазарлар, олардан
кейін тарих сахнасына шыққан орыс ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ
өз негізін қаңлы тайпалары бірлестігінен алатын печенегтер, белгілі
куманы-половцы-қыпшақтар. ... ... ... Еуропа мен
Азия арасындағы шекара Орал ... ... дала мен ... арқылы өткен. Қазіргі Украинаның Кременчугтен төмен ... ... ... дала ... ... ... тайпалар
мекендеген. XІ ғасырдан бастап бұл жерлердің нағыз иесі жоғарыда
атап өткен ... ... ... болды. Осылайша Русь
көшпелілерімен үнемі соғысып қана ... ... ... түсе ... олардан көп нәрсені қабылдайды. Бұл
қарым-қатынастар ішінде сауда байланыстары да, әулеттік некелер де
және т.б., ... ... ... арасында орын алған сан қырлы
қарым-қатынастар ішінен біз ... мен ... ... ... ... ... мен ... мәселесінің
зерттелу бағыттарын қарастырғанда мына ... баса ... ... осы ... ... ... мәселесі тарих ғылымында қалай қойылдығанын, оның даму
бағыттарын анықтау өзекті мәселелердің бірі болып табылады. ... ... ... ұстанған бағыттары мен келген
қорытындылары ... ... ... ғылымының сұранысын
қанағаттандыра ала ма?
Қазақстандық ғалымдардың жүргізген зерттеу еңбектері ... ... ... ... жаңа ой-пікірлер қалыптастырып
отығанын саралау.
Кеңестік тарих ғылмында дворяндық және буржуазиялық тарихнама
деп аталған, қазан төңкерісіне ... ... ... бұл
мәселені жалпы түрде көтерді. XVІІІ ғасырдағы атақты ... ... В. Н. ... ... ... көп көңіл бөлді. Орыс тарихнамасында алғашқылардың
бірі болып В.Н. Татищев көшпелі халықтардың атауларының шығу тегін,
олардың ... ... ... ... ... ... басқа халықтармен қарым-қатынастарының сипатын анықтауға
тырысты [273, 272-274 б.]. ... ... ... ... төнген зор қауіп ретінде бағалай келе, ... ... ... ... ... ... ... [274].
Ресейде тарих ғылымы оның империялық статус алған кезінде пайда
болғаны белгілі. Ресми тарихнама метраполия мен отар статусындағы
халықтар арасындағы ... да ... ... ... ... ... ... өзін қабылдамайтын [16]. Сондықтан, XІX
ғасырдағы ресми ... ... ... мен ... ... мәдени байланыстар мен ықпалдастықтар мәселесін ... ... ... ... ... ... ... санатына
жатқызды. Осы бағыттың көрнекті өкілдерінің бірі А.А. Куник былай
деп ... ... тому как ... ... ... и ... ... низшие, несовершенное
организмы в связи с совершеннейшими, так и историки по ... ... ... больше обращать внимание на эти низшие
породы ... ... там, где дело идет об ... ... в ... с ... главными европейскими и азиатскими
народами». [275].
Ресей тарихында ... және ... ... ... қызығушылықтың бірнеше толқыны болғанын байқаймыз.
Ресейдің еуропамен тығыз мәдени алмасу процесі Петр І ... XVІІІ ... өн ... ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысынан бастап Ресейдің батыспен байланысы
біржақтылық сипат ала бастады. ... ... ... ... ... ... ... жатты. Ресейдің ерекшелігі әлі де
болса сезіле қоймады. Бірте-бірте ... ... ... ... себебі оның өзіндік мәдени даму жолы
барлығы туралы ой бой көтере ... Оның ... ... ... ... да, ... да түсіне бастайды.
Мәдениеттердің өзара тарту әсері енді ... ... ... ... ... ... орыс ... ерекшелігі
туралы романтикалық идеялары ресей ерекшелігін саяси және ғылыми-
тарихи көзқарас ... ... ... ... ... осы ... ... мәдениеттану ғылымының пионері
саналатын Н.Я. Данилевский еңбегі жарыққа шыққан болатын [276].
Н.Я. Данилевскийдің ... ... және ... ... теориясы сол кездегі славянофилдер идеясымен
үндесіп жатты [277]. Оның ... орыс ... ... ... ... ... болды. Оның “әлемнің барлық халықтарының
мүддесіне тиімсіз болып, ... ... ... тиімді болған
нәрселердің барлығын қабылдау” [276] туралы идеясының өзі, кеңестік
тарихнамада ... ... Н.Я. ... еңбегін сынау кезеңі
болғандығына қарамастан [277, 227-244 б.], оның ... ... ... ... ... концепциясындағы
мәдениеттердің даму кезеңі өзара мәдени байланыстардың мәні ... ... ... ... ... мәдени
алмасулардың күрделі әрі ауқымды процесіне назар ... ... ... тиімді әрі зиянды алмасулардың шегін
анықтауға ұмтылды. Мәдениеттің “өзегін” оның ... ... ... туралы айта келіп, мәдениеттің жекелеген
салаларында ... ... ... оны ... күш ... ... ашып ... Әрине бүгінгі таңда Данилевскийдің
көптеген көзқарастары ескірді. Дегенмен де оның көптеген ... ... ... ... мен ... даму жолдары,
еуропалық әсерлердің ресей қоғамы үшін ... мен ... ... ... қазақ қоғамына да қолдануға болады.
XІX ғасырдың алғашқы жартысындағы ресми ... ... Н.М. ... [278], М.П. Погодин [279] Ресей тарихының
ерте ... ... ... көшпелілер мен Русь арасындағы
қарым-қатынастар мәселесіне тек князьдар мен ... ... ғана ... XІX ... екінші жартысынан ... ... ... ... біз ... ... бойынша екі бағыт байқала бастайды. Тарихи процестегі
жағрапиялық факторға көп ... ... С.М. ... Ресей тарихын
«отарланушы ел» тарихы ретінде қарастырды. «Основное содержание
этой колонизации – ... леса со ... ... ... ... с ... вторгавшимися из Азии в южнорусские
степи»,- деп жазды [280, 647 б.]. ... бұл ... Азия ... ... ... халықты көшпеліге, мәдениет пен
азаматтылықты көшпелілердің салтына қарсы қоя отырып сипаттады
[280] Бұл көзқарсты одан әрі ... В.Ю. ... ... со ... ... ... злым ... с VІІІ почти до конца XVІІ века самое ... ... ... народа… Тысячилетное и враждебное
соседство с хищным степным азиатом–это такое ... одно ... ... не один ... ... в русской
исторической жизни» [281]. ... әрі В.Ю. ... ... ... ... ... үшін ... маңызға ие
болғанын, себебі Русь осы ... ... ... сол ... ... ... [281].
Ал орыс мемлекетінің қалыптасуының негізінде федеративтік және
монархиялық бастаулар күресі жатты деп есептеген екінші ... Н.И. ... орыс ... ... ... ... бастау жағына ауып кеттті деп есептейді.
Себебі федеративтік бастаудың ... ... орыс ... ... ... ... ... жеңуіне көшпелілер әсер етті. Бірінші тұрғыда
көшпелілердің көне ... ... ... ... ... ... ... тек мәдениет қана емес, қоғамдық өмір
элементтерін де жинақтаған – М.Н.) ... ... Н.И. ... Ростың жағасына орналасып, орыстармен араласқан печенегтер,
торктер, брендейлер әлі қатайын үлгермеген жас орыс өркениетіне
жаңа жабайы ... ... ... дамуын бәсеңдетті
[282]. 1884 жылы П.В. Голубовскийдің “ ... ... и ... ... ... ... ... степей в ІX-XІІІ вв ” ... ... ... ... рет Русь пен ... ... ... тікелей арналған зерттеу
еңбегі жарық көрді. ... ... ... ... ... ... ... аударады. Ол бай фактілік материалдар
негізінде Рустің печенегтермен, қыпшақтармен қарым-қатынасын
толықтай қарастырған. П.В. Голубовский қара ... деп ... ... ... ... сіңіп кеткен халықтар туралы
жаза келе, жаңа түркілік элементтердің славяндарға мәдени ... әсер ... ... ... ... егер ... сыртқы жауларымен ғана күресіп, олармен тек бейбіт қарым-
қатынастар ... онда ... көп ... көруге болатын еді.
Себебі көшпелілер славяндармен салыстырғанда біршама жоғарғы
мәдениет пен ... өмір ... ... еді деп ... [283,
152-158 б.]. Автор көшпелілердің тұрмысы, мәдениеті, ... ... ... Бірақ бұл тарау фактілік, әсіресе
археологиялық материалдардың жетімсіздігінен ... ... ... бұл еңбек ұзақ уақыттар бойы Русь пен көшпелілердің ... ... ... іргелі еңбек болып қала берді.
XІX ғасырда орыс тарих ғылымында көшпелілердің тарихына жаңаша
тұрғыдан келген біршама еңбектер пайда болды. ... ... В.В. ... ... ... ... саяси
тарихы мен олардың әлеуметтік құрылысының өзіндік ерекшеліктеріне
шолу жасалды. «О ... ... ... у ... ... ... ... хазар» атты мақалаларында [285] сол
замандағы тарих ғылымына тән кемшіліктеріне қарамастан, ... ... ... ... тарихи фактілерді жинақтау мен
сараптау тұрғысынан шынайы баға берген еді. Автор Хазар ... ... ... ... и ... ... друг у ... владычества над Западной Европой, держава
хазаровская ... ... и ... и гонимые за
веру стекались в нее отовсюду. Как светлый метеор ярко блистало она
на мрачном горизонте Европы и ... не ... ... следов»
[285, 66 б.],-деп сипаттаған еді. Әрине, В.В. Григорьевтің бұл
пікірі ... ... ... ... ... ... да болмасын бір елдің тарихын идеал ... ... ... [286]. ... осы ... кейін
бір ғасырдай уақыт хазарлар тарихының жағымды тұстары ... ... ... Русь пен көшпелілердің өзара қарым-
қатынастары туралы мәселе ... ... ... авторлар
еңбектерінде де көрініс тапты. Алайда бұл ... осы ... ... барынша әр қырынан қарастырғанымен, мәдени
байланыстар мәселесі тасада қалып қойды.
Жалпы ... XІX ... орыс ... ғылымы көшпелілер мен
Киев Русінің қарым-қатынастарын “дала мен орманның мәңгілік күресі”
шеңберінде қарастырғанын көреміз. Осы ... ... ... ... ... баса назар аударылды.
Тікелей мәдени байланыстар мәселесі бойынша “мәдени тұрғыдан артта
қалған ... ... ... ... ... мәдениет өкілі”
болып саналатын Киев Русіне ауыр зардаптардан ... ... ... ... ... ... қала ... Ал кеңестік
тарихнама өкілдері бұл мәселеге қай тұрғыдан ... пен ... ... ... ... жан-
жақты көтеріліп, үлкен бір мектепке айналды. ... ... өзі ... ... ... мәдени байланысының кезеңі
оның тарихының алғашқы кезеңінде, христиандықты ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... автор
Русьтің Хазар қағанатымен байланысы мен сауда қатынастарының
дамуымен ... [287, ... б.]. ... автор бұл мәселені көтергенімен одан әрі ... жоқ. 20-30 ... ... ... ... М.Н.
Покровский бұл мәселеге Киев Русінің тарихына қатысты сәттерге ... ... ... ... ... ... тарихшылар ішінде бірінші болып бүл ... ... ... көтерілді. М.Н. Покровский Киев Русі мен
көшпелілер арасындағы жауластық қарым-қатынасты мойындай отырып,
Рустегі княздық қырқысулардың ... үшін ... ... да
анағұрлым қасіретті болғанын жазады. Ал, орыс-қыпшақ байланыстары
(әскери одақ, ... ... т.б) ... ... ... ... ... “представлять себе половцев в виде некой
... ... ... ... ... ... ... европейской цивилизации- Киевской Русью, у нас
не будет ни малейшего основания. ” [288, 102-103 б.]. Бұл ... ... дала ... ... ... ... қауіп-қатер
туралы қалыптасқан дәстүрлі пікірге күмән келтірді. Сондай-ақ
зерттеуші Қара ... ... ... ... тайпалары “мәдени
жағынан славяндардан жоғарырақ” болды, ал “соңғы ... ... ... ... ... ... еткенін көрсетіп отырғанын” айтады. “Степной Восток был для
русских в ІX-X вв тем, чем ... для ... ... ... ... ... Западная Европа,”- деп қорытындылайды
[288].
Әрине, кейінгі еңбектерде М.Н. ... ... ... ... және олардың Руске тигізген мәдени ықпалын
“тым асыра көрсеткені” баса ... [289]. 1939 жылы ... ... концеции М.Н. Покровского” атты даттау жинағында Киев
Русінің тарихы бойынша бас маман деп ... Б.Д. ... ... ... ... ... Россияны қайдағы бір
солтүстік-шығыстағы варварлар өлкесінде қалыптасқан ... ... ... ... кім? ... ... ... қатарына жеткізе алмайтын мемлекетер ... ... Киев ... ... ... ... өзіміздің одақтың халықтарының ... ... ... ... ... ... сынға алды.
Бұл сынның өзі кеңестік тарихнаманың көшпелі халықтардың тарихы ... ... ... ... ашып көрсетеді деп
ойламыз. Бұл пікірлер ... ... ... ... ... тең ... ... қарым-қатынасы” туралы тезистің шын
мәнінде басқаша сипат алғанын көрсетсе керек. Дегенмен, ... ... өз ... біз ... ... ... көтеріліп, одан әрі зерттелуіне мұрындық болды.
Зерттеушінің осы мәселе ... ... ... ... В.А.
Порхоменко ұсынды. Ол 1927 жылы ... ... ... сөйлеген сөзінде Русь пен қыпшақтардың ... ... ... ... ... ... шақырды.
Қыпшақтардың “до сих пор рассматривались как народ ...... ... ... культурой, а также как минус в
историй культуры и катострофа для ... ... деп ... атап ... [290, 49 б.]. ... ... тығыз байланыстар мен экономикалық алмасулар
болғанын жазады. Ол өз пікірінің ... ... ... қыпшақтар одағынсыз Киевтің Византиямен сауда
жасай алмағандығы туралы мәліметтерін келтіреді [290, 317-337 ... ... ... қыпшақтармен Рустің әлеуметтік топтарының
арасындағы тығыз, жақын байланыстарды орыс ... ... ... ... ... “жылнамалар”
“көшпенді қыпшақтар түрлі күрестермен қатар, ... ... т.б. ... ... ... Орыс жылнамаларындағы
қыпшақ эпосының “іздері” де “орыс-қыпшақ мәдени байланыстарының жан-
жақтылығын көрсетеді” [291, 391-393 б.]. ... бәрі ... ... ... ... ... күресі туралы идея
шындығында қолдан жасалған, жалған” деген пікірге ... ... [292, 69-71 б; 113 ... ... ... ... ғылымы Русь пен көшпелілер
мәселелерінде XІX ғасырдағы ресми тарихнамада қалыптасқан ... ... ... жаңа ... дамытты. Атап айтқанда
көшпелілер мен Русь ... ... ... ... Киев Русі ... ... себебі көшпелілердің
қоғамдық құрылысы, саяси ... ... даму ... ... ... ... 40-жылдары 20-30 жылдардағы В.А. Порхоменко еңбектерінде
көрініс берген пікірлер біршама жалғасын тапты. В.А. Гордлевский
В.А. Порхоменконың соңынан оны ... ... ... ... ... шығарды. Зерттеуші екі халық арасындағы
тығыз достық ... ... ... ... переросло в
посведневный быт. Одновременно шло духовное взаймодействие: ... на Русь и ... ... его ... ... в
русских летописях и в “Слове о полку Игореве” [293, 317-337 б.].
Орыс-қыпшақ қарым-қатынастырын бұлайша ”асыра сілтеп бағалауға”
А.И.Попов қарсы ... Ол ... ... Русь ... ауыр да ... ... басымдығы туралы дәстүрлі
пікірді қайталай келе, орыс-қыпшақ мәдени байланыстары ... де ... А.И. ... бұл ... аса ... оның өзі тек ... қыпшақтардан бірнеше сөздерді
қабылдауымен шектелгендігі туралы жазды. Оның пікірінше “Орыс халқы
өзінің отырықшы шаруашылық салтының қалпымен … өзіне жат ... атты ... ... ... ... ... [294, ... б.]. 50-жылдары Киев Русі ... ... ... ... ... В.П. ... еңбегінен кейін 70-
жылдан аса уақыт өткенде С.А. Плетнева жариялады. Бұл ... мен Русь ... ... байланыстар мәселесіне келер
болсақ, зерттеушінің көшпелілердің Руске тигізген ... ... ... ... ... баса ... ... байқаймыз.
“Русь не только давала ... ... ... но как
представитель более высокой культуры и ... ... на ... ... ... подчиняя их своему
влиянию и изменяя общее ... их ... [284, 218 ... әсері “көшпелілердің шаруашылығы мен қоғамдық ... ... ... ... ... ... дәлелі
көшпелілер арасында егін шаруашылығының дами бастауы, далаға орыс
қолөнер бұйымдарының енуі, тіпті көшпелі ортада ... ... [154, 226 б.]. Киев Русі ... ... ... академик
Б. Д. Греков 1950-ші жылдары жариялаған іргелі еңбегінде көшпелілер
мен Русь арасындағы байланыстар мәселесін былайша ... ... ... с ... иногда покупала (или
захватывала) у них ... но ... не ... с ними в ... [17, 470 б.]. Автордың бұл ... ... оның ... ... жазу ... таңдап алған тарихи
деректерді пайдалану тәсілімен байланыстырады. Зерттеушінің өз
тәсілі туралы ... ... ... ... ... “И
письменные и неписьменные источники к нашим ... Но ... бы он не был, ... быть ... ишь ... когда
исследователь сам хорошо знает чего он хочет” ... ... де Киев ... өркеиетті, таза еуропалық мемлекет болғанын
дәлелдеуге тырыса отырып, өз тәсілін ... ... ... түйіндеген: бұдан әрі зерттеуші бұл пікірде тарих атаулыға
қиянат боларлық әдістің мән-мағынасы мен мұндалап тұр. … Киев ... бас ... осы ... ... те ... ... ... толығымен асыратыны өкініш-ақ. Киев Русін ... ... ... үшін ... орыс ... ... шығыс елдерімен
байланысын үзіп, ауаны Европаға тартады [17, 164-173 б.].
В.В. Григорьевтің еңбегі жарық ... ... ... ... ... ... оның ... белгісіз автор П.И. Иванов
дегеннің «Об одной ошибочной концепции» [295] деп ... ... ... ... тарихы да басқа көшпелі
тайпаларға берілген баға ... ... ... ... ... ... көшпелі тайпалар сияқты хазарлар
тарихы да барынша төмендетіліп көрсетілеген. Бұл ... ... ... ... ... ... өмір сүрген, өз
артында ешқандай мұра қалдырмаған мемлекеттік ... ... [296]. Бұл ... жоғарыда атап өткен белгілі мақаладан
кейін пайда болған тұжырымды растай түскендей ... ... ... ... ... “хазарларды шығыс славяндардың
мемлекеттік және мәдени дамуына барынша жағымды әсер ... ... ... ... атап ... ... [296]. Көптеген
еңбектерде Киев және тағы басқа қалаларды қазу кезінде табылған
хазарлық заттарды ... ... ... ... да
болмасын бір із қалдырған деп қарастыруға ... ... ... Бұл ... ... хазарлар әсері мәдени саладан
гөрі, шығыс славян әлемінде саяси және экономикалық құрылымдардың
қалыптасуында ... ... ... болар. ІX ғасырдың басында
Киев ... ... ... ... бекер аламаса керек.
Дегенмен бұл сәтті де асыра бағалауға ... Орыс жері ... ... ... керісінше онымен тұрақты күрес
жағдайында дамығанын естен шығармауымыз керек”- ... ... 1972 жылы ... ... ... ... әлемдік
әдебиеттерді қамтыған, олардың тарихына тікелей арналған белгілі
зертетуші М. И. ... ... ... ... Осы ... рөлі туралы, олар араб шапқыншылығын тоқтатты, византия
мәдениетіне есік ашып, Каспий мен ... ... ... ... ... дей ... ... хазарлардың рөлін
прогрессивті жағынан ... ... ... ... ... Киев ... ... жаулары ғана емес, дербес
этномәдениеті тұтас ел ретінде зерттелген [286]. ... ... ... ... туралы: ”Русские никогда не
нуждались в культурных ... ... От ... они
унаследовали титул кагана, который принимали первые киевские
князья, от печенегов была ... ... ... ... “ряд Ярославль”, от половцов изогнутые сабли. А от
Итильских Хазар русы не взяли ничего,”- деп ... [286]. ... ... ... ... ... ... бар қайталанбас
мәдениет болды, ол ешқашан хазарларға ... ... емес ... ... ... мен Рустің мәдени байланыстары туралы
сөз қозғағанда ауызға оралатын, хазарлар арқылы орыс мәдениетіне
енген елеусіз ... ... орыс ... ... ... сырт бейнесінде ғана қалып, қысқа мерзімді әрі әлсіз
мәнге ие болды. ... орыс ... ... ... ... ... ... негіз бола алмайды” [286],-дейді.
Әрине, орыс мәдениетінің тарихындағы “ерекше ... ... ... ... ... шығар, бірақ түркі-славян мәдени ықпалдастығы
кезеңі туралы мәселені көтеретін әрі оны терең зерттеу мәселесі
туып отыр деп ... ... ... ... ... ... емес үш ғасырдай уақыт өмір сүрген хазар мемлекетінің мәдени
тұрғыдан келгенде өз көршілерінің тарихындағы рөлі туралы ... баға да ... бола ... мен ... ... ... ... туралы орыс
тарихнамасында қалыптасқан көшпелілер мен оның ... ... сол ... заманың кезінде-ақ О.Сүлейменов “АЗиЯ-
сында” тамаша талдап шыққанын көрдік. Ресейдің ресми тарихнамасы
империя статусын алған ... ... ... ... ... мен отардың арасында өткен замандарда орын ... ... ... ол ... ишарат жасаудың өзіне жол
бермеді деп атап өтіп, бұл ғылыми бұрмалаушылықтар ... пен ... сол күйі ... қалды дейді [16].
О. Сүлейменов 1946 жылы шыққан А.И. Поповтың “Кипчаки и Русь”
және Ф.П. Сороколетовтың “История военной лексики в ... ... ж.) ... ... ... мен көшпелі түркі
тайпалары арасындағы мәдени байланыстар мәселесіне деген авторлар
көзқарасын талдап шыққан. Ал, орыс ... ... ... ... ... ... туралы сыр шертеді. Ол, аталған
зерттеушілер өз ... орыс ... ... ... мен ... ... көрсетуге тырысып отыр, себебі олар
мәдени дамуы жағынан төмен “жабайы” көшпелілер мен ... ... ... ... ... ... ... да болмасын бір
байланыстар болды деген ойдың өзін қабылдамайтын деп қорытындылайды
[16, 167-168 б.]. Мұның себебі, көшпелілер тарапынан ... ... ... бір ... ... туралы пікірлерді жоққа шығарып қана
қоймай, орыс тарихнамасында сонау “Ресейдің үшінші Рим” болуы
керектігі ... ... ... жөніндегі идеяның негізінде
қалыптаса бастаған орыс ... ... ... деп ... ... көшпелі түркі халықтыр мен славяндар
арасындағы ... ... ... ... ... пен
Шығыс” деген тақырып бойынша да көтеріліп зерттелді. Мәселенің бұл
тұрғыдан зерттелуіне Шығыс Еуропа мен орыс ... ... тән ... археологиялық ескерткіштердің көптеп
табылуы әсер етті. В.В. Бартольд бұл ... ... ... ... ... ... орыс тарихының христиан
дінін қабылдауына дейін орын алды деп есептейді [287, 334-345 б.].
Себебі мұсылмандық ... ... ... Шығыс мәдениетімен
байланыс екі әлемнің кейінгі кезеңдерде ... ... ... ... ... ... ... тарихшылар
да мәселені осы бағытта қарастыра отырып, ... ... ... ... Еуропа мен орыс мемлекеті Шығыс елдерінен
күнделікті тұрмысқа пайдаланатын заттарды ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени хабарламаларға өте сараң деп
көрсетеді [297, 84-85 б.]. Дегенмен орыс ... ... ... ... Орта ... ... ... орыс жерлерінен табылған көркем қолөнер бұйымдарына
арналған көптеген зерттеу еңбектерінде көрініс тапқан [298; ... ... ... ... мәдени байланыстардағы рөлі
Хазар және Бұлғар қағанаттарының аталған байланыстардағы делдалдық
рөлі тұрғысынан қарастырылған. Егер ... ... ... ... ... мемлекеттік құрылымдардың орыс тарихнамасындағы
зерттелуі мен оларға берілген ... ... ... ... беті ... ... Мәселен өткен ғасыр басындағы ресейлік
зерттеуші Готьенің көрсетуінше Хазарлар ... ... ... бөтен мәдениет жетістіктерін тек шағылыстырушылар ғана
болған. Хазарлар мәдениетін талдағанда тек ... ... ... ... жетістіктерін тұтынушылар, ... ... ... ... ... ... тайпалары сияқты дамудың
төмен дәрежесінде тұрған деп есептейді [300]. Тарихнамадаға бұл
пікір ... ... де ... ... түсе ... егемендік алуымен түрлі бағыттағы тарихи
зерттеулердің ... ... ... Бұл ... дәлелі
ретінде қазақстандың тарихнамада да хазарлар тарихына арналған
тұңғыш зерттеу еңбегінің жарық көргендігін атап ... ... И.Б. ... ... и ... атты ... ... тарихнамадағы хазарлар тарихын қазақ тарихымен
тығыз байланыста зерттеудің алғашқы бастамасы болды. Бұл ... осы ... ... ... тарихының Қазақстан тарихымен
байланыста зерттелмеуінің объективті және ... ... ... [301, 16-17 ... орыс ... ... де жоғарыда талданған
бағыттың жақтаушылары екендігін көреміз. Алып ... ... ... Ұлы орыс ұлты және оның ... ... ... ... тұжырымдар да дағдарысқа түсті. Осы кездегі қоғамдық
және саяси өмірде ... ... орыс ... ... ... көз ... орыс ... тарихи тағдыры мен тарихи
миссиясын әлемдік тарих деңгейінде қайта саралауды қолға алды. Орыс
халқының тарихы мен мәдениеті ... ... ... ... тарихшылармен салыстырғанда тарихты саясат пен өз
мүдделері үшін ... көш ... ... Олар ... ... және тағы ... ғылыми мектептер
мен ағымдардың “орыс идеясын” жалғастырды.
Орыс мәдениеті тарихының аса ірі өкілі ... Д.С. ... ... ... как промежуточную между Европой и
Азией, между Западом и Востоком, но это ... ... если ... на Русь с ... На самом же деле влияние
азиатских кочевых народов было с ... Руси ... ... дала Руси ее духовно-христианский характер, а
Скандинавия в основном военно-дружинное устроение” [114, 17-18 б.].
2000 жылғы зерттеулерде мәдени байланыстардың сипатын ... ... сол ... ... ... сөз жүр. ... ... ойы
бойынша орыс мәдениеті үшін шешуші рөлді ... пен ... ... пен ... Азия мен ... емес ... мен
Скандинавия атқарды.
Түркілер мен славяндардың мәдени байланыстары туралы мәселеде
кеңестік тарихнама мен ... ... ... ... сол ... ... ашып жазған белгілі ғалым, қоғам
қайраткері О. ... ... ... ... ... ... ... енгізу мен зерттеудің қажеттілігі
туралы идея ... ... в ... атты ... ... екі тілді болған түркі және славян халықтарның тілдері
бір-бірінен бір ғасырдан астам бір-бірінен бөлек ... ... ... ... ... ... даму ... қайшы
болғанын түсініп келеміз”,- деп жазды [302].
Бұл пікір көшпелілердің Еуразия, ... ... ... ... алар орны ... ... пікірледі қайта
қарастыру керектігін білдіреді. Дегенмен, төл мәдениетіміздің
бүгінгі ... мен ... ... ... ... толыққанды
мәдени байланыстар, яғни соның ішінде ... ... ... ... тигізген мәдени ықпалы туралы батыл ғылыми
тұжырымдар жасауға кедергі болып отыр. Осы арада ... [303; 304; 305;], М. ... [306; ... ... [308] еңбектерін ескерусіз
тастауға болмайды. Бұл зерттеу еңбектері ең алдымен ... ... ... ... ... тақырыбы мен
көтерген мәселелерінің жаңашылдығымен, екіншіден баяндау тілінің
ғылымда қалыптасқан академиялық стилден ... ... ... ... ... А. ... еңбегі
өз сөзімен айтар болсақ: “мәдениет тарихының ең күрделі беттерінің
бірі - көне түркілер мен олардың көршілерімен ... ... ... мен ... ... терең хронологиялық анализбен байланыста зерттеу арқылы
зерттеуші түркілердің рухани өмірінің жалпы суреттемесін авторлық
концепциясына негіздеген” [308]. ... ... ... ... ... келісуге болады. Мысалы, зерттеуші былай
дап жазды: «Если тому и иному этносу насильно ... ... ... более сильнего соседа, то это было сигналом, притом
тревожным, для данного конкретного народа, приводящим к расколу его
этнического поля. ... мог, ... ... ... то ... в ... ... этносе, во-вторых превратитьсяв реликт
и, в-третьих, подвергнутся элиминации, то есть истреблению одного
этноса ... ... ... [308, 4-5 б.]. Әрине, түркі халықтары
мен тайпалары түрлі халықтармен ... ... ... түсе
отырып, өз бет-бейнесін сақтап қана қалған жоқ, сондай-ақ басқа
халықтар мәдениетінде де ... із ... ... тек, ... ... тегі мен оның ... тарихи тұрғыдан
бағалауда болып тұр. Ал, аталаған зерттеу еңбектерінің нақты ғылыми
негізділігі мен шынайылылық дәрежесі туралы сөз ... әлі ерте ... ... ... зерттеу еңбектерінің көптеп шыға бастауы
ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... догмалық ойлардың сеңін бұзып, жаңа ғылыми
ізденістерге жол ... ... ... ... тәуелсіз
қазақстандық тарихнамада түркілердің жалпы мәдениеті мен мәдени
байланыстардағы ... ... ... ... нақты ғылыми зерттеулер жазыла қойған жоқ.
XVІІІ ғасырдың екінші жартысынан осы ... ... ... ... ... оның Руске тигізген аса
ауыр қасіреттері туралы жазды. Осыдан келіп басты назар Русь ... ... ... ... пен ... ... ... рөлі туралы мәселеге аударылды. Кеңестік тарихнама өкілдері
20-30 жылдары дәстүрлі, тұрақты ... ... бұл ... ... ... ... ... тек қана қиратушылар ғана
емес, сондай-ақ біршама ... ... ... ... рөлі ... ... ... бастады. Алайда бұл еңбектер
“көшпелілерің мәдени деңгейі мен ... ... ... ... ... көрсеткен” еңбектер ретінде бағаланды. Бұдан
кейін жарық көрген еңбектер көшпелілердің басқа халықтрға тигізген
мәдени ықпалы емес, ... ... ... туралы мәселеге күдікпен
қарады.
Тарихнамалық шолуымызды тағы да О. Сүлейменов еңбегіне сүйеніп
қорытындыласақ, “АЗиЯ-да” 1899 жылы шыққан Г.Потаниннің “Восточные
мотивы в ... ... ... ... қорытындысы толық
келтірілген. Біз де соны ... жөн ... ... ... к ... ... задерживает развитие науки.
Установление правильных взглядов на роль этих варваров и на историю
духовно-культурных ... ... наше ... ... ... ... вследствие которой ... ... ... ... за ... ... ... порабащенного рутинными взглядами и
рутинными верованиями. Было ... ... ... ... в ... ... не ... славянскими
памятниками, считая их ... ... ... ... ... ... ... средневековой
литературы освещены только при помощи славянских памятников. Может
быть, такой же поворот нужно ... и в ... к ... ... быть, будет признано столь же невыгодным для науки
дальнейшее пренебрежение к степным преданиям” [309.]. Осы үзіндіні
келтіре ... О. ... XІX ... бұл ... ... әлі ... жоқ деп ... [16]. Өз кезегімізде бұл
пікір айтылғаннан бері арада (1975 жылдан бері ... ... ... де тарихнама ғылымындағы бұл жағдайдың әлі де өзгермегенін
мойындауымызға тура келіп отыр.
Осы арада тағы да бір атап ... тура ... бір ... тек
түркітану саласында емес, жалпы көшпелілер тарихы мен мәдениеті
туралы адамзаттық көзқарастардың қалыптасуында жеке дара ... ... ... мен ... – тану ісі әлі ... ... айтқызатын осынау игі шараның субъективті
себептері ретінде О.Сүлейменовтың ғылымдағы құпия ... ақ ... ... ... ... ... алғандай екі
жақты (ақ пен қара) көзқараспен талдап, үшінші жақын (аспан ... ... ... ғылыми мақсатында адамзаттың
мәдени ынтымақтастықты көксеген ымырашылдығын, одан қалды кітаби
тілінің күрделілігін ... ... ... ... ... ... да өз ... алдыңғы
қатарлы өркениеттерден оқшауланып өмір сүрмегені белгілі. Көрші
халықтармен бірде жауласа, бірде бейбіт ... өмір сүре ... ... байланыстар арнасына түскен. Бұл байланыстар тарихын
мұсылман, будда, христиан авторларының жазбалары да ... Киев ... ... ... ... Б.Д. ... Кейінгі
кезең мен соның ішінде Киев Русінің де мәдени жағынан жоғары даму
деңгейінің себебін түсіну үшін оның ... ... ... ... бұл ... ... ... мәдениет қалыптаспағандықтан төл орыс
деректері жоқ. Ал, славяндар туралы жазған ... араб ... да ... ... славяндармен байланыстырының
өздеріне тиімді жақтары ғана қызықтарды, тек кей ... ... бұл ... сәл ... ... да мәліметтерді береді. Сондықтан
славяндардың ата-тегі мен олардың өздері ... ... ... ... де олардың мәдениетінің дамуы мен мәдени
сабақтастығы туралы толық түсінік ала алмаймыз. Осы ... ... ... ... ... береді [17, 470 б.]
-деген қорытындыға келген. Бұл пікірді ұлттық мәдениетімізбен соның
ішінде, түркі мәдениетінің зерттелуінің деректік ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз. Осы орайда
тарихшы-ғалымдар өз зерттеулерінде белгілі бір ... ... ... ... бағына отырып, мәдениет тарихындағы өзара
байланыстарды, мәдениеттердің өзіндік ерекшеліктерін анықтауға
тиіс.
Көшпелі түркі тайпалары мен шығыс ... ... ... ... ... ... ... аяқтай келе
түріктің ардагер азаматы өткен ғасыр басындағы белгілі қоғам
қайраткері, зерттеуші Зия ... ... ... ... мына ... ... ... жөн санадық: «Біз
мәдениетімізді тек ... ... ... одан ... ... алуымыз үшін жасаймыз. Басқа ұлттар да: лотилер, ... одан ... ... ала ... Бұл біздің де француз,
ағылшын, неміс, орыс, итальян ұлттарының мәдениеттерінен ... алып келе ... және ала ... ... құбылыс.
Бірақ, бұдан кейінгі ләззат алуымыз ешқашан экзотизм шекрасынан
аспайтын ... Біз үшін ... ... немістерге,
орыстарға, италияндықтарға тән сұлулықтар тек ... ... ... Осы ... сүйсек те, жүрегімізді
ешқашан оларға бермейміз. Біз жүрегімізді ... өз ... ... Біз үшін ... ... ару – ... ... тұрмайды. Біз оқу-тәрбие тұрғысынан,
экономика және ... ... ... ... өркениетте көп
артта қалып қойғанымызды жоққа шығармаймыз және өркениетте оларды
қуып жету үшін бар күшімізбен ... ... ... ... ... ... өзімізден жо,ары қоя алмаймыз. Біздіңше түрік мәдениеті
- өмірге келген және ... ... ... ең әдемісі.
Олай болса, француз мәдениетіне де, неміс мәдениетіне де еліктеуші
немесе олардың тұқыны болуымызға қақымыз жоқ. Біз оларды да ... ... тек ... ... ғана дәм ... ... түрікшілдік бар ынтасымен тек өзінің
бірегей мәдениетіне ғашық болу, ... ... ... ... құндылықтарын толық және жүйелі түрде ала отырып, онда
басқа ешқандай ұлттың мәдениетін жатсыну ... ... ... ... ... ... мәдениеттерді бағалаймыз және
құрметтейміз. Тіпті, біз бірқатар ... ... ... ... ұйымдарын құрметтеумен қатар бірге олардың мәдени
туындыларына таңданамыз., ойшылдары мен өнер ... да ... 56 б.]. Бұл ... ... кезеңдегі орыс
зертеушісі Д.С. Лихачев былайша түйіндей түседі: «Стоит ... ... ... там, где ... ... ради чего мы
живем – культура каждого народа и человечество в целом не знает
границ... На фоне ... ... к ... наш ... ... – особенно в тех формах, в ... ... как ... ... ... Он ... нам
превращением в некую бесформенную кучу провинциальных государств»
[311].Әрине, ... ... ... ... ... ... мемлекетінің мүддесі. Дегенмен, біздің пікірімізше қазіргі
таңда қазақ мәдениетінің қайнар көзі мен ... бет ... ... ... бағамдауда жоғарыда келтірілгендей батыл
ұстаным жетіспей отыр. Тәуелсіздік пен ... ... азат ... ... бен мәдениетімізідің зерттелуі бір қадам болса да
алға басқаны рас. Дегенмен талай уақыт бодандықта болған, сондықтан
рухани ... ... ... әлі де ... ... ... рухынмен толық қауышып, құлдық психологиядан арылуы ... ... ... құбылыс екендігін де мойындауымыз керек. Осы
тұрғыдан алғанда болашақта ұлттық мәдениетіміздің қайнар көзі ... ... ... түркі тайпалары мен халықтарының көрші
халықтармен мәдени байланыстары туралы нақты ... ... ... аса ... ... ... ... мен халықтарының шығыс славян халықтарымен
өзара мәдени байланыстарының зерттелуін қарастыра отырып, мынанадай
қорытындылар ... ... ... орыс ... ... ... қарым-қатынасы мәселесінде түркі тайпалары мен
халықтарын ... ... ... ... ... ... артта
қалған халықтар ретінде көрсетті. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... тұрған Русь мемлекеті
үшін қиратушылар мен жабайы тонаушылар ... ғана ... Орыс ... ... ... ... ... өткен ғасырдың бас кезінде кеңестік тарихнамада өз
жалғасын тапты. Әрине, түркі ... ... ... ... де ... ... ... мұндай зертеулер мен олардың
авторлары «жаңсақ, ғылыми негізі жоқ пікірлерді» негіздеушілер
ретінде айыпталып, ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениетіне ... ... ... ... материаладармен және деректік
жағынан толық қамтамасыз етілмегендігін де ... ... ... ... ... ... ғылымындағы
жаңалықтардан кейін түркі мәдениетінің өзіндік қайталанбас өнері
және ... даму ... дау ... ... ... қатаң
идеологиялық қысым жылдары ғылымда ашылған тамаша жаңалықтар нақты
ғылыми зертеулерде, ... біз ... ... түркі-славян мәдени
байланыстарын қарастырғанда кең насихаттала бермеді.
- Соңғы жылдары жарық көрген зерттеулер бұл мәселеге байланысты
біршама тың ... мен ... бар. ... ... ... ... ... еңбектерінен гөрі, тарихи-
публистикалық шығарамалар қатарына жатады. Сондықтан аталған мәселе
болашақта жеке ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде өмір сүрген түркі халықтары
өз заманының алдыңғы қатарлы мемлекттерімен терезесі тең ... ... Бұл ... ... жауласса, бірде
бейбіт қарым-қатынастар орната отырып, мәдени байланыстар арнасына
түскен. ... ... ... ... ... тарихнамасын талдай келе мынандай қорытындыларға
келеміз.
Аталған мәселе түркі халықтырының тарихын зерттеумен тікелей
байланысты қойылды. Сондай-ақ ... ... ... ... ... теориялық түрғыдан ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы мәдени
жетістіктерді қабылдай алмайды деген қорытындыларға келген. Осы
тұрғыдан алғанда түркілер, жалпы ... ... ... ... ... кембағал мәдениет иелері деген пікірлер қалыптасты.
Батыс тарихнамасында ... ... ... табиғат заңдарына
бағынышты, ешқандай материалдық құндылықтар өндіруге құлықсыздар
қоғамы ретінде бағаланды (А. Тойнби). Бірақ, ... ... ... өзгерістер, сондай-ақ тарих ғылымының, әсіресе археология
ғылымының тамаша ... ... ... зерттеуде жаңа
кезең басталды.Сондықтан түркі халықтарының көрші ... ... ... өткен ғасыр басында жандана
түскен археологиялық зерттеулердің нәтижелеріне байланысты көшпелі
мәдениет пен отырықшы өркениеттердің өзара ... мен ... ... ... ... ... де тарихнамалық ойдың дамуының алғашқы
кезеңдерінде көшпелілер қоғамы ... ... ... ... ... ... ... ретінде көрсетілді. Қала мен дала
мәдени байланыстарының зерттелу бағыттары түркі ... ... ... ... ... ... анықтайды. Бұның нақты ... ... ... ... түркі-соғды мәдени синтезі мәселесінің
зерттелу бағыттарын айтсақ ... ... ... алып қарасақ
екі мәселе бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан екеуінің де
зерттелу барысы бір бағытта даму жолын басынан ... ... ... ... Орта Азия ... мәдени
байланыстары жоғарыда атап өткен көшпелілер мен ... ... мен ... ... ... ... ... рөлі мәселелері төңірегінде талданды.
Сондықтан түркілердің Орта Азия халықтарымен мәдени байланыстарының
зерттелу барысын ... ... ... ... қарастыра
отырып, мынанадай қорытындыларға келдік.
Жалпы тарих ғылымында қалыптасқан көшпелілердің тарихтағы рөлі
туралы жағымсыз пікірлер олардың мәдениеті мен көрші ... ... ... ... келді. Тарих ғылымының, әсіресе
археология, нумизматика ғылымдарының дамуымен ... ... ... ... Таза ... ... жоққа шығарылды. Дегенмен, алғашқы кезеңде қалалық мәдениет
пен оның жетістіктеріндегі көшпелелір рөлін жете бағаламау орын
алды. Сондықтан Оңтүстік ... мен ... ... ... қалыптасуы мен дамуындағы отырықшы халықтардың өкілі
болып саналатын соғдылықтардың орны асыра бағаланды.
Тарихи білімдердің кеңеюі мен жаңа ... ... ... енуі ... ... зерттеулер көпшелілер мен
олардың мәдени мұрасы ... ... ... қайта
қарастыруды қолға алды. Орыс және отандық тарихнамада ғана ... ... де жаңа ... ... ... тікелей қарастыру барысында Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
аумағындағы қалалық ... ... мен ... және ... ... рөлі ... ... зерттеулер жүргізіліп,
дәлелденген кесімді пікірлер айтылды. Бірақ, тарихнамалық ойдың
даму үрдісін бақылай ... кей ... ... ... ... әлі де ... шыға алмай
отырғандығын көреміз.
Түркі халықтарының көрші халықтармен мәдени байланыстарының
келесі кезеңі, Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... жаңа ... аталған халықтардың мәдени дамуы мен өрлеуіне
тигізген әсері туралы мәселемен ... ... ... мәселені зерттеу бұрынғы тарихнамалық ой-пікірлердің
бағыттары мен кемшіліктерін есепке ала ... оның жаңа ... ... тың ... ... ... ... Қазақстан тарихнамасының өкілдері болып
табылатынын атап өтеміз. Бұл ... ... тың ... Азия ... ... ... халықтарының мәдени
дамуының, мәдени өрлеудің болуының басты факторы – ... ... мен ... ... оң ... және түркі
халықтарының мұсылман мәдениетін қабылдауға әзір болуы. Арабтардың
келуіне дейін-ақ түркілердің бай мәдени ... ... жаңа ... қабылдай отырып мәдени дамуында жаңа сапалы
сатыға көтерілуіне негіз болды.
Арабтар түркілер жеріне жаулап алу ... ... ... ... ... түркілерге емес, керісіне түркілермен біріге
отырып Қытай экспансиясына қарсы бағытталды. Оңтүстік Қазақстан мен
Жетісу исламның гүлденген өлкесіне айналды. ... ... ... ... ... ... ... нақты жемісі - Қожа
Ахмет Иссауи атымен ... ... ... ... және оның бастауында тұрған ұлы ақын Жүсіп Баласағұнның
классикалық ... ... ... ... ... пен ... өмір ... кең дами түсті.
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу өлкесінде қалалар саны өсіп, ... жаңа ... ... ауданы пайда болып, ол
Орталық ... ... ... ... ... Азия ... шыққан түркілер Таяу Шығыс елдерінде
ислам шекарасын сыртқы жаулардан қорғаушыларға айналды. ... мен ... ... дейін өсе отырып, өздері
басқарған мұсылман елдерінің эканомикалық және мәдени өсуіне ... ... ... ... бір алып ... ... ... мәдени байланыстары туралы зерттеулер аса күрделі
проблемалар қатарына жатады. Қытай ... мен ... ... ... ... көтерілгендіктен, қытай
мәдениетінің ықпалы мен түркілердің мәдени әсерлері туралы мәселе
кеңестік тарихнамада кеңірек ... ... ... ... ... тарихнамасының бұл мәселелерді талдаудағы
өзіндік ерекшелігі ашып көрсетіліп, оның ... ... ... ... мәдениетінің ықпалы жайлы мәселеде, кеңестік
тарихнама мәдени байланыстар теориясының мәдени алмасу, еліктеу,
мәдени диффузия, миграция сияқты ... ... ... ... бір ... ... ... Кеңестік тарих
ғылымы аталған халықтар арасындағы мәдени байланыстар туралы тамаша
материалдар ... ... ... ... ... және т.б.) ғылыми айналымға енгізгенімен, ... ... ... ... ... ... ... алмады, мәдени байланыстар мәселесі бір жақты
тұрғыдан, өркениеті Қытай мәдениетінің ... ... ... кезеңнің тарихи зерттеулерінің тамаша жетістіктерін жоққа
шығаруға болмайды. Кеңестік тарих ғылымының мектебіне тарихнамада
өзінің лайықты бағасын ... ... ... бұл мектептің
жетістіктерімен қатар, кемшіліктерін де ескере ... ... ... ... ... қорына қосқан үлесін де нақтылайтын
зерттеулер жүргізу қажет.
Сондықтан ең алдымен түркілердің төл ... ... ... ... зерттеу жұмыстары жазылуы керек. Бұл еңбектер
жалпы тарих ғылымындағы көшпелілер мен олардың мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... әсіресе орыс зерттеушілері
аталған мәселеде көшпелілер ... ... да ... ... керісінше олардың әлемдік мәдениет қазынасына
қосқан ... ... ... ... ... отырғанымыздай
аталған жетістіктеріне қарамастан орыс ... да ... бой ... ... ... XVІІІ-XІX ғасырларда
қалыптасқан орыс тарихнамасының жалпы бағыттары мен сипаттарына
байланысты болса керек. О. Сүлейменовтың ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан орыс ғылымы тек орыс
халқының ғана ... ... ... бұл ... кеңестік
тоталитарлық жүйемен ұштасып кетті. Орыс халқының басқа халықтарға
“ағалық” рөлі ... ... ... ала ... ... ... ... жағынан жоғары деңгейде тұрған орыс
халқының басқа халықтарға, соның ... ... ... ... жағымды әсерлерін тарихи тұрғыдан негіздеп, бұл процестің
негіздерін соншалықты ерте кезеңдерден бастау ... ... ... ... жартысынан бастап орыс тарихындағы
көшпелілер проблемасын алғаш ... ... ... оның ... тигізген аса ауыр қасіреттері туралы
жазды. ... ... ... ... Русь пен ... ... күрес пен Рустің Еуропаны құтқарып қалушы рөлі ... ... ... ... ... 20-30 жылдары
дәстүрлі, тұрақты тұжырымға айналған бұл пікірге де күмәнмен қарай
бастады. ... тек қана ... ғана ... сондай-ақ
біршама жоғарғы мәдениет өкілдері ретіндегі өркениетті рөлі туралы
пікірлер айтыла бастады. Алайда бұл ... ... ... мен славяндарға тигізген мәдени ықпалын ... ... ... ретінде бағаланды. Бұдан кейін жарық көрген
еңбектер көшпелілердің басқа халықтрға тигізген мәдени ... ... ... ... ... ... де ... қарады.
Кейінгі орыс тарихнамасының ... де осы ... ... көреміз. Алып Кеңестер Одағы ыдырағаннан
кейін ұлы орыс ұлты және оның ... ... ... рөлі ... да ... түсті. Осы кездегі қоғамдық және саяси
өмірде ... ... орыс ... да ... ... ... орыс халқының тарихи тағдыры мен тарихи миссиясын әлемдік
тарих деңгейінде қайта саралауды қолға алды. Орыс халқының ... ... ... ... ... олар қазақстандық
тарихшылармен салыстырғанда тарихты саясат пен өз ... ... көш ... ... Олар орыс ... және тағы ... ғылыми мектептер мен ағымдардың
“орыс ... ... ... ... ... ... ... мен мәдени
байланыстары, оладың әлемдік мәдениет қазынасына ... ... тың ... жасалуда. Бұл бағыттағы зерттеу жұмыстары
одан әрі жүргізіле бармек. Бірақ, ... ... ... ... ... жаңа ... тек қазақстандық
ғалымдар мойындаған ғана шыңдық ретінде қалып ... ... ... ... ... ... ... болашақ даму
стратегиясы мен әлемдік тарихтағы ролін анықтаудағы маңызын ескере
отырып, ... ... ... ... ... зерттеп,
жалпы тарихи ой үрдісінің дамуына ықпал жасауға тиіс.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1 Ставиский Б.Я. О ... ... ... Азии в V- ... вв //Проблемы востоковедения. -1960. -№ 5. -С. 108-118.
2 Бартольд В.В. История изучения Востока в Европе и ... ... в ... и в ... ... ... ... - Л., 1925. –318 с.
3 Бернштам А.Н. О роли ... в ... ... // ... -1933. -№ 3-4. -С. ... Гумилев Л.Н. Көне түркілер. -Алматы: Білім, 1994. –479 б.
5 Агаджанов С.Г. Очерки ... ... и ... ... Азии
ІX-XІІІ вв. -Ашхабад: Ылым, 1969. -295 с
6 Кумеков Б.Е. Государство кимеков ІX-XІ вв. по ... ... ... 1972. –156 ... ... О. ... Караханидского государство. -Фрунзе: Илим,
1983. –301 с.
8 Руденко С.И. Культура населения горного Алтая в ... -М.- Л.: Изд. ... Наук ... –404 ... ... С.В. ... ... Южной Сибирии. -М.-Л.: ... Наук ... 1949. –364 ... ... Г.Е. ... ... и Урянхайский край. Т.
2. Исторические очерки этих стран в связи с историй Средней Азии.
–Л.,1926. –898 ... ... Р.Г. ... ... ... -М.: ... ... Абрамзон С.М. Киргизы и их ... и ... ... ... 1971. –403 ... ... Т.А. ... исторической этнографии каракалпаков //
Труды ИЭ АН СССР. Т. ІX.. - ... –171 ... ... К. ... -Ташкент.: Наука, 1964. –195 с;
Соныкі. К этнической истории узбекского ... (на ... ... ... Фан, 1974. –342 с.
15 Потапов Л.П. Этнический состав и происхождение ... ... 1969. –196 ... ... О. ... Ізгі ниетті оқырман кітабы. /Ауд.
С.Ақатаев. -Алматы: Еңбек, 1992. –301 б.
17 Греков Б.Д. ... ... -М.: ... –511 ... ... истории и историографии ... ... ... ... /КазГУ им С.М. Киров; /ред.кол.,А.С.
Такенов (отв. ред.) и др. ... ... –86 ... ... ... и ... материальной и духовной
культуры Казахстана и сопредельных районов. -Алма-Ата.: КазГУ,
1991.- 210 с.
20 Кузнецова Т.М. ... ... ... VІ ІІІ вв.
до н.э. (Зеркало как ... ... ... ... ист.
наук. - М.,1988.
21 Кокин П.М. Этнокультурные контакты на территории Евразии в
эпохи энолита – ... ... ... ... док ... ... научного звания докора ист. наук. - Новосибирск, 1990.
22 ... Е. И. ... ... ... на ... ... ... обзор находок // Труды ИИАЭ АН КазССР.
т.14. –Алма-Ата: Изд-во Акад. Наук Каз ССР,1962. –220 с.
23 Сенигова Т.Н. Средневековый ... ... ... ... Байпаков К.М. Средневековая городская ... ... и ... ... ... 1986. -254 ... ... К.А.,Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отырар.
-Алма-Ата: Наука, 1972. –215 с.
26 ... Б.Н. ... ... ... ... в Средней
и Нижней Арыси // Известия НАН РК. Серия общ. наук. -1994. -№ 5. ... ... ... К.М. ... ... по ... ... Шелковый путь” // Весник АН Каз ССР. -1991. -№ ... ... ... К.М. ... ... // Памятники истории и
культуры Казахстана. Вып. 4. - Алм-Ата,1989. –157 ... ... К.М. ... ... ... аспекты в изучении жилища Южного Казахстана //
Известия АН РК. ... ... ... -1994. -№ 5. -С. 20-33.
30 Байпаков К.М., ... З.Ж., ... ... ... Семиречья и Южного Казахстана ... ... ... -Алматы: Гылым, 2001. – 238 с.
31 Культура и ... в ... ... ... ... конф. 25 дек.,1988). - Алматы.,1999.
–270 с.
32 Молодые ученые о проблеме глобализаций и ... ... ... ... ... уч. фак. филисофии и
политологии, 29 ... 2003 г. ... ТОО ... 2003. –227 ... ... и ... ... Азии и Казахстана: исследов.
молодых: Мат. летнего ун. по ... ист. и ... Цен. Азии ... 4-24 ... 1997 г. ... –216 ... ... Азия: диалог цивилизации в XXI в.: ... ... ... ... 2003. – 336 ... ... Среднего Востока. Развитие, связи и взаимодействия.
Сб. ст. ... ... –260 ... Идея и ... ... ... Валихановских
чтений “Исторические корни и перспективы евразийства как социально-
культурного и социополитического феномена” ... ... ... 1999. -139 ... ... Д., И. Султангалиева Г.С. К ... ... ... ... ... и ... //
Вопросы истории и источниковедения Казахстана. – Алма-Ата, 1988.
-С. 150-161.
38 Дулатова Д. И., ... Н.Д. К ... ... ... ... и Средней Азии в конце XІX – нач.
XX вв // Вопросы истории и историографии материальной и и ... ... и ... ... ... 1991. С. ... Дулатова Д. И. Некоторые вопросы социально-экономической и
культурной жизни народов ... Азии на ... ... ... // Вопросы истории и историографии материальной и ... ... ... и ... ... ... -С. ... Дулатова Д. И. Из истории культурных взаимосвязей ... ... ... и ... // Братское сотрудничества и взаимопомощь
народов СССР: Историография, источники. – ... МГП ... 1992. – ... ... Д. И. Вопросы истории и культуры тюрков в трудах
А.С. Аманжолова // Вестник КазГУ. Серия историческая. –1996. -№ ... ... ... В.В., Яскина Г.С. Диалог ... ... и ... ... ... Азии // ... -№ 1. -С. 150-156.
43 Гущин Д.А. Исламская культура и ... ... ... ... ... ... -2001. -№ 3. -С. ... Челышева Е.П. Евразия: проблемы культурного синтеза // Мир
библиографии. -2002.- №3. -С.36-43.
45 Капто А. Концептуальные основы культуры мира XXІ века ... ... -2002. -№ 2. -С. ... ... А.М. ... ... ... взаимовлияний
народов казахстана и Центральной Азии по письменным источникам
средневекового ... // ... ... и ... ... ... ІІ ... чтений по творчеству М.Х.
Дулати. ... 18-20 ... 1998 г. ... ... ... с.
47 Қозыбаев М.Қ. Тарихнама мәселесі толғандырады // Қазақ
тарихы. -1998. -№ 2. -2-33 ... ... Ш.Т. XX ... 20-30 жылдарында саяси
қуғындалған қазақ зиялыларының тарихи көзқарастары. ... ... ... ... алу үшін ... ... 2001. –168 ... Нартбаев Ш.Ж. Қазақстанда тәуелсіз тарихи және тарихнамалық
ой-пікірлердің қалыптасуы (1991-2003 жж.). ... ... ... ... алу үшін ... ... 2004. –161 б.
50 Омарбеков Т.О., Омарбеков Ш.Т. ... ... ... ... ... ... Қазақ Университеті, 2004.
– 314 б.
51 ... К.Л. ... ... ... ... на соискание научного звания доктора
исторических наук. -Алматы,1999.- 360 ... Hulsewe F.L. Chіna іn Central Azіa. ... Bazіn L. ... et la notіon d’hіstoіre dans l’Asіe Central
turque au VІІІ sіecle. // ... -1963. -№ 42. ... Escedy I. Nomads in History and ... Research ... ... ... 1981. T. 35. Fasc. 2-3. P. 201-
227.
55 Sіnor D. Іnner Asіa and іts contacts wіt ... ... 1977. –P. ... ... А. ... ... ... истрии. Сб. / Пер. с англ.
И.Е. Киселевой, М.Ф. Носовой. – М.: Прогресс, 1996. –447 с.
57 Шпенглер О. Закат ... Пер. ... ... А.П. Дубалова.
-Новосибирск.: Наука, Сиб. изд. фирма 1993. –584 с.
58 Ясперс К. Смысл и назначение истории. /Пер. с нем. ... 1991. –527 ... ... Н.Н. ... ... П. Сорокина.
Автореф. канд. историч. наук. -Казань, 1991.
60 Григорьев В.В. Об арабском путешествиннике Xв. Абу-Дулофе и
странствии его по ... ... ... ... Ковалевский А.П. Книга Ахмеда ибн Фадлана о его путешествии
на Волгу в 921-922 гг. –Харьков: ... ... ... 1956. –347 ... Волин С.Л. Сведения арабских источников ІX-XVІ вв. о ... ... и ... ... // ... Каз ССР. Т. 8. -1960. –225
с.
63 Бичурин Н.Я. ... ... о ... ... в
Средней Азии в древние ... ... ... ... ... Т. І -– 382 с.; Т. ІІ. ... Изд-во Акад. Наук СССР
1950. – 335 с.; Т. ІІІ. ... ... ... Наук СССР , 1953. ... ... Н.В. Китаиские известия -М.: Изд-во вост. лит., -392
с.
65 Зуев Ю.А. Китайские известия о Суябе // Изв. АН Каз ... ист, ... и ... -Вып. 3 (14) -1960. -С. ... Зуев Ю.А. ... лошадей из вассальных княжеств // ТИИАЭ ... Т.8. 1960. –225 ... Зуев Ю.А. ... ... очерки истории и идеологии. –
Алматы.: Дайк-Пресс, 2002. –338 ... ... Э. ... ... ... ... деректер // Мына кітапта: Хұн-түрік-қазақ тарихын зерттеу
мәселелері. ... ...... ... 2005. – 150 б. / 47-
55 бб.
69 Византийские историки. Пер. с греч. С. ... –495 ... ... С.Н. ... ... ... и
взаимовлияние культур. -Л.: Просвещение, 1967. –268 с.
71 Мүтәліпов Ж. Әлемдік мәдениеттер ... ... ...... ... ... ... жоғары мектебі. -2002. -№ 3. 80-85 б.
72 Давыдов Ю.Н. Исскуство и ... -М.: ... 1966. ... Марр Н.Я., ... И.И. ... ... о языке и памятники
материальной культуры. // ПИДО. -1934. -№ 3. -С. 15-23.
74 Мещанинов И.И. ... ... в ... ... ... 9-10. С. 10-116.
75 Васильев Л.С. О роли ... ... ... ... // НАА. -1964. -№ 2. С. ... ... Л.С. Происхождение древнекитайской цивилизации //
МИ. -1972. -№ 2. –С. 140-156
77 ... П.Н. ... ... и ... ... археология. -1962. -№ 4. -С. 3-16
78 Толстов С.П. Некоторые проблемы всемирной истории в свете
данных исторической этнографии // ВИ. -1961. -№ 11. -С. ... ... ... Көне заманнан бүгінгі күнге ... ... 1том. ... ... –544 б.
80 Ромодин В. Предисловие. В кн. Бартольд В.В. ... ч. ... ... ... лит., 1963. – 1020 ... ... В.В. Двенадцать лекций по истории турецких народов
Средней Азии. Соч., т.V. -М.: Изд-во вост. лит.,1968. –758 с.
82 Бернштам А.Н. ... ... ... ... ... вв. ... Изд-во Ан СССР, 1946. –207 с.
83 Бернштам А.Н. Археологические работы в Казахстане и Киргизии
//ВДИ. -1934. -№ 4. - С. ... ... А.Н. ... ... ... ... -Алма-
Ата: КазОГИЗ, 1941. –66 с.
85 Бернштам А.Н. Некоторые итоги археологических ... ... ... вып: 13. -1946. –201 с.
86. Якубовский А.Ю. Развалины Сыгнака // Сообщения ГАИМК. Т. ... Л: 1929. ... ... А.П. ... ... -М.: Изд МГУ,1948. –351 с.
88 Толстов А.П. По следам древнехорезмийской цивилизаций. -М.-
Л.: Изд ... Наук ... 1948. –322 ... ... А.П. ... ... // СЭ. -1947. -№ 3. -С. ... Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства
древнего Казахстана. -Алма-Ата, 1950. –122 ... ... А.Х. ... о разведке Центрально-Казахстанской
археологической экпедиции 1947 года // ИАН Каз ССР. ... ... и ... -1948. -№ 49. -С. ... ... А.П. Открытие Сибирии. 2-е изд. -М.: ... 1981. –223 ... ... Л.Н. Қиял ... ... -Алматы: Балауса, 1992.
–448 б.
94 История и культура народов Средней Азии. ... ... -М.: ... 1976. –206 ... ... Азия в ... и средневековье (История и
культура). -М.: ... 1977. –190 ... ... и ... народов Средней Азии (Древность ... -М.: ... 1979. –191 ... ... Азия и ее соседи в древности и средневековье. -М.:
Наука, 1981. –183 с.
98 ... и ее ... в ... Сб. ст. -М.: ... –275 ... ... ... народов Средней Азии и Кавказа. Древность,
средневековье. -М.: Наука, Глав. ред. восточной литературы, 1990.
–191 с.
100 Сибирь, Центральная Азия в ... ... ... Сиб. ... 1975. -236 с.
101 Центральная Азия и Тибет //В кн.: История и ... ... Т.1. - ... Сиб. отд-ние, 1972. –176 с.
102 Шнирельман В.А. ... в ... ... ... ... –1992. -№ 5. -С. ... ... современной тюркологии: Материалы Всесоюзной
тюркологической конференций. - Алма-Ата.: “Наука” Каз ССР, ... ... Г.Ф. ... ... ... ... ... // Проблемы современной тюркологии:
Материалы Всесоюзной ... ... - ... Каз ССР, 1980. -432 ... ... тюркология. / Под ред. Ашнин Ф.Д., Алпатов
В.М., Насилов Д.М. - М.: Восточная ... 2002. – 296 ... ... ... Востоковеды, подвергшиеся
репрессиям в 20-50-е годы /Сост: Я.В. Васильков, А.М. ... ... // ... Азии и ... - 1990. -№ 4. ... ... Э. Чингиз хан как полководец и его наследие.
-Алма-Ата.: ...... 1992. –272 ... ... М.К. Л.Н. Гумилев и проблема степной цивилизаций
// В кн.: Идеи и ... ... ... ... “Исторические корни и перспективы евразийства как социально-
культурного и социополитического феномена” 11-декабря ... ... 1999. –С. ... ... М. Тоталитаризм жағдайындағы түркітану ғылымы //
ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. -2002. -№ 3 (26). –31-36 б.
110 Жұмабаев Ә. Лев ... және оның Ұлы дала ... үш ... Мына ... ... Л.Н. ... ... тілінен аударған
Ә.Жұмабаев, П.Бисенов. -Алматы, “Қазақстан”, 1998. –535 б.
111 Клейн Л.С. Горькие мысли “привередливого” рецензента ... Л.Н. ... // ... -1992. -№ 2. -С. ... ... К. ... ... с точки зрения биолога //
Урал. -1996. -№ 10. –С. 61-68.
113 Шнирельман В., ... С. Л.Н. ... ... // ... Евразии. -2000. -№ 3. -С. 32-38.
114 Лихачев Д.С. Руссская культура. - М.: ... 2000. ... ... М.Қ. Қазақ тарихы – Дала өркениетінің құрамды
бөлігі // Отан ... -1998. -№1. -19-25 ... ... А.М. Кочевники и внешний мир. -Алматы: Дайк-Пресс,
2002. –604 с.
117 ... М. ... ... поэмалар, қара сөздер).
– Алматы: Жазушы,1989 –447 б.
118 Ауэзов Мурат ... ... ... -Алма-Ата: Жазушы,
1971. -134 с.
119 Касымжанов А.Х. Пространство и ... ... ... ... ... 2001. -301 ... Касымжанов А.Х. Портреты: Степь глазами извне. От Герадота
и Гумбольдта. -Алматы,2000. -148 с.
121 Қодар Ә. Түрік философиясының ... // ... ... 2. -88-95 ... ... Е.С. Взаимосвязь Иранской и Казахской цивилизаций //
Казахская цивилизация. -2003. -№ 2. -С. ... ... С.А. ... ... как часть мировой
цивилизаций // Казахская цивилизация. -2003. № 1. -С. ... ... ... ССР (с древнейших времен до наших дней).
Т.1. -Алма-Ата, 1988. -
125. Бурнашева Р.З. Новые монетные дворы // Памятники истори и
икультуры ... Вып. 5. ... ... ... Р.З., Юсупова С.М. Монетные данные находки с
городища Костобе (Жамбылская обл.) // Известия НАН РК. ... ... -1993. -№ 5 (191). -С. ... ... Р.З., ... С.М. Торговые связи города
Джамуката по монетным данным // В кн.: ... ... ... культур на Великом Шелквом пути. Тезисы докладов
международного ... ... ... 15-16 июня 1991 г. ... ССР инс. ... ... и ... им Ч.Ч. Валиханова;
Ред. кол.: М.Козыбаев и др. -Алма-Ата: Гылым, 1991. –120 ... ... Ж.К. О ... ... о ... связах
палеолитических культур Казахстана и сопредельных территорий // ... ... ... и ... ... на ... ... Алма-Ата.: Гылым, 1991. –120 с.
129 По Великому Шелквому пути. -Алма-Ата,1991. –320 с.
130 Байпаков К.М. ... ... на ... ... ... ... 1998. –216 с.
131 Байпаков К.М. Нуржанов А. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық
Қазақстан. ... ... 1992. –208 ... ... К.М. ... М.Е. Средневековые города Казахстана
на Великом Шелквом пути. -Туркестан: Мұра, 1997. –133 с.
133. Терновая Г.А. ... ... как ... ... ... ... ... и Семиречья. Афтореферат
дисс. на соискание научной ст. к.и.н. -Алматы,1998. –26 с.
134 ... З.Ж. ... ... зала ... // В кн: ... исследования в Казахстане. -Алма-
Ата: КазГПУ им. Абая, 1992. – С. 51-61.
135 Смагулов Е.А. ... ... ... из Отрарского
оазиса // В кн.: Археологические исследование в ... ... ... им. ... - С. ... ... Т.В. ... культура северных склонов
Заилийского Алатау в VІ-XІІ вв. -Алматы: ... 1994. –216 ... ... Т.В. ... ... и ... связи
городов Южного Казахстана в XІІ –XV вв // Известия НПН РК. ... ... -1994. -№ 5. –С. ... ... М.З. ... проблемы типологии отношении
собственности у кочевников. ... ... ... –100 ... ... А.Н. ... итоги археологических работ в
Семиречье // КСИИМК. вып: 13. -М.-Л.,1946. –201 с.
140 Казахстан: Природные условия и ... ... ... Россия. Полное географическое описание нашего ... ... ... ... ... А.Ф. Девриена,1913. -600 с.
142 Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселении и
городов Южного Казахстана // ... ... Т. 5 ... ... ... ... А.К. Археология Казахстана за советский период //
СА. -1967. -№ 7. –С. ... ... К.М. ... и ... ... ... // Известия НАН РК. Серия общ. наук. -1993. -№ 5. ... ... Б.Г. ... ... и ... цивилизация. -М.:
Наука,1968. –20 с.
146 Культура ... ... и ... Казахстана.
-Алма-Ата: Наука КазССР, 1969- 196 с.
147 Гафуров Б.Г., Мирошников Л.И. ... ... ... ... ... ... ... ЮНЕСКО).
-М.: Наука,1976. –127 с.
148 Іnternatіonal Sіmposіum on “dіaloqe amonq ... between Nomadіc and otner cultures of Central ... Avqust 15-16. 2001. ... 2001. - P. ... ... А.А. Елькен-тепе // ТИИАЭ АН ТССР. Т.5. -1959.
–227 с.
150. Ганялин А.Ф. Теккем-тепе // ... АН ТССР Т.2. -1956. ... ... А.М. ... ... ... ... Приаралья. -М.:
Наука, 1977. –239 с.
152 Сарианиди В.М. Степные племена эпохи бронзы в Маргиане //
Советская ... -1975. -№ 2. -С. ... ... Т.А. ... в ... Азии и Казахстана //В кн.:
История, ... и ... ... ... ... ... С.А. ... средневековья. -М.: Наука, 1982.
–188 с.
155 ... А.М., ... И.Б., ... ... ... Средней Азии. -М.: Наука, 1973. –389 с.
156 Смирнова О. И. Сводный каталог Согдийских ... ... ... 1981. –548 с.
157 Бурнашева Р.З. Монеты раннего средневековья с городища
Отрар тобе и ... ... ... //В кн: Древности
Казахстана (Сборник). -Алма-Ата: Наука, 1975. –168 с.
158 Сенигова Т.Н., ... Р.З. ... ... льва ... ... ... ... // В кн: Археологические
исследования древнего и средневекового Казахстана (Сборник). –Алма-
Ата.: Наука, 1980. –204 с.
159 Буряков Ю.Ф. Генезис и ... ... ... ... ... ... Фан, 1982. –212 ... Байпаков К.М. Город и степь в эпоху ... ... ... ... и ... //В кн: ... культур и древних цивилизации. -Алма-Ата. Наука Каз ... –463 ... ... кочевых культур и древних цивилизации. -Алма-
Ата: Наука, 1987.-209 с.
162 Взаимодействие кочевых культур и ... ... ... ... Каз ССР, 1989. –463 ... Гумилев Л.Н. Культрогенез и этногенез кочевых и оседлых
цивилизаций в средние века. //В кн: ... ... ... ... ... Тезисы докладов советско-французцкого
симпозиума по археологии Центаральной Азии и ... ... 19-24 ... 1987 г. ... ... 1987.-
164. Кумеков Б.Е. Государство кимаков ІX-XІ вв. по ... ... ... 1972. –156 ... ... А.Х. Остатки оседлых поселений в ... // ... ... ... ... –215 ... По ... Шелковому пути: Альбом. / Автор вводной статьи
и консультант Байпаков К.М. ... ... 1991. –320 ... ... ... ... -М.: ... 1971. –157 с.
168 Шалекенов У.Х. Түріктердің отырықшы өркениеті. – ... ... 2002. -292 ... Смирнова О.И. Очерки из истории Согда. -М.: Наука, 1970.
-288 с.
170 Бернштам А.Н. Согдийская колонизация Семиречья // ... -1940. – С. ... ... В.В. О ... в ... в ... Соч., Т.2. ч.2. М.: Изд-во вост. лит.,1964. – С. 265-302.
172. ... К ... о ... ... Азии ... по ... ... // Труды САГУ. Вып. 23. -1951. -С.
91-104.
173 Чуийская долина. /Сост. под. ред. А.Н.Бернштама. // ... -№ 14. –158 ... ... А.Н. ... старины Таласской долины. -Алма-
Ата: КазОГИЗ, 1941. –66 с.
175 Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические ... ... по ... Средней Азии и Казахстана. -М.: Наука, 1964.
–215 с.
176 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. ... ... ... ... ... 1992.-375 с.
177 Пигулевская Н. Византия на путях в Индию. Из ... ... с ... в ІV-VІ вв. ... АН СССР, 1951.
–412 с.
178 Гафуров Б.Г. Таджики. Древнейшая, древняя, средневековая
история. М.: ... 1972. –658 ... ... В. ... ... Средней Азии и
Казахстана // УСА. -1979. -№ 4. -С. 3-12.
180 Распопова В.И. Поясной ... ... ... вв // ... -1965. -№ 4. -С. ... Грязнов М.П. Курган как архитектурный памятник // В кн:
Тезисы ... на ... ... ... ... в 1960 г. М.: ... -С. 22-23.
182 Обельченко О.В. Насыпи курганов в долине Заравшана (К
вопросу о ... ... ... //В кн.: ... связи
народов Средней Азий и Кавказа. ... ... ... Глав. ред. вост. лит., 1990. –191 с.
183 Маршак А.П. Керамика Согда V-VІІ вв. как ... ...... ... ... ... дисс. канд.истор.наук. -Л.,1965. – 30 с.
184 Распопова В.И., ... Б.И. ... и Согд //В ... ... ... и ... ... -Алма-Ата.:
Наука Каз ССР, 1989. –С. 416-427.
185 Деопик В.Д. Стеклянные, каменные и металлические ... вв. ... ... и Крыма как исторический источник.
Автореф. канд. ... ... –С. ... Деопик В.Д. Классификация и хронология аланских украшений
VІ-ІX вв. // МИА. -1963. -№ 14. -С. ... ... М. ... ... ... о квадронаций.
-Алматы: ОФ “БИС”,1999. –416 с.
188 Бэртельс М. Избранные труды. Т.1. -М.: Изд-во вост. ... –556 ... ... М.Н. Новые материалы к истории согдийской
колоний в районе Дунхуана. //В кн. ... и ... ... ... 1971. ... С. ... Альбаум К.А. Живопись Афрасияба. -Ташкент: Фан,1975. –112
с.
191 Литвинский Б.А. Кангюско-сарматский фарн. К ... ... ... южн. России и Средней Азии. -Душанбе,
Дониш, 1968. ... ... В.Н. ... ... в ... ... -М.:
Наука, 1979. –248 с.
193 Культура ... и ... ... ... связи Согда: Тезисы докладов советско-французского
коллоквиума. Самарканд, 25-30 сентябрь 1990 год. ... ... –116 ... ... Л.Р., ... О.И., ... А.М. Монеты из
раскопок городища Ак-Бешим в 1953-1954 гг. // Учен. записки инст.
востоковедения. -М.-Л.,1959. Т. 16. -С. ... ... Б.А. Еще о ... ... Семиречья
(Киргизия) // Вестник древней истории. -1996. -№ 2. С. 25-33.
196 Смирнова О.И. К вопросу о ... ... на ... //В кн. ... ... Сб. ст. -М.- ... ... Наук СССР, Ленигр. отд-ние,1963. –298 с.
197 Кляшторный С.Г., Лившиц В.А. Согдийская надпись из Бугута
// ... и ... ... -М.: ... 1971. Вып. 10. –292 ... ... В.А. Хромов А.Л. Согдийский язык // В кн.: ... ... ... языки. -М.: Наука,1981 –544
с.
199 Кызыласов Л.Р. Историко-культурное взаимодействие Иранских
и Тюркских народов в средние века ... ... ... ... Сер. ... -2004. -№3. -С. 5-20.
200 Бартольд В.В. К вопросу о языках согдийском и тохарском //
Л.,1927. Т.І. -33 ... ... Б.Л. Из ... ... ... ... Азии ... (ІІ в.до н.э.-VІІІ в н.э.) // Проблемы востоковедения.
-1960. -№ 5. -С.119-132.
202 Бартольд В.В. ... ... ... ... -111 ... ... Ә.Х. ... Қарши //Жалын. -1972. - № 2. – 136-141
бб.
204 Мюллер А. История ислама с основания до ... ... нем. и под ред. Н.А. ... Т. 1. ... ... ... с.; т.2. -354 с.
205 Грюнебаум Г.Э. Классический ислам. Очерк историй 600-
1258гг. (пер с анг.) -М.: ... 1988. –215 ... ... Г.Р. ... в ... ... зарубежных концепций.
-Казань.: Изд-во Казан. ун-та, 1991. –148 с.
207 ... В.А. Изб. соч., Т.1. -М.: ... ... ... ... Семенова Л.А. Из историй средневековой Сирий. (сельжукский
период) -М.: Наука, 1990. -246 с..
209 Уат У.М. ... ... на ... ... /Пер ... -М.: ... 1976. – 240 ... Мец А. Мусульманский Ренессанс. /Пер. с анг. – ... –458 ... ... С. ... ... /Пер с анг. и ... ... -СПб.,1899. –344 с
212 Босфорт Нашествие варваров – появление тюрок ... мире // В кн.: ... мир 950-1150 гг. ... 1981. –316 ... Бартольд В.В. Обзор истории тюркских народов. Соч.,т. 5.
-М.: Изд-во вост. ... – 758 с. / С. ... ... Н.Д. Ислам в истории средневекового Казахстана.
-Алматы.: Фараб, 2000. –312 с.
215 Нуртазина Н.Н. ... ... и ... ... ... с ... племенами Казахстана (ІX- X вв.)
// Вестник КазНУ. Серия историческая. -2004. -№ 3 (34). -С. ... ... ... ... ... форм в XІ веке ... Глав. ред. вост. лит-ры, 1971. -300 с.
217 Салье М.А. Об освещении роли так ... ... в ... Азии // ... ... ... Вып: 3.
-Ташкент: Изд-во АН УзССР, 1954. -с. 5-24.
218 Массон В.М. УСА и изучение средневековых городов. //В кн.
Средневековые ... ... Азии и ... ... –70 с.
219 Толстов Л.Н По древним дельтам Окса и Яксарта. М.: Наука,
Изд. вост. лит-ры, 1962. –324 с.
220 История ... ... Фан, 1976. –383 ... Вяткин М. Очерки истории Каз ССР. -М.: Госполитиздат, 1941.
–368 с.
222 Жеңіс Ж.Ж. Түркілер билігі тұсындағы Иран ... ... ... ... аспектілері. Тарих ғыл. кандидаты
ғылыми ... алу үшін ... ... ... ... ... Е.Т. ... мәдениеті және Орталық Азия
халықтарының өміріндегі өзгерістер. Тарих ғыл. кандидаты ... алу үшін ... ... ... –144 ... 289. ... мәдени байланыстарының өткені мен болашағы:
Қазақтардың Иранға ауып баруының 70 ... орай ... ... ... ... 2001. –164 ... ... К.М. Ұлы Жібек жолы бойындағы ортағасырлық
қалалар. -Алматы: Қазақстан, 1992. –208 ... ... А. ... ... ... ... ... -Тараз:
Сеним, 2002. -108 с.
227 Жумагамбетов Т.С. Проблемы ... и ... ... ... и права VI-XII ... ... 2003. – 432 ... ... В.А. К вопросу о древних культурных связах народов
Средней Азий с ... ... и ... //В кн.: ... ... ... и ... Средней Азий. -М.-Л.: Изд-
во Акад. Наук СССР, Ленигр. Отд-ние, 1959. –271 с.
229 Васильев Л.С. Культурные и торговые связи Ханьского Китая ... ... и ... Азии // ВИМК. -1958. -№ 5. -С. 35-
58.
230 ... Н. Н. К ... о ... ... ... с ... //В кн.: Материалы второго
совещания археологов и этнографов Средней Азий. ... 1959. ... ... Л.С. ... ... и ... в Китае. -М.:
Наука, 1970. –484 с.
232 Васильев В.П. Об отношениях ... ... ... // ... сентябрь, 1872. ч. GLXІІІ, отд. 2. – 60
с.
233 Георгиевский С.М. Анализ иеороглифической ... как ... в себе ... жизни китайского народа.
-СПб., 1888. –128 с.
234 Григорьев В.В. Восточный Туркестан. -Спб.,1856. –577 с.
235 Итс Р.Ф. ... ... ... Азии. -Л.: Наука,
1972. -307 с.
236 Теплоухов С.А. Опыт классификации древних ... ... края // ... по ... Т.4. Вып: ... Изд. Гос. рус. музея,1929. –94 с.
237 Шефер Э. Золотые персики ... ... о ... в ... Тан. -М.: ... 1981. –608 с.
238 Чеснов Я.В. Историческая география стран Индокитая. ... –298 ... ... Д.В. Всадническая культура верхней Янцзы и восточный
вариант зверинного стилья. //В кн: История и культура Средней Азии
в древности и ... -М.: ... 1976. –206 ... Восточный Туркестан в древности и раннем средневековье:
Очерки истории. / Б.А. Литвинский, А.П. ... ... и др.); Под ред. С.Л. ... Б.А. ... АН СССР,
Инс-т востоковедения. – М.: Наука, 1988. – 455 ... ... ... в ... и ... ... ... религии. / В.В. Иванов, М.И. Ворабьева-Десятковская,
л.Г. Герценберг и др.); /Под ред. Б.А. ... РАН, ... – М.: ... 1992. –688 ... ... Б.А. Исторические судьбы Восточного Туркестана и
Средней Азии (проблемы этнокультурной общности). //В кн. ... в ... и ... средневековье: Очерки истории. /Б.А.
Литвинский, А.П. Терентьев-Катанский, В.А. Ранов и др.); Под ред.
С.Л. ... Б.А. ... АН ... ... ... М.: ... 1988. – 455 с.
243 Литвинский Б.А. Настенная ... ... ... ... и ... Азия в древности и средневековья (история и
культура). -М.: Наука, 1981. –182 с.
244 Дьяконова Н.В. Буддийская икона из ... ... ... вып: 17. –Л.: Госиздат, 1960. –83 с.
245 Дьяконова Н.В. ... по ... ... Азии ... ... // ТГЭ. Т.5. -М.-Л.:
Искусство, 1961. –148 с.
246 ... Н.В. ... ... //В кн. ... ... ... Азия. История. Культура. Связи. -М.: Наука, 1984. –239 с.
247 Дьяконова Н.В. ... ... // ТГЭ. Т.10. ... 1969. –288 ... ... Н.В. ... степной росписи из Турфанского
оазиса с ... ... ... // СГЭ. Вып: 14. ... 1958. –64 с.
249 Дьяконова Н.В. Росписи Пянджикента и ... ... ... кн: Живопись Афрасияба. -Ташкент: Фан,1954. –112 с.
250 ... В.В. ... ... -М.: ... 1965. –711 ... ... В.В. Алты-Шехр. Соч.,Т.3. -М.: Наука, 1965. –711с.
252 Бартольд В.В. Кашгар. Соч.,Т.3. -М.: Наука, 1965. –711с.
253. Бартольд В.В. ... ... -М.: ... 1965. ... ... В.В. ... по исторической географии. Соч.,Т.3.
-М.: Наука, 1965. –711 с.
255 Бернштам А.Н. Проблемы истори Восточного Туркестана // ... -№ 2. –С. ... ... А.Ю. ... и ... ... ... Турфанском княжества в ІX-Xвв. // Труды Отдела ГЭ. Т.4.
-Л.,1947. –С.78-95.
257 Кляшторный С.Г. Хунны и тюрки. //В кн.: Восточный ... ... и ... Этнос, языки, религии. – М.: Наука
Глав. ред. ... лит. 1992.- 688 ... ... А.Г. ... Турфанское княжество в XІІІ веке //
ТИИАЭ. Т. 15. -1962. –192 с.
259 Малявкин А.Г. Материалы по истории уйгуров в ... ... ... Сиб. ... 1974. –210 ... Малявкин А.Г. Уйгурское государство в ... ... ... Сиб. ... 1983. –297 ... ... М.В., Малявкин В.В, Софронов М.В. Китайский этнос в
средние века (VІІ-XІІІ вв). -М.: ... 1984. –335 ... ... ... на ... ... веков. -М.: Наука,1979.-
310 с.
263 Восточный Туркестан и Средняя Азия: История. Культура.
Связи. (Сб.ст.) / АН ... ... ... Под ред. ... – М.: ... 1984. – 239 ... ... Туркестан в древности и раннем средневековье:
Архитектура. Костюм. / ... ... РАН; Под ред. ... – М.: ... литература, 2003. – 584 с.
265 Восточный Туркестан и Средняя Азия в системе ... и ... ... (Сб. ст.) / АН ... ... Под ред. Б.А. Литвинского. – М.: Наука, 1986. –251
с.
266 Поршнев Б.Ф. Социальная ... и ... ... –213 ... ... С.А. ... ... комплекса древних тюрок. //В
кн: Восточный в древности и средневековье. Архитектура. Искуства.
Костюм. -М.: Издательская фирма Восточных ... РАН, 2000. ... ... ... В.И. Металические изделия ранне – средневекового
Согда. -Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1980. –139 с.
269 Худяков Ю.С. Распространение ... ... ... ... (по ... ... ... по шелквому
пути на территории КНР в 1990 г.) //В кн.: Взаимодействие кочевых и
оседлых культур на Великом шелквом ... ... ... меж.
Семинара ЮНЕСКО, Алма-Ата, 15-16 июня 1991 года. -Алма-Ата.: ... –141 ... ... Ә. ... ... ... және ... тарихы.
Тарих ғыл. кан. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.
-Алматы, 2002. –126 б.
271 Бартольд В.В. Состояние и ... ... ... Соч., Т.9. М.: Изд-во вост. лит.,1977. –966 с. / ... ... ... ... ... /Под ред. К.Б. ... Қазақ ун-ті, 1998. –132 с.
273 Татищев В.Н. История Российская. Т.1. -М.,-Л.: Наука, 1962.
–500 с.
274 Добрушкин Е.М. О методике ... ... ... кн.: ... ... ... Сб. ст, -М.: Наука,
1977. –271 с.
275 Куник А. О ... ... и ... по ... с ... на новейшие исследования о черноморско-
торкских народах от Аттилы до ... ... АН по ... ... отд-ниям, 1856. Т.3. вып.5. – 714 с.
276 Данилевский Н.Я. Россия и Европа. -М.: Книга, 1991. –573 с.
277 Социологическая мысль в ... -Л.: ... –416 ... ... М.Н. История государства Российского. Репр. воспр.
изд. 1842-1844 гг. – М.: Наука,1997. –248 ... ... М.П. ... ... и лекций русской
историй. Т. 5. Период удельный. -М.:Универ. типог., 1857.. –464 с.
280 Соловьев С.М. История России с ... ... Кн. ... ... 1960. –811 ... ... В. О. Курс русской истории. Соч., в 8-ми т-х. Т.
1,ч.1. -М.: Госполитиздат, 1956. –427 с.
282 Костомаров Н.И. Черты народной южнорусской ... //В ... ... и ... Т.1. Кн.1. ... ... ... П.В. Печенеги торки и половцы до ... ... ... ... в ІX-XІІІ вв. -Киев,1884. –254 с.
284 Плетнева С.П. Печенеги торки и половцы в южнорусских степях
// МИА. Т.1. -1958. -№ 62. -С. ... В.В. О ... ... ... у хазар.
//В кн: Россия и Азия. Сб. исследовании и статьей по ... и ... ... ... ... Пантелеевых,
1876. –С.66-78; Григорьев В.В Обзор политической историй хазар. Там
же, С. ... ... М.И. ... хазар. -Л.: Изд-во Гос.
Эрмитажа,1972. –523 с.
287 ... В.В. ... и ... наука. Соч.,т.9. -М.: Изд-
во вост. лит., 1976. -С. 534-545.
288 Покровский М.Н. Русская история с древнейших времен. Т.1.
-Л.,1924. –331 с.; Его же. ... ... ... ... ... Ч.1. ... –171 ... Мавродина Р.М. Русь и кочевники: Печенеги, торки, половцы.
-Л.: Наука, Ленингр. отд-ние, 1983. –86 с.
290 Пархоменко В.А. ... Русь и ...... ... ... Руси со ... //В кн: ... археологов СССР в Херсонесе. 10-13 октября 1927 г. По
случаю ... ... ... 1827-1927 гг.
-Севастополь,1927. - С. ... ... В.А. ... ... эпоса в летописях. //В
кн: Проблемы источниковедения. -М.-Л., 1940.–422 с.
292 Пархоменко В.А. У истоков русской ... ... вв) ... -326 ... ... В.А. Что такое “Босый волк?” (к толкованию
“Слова о полку Игорове”) // ... СССР ... лит. и яз., . ... -1947. С. ... ... А.И. Кипчаки и Русь. //Учен.зап. ЛГУ. Серия ист.наук.
-1949. -№112. – С. 86-107.
295 Иванов И. П. Об ... ... ... ... ... Рыбаков Б.А. Русь и Хазария. Академику Б.Д. Грекову ко дню
семидестилетия. Сб.ст. -М.: Изд-во Акад. Наук ... –375 ... ... Н.Н. Государства Саманидов (Мавереннахр и Хорасан
в ІX-X в). -Душанбе: Дониш, 1977. –279 с.
298 ... Б.П. ... ... ... ... ... восточной торевтики на территории европейской части
СССР и Зауралья. -М.: Наука,1979. –199 ... ... З.А. К ... ... ... ... ... Восточной Европой в VІІІ-XІІ вв. //В кн: ... ибн Сино и ... ... ... 1980. –216 с. / ... Готье Ю.В. Очерки по истории материальной культуры
Восточной ... до ... ... ... ... век, ... век, ... век на юге России. -Л.: Изд.
Бокгауз-Ефрон,1925. –270 с.
301 Ирмуханов И.Б. ... и ... ... ... и народов.
-Алматы: Наш Мир, 2003. –288 с.
302 Сулейменов О. Тюрки до истори. -Алматы: Атамұра, 2002. ... ... М. ... ... Евразийство во всем и везде.
-Алматы: Рауан,1998. –206 с.
304 Барманкулов М. ... ... ... ... 1996.
–240 с.
305 Барманкулов М. Хан … Иван. -Алматы: Вифрания, 1995. –120 ... Аджи М. ... ... ... -М.: ТОО ... –95 ... Аджи М. ... тюрки, Великая степь.- М.: Мысль,1998. –334
с.
308 Қайыржанов А.К. Палеотюркистика - Мир древних ... ... 1998. –284 ... Потанин Г.Н. Восточные мотивы в среднеевропейском ... ... от-я ... общества любителей естествознания,
антропологии и этнографии. На средства ... ... -М.: ... Товарищество И.Н. Кушнерова и К.
1899. –877 с.
310 Гөкалп З. Түрікшілдік ... // Жас ... -1999. ... -52-56 бб.
311 Лихачев Д.С. Поверх барьеров. //Литературная газета. -1992.
6 мая.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 168 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қола дәуіріндегі металлургия9 бет
Қола дәуіріндегі қазақстан тайпалары22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь