С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы

КІРІСПЕ 3
1 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ 12
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы 12
1.2 Білім баспалдақтары 26
2 С. АМАНЖОЛОВ . ТҰЛҒАЛЫ ҒАЛЫМ 32
2.1 Қазақ тілі мен түркологиялық зерттеулері 32
2.2 Қазақстан тарихын зерттеуге қосқан үлесі 55
3 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМИ.ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 67
3.1 Ғылыми.педагогикалық белестері 67
3.2 Басшылық және қоғамдық.саяси белсенділігі 78
ҚОРЫТЫНДЫ 90
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 97
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендік алған, бүгінгі таңда тарихымызды қайта қарап, ондағы бұрмалаулар мен ақтаңдақтарды зерделеу күн тәртібіндегі өзекті мәселе болып отыр. Міне бүгінгі бұл мәселе, тәуелсіздік туын көгімізде желбіреткен халқымыздың тарихи санасын дұрыс қалыптастырудың бірден-бір пәрменді жағы екені сөзсіз. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты ұран етіп ұстаған еліміз үшін демократиялық мемлекет құру міндеті де тарих ғылымының жауапкершілігін арттыра түседі. Өткенді білмей, болашақты болжау мүмкін емес. Осы тұрғыда, ең алдымен қазақ халқының тарихында із қалдырған зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік болып саналады.
Еліміздің тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында XX ғасыр басында өмір сүріп, өз еңбектерімен өшпес із қалдырған зиялы қауым өкілдері тұр. Тарихшыларымыз сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен, әр зиялы қауымның жеке өмірі мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси қызметін жеке тақырып етіп қарастырып, талдау жасау кезек күттірмейтін мәселе. Өйткені тарихты жасаушы халық болғанмен, халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына түрткі болатын фактордың маңдай алдысы – жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсету мүмкін болмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті түрде жазуға кеңестік тарих ғылымының ұстанған саясаты үлкен кедергі болды. Таптық мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолында атқарған қызметін дұрысқа шығармады.
ХХ ғасырдың І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ғылымдардың сан-саласында қазақ ғалымдары пайда болды. Осы ғылыми интеллигенция өкілдері қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың оянуына ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін шығармашылық еңбекпен қатар белді орын алатын қоғамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір белестері мен шығармашылық мұрасы отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі
1 Әдрахманов А., Әбілқаев А.,Қалиев Ғ. Профессор С.А. Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы туралы, А., 1959.
2 Қазақ тілінің солтүстік – шығыс диалектісі (Проф. С. Аманжоловтың бөлуі бойынша) // Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т сырттан оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960. – 36-42 бет.
3 Қалиев Ғ. Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз / Ғ. Қалиев // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 23-25 бет.
4 Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллегенциясының тарихы. – Алматы: Ғалым, 2003.
5 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері=Основы теории казахского языка / С. Аманжолов. - Алматы: Ғылым, 2002. – 368 бет.
6 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 2-іс.
7 Аманжолов С. Үлкен жолдан үзіктер: Атты мақала / С. Аманжолов // Балдырған. – 1973. - №12.
8 Мұсабаев Ғ.Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан.-1958, 30 қаңтар.
9 Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры.-Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2004.-336б.
10 Ысмайлов Е. Халқы сүйген ғалым: Қазақ әдебиеті.-1958, 31 қаңтар. Казахстанская правда. 1948, 5 наурыз.
11 Сулейменов Р.Б. Из истории развития науки в Казахстане (1933-1940).
12 Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т сырттан оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960. – 90 бет.
13 Аманжолов К. Кенже аға: Сарсен Аманжолов туралы сыр / К. Аманжолов // Дидар. – 1994. – 8 ақпан.
14 Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. – Алматы, 1998.
15 Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С. Аманжолов // Егмен Қазахстан.-2003.-4 қазан.
16 Ахметжанова Ф. Ғалым және қазақ терминологиясы / Ф. Ахметжанова // Дидар. – 2003. - 6 мамыр.
17 Абдуллина Н.А. Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ филологиясының өзекті мәселелері / Н.А. Абдуллина // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 66-72 бет.
18 Игибаев С.К. Историзм в работе С. Аманжолова «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» / С.К. Игибаев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 474-479.
19 Әбжаппаров Ә. Ғұлама ғалым С. Аманжоловтың туғанына 100 жыл / Ә. Әбжаппаров // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 3-8 бет.
20 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / Г.Б.Мадиева // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4. - С. 130-134.
21 Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. Аманжолова / Н.Ж. Шаймерденова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 14-18.
22 Авакова Р.Ә. С. Аманжолов еңбектеріндегі қазақ тіл білімінің семасиология теориясы / Р.Ә. Авакова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 18-22.
23 Момынова Б.К. Қазақ терминологиясы және жалпы тіл білімі мәселелері / Момынова Б.К. // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 22-30 бет.
24 Еңсебаева К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде / К.К.Еңсебаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
25 Сәрсеке Г.Ә. С. Аманжоловтың еңбектеріндегі даму тұжырымы / Г.Ә.Сәрсеке // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 41-48 бет.
26 Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филология. – 2003. - N4.(66) – 14-16 бет.
        
        С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
ӘОЖ 94(574)(092)+929(574)(043) Қолжазба құқында
Өскембай Әлия ... ... ... ... ҚЫЗМЕТІ,
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МҰРАСЫ
07.00.02 – Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы)
Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші:
тарих ғылымының докторы,
профессор З.О ... ... 3
1 С. ... ӨМІР ЖОЛЫ 12
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы ... ... ... 26
2 С. ...... ҒАЛЫМ 32
2.1 Қазақ тілі мен түркологиялық зерттеулері ... ... ... зерттеуге қосқан үлесі 55
3 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМИ-ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 67
3.1 Ғылыми-педагогикалық белестері ... ... және ... белсенділігі 78
ҚОРЫТЫНДЫ 90
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... қайта қарап, ондағы бұрмалаулар мен ақтаңдақтарды зерделеу күн
тәртібіндегі өзекті мәселе болып отыр. Міне бүгінгі бұл ... ... ... ... ... тарихи санасын дұрыс қалыптастырудың
бірден-бір пәрменді жағы екені ... ... ... пен ... ұран етіп ... ... үшін ... мемлекет құру
міндеті де тарих ғылымының жауапкершілігін арттыра түседі. ... ... ... ... емес. Осы тұрғыда, ең алдымен ... ... із ... зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік
болып саналады.
Еліміздің тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында ... ... өмір ... өз ... ... із қалдырған зиялы қауым
өкілдері тұр. ... сол ... ... өкілдерінің бір тобының
ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен, әр зиялы ... ... мен ... ... ... қызметін жеке тақырып етіп
қарастырып, талдау жасау кезек ... ... ... ... ... ... халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына
түрткі болатын фактордың маңдай алдысы – жеке тұлға. Кеңес дәуірінде ... өмір ... ... ... ... ... ашып ... болмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін
объективті түрде жазуға кеңестік тарих ғылымының ұстанған ... ... ... ... мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып
отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті ... ... ... ... ... ... ... І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының
қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ... ... ... ... ... Осы ... ... қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың ... ... ... I ... қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға
көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын ... ... ... орны ... зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін ... ... ... орын ... ... ... де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір белестері мен
шығармашылық мұрасы отандық ... ... ... зерттеу объектісі
ретінде қарастырылмай келеді. ... ... ... ... мақалалар және оның еңбектеріне арналып жазылған пікірлер, ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың II
жартысынан ... ... көре ... ... ... «Профессор С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы» мақаласын
айта аламыз. Мақалада ғалымның өскен ортасы, ... аяқ ... ... ... ... жолы қысқаша қарастырылған [3].
Ғалымның қазақ ғылымының дамуына қосқан үлесін Р.Б.Сүлейменовтың «Из
истории развития ... в ... ... ... қарастыруға
болады. Бұл еңбекте С.Аманжоловтың ... тіл ... ... ... ... ... із ... көреміз.
С. Аманжоловтың тарих, археология, этнография ... ... 1961 жылы ... қаласында шыққан «Труды Института ... ... АН Каз ССР» ... ... ... ... ғалымның институттың басшылық жұмысын жетік ұйымдастырып, қазақ
халқының ... ... ... мұраларын жинап, құрастырып бастыртып
шығарғаны сөз ... ... ... ... ... ... ... көненің көзін ашып, келер ұрпаққа мол мұра қалдырғаны
жайлы деректер келтіріледі.
«Социалистік Қазақстан» газетінің 1958 ... 30 ... ... ... ... атты ... ... әділ түрде баға беруге тырысқан. Ғалымның өмірден мезгілсіз
өткеніне қынжыла отырып, автор оның ... ... ... ... ... ... «Профессор Сәрсен Аманжолов ғылыми жұмыста алға қойған
мақсатына жетуге аянбай күш ... Ол ... 20 жыл ... ... ... зерттеу жөнінде тіл әдебиет секторының алдына ... ... Ол ... не ... не ... ... әрі ... тілінің бұл
мәселеге байланысты көптеген жайлары өзінің дұрыс шешімін таппаған болатын.
Осы ... ... ол ... ... ... Бұлардың бағдарламаларын, іс-жоспарын, зерттеу әдісін
өзі жасап, өзі басқарды. Мұның ... ... ... ... ... институтқа жиналды. Олардың ішінен талай сөздер қазіргі бай ... ... асып ... - деген жолдары бар [5] .
Е.Ысмайлов өзінің «Халқы ... ... атты ... ... ... ... термин сөздерді жасауда, қазақ тілінің орыс
графикасы негізінде жаңа алфавиттің ережелерін жазуда және қазақ ... ... ... оның ... ... ... зор ... [10].
Ал А.К. Калыбаева, Н.О. Оралбаева, А. Нұрмағамбетов «Сарсен
Аманжолович ... ... ... ... Абай ... КазПИ де
жиырма жылдан астам қазақ тілі кафедрасын басқарып, сол ... ... ... және әдебиет секторының меңгерушісі, Қазақ ССР Ғылым ... ... ... ... ... ... және терминология бөлімін
басқарғанын баса айтқан. Бұл еңбектерге сүйеніп, ... ... ... ... ... белгілі болды [17].
Ғалымның өмірі оның ұлы, филология ғылымдарының докторы, ... ... ... ... ... ... жариялаған «Еліңе
қызмет ету бақыт» мақаласында азды-көпті сөз болған. Ол: «Ата-анам – ... ... ... отбасынан шыққан қарапайым, тәртіпті де үлгілі,
қайратты да мейірімді жандар еді» - деп мақтанышпен еске алады.[8]
Әке ... мен ... ... баға бере ... ұлы ... еңбектерін жинақтап, ... ... ... ... ... ... «Қазақ тіл теориясының
негіздері», «Сәрсен ... және ... ... «Тіл және сөз»
еңбектері жарық көрді [9].
С.Аманжоловтың өмірі мен еңбегі туралы мәліметтерді ... аға» атты ... ... ... [13].
Ғалымның қазақ тілін зерттеуге қосқан үлесі 1995 жылы ... ... ... ... және ... тіл ... мәселелері» атты
еңбекте кеңірек қарастырылған. Мұнда ... ұлт ... ... ... салыстыра, байланыстыра зерттеуі талданады.
Тарихымызды зерделеп, ұлт зиялыларының еңбегін бағалап, ұмыт болған
есімдерді ... ... ... ... ... ... парызымыз. Осы
мақсатпен Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетіне шығыстан шыққан ғалым
С.Аманжоловтың есімі берілді. Сонымен ... ... ... оқу орнында
«С.Аманжолов оқулары» атты ғылыми халықаралық конференция тұрақты түрде жыл
сайын өткізілуде.
С.Аманжоловтың есімі Шығыс ... ... ... ат ... ... ... мен ... байланысты мол дерек
жинаған қазақ тілі кафедрасының профессоры Ф.Р.Ахметжанова осы ... ... ... ... ... болды.
С.Аманжоловтың тіл ғылымына қосқан үлесі туралы Ф.Р.Ахметжанова
өзінің «Ғалым және қазақ терминологиясы», ... ... ... ... жаңаша көзқарас», «Аманжолов және қазақ наным-
сенімдері» мақалаларында тиімді талдау жазып, өз ... ... ... ... ... ... еңбектеріне баға берген К.Аханов, Т.Аяпова,
Е.С.Әбдірәсылов, Ғ.Ж.Әбілқасов, Е.Әбішев, ... ... ... Ғ.Е.Имамбаева, А.М.Картаева, Қ.Қадашева,
Ғ.Қалиев, З.С.Күзекова, Д.А.Қарағойшиева, А.Қобыланова, С.Б.Қоянбекова,
Б.Б.Мамаева, С.Мырзабеков, ... ... ... ... ... Г.Смағұлова,
А.Д.Тымболова, Н.Уәлібайұлы, Р.Ә.Шахнова өз мақалалары арқылы ғалымның
қазақ тілін зерттеуге ... ... ... ... Бұл мақалаларда
С.Аманжоловтың қазақ тілі мен ұлт тарихын зерттеуге барлық ғұмырын арнағаны
айырықша айтылады.
Кеңес ... ... ... ... мен ... шығу тегі ... ... бірі екендігін, оны ... ... ... ... ... ететіндігін ұғынған зиялылардың бірі С.Аманжолов
болды. Ол тіл тарихын қазақтың шығу тарихымен ... ... ... ... ... ... ... жасаған. Орыс тарихшыларының
сыңаржақ, жалаң зерттеулерімен келіспей, өз ойлары мен ... ... ... ... ... ... в работе С.Аманжолова» мақаласында жазылған. Мұнда ғалымның қазақ
ру ... ... ... ... ... Үш ... туыстық қатынаста емес территориялық аймақтарына байланысты деп
қарастырған пікірлері жайлы айтылған [18].
С.Аманжоловтың өмірі мен қоғамдық-саяси ... ... ... ... оның ... 100 жыл ... байланысты өткен ғылыми
конференцияларда жарық көрді. Профессор ... ... ... ... 100 жыл» еңбегінде ғалымның тіл мен әдебиетке
қосқан ... ... ... ... ... тіл білімі үшін сіңірген
еңбегін бір мақала, бір ... ... ... айтып беру, әрине
мүмкін емес. Ғылымның аты – ғылым. Оған баратын жолдың өзі де, ... ... ... ... де ... ... Олай
болса, аса көрнекті ғалым С.Аманжоловтың ғылыми шығармашылық өмірбаянының
әр беті ... ... толы ... ... ... ... деп білуіміз керек» - деген [19].
Г.Б.Мадиева «Ономастическая проблематика в трудах Сарсена Аманжолова»
еңбегінде қазақ ономастикасында ... ... ... ... ... дұрыс сипаттап жазған [20].
Н.Х.Шаймерденова өзінің «Эпистолярное наследия С.А.Аманжолова»
еңбегінде ... ... ... ... ... ... талдау жасап, ғалымның 1938, 1939 ... ... ... ... ... ... ... әр саласын ерінбей зерттеп мұра етіп, келешек
ұрпаққа қалдыруы, оның ... ... ... ... асыл ер ... ... ... еңбектеріндегі қазақ тіл білімінің
семасиология теориясы» мақаласында С.Аманжоловтың ... ... ... ... ... есебіне сүйеніп, семасиологияның теориялық және
практикалық алғышарттарын жасап келуіне көз жеткізді ... ... ... терминологиясы және профессор С.Аманжолов
қолданған лингвистикалық терминдер» мақаласында: «Тіл ... ... ... ... ... ... аса зор ізденістерді дүниеге
әкелген профессор С.Аманжоловтың терминалогия саласына қатысты ... ... ... ... ... ... ... әсері көп», - деп түйінді ой жасайды [23].
Ораз ... ... ... атты ... ... қосқан үлесі, ғалым оқыған ... ... ... толық
мағұлұмат берілген.
С.Аманжоловтың жалпы тіл мәселесіне ... ... ... « ... және жалпы тіл ... ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов зерттеулерінің желісі
тілдің қоғамдық ерекшелігіне ... ... ... барлық белгілерін
оның қоғамдағы орнымен, әлеуметтік өзгешелігімен байланыстырады. Мәселен,
С.Аманжолов еңбектерінде ұшырасатын тану, дүниені тану ұғымдары тек ... өріс ала ... ... ... ... үндесіп
жатыр. Сол сияқты «гуманитарлық ғылым» ... ... ... ... ... ... ұғымы да тілшілер арасында бүгінгі күні жиі-
жиі ұшырасатын болып жүр.
К.К.Еңсебаева «Сәрсен Аманжолов синтаксис ... ... ... ... әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы» атты
ғылыми еңбегіне талдау жасап, ғалымның сиыстыру проблемасын тұжырымдай ... ... ... ... бұл ...... ... жағынан қолданылып жүрген оқулықтың бірі
екенін ескереміз [24].
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің оқытушысы
Г.Ә.Сәрсеке ... ... даму ... ... ұтымды
талдау жазған. Мақалада: «Диалектикалық даму тұжырымы ... ... ... ... ... Ғалымның тілге және оның құбылыстарына
қатысты білдірген ой көзқарастары диалекталогиялық даму ... ... ... ... ... атап ... синтаксис саласының
көптеген мәселелеріне диалектика заңдарымен қарап, талдайтынын байқауға
болады» - ... ... ... ... С.Аманжоловтың әр тілдік зерттеуі диалектикалық
даму көзқарастарымен ... ... ... ... ... ... тығыз
байланыста зерттеудің, тіл жүйесінің әр элементін қолданыста қарастырудың
ұтымды болатынын байқауға болады. ... ... ... ... ... мәселесі», Ф.Ш.Оразбаеваның
«С.Аманжолов және тіл теориясы: өзектілігі мен маңызы», Н.А.Абдуллинаның
«Сәрсен ... ... ... және қазақ филологиясының өзекті
мәселелері», Ғ.Е.Имамбаеваның «С.Аманжоловтың ... ... мен ... дамуы» атты мақалалары жарық көрді. Кеңес Одағы кезінде тарихты ... ... сол тап ... ... ... ... ... оның тарих танымын теріс айналдыруына әкеп соқты.
Ғалымның 100 жылдық мерейтойына ұлы А.С.Аманжолов «Несколько слов о
научном наследии отца» ... ... Онда ... ... ... ... қызметіне толық талдау жасаған [26].
С.Қ.Оразалин, Ж.Д.Назбиев «С.Аманжолов – қоғам қайраткері» деген
мақала ... онда ...... тіл біліміне А.Байтұрсынұлы бастаған
ұлы толқыннан кейін келген топтың өкілі. Ол ... ... ... ... ... күрделі мәселелерін шешуге өз үлесін молынан қосқан
ғалым болып табылады» ... ... ... 30 ... ... ... жазған еңбектеріне КСРО
Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, профессор С.Малов зор баға берді.
Профессор С.Е.Малов Сәрсеннің марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын
қазақ тіліне аудары ... ... және ... оның ... ... ... ... білетіндігін байқатады деп көрсетті. Сәрсен Аманжолов
қазақ ауыз әдебиетінің асыл ... ... ... ... ... ... ... да жазды. Ғалымның шығармалары мен еңбектері
жалпы қазақтың, оның тілі мен ... ... ... ... үлес
қосады [28].
Әдебиеттер тізіміне талдау жасау барысында зерттеу ... ... ... ... ... ... әлі ... мақалалар төңірегінде ғана шектелгеніне көз жеткіздік. Сонымен қатар,
біз қарастырып отырған мәселенің ғылыми әдебиеттерде баяндалу ... шолу ... ... ... ... болмағандығын аңғартады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Диссертацияның мақсаты – ... ... ... ... ... мұраларын бүгінгі күн талабына сай зерделеу
мен әділ баға беру болып табылады.
Жұмыстың осы басты мақсатынан ... ... ... ... ... ... тіл ... зерттеумен қатар ел тарихымен
айналысуына себеп болған мәселелерді анықтап, оның ғылымға келу ... ... өмір ... ғылымдағы жетістіктерін бүгінгі күн
тұрғысынан бағамдау;
- ғалымның еңбек ... XX ... I ... ... және ... байланысын ажыратып, анықтау.
- зерттеушінің тарихи еңбектерінің басты сипатын, негізгі ерекшелігін
жан-жақты ашып көрсету;
- С.Аманжоловтың тарихи деректер мен ... ... да ... ... ... ... ғалымның қазақ тілі тарихын ұлт тарихымен сәйкестендіре зерттеген
еңбектеріне ... ... ... ... ретінде танылған еңбектерін
зерделеу;
- С.Аманжоловтың ... ... ... ... ... қызметін көрсету.
- жоғарыдағы мәселелерді басшылыққа ала отырып, зерттеуші ғалымның
отандық тарихнамада алатын орнын анықтау.
Ғалымның көп ... ... ... ... еңбектері ғылыми
зерттеу айналымына түсуге тұрары ... ... ... ... ... және шығармашылық
мұраларын зерттеу отандық тарих ғылымында XX ғасырдың I жартысында қазақ
қоғамындағы ұлт ... ... ... ... ... ... ... баға беруге өзіндік игі ықпалын тигізеді.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ауқымы.
С.Аманжолов өмір сүріп, азамат болып қалыптасып, ... ... ... ... ... ... жылдарды қамтиды. Әсіресе оның қазақ
зиялылары арасындағы портреті жеке объективті түрде зерттеліп, XX ... ... ... ... ... негізі. Диссертацияда негізгі деректер
мұрағат құжаттарынан, мерзімді ... ... ... мен материялдар жинақтарынан, естеліктерден алынды. Сонымен қатар
С.Аманжоловтың ... ... және әлі ... еңбектері дерек
көзі ретінде пайдаланылды. Бұл тақырыпты зерттеуде Қазақстан Республикасы
орталық мемлекеттік мұрағатының 1142, 1252 ... ... ... институтта сабақ беріп, студенттерге қазақ тілінен дайындаған
дәрістері сақталғанына көзіміз жетті. Институттың ... ... ... және ... ... ... ... 1958 жылғы
30 тамыздағы қазақ тілі кафедрасының отырысының хаттамасында осы кафедраның
жұмыс барысы сөз болып, ... ... ... ... ... ... деректер тіркелген. Қазақстан Республикасы Приезиденттік
мұрағатының 1043, 456, 139, 122, 1997, 1778 ... ... ... әр ... қызметтері қарастырылған. Қазақстан Республикасы
Приезиденттік мұрағатының 141-қорында ... ... ... ... ... мен ... ... ынталарына
байланысты деректер қарастырылған. Осы қорда С.Аманжолов ... ... ... ... ... баға ... 1936 жылы Институт КСРО
Ғылым академиясының ... ... ... ... ... ... [29].
Ғалымның жанұялық мұрағатының қорларында Ұлы Отан соғысы жылдарында
саяси үгітші тәжірибесі жайлы 400 беттік еңбегі, ұлы ... ... ... ... сақталған. Бұл келешекте тарихи айналымға
енгізілетін құнды материалдар болып табылады.
Шығыс Қазақстан Облыстық ... ... ... ... ... ... тартылды.
Шығыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағатының 1299-қор, ... ... ... ... және ... ... ... сақталған. 1943 жылы 15 қаңтарда әпкесіне жазған хатында соғыс
қиындықтары өлең ... ... ... ... ... Мәлік
Ғабдуллинмен жазысқан хаттары мол дерек көзі болды. Осы қордың ... ... ... байланысты алған дипломдары ... ... Ұлы Отан ... ... ... ... жайлы
куәліктер сақталған. Ал 10-істен ғалымның ... ... ... мен ... ... ... ... ғылыми атақтары
туралы бірнеше құжаттары ғалымның өмір жолынан мол ... ... ... ... ... [30].
Осы қордың 16-ісінде ғалымның өз қолымен ... ... ... ... 18-істе ғалымның өз қолымен өзінің оқу-әдістемелік
мазмұндағы ... ... ... ... ... ... ... [31].
Зерттеу жұмысын талдауда мерзімді ... екі ... ... ... ... ... кітапханасында жинақталған
сирек кездесетін қолжазбалардан С.Аманжоловтың араб, ... ... ... ... ... Ғалымның ұлы ... ... ... ... ... ... ... және дәлірек ашылыуына септігін тигізді.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Егеменді еліміздің шындық тарихын,
сол егемендік жолында күрескен аға ... ... ... мен ... ... ... аса ... мәселе болып табылады. Еліміз егемендік
алған жылдардан, бұл ... ... ... ... ... жолы мен ... ... маңыздылығы мен ерекшеліктеріне арналған
толыққанды зерттеу еңбек бүгінгі отандық тарихнама ... ... ... отыр. Мұнда ғалымның қазақ тілі тарихын ұл ... ... және ... ... ... ... бүгінгі күн талабына сай баға ... жаңа ... ... ... ... ... оқу ... Ғылым
Академиясындағы ұйымдастырушылық-басшылық жұмыстары жеке зерделеніп,
нақтылығы ... ... ... ... халық алдында
сіңірген еңбегін, қоғамнан алатын орнын әр түрлі мұрағат материалдары мен
ғалымның жеке жанұялық мұрағаттарындағы ... ... ... ... алға ... ... мақсатымыз болғандықтан, бұрын зерттелмеген тың
деректерді алғаш рет ... ... ... күш ... ... ... мен тұжырымдар жасау барысында жаңа ғылыми нәтижелерге
қол жеткіздік. қоғамдық-саяси, шығармашылық қызметі қазіргі ... ... және ... ... жан-жақты талданып көрсетілді.
Жұмыстың методологиялық және әдістемелік негіздері.
Диссертацияда қойылған мәселелерді ғылыми ... ашып ... ... ... ... тәсілдермен тығыз байланыстағы
тарихилық, объективтілік сияқты негізгі методологиялық ... ... ... соңғы жылдары көрнекті қайраткеркерлердің
өмірі мен қызметін зерттеуде қалыптасқан жаңа ... да ... ... ... ... салыстырмалық, құрылымдық-функциялық
тарихи принциптер басшылыққа алынды.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдары:
- С.Аманжолов ХХ ғасырдың І жартысында өмір ... ... ... ұлт ... салыстыра отырып зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі;
- С.Аманжолов қазақтың ру-тайпа таңбаларын зерттеп, қазақ халқының
тарихын ... ... үлес ... ... ғалым өз кезінде түрік этногенезіне байланысты ... ... ... ... ... ... ат салысты.
- Қазақ КСРО Жоғарғы Кеңесінің V сессиясында С.Аманжоловтың жаңа
алфавитке көшуге байланысты ұсынысы ... ... ... ... Ғылым Академиясының тіл әдебиет
институтында білім меңгерушісі болып, тіл білімі мен қазақ тіл ... ... ... ... Қ. Жұбанов бастаған ғылыми
жұмысты ... ... Ол ... ... тілі оқулықтары ... ана ... ... ғылыми жолға қоюға елеулі ықпал етті.
- С.Аманжолов Кеңес ... ... ... ... ... ... ... құрдымға кетіп бара жатқанын білдірген петиция
(арыз-тілек) жазып, қазақ мектептерінің сақталып қалуына өз кезінде ... ... Ұлт ... ... ... онда ... халқының
фольклорын жинақтап, бастырып, қазақтың мәдениеті мен әдебиетінің, салт-
дәстүрі мен ... ... ... ... ... ... ұрпаққа мол
мұра ретінде қалдырды.
- Ұлы Отан соғысы жылдарында ғалым майданға өз еркімен ... ... ... ... ... үгітші болды. Осы кезде 400 беттік саяси-
тәрбие жұмыс тәжірбиесі туралы ... ... ... соғысты майор дәрежесімен
аяқтады.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы.
Зерттеу жұмысында келтірілген деректер мен жасалған ... ... ... мен ... ... тарихын жазуға,
жалпы алғанда Қазақстандық тарихнамадағы өмірбаяндық (ғұмырнамалық) ... ... әсер ... Сондай-ақ жоғарғы оқу орындарында оқытылатын қазақ
тілі тарихы мен Қазақстан тарихы және ... ... ... ... ... ... ... курсында және семинар сабақтарында
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ғылыми-әдістемелік,
қоғамдық-саяси басылымдарда жарық көрді. Сонымен қатар С.Аманжолов ... ... ... ... ... Қазақстан Мемлекеттік
техникалық университетінде, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінде өткен ғылыми-практикалық және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
университетінің Қазақстан, шетелдер тарихы және халықаралық қатынастар
кафедрасы ... Абай ... ... ... ... Қазақстан тарихы кафедрасы мәжілісінде талқыланып, қорғауға
ұсынылды.
Диссертацилық жұмыстың негізгі түйінділері 9 мақала түрінде ... мен ... ... ... құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, 3 тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған мұрағаттық құжаттар мен әдебиеттер ... С. ... ӨМІР ... ... ... ... мен ... ғасырдың І жартысында қазақ халқының басынан күрделі тарихи
кезеңдер өтті. 1905-1907 ... ... ... ... халқы
большевизмнің ықпалында болды. Орыс жұмысшы табының гегомондығы, басшылығы
қалыптасты деген қағидалар орын алды. Сол кезде қазақ даласына ... ене ... ... базарлық экономика біртіндеп ... ... ... ... табы аз болды. Өндіріс бір жақты шикізат, кен-
қазба ... ... ... ғана ... жайған-ды. Социал
демократия негізінен айдалып, не жер ауып келген ... ... ... Қазақ жұмысшыларынан сол ғасыр басында ең болмаса бір социал-
демократия қатарында енді деген ... жоқ. Ал ауыл ... ... ... Сол ... ... кейін «Оян, қазақ!» деп ұрандап жүрген
Міржақып ... ... ... ... ... ... ... сахарасының төл перзенттерінің бірі екендігі
аян. Осындай күрделі оқиғаларға толы ХХ ... ... ... болып отырған, болашақ филолог-ғалым С.Аманжолов өмірге ... ... ... осы ... тарихи оқиғалар өз ... ... ... ... ... оның болашағы үшін аянбай еңбек
еткен зиялы ... ... ... ... тіл ... ... ұлт тілін ел тарихымен ... ... ... Сәрсен
Аманжоловтың орны ерекше болды.
Сәрсен Аманжолұлы Алтай тауының батыс сілемі Қалбаның ... ... ... Ұлан ... ... Өскемен уезі, Терістаңбалы
болысы, ... ... ... ... ... ... ... Арғын, Найман бір туған [25].
Шүршейіт – Аманжол шежіресі
Ғалымның туған жылы мұрағат және баспасөз материалдарында әр ... ... ... ... 1899, 1901, 1903 жылдар.
Шығыс Қазақстан облыстық мұрағатында кездескен мәліметтерге келсек,
Кеңес өкіметі алғаш орнаған ... ... ... ... бағынған Сібір
өлкелік ревкомы 1920 жылы қазақ атты әскери полкін құрмақшы болады. ... ... әр ... болыстарынан міндетті салық ретінде 21 жастағы
қазақ жігіттерін жинап ... ... Бұл ... ... ... ... әскери бөлімінің телеграммасы 202 адам жинауға ... ... жылы ... ... ... ... ... арасында наразылық
тудырды. Мұндай қиын-қыстау кезеңде кедей балаларының жасы ... бай ... жасы ... ... Ашық ... ... ауылдары байлардың әскер қатарына ... ... ... ... Әр қазақ отбасы өз ұлдарының өз жері үшін ғана ... ... ... ... ... Ұлан болысы №7 ауылынан қазақ полкына
алынатын, 1899 жылы ... ... ... ... та ... ... – Ұлан ... Өскемен уездік ревкомына №7 ауылының 3 мұғалімі
Қайса Ноғайбаев, Сәрсен Аманжолов, Жафар ... ... ... ... ... ... 20 жылдың 7-тамызында жазылған хаты.
Бірақ уездік ревком арыздағы тілекті қанағаттандырмаған. Себебі, осыдан бір
апта өткенде ... ... Ұлан ... №7 ... 14 ... қол қойып: «Сәрсен Аманжоловтың туған жылы 1899 жыл емес, 1901»
жыл деп ... тағы бір хат ... ... Осы ... ... 1901 жыл,
Сәрсеннің жерлестерін өз азаматын әскер қатарына бермеудің амалы ... ... ... ... ... жаңадан жинақталған
деректер оның жылы 1901 жыл екенін шынында да растап береді. ... ... ... училищеде С.Аманжоловқа берілген куәлікте төмендегідей
деректер жазылған: «Инспектор училищь 2 ... ... ... ... что ученик Уланской аульной школы сын киргиза ... ... ... ... ... ... к ... тысячу девятьсот пятнадцатого года четырнадцать ... Бұл ... ... 4-5 ке ... Сәрсенге бұл куәлік 1915 жылдың 3
қыркүйегінде ... ... ... ... ... өз ... жазған өмірдерегі
сақталған. Онда: «Я родился 27 декабря 1903 г. в Егинсу ... ... ... ... ... в семье отца казаха Аманжола Ещанова
(1851 г, умер 1914 г.) и ... ... ... ... ... я ... До революций мои родители батрачили. Отец умер
1914, мать после ... ... на ... ... сына и ... ... Бұл ... ғалым өз жылын 1903 жыл деп көрсетеді [28].
Бірақ 1901 жылды дәлелдейтін деректердің басымдылығына қарасақ ... ұлы ... ... ... ... ... ... 1901 жыл екені расталды.
Ата-анасы Аманжол мен Нарша кедей шаруа болған. Сегіз баланың кенжесі
болған Сәрсен ... бала ... ... қатты құмарланып өседі.
Әкесі мен шешесі халық өлеңін, ... ... ... ... ... ... ... бала кезінен олардың ертегі айтып берулерін
өтінетін.
С.Аманжоловтың туа ... ... бай ауыз ... қызығушылығы
осы кезден басталады. Әке-шешесі өте қарапайым адамдар болған. Сол кезде
олардың ұядай үйлеріне қонақ көп ... ... ... ... қазақ даласында жұмысшы қозғалысы социализм
орнату үшін күресті. Қазақстандағы ең алғашқы ереуіл Успен кенішінде болды.
Бұл ... ... ... болды.
Осы ғасырдың басында қазақ халқы отаршылдыққа қарсы көтеріліске шыға
бастады. Жер ... ұлт ... осы ... ең бір ... мәселе
болды. Құса болған халықтың көш басшысы болған ... ... өз ... ... ... аңсады. Осыдан бастап ұлт-азаттық күрестің
алғы шарттары қалыптасты. 1905-1906 жылдары ... ... ... Жеке ... ... ... Ал ... мемлекеттік
Думада мұсылмандардың парламенттік фракциясы пайда болды. Осы кезде
Ресейдің 16 ... ... ... ... ... ... ... бүкілресейлік мұсылмаған одағының бөлімшелері құрылды.
Конституциялық монархия идеясын жақтаған ... ... ... ... ... ... ... жалпыға бірдей міндетті тегін
оқу енгізуді, жұмысшылар одағы, жиналыс, ереуіл ... ... ... жұмыс күні сияқты шараларды іске асыруды күн ... ... ... 30 миллион түркі тілдес мұсылман халықтарының діни
өкілдері ... ... ... өздерінің ұлттық, діни, мәдени, ... ... Бұл ... ... бет ... зиялылар басшылық
жасады. Мемлекеттік Думаға сайланған мұсылман депутаттар осы оқиғалардың
бел ... ... Дала және ... ... ... ... сондай-ақ үшінші маусымдық заңдарды қамтитын Думаларға ... ... ... іске асырудағы маңызы айрықша болатыны
анық еді. Бірақ бұл халықтар сайлауға ... тең ... ала ... ... ... саны өте аз ... Соның өзінде ... ... бет ... ... оған шет аймақтағы
халықтардың қатысу мүмкіндігі бар ... ... ... Осы ... ... жеке дара ел ... ... кетіп бара жатқанын түсініп қатты
қынжылды. Тәуелсіз, егемен Қазақстанды құру жағдайында ... ... ... ... тарихи өткенін зерделеудің ... ... ... ... ... ... ... тарихы жекелеген
индивидумдар мен тарихи үрдістер субъектілері тұрғысынан қарастырылған жоқ.
Қоғамдық-саяси қайраткерлердің, ұлттық зиялы қауым ... ... ... аса ... ... ... ... әуелі патша режимінің,
содан соң 30-шы жылдардағы тоталитарлық жүйенің ... ... ... ... ... жадтан өшірілді. Осындай саяси-қоғам
қайраткерлеріміз, жеке ... ... ... ... ... өкінішті. Өз алдына дербес шаңырақ көтерген тәуелсіз ... ... ... ... жасау қажет. Тарихты халық жасайды десек
те, жеке тұлғалардың қалың бұқара ... ... ... ілгері дамуына
тың серпіліс тудырып, оң үрдістерге бастайтынын ұмытпағанымыз жөн.
Қазақ халқы өз басынан 300-ге жуық ... ... ... ... ең ... 1916 ұлт-азаттық көтеріліс болды. Көтерілістің
шығуының басты себебі әлеуметтік-экономикалық және ... ... еді. Яғни ... ... күшеюі, жерді тартып алу, салықтар мен
алымдардың өсуі, еңбекшілерді қанау, өлкенің қазақ және ... ... ... ... ... ... ... жатқан орыстандыру
саясаты, соғысқа байланысты қалың ... ... ... күрт ... міне ... алып келді. Көтерілістің басталуына 1916 жылғы 25
маусымдағы патша жарлығы болды. Қазақстанның, орта ... және ... ... ... 43 ... ... еркек адамдарды тыл жұмыстарға
шақыру көтерілістің тұтанған отын лап еткізді. ... ... ... ... М.Қозыбаев, А.К.Бисембаев көтерілістің бұқаралық
сипатын, көтеріліс барысында жалпы ... ... ... ... ... жүргізу институты элементтерін құрғанын
ескеріп, 1916 жылғы оқиғаларын патшалық Ресей отарларында бірінші рет ... ... ... ... ... ... ... ұсынды [29].
1916 жылғы көтеріліс Ресейдің революциялық күйзеліс шегінде ... ... ... ... ... ... табы мен ... патшаға
қарсы тұрғанын және жаңа революцияға даярланып жатқанын көрсетті. 1917 жылы
ақпанда болған ... ... ... ... ... ... ... құлатты. Жұмысшы депутаттары кеңестерінің көбі
көп кешікпей Солдат депутаттарының кеңестерімен бірікті.
Осы кезде, Сәрсен Аманжолов 11 жасқа келгенде әкесі ... ... ... ... ... ... Оның ... қоштасып, өз бетімен қарекет
етуіне әсер етеді. Бала Сәрсен Өскемен ... ... ... орнауын
өз көзімен көреді. 1918 жылы Өскеменде еңбекшілер депуттарының уездік
Кеңесі ... Оның ... ... ... ақсары, аласа бойлы өте
жалынды кісі болды. Бұл кеңестің құрамына Сәрсеннің ауылынан ... ... ... көрші ауыл Балғабайдан Гладышев деген ұста кіреді. ... заң ... ... Оның ауылы Өскеменнен 30 шақырым жерде. ... ... ... ... ... ... ... істеді. Маусым
айында Үкімет Колчак қолына көшкенде, адамдарды ... ... ... ... ол есін ... ... ... Сол кезде болыс-билер кеңсеге
баса көктеп кіріп, Ерлексовты қанға бояйды. Сәрсенді де таяққа жығып, ... ... ... ... аман ... жылы Қатонқарағайдағы орыс-қазақ мектебін бітіргеннен ... ... ... қалалық реальдық училищеге түседі. Бірақ
тұрмыс тұзағы оны жібермей, ... ... ... ... шығып
кетеді. Бірақ ыңғайы келсе оқуын жалғастыру оның арманы болды.
Қазақстанда қазақ ... ... ... ... және ... комитеттері құрылды. Уақытша үкімет облыстар мен
уездердің басшылығына кадеттер мен ... ... ... ... ... ... ... өкілдерін (Ә.Бөкейханов,
М.Тынышбаев, А.Бірімжанов т.б) комиссарлар сайлады. Қазақ зиялылары осы
кездегі саяси күштердің шапшаңдай ... ... ... ... ... ... барлық облыстарынан қатысқан съезд
өкілдері 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор ... бас ... ... ... тәуелсіз автономиялық қазақ мемлекетін құруды ... ... ... ... ... «Алаштың» съезі болды.
Әлихан Бөкейханов және ... ... және ... ... қауым өкілдері
«Алаш» партиясының бас көтерер жетекшілері болды.
«Алаш партиясында ғылыми және шығармашылық интеллигенцияның өкілдері:
М.Тынышбаев, ... ... ... ... ... Х.Досмухамедовтар кірді. Оларды топтастырған ортақ
іс, қазақ халқын отарлық езгіден құтқару болды.
Қазақстанда кеңес үкіметін орнату төрт айға ... Яғни 1917 ... 1918 ... ... дейінгі уақытты қамтыды [38].
Азамат соғысы жылдары да айтарлықтай мәселелер көп болды. Біріншіден,
революция мен контрреволюция лагерьлерінің болғанын айтуға ... ... ... да, ... да ... жапа шекті.
1918 жылы 12 тамызда Алаш-Орда өкіметінің өкілдері Ә.Бөкейханов,
Ә.Ермеков, Х.Тоқтамысов Сібір өкіметінің өкілдерімен ... ... ... ... арақатынасын белгіледі. Шарт бойынша Алаш-Орда қазақ
халқының ... ... ... ... қазақ әскері уақытша Сібір үкіметінің
әскери министріне бағындырылады. Ал Алаш-Орда құрамында ... ... ... ... Бұл ... Алаш-Орда автономиялық,
федеративтік принципті жүргізуге, сол принципті әскери құрылыста сақтағысы
келгені байқалады. Жалпы Алаш қозғалысының ... ... ... ... ... ... етеді. Бірақ Алаш өкіметімен үнемі ымыраға ... ... ... ... ... біте салысымен алаш азаматтарын қуғын-
сүргінге сала бастады.
Осы кезде керісінше С.Аманжоловтың арманы Октябрь таңы ... ... іске ... Ол 1920 жылы ... қаласыдағы үш айлық мұғалімдік ... оны ... ... ... ... ... бітіре сала 1919-1922 жылдары
Егінсу ауылдық кеңесіндегі Нұғыман ... ... ... ... ... ... 1 мамырынан 1924 жылдың 2 маусымына дейін ... ... соты ... Кеңес үкіметінің гүлденуіне өз үлесін ... ... ... шын берілген жас революционер ... оны 1924 жылы 1 ... 1926 ... 1 ... ... ... облысының атқару комитетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарады.
1926 жылы Сәрсен Аманжолов Ташкентке Орта Азия ... ... ... осы оқу ... ... тілі мен ... өз ... оқуға түседі. 1928 жылы бұл оқу орнының қайта құрылуына
байланысты Алматыға ... ... ... ... ... ... ... осы оқу орнын аяқтап шығады. Оның сол ... ... ... қабілетін осы университеттің оқытушылары ... ... ... сияқты ғалымдар ерекше бағалаған. ... ... ... С.Аманжоловтың тамаша қабілетін байқаған ұстаздары
оның Орта Азия мемлекеттік ... ... ... түсіп, бір
жағынан ассистенттік қызмет атқаруын ұйғырады. С.Аманжолов осыдан бастап
педагогтік іс пен ғылыми ... ... ... Орта Азия ... комитетінің және Қазақстан Өлкелік партия ... ... 1928 жылы ... ... Абай ... ... институтына
ол 1931 жылдың күзінде оқытушылық қызметке келді [31].
1931 жылы ІІІ кластың оқу ... мен шала ... ... ... ... ... Жас ... алғашқы көлемді еңбектері 1931 жылы
Ташкентте басылып ... ... ... сол 30-шы ... ... ... ... ісіне өзінің еңбектерімен жан ... ... ол ... ... ... тек оның ... ғана алғашқы
көлемді еңбектері емес, жалпы қазақ тілі біліміндегі алғашқы жасалып жатқан
еңбектер, оқулықтар еді. ... сол ... ... аса бір
құндылығы – халқымыздың мәдени дәрежесін, ... ... зор ... ... ... еді. 1932 жылы ... IV класқа арнап жазған
«Қазақ тілі грамматикасы» Алматыдағы мемлекеттік баспадан ... ... жылы оның ... I-II-III ... ... ... ... 20
баспа табақ) қазақ тілі оқулығы шықты. Ол кейіннен, 1934-1940 жылдары
орталау, орта мектептерге ... ... ... Бұл ... ... ... ... ұсынылған тұңғыш оқулық болды. ... ... ... да ... ... ... соңғы 26 жыл ішінде жас ұрпақтарға ана тілін оқутыдағы басты құрал
болды. Сәрсен Аманжолұлы тұңғыш жасалған ... тілі ... ... ... ... ... тілінің бастауыш мектепке арналған
бағдарламасы 1932 жылы Алматыдағы ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, ол тұңғыш ... бірі ... ... онда ана ... оқыту жөнінде
әдістемелік нұсқаулар берілген еді. ... ... және ... арналған қазақ тілінің бағдарламасы 1933 жылы басылып ... ... ... ... ... ... 1938 жылы қайта
басылды [32].
C.Аманжолов бастауыш, орталау, орта мектептерге бағдарлама жасап қана
қойған жоқ, ... ... ... оқу ... да қазақ тілінің
бағдарламасын ... ... ... ... ... ... ... жазған қазіргі қазақ тілінің бағдарламасы 1938 жылы
жарыққа шықты. [33].
Ал, 1938, 1957 ... ол ... оқу ... ... ... тілі және
диалектологиясының бағдарламасын жасады. Бұл бағдарламалар ана тілін
бастауыш, ... орта және ... ... ... ... құнды
оқу құралдары болды [43]. Сәрсен Аманжолұлы – қазақ филологиясына үлкен
еңбек ... ... Ол 1931 ... ... ... ... ... 20
жыл бойы сол институттағы қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі ... ... да ... ... мекемелерде басшы қызметте болды.
Осы жылдарда ғалым республикадағы ұлт мәдениеті ... ... ... қызметкерлерінің бірі еді. Бұл мекеме ел арасындағы ән-күй,
музыка, тілге ... ... және ... ... ... ... кейінгі кеңес дәуіріндегі де халық ауыз әдебиетін жинап, қажеттілерін
өңдеп, жұртшылықтың керегіне жаратып отырды. 1936 жылы бұл ... ... ... ... филиалына қосылып, музыка бөлімі оның өнер
секторын құрды да, тіл және әдебиет бөлімі аз ... ... ... ... С.Аманжолов осы тіл мен әдебиет секторын басқарды. Сектордың қазіргі
Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... зор. Ол Қазақ КСРО Ғылым акдемиясының Тіл мен ... ... ұзақ ... оның барлық саладағы ғылыми жұмысына ... ... ... бірі ... ... болған С.Аманжолов халық
ауыз әдебиетінің таңдаулы нұсқаларын жинауға басшылық ... ... ... ... ... қатарында кеңес дәуіріндегі ауыз әдебиеті
үлгілерін ғылыми жүйеге келтіріп, ең ... ... ... ... ... «Он ... ... «Бөгембай батыр» сияқты көлемді
еңбектері көпшілікке танымал. Сонымен қатар ... 1940 жылы ... бір том етіп ... ... [44]. ... ... халқымыздың
мәдени игілігіне асатын құнды еңбектері жүзден асады. Ғалым қазақ ... ... ... ... ... байланысты экспедицияларды да
тиімді ұйымдастыра білді. 1937 жылы осы экспедицияларды ... ... ... ұтымды шеше білді. Экспедиция мүшелері тек
қана тіл мәселелерін ... ... ... ауыз ... ... ... берді [35].
Осы кезде сталиндік-голощекиндік зорлық зомбылыққа шаруалар қарсы
шығып ... кез ... ... ... ... ... бір тобы ... көшті, қалаға қашты, белсенділерге террор жасады, көтеріліс
жасады. 1929-1931 ... 372 ... ... орын ... 460 ... ... ... 30-ға жуық ірі көтеріліске 80 мыңдай шаруалар
қатысты. Оларды басуға коммунистік ... ... ... ... Сөйтіп кеңес өкіметі 1916 жылғы патша өкіметі сияқты жазалау
экспидициясын жіберді. Сталин-Голощекин ... ... ... ... ... ұлт саясаты мәңгілік күнәге батты. Көптеген шаруа
көтерілісі ... ... ... ... ... 60 мың ... не бары
12 мың адам қалды, 36 мың адам ... 12 мыңы ... ... ... ... қазақ басынан өткен қанды қырғындар кезеңімен сипатталды
[36].
30 жылдардағы саясаттың ... ... да ... ... қарсы газет беттерінде үш мақала жарық көрді. Онда «Оның достары өз
жазаларын тартып жатыр, Бұл неге ... ... ... ... болды.
Оның мақал-мәтелдер жинап, фольклорды зерттеуі қатаң бақылауға алынып,
міндер тағылды. ... ... ... ... кінәм жоқ, бірақ әйтеуір
мені де бір түні әкетуі мүмкін» деген қобалжумен жүрді. Ол ... ... ... ... ... түсіп кетуіне байланысты болған
оқиға болды [37].
Осы қуғындау саясатын өз көзімен көрген ғалымға өз ортасы да ... ... ... ... ... жала ... болып кетті. Қолдан
жасалған қудалау саясаты кезінде халық аштықтан да қырылып жатты.
Алматыдан 30 ... ... ... Әли ... елді ... бар. 1932
жылғы аштықтан кейін сол Әлиде 500-ге жуық тұрғыннан 16-ақ адам ... жылы ... ... заң ... Горячев деген 13 ... 499 ... ... ... ... арнаулы бөлімнің адамдары
күніне 37-ден 59 адамға дейін атып, мәйіттерді сол ... ... ... үйлердің ішіне қабырғасын құлатып жауып отырған. Сол жер табылып,
аруақтардың басына 1993 жылы ... тас ... Онда ... ... ... ... сүйектері жатыр. Қазір Әлиде
арнайы парк жасау қолға алынуда. Ендігі кезекте жыл сайын 31 мамырда ... ... ... ... жиын ... ... айналмақ. Елінің болашағы
үшін өз өмірлерін қыршын еткен қазақ зиялыларының ерлігі ... ... ... тиіс ... соғыс басталған 1941 жылдың маусымына дейін ширек ғасыр
уақыт өтті. Ал соның табаны күректей 11 жылы ... елі ... ... ... ... аясында өткізді.
Казармалық социализм дегенмен де халықтың демократиялық биліктің
рухын танытты. Әлеуметтік саясатта оқып ... ... ... жүйесін
қалыптастыруды, ұлт теңдігін іске асырды, әйелдер бостандығын үстем етті.
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... елімізге бас
салған кезде кеңес халқы Отанын қорғады, социализм жеңістерін қорғады, адам
баласының болашағын фашизм ... ... ... бас ... кезде
қазақ халқы осы Отанын қорғау ықыласын бірауыздан білдірді. Бұл ақиқат. ... ... 35 млн. ... ... қару алып соғысқа қатысты. ... ... күш – орыс ... ... бірге 1,5 млн. украиндықтар, 1
млн-нан астам белорустар; 3 ... ... Орта ... ... ұл, ... аттанды. Қазақ сахарасында соғыс алдында 6,4 млн. халық ... ... 1 млн. 366 мың адам ... кетті. Бұл 1941 жылғы
халықтың 21,2 проценті еді. Тылдағы әскери өндіріске 700 мың адам ... 200 мыңы ... ... еді. 1937-1945 ж. Қазақстанға 1 млн. 200
адам жер ауып ... 532 мың адам ... ... ... ... ... 8 млн. халықтың млн-нан астамы, ... ... ... кезде ел қатарлы С.Аманжолов та майданға шақырылды. Соғыс
қарсаңында ... ... ... ұлт тарихымен байланыстыра зерттеуі сол
кездегі өкімет басшыларының ғалымға ... ... ... ... ... ... жазған қазақ тілі оқулықтары мен соларға арналып
жазылған оқу бағдарламалары, мектеп мұғалімдері үшін ... ... ие ... ... сол ... ... ... қатаң тәрбиесінен
өткен партия мүшесі ... ... тіл мен ұлт ... ... ... ... үлес ... Сол үшін оған деген коммунистік
партия басшылыларының да көзқарастары өзгере бастады. ... ... ... сын айту ... бастады.
Шын мәнінде, Кеңес елінде соғыс алдында моральдық-саяси бірлік жоқ
еді. Елдің есінен күшпен ... ... ... ... «Ақтабан
шұбырынды» ұмытылмаған еді. Қазақ халқының бір бөлшегі әр жерден ... ... ... ... жатаққа айналған-ды. Енді бір бөлігінің
басына бостандық түскен-ді. Он ... үші сол жер ... ... ... ... жойқын террор елдің жадынан кетпеді. Тұтас этностар
туған жерінен аластатылып, көшірілді. Ал шығыс халықтарының жоғарғы буыны
қан ... ... 1916 ... тыл ... істеуге
мобилизацияланды. Олардың басым көпшілігі ауыр қара жұмысқа ... ... ... ... 10 мың ... ... Магнитогорскінің №6 домнасын
күрек, сүйменмен қазғанын айтсақ та болады. ... ... ... ... ... ... Ембі ... кеніштерінде, Ақтөбе
ферросплав заводында, тағы ... ірі ... ... ... ... ... ... бәрі айналып келгенде халықтардың хал-
ахуалын, оның ... ... ... әсер етті. Тоталитарлық
социализмнің теріскей жақтарының бірі міне осындай болатын [39].
Ендеше, Ұлы Отан ... ... ... ... шығуына нендей
факторлар ықпал жасады. Ең алдымен байтақ ел халықтары тарихи ... ... ...... ... ... бір еді. Қан ... мен тыл қаһармандары бір игі мақсат үшін ... ... ... ... ... ... ... азаттық,
бостандық ұрандары, кеңес елінің әлеуметтік саясаты, фашизм қаупі, Отан
бостандығы, тәуелсіздігі, айналып келгенде, «Бәрі де ... ... бәрі ... ... ... ұран ... ... Тағдыры бір, тарихы
бір, болашақ үміті бір халықтар фашизмнен ... бел ... ... өте ... ... Ол ... советтік патриотизмнен аясы
кең еді. Ол ... ... ... ... ... ... салтына, өз
халқына, оның жауынгерлік даңқына деген сүіспеншілікті де өз ... ... ... ... ... деген арнау сөзі, ата-
баба салтына ... ... міне осы ... ... ... Дәл сол
кезде, Х.Скворцов, Ж.Шаяхметов ... ... ата ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс дәстүрін де қосқаны белгілі. Соғыс бітіп,
жеңіс төбесі көрінген ... хан ... ... ... ұлтшылдар
қатарына жатқызылғанын білеміз. Солардың қатарында ... ... ... ... арасында саяси тәрбие жүргізген ... ... ... тіл, ... тарих, сияқты дәстүрлерді ұтымды
пайдаланды. Өзінің саяси тәрбие ... ... ... ... ... ... туралы еңбектерді баспасөз беттеріне
жариялап отырды [40].
Ендеше, осы бір факторлар – халықтың тарихи тағдырының бірі, халықтың
патриотизм, Қазан революциясының ... ... ... Отан деп соққан
жүрек, оның басына төнген қауіп қатер, фашизмге ... ... ... тоталитарлық жүйесінің халыққа жасаған ... ісін ... ... да ұмыттырды.
Қазақстан соғыс кезінде әскер бергенмен қатар, майданды ... ... ... ... аймаққа айналды. Тыл армиясы
негізінен қорғаныс кәсіпорындарын салды. Мысалы, Магнитогорскінің алтыншы
домнасының ... ... 10 мың ... қатынасты. Сондықтан тылдағы
адамдардын еңбегі майдандағыдан ... ... деп айта ... Тылдағы
еңбек адамдарының да көрген күні өте ауыр ... ... ... ... ... де көп ... Тыл ... кеткендердің де
көбі елге ... жоқ. Мен бұл 700 мың ... ... ... ... адамдардан бөліп қарай алмас едім. Тылда ... жасы ... ... ... да ... ... ... Жасы жұмысқа
жетпесе де, шахтада еңбек еткен әкем Сарипов Ақым сол кездегі ауыр ... ... еске ... «Ұлы Отан соғысы кезінде біз 13-14 жасар балалар
тылда үлкен адамдармен ... ... сол ... ... басып, әрез аман
қалдым. Бірақ үлкен жарақат алғанымызға қарамай ... ары ... - ... еді. ... ... ... ... істеп, Қазақстан
тылын майданмен және елдің өнеркәсіпті аудандарымен байланыстырып отырды.
1944 жылы майданға 20 мыңнан ... ... ... ... та ... аттанғанда жары Евгения екінші баласына аяғы
ауыр еді. Ол әйеліне ұл туса Орал, қыз туса Жібек қой деп ... ... ... ... ... даласынан әйеліне, әпекесіне,
балаларына ... ... ... Бұл ... ... ерліктері
туралы мол дерек алуға болады [41].
Осы ... ... ... және ... ... ... хаттамалар көшірмелері, бұйрықтар сақталған. Оған берілген
куәлікте «Предъявитель сего капитан Аманжолов Сарсен состаит на ... ... ... ... Карельского фронта в должности агитмашины и лектора ДКА
присвоено военное звания капитана» деп 1944 ... ...... ... [42]. ... ... түрік тілдес тайпалардың тілдерін
жақсы ... ... осы ... ... ... ... ... Бұйрықтар мен жарлықтарды дұрыс түсінбенген осы халық өкілдеріне
арнап, соғыс кезінде сөздіктер жасап, бастыруға басшылық жасады.
Қазақстан ... қан ... ... саны ... дерек
бойынша 601 мың адам. Бұл Қазақстан халқының 11,2 проценті. ... ... ... азайды. 1940 жылғы өсіммен есептегенде, соғыс жылдары 592 мың
бала кем туды. ... тура және ... адам ... 1.202.000 адам.
Бұл бүкіл Одақ бойынша соғыс жүрген ... ... ... ... басшыларының ұлт тағдыры үшін жанын шүберекке түйген
азаматтардың майдан даласынан қайтпай қалуын тілеген ... ... ... ... ... бірі ... соғыстағы фашист
снарядынан алған алған контузиясын есептемегенде ... аман есен ... ... ... ... ... ... негізгі
проблемалары» атты доктарлық диссертациясын жазу ... ... ... 1942 ... ... болатын. Соғыс аяқталғаннан кейін ғалым
Москвадағы Ленин атындағы кітапханада өз ... ... ... Бұл ... ... ... докторы Е.Ысмайлов былай деп
жазды: «1945-1946 жылдары Сәрсен әскер ... ... ... ... ... ... ... істеп жүріп, кешке, демалыс
күндері Ленин кітапханасынан өзінің докторлық диссертациясына материалдар
жинақтай бастады. Сонда кітапханада бірге ... ... ... ... ... ... ... қалдым. Мен 4-5 сағат
жұмыстан кейін тыныс алып отырсам, ... ... ... ортасынан
қозғалмай, кітапхана жабылғанша тапжылмай отырар еді» ... ... ол ... ... ... ... диссертацисын
жазып, оны 1948 жылдың басында қорғады.
Соғыстан оралмағандар саны өте көп ... ... ... Мәскеуде
шыққан одақтық «Боздақтар» кітабында Қазақстаннан 130 мың адам майданда
шығын болды», - деп ... Бұл ... ... ... облыстардан
толық емес деректер бойынша адам шығыны қазірдің өзінде 158 ... ... ... ... ... ... 1999 жылы ... «Боздақтар» кітабына
халықтан жиналған деректер ғана кіргізілді [44]. Өз ... ... ... атамның соғыста із-түссіз жоғалған ағасы Өскембаев Уәлжан мен бауыры
Өскембаев ... ... Оған ... ... ... ... ... көрсетілген ерліктер жайлы деректер жинап, ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... Өскембаев Жақсылық туралы мақала
жазып, сол ... ... ... ... ... Ал ... жоқ
қаншама боздақ бұл кітапқа кірмеді. Ал бұл деректердің өзін де ... ... ... Бұл ... тарихшы ғалымдардың айналасатын ісінің
бірі. Биыл Ұлы ... 60 жыл ... Ел ... тұтқиылдан төнген сондай
сұрапылда қан төгіп, жан беріп, орасан қырғынға ұшырай ... ... ... ... рет ... Бұл ... ... атқызу жолында
азаматтарымыз мыңдап емес, миллиондап опат болды. Ой жүгіртіп көрсек, оның
бүгінгі ... ... ... мен ... анағұрлым ауыр. Уақыт, өмір
оның көп жарақатын жазғанымен, соғыстың арғы-бергі зардаптарында ... ... әлі де ... ... келе жатқан жайлар баршылық.
Соғыс кезінде орыстан басқа ұлттардың арасында үгітші ... сол ... ... ... сол кездегі газеттерге
бастырып, олардың ерліктерінің қалыс қалмауына ерекше көңіл бөлді. ... Отан ... ... ... басқа ұлттардың ... ... ... ... 400 ... ... ... еңбегі ғалымның саяси-ұйымдастырушылық жұмыстың шебер ұйымдастырушысы
екенін көрсетеді. ... ... ... ұлттық тарих пен мәдениет,
ауыз әдебиет материалдарын ... ... ... ... ... алдыңғы шебінде жүріп, өзінің патриоттық тәрбиесімен Ұлы ... ... ... қосты[45].
Ұлы Отан соғысы жылдарында халықтың рухы көтерілді, оның моральдық-
саяси ахуалы өзгерді. Өйткені халық дінге, ... ... ... ... ал өкімет болса мұнымен санасуға мәжбүр болды. Сонымен бірге халық
ата даңқына, ... ... ... ... ұлы ... аузына
алатын болды, И.Сталин және партияның Орталық Комитеті ... ... бұл ... ... ашық ... Ал жау кері ... жау қолынан батыс аудандар тазартыла бастаған кезде ұлтшылдықпен
күресу ... ... ... ... ... ... идеологиялық тезге салу
ісі шұғыл жүргізіледі. Осы сәтте «Қазақ ... ... 1943 жылы ... ... ... ұшырады деген айып та тағылып үлгірді. Сөз
Кене хан бастаған ... ... ... еді. ... ... 1950 ... науқанға Е.Бекмаханов ісі сонау соғыстың аяғында
«Ленинград» және «Звезда» журналдары туралы ... ... ... көп бұрын осылай басталған еді.
Бұл науқаннан С.Аманжолов та шет қалмады. Оның тіл ... ... ... көп ... ... Оған ... тарихын,
қазақ жүздерін зерттеп жатыр» деген айыптар тағылды. Ол аз ... ... ... бай ... деп сөз ... елге ... жіберіп,
малшы еңбеккерлерден сұрап, ілік ... ... да ... ... ... ғалымның сағын бұл қуғын сындыра алмады. Керісінше ... өз ойын ашық ... ... ... және 1950 ... басында социализм идеологиясы өзінің шырқау
шыңына жетті. Міне осындай күрделі ... ... ... ... қатаң бақылауымен дамыды. Әсіресе қоғамдық ғылымдардың мұнан
әргі жағдайына ВКП/б/ ... ... ... және ... ... (1946 ж. 14 ... ... теріс әсер етті, ол басқаша
ойлайтын адамдарды қудалаудың жаңа науқанын ашып берді. ... ... де өз ... осы ... ... ... ... Компартиясы
Орталық Комитеті пленумының (1947 ж. ... ... ... ... ... жазудағы, әдебиет пен өнердегі саяси ... ... ... қарсы большевиктік сынды кеңінен өрістетіп, ВКП ... ... ... ... жөніндегі қаулыларын сөзсіз
орындау тікелей жүктелді.
Осы ... ... ... ... адамдардың басына күн
туғанда, қол ұшын беріп отырды. Жақын жолдастары қорқып, ... ... ... КазПИ-ге шақырып, студенттермен кездесулер өткізген.
1951 жылы Есмағамбет Ысмайыловқа «ұлтшыл» деп айып тағылып, ... ... 25 ... ... тиіс ... Сот алдына оған өзін кінәсіз
деп табатын 15 адам шақыруға рұқсат беріледі. Бірақ сол ... ... ... қана барады. Ол батыл сөйлеп, Ысмайловқа ... жаза қате ... ... Нәтижесінде жазаны жеңілдетуге
ықпалын тигізеді. Ғалымның ашық түрде сөйлеген сөзінен кейін, оның басына
осы қауіп ... Әр ... ... ... ... ... ... ғалымның еңбектеріне арналған сын мақалалар жарық көре бастайды.
Намысына бекіген ғалым өз еңбектерінің құнын сақтап ... ... ... Бірақ ол кезде ондай материалдар үлкен ... ... ... ... ... басшылар оны жұмыстан босату
туралы шешім қабылдайды. Оқу ... ... ... жұмысынан
босатылып, Семейге жер аударылсын» деген шешім қабылдайды. Сәрсен Аманжолов
«Оқу минстрлігі осындай шешім қабылдайтын сот органы емес» деп өз ... ... ... ... оның өз басындағы құқықтық білімділігінің жетік
болғанын көреміз.
Ғалымды бұл қудалаулар қорқыта алмады. Керісінше, 1957 ... ... ... тілі мен ... мұғалімдерінің кеңесінде жарыс сөзге шығып:
«Қазақ мектептері жабылып жатыр, ... ... аясы ... ... ... білме демейміз, бірақ, қазақ өз тілін мансұқтамауы керек қой» - деп
қазақ тіліне деген өз ... ашық ... ... ... ду қол ... Бірақ, Н.Жанділдин деген кісі қарсы шығып,
ғалымның пікірін теріске шығарады. Осы жерде ... та сөз ... ... Осы кеңестен кейін баспасөз беттерінде С.Аманжоловпен
С.Мұқановтың сөздеріне қарсы ... ... ... ... ... ... қызмет еткен газеттер ғалымның сөздерін теріске
шығаратын мақалаларды қаптатып жібереді. Онда «Демогогия, даурықпа ... ... деп ... Сол ... ... ... ... бұрмаланған ақпарат жариялап: ... пен ... ... ... ... ... ... Олар ескілікті қолдайды» деп
жариялады. Бұл жағдайға шыдамаған ғалым бұл ... ... тағы ... ... хаттары басылымға берілмейді. Осы хат кейіннен А.Аманжоловтың
әкесінің еңбегін құрастырып шығарған 2002 жылы ... ... ... ... атты ... [47]. 1989 жылы ... журналында
жарияланған «Асылымызды ардақтайық» атты мақалада алғаш ... ... ... А.Аманжолов өзінің әңгімесінде: «1958 жылдың басында әкем аяқ астынан
инфаркт ... ... бәрі ... ... ... жалалар кесірінен болды
деп ойлаймын. Әйтпесе әкем оған дейін тіпті ауырмаған-ды. Орыс қоғамында
Пушкин, ... ... ... ... обществом» - «қоғам өлтірген»
деген пікір бар. Осы пікірді менің әкемнің қазасына ... да ... еді» ... ... ... өмірінің соңғы кезеңіне дейін өзінің халқы ... ... Ол ... және ... ... ... ... 1958 жылы 28
қаңтарда мезгілсіз қайтыс болды. Осы бір қайғылы кезді ақын ... ... ... ... ... ... ... кеңдігіңді,
Айтамыз Сәрсеке деп енді кімді?
Жаны адал, жалын ойлы ... ... ... бойы ел ... ... деп ... адам,
Жұлдыз ең өшпесіңді анықтаған.
Ертістің толқынымен ойнап өсіп,
Қыран ең ғылым шыңын шарықтаған.
Майданда оқпен түйреп жауын елдің,
Бірі едің от сапырған ... ... да ... ... ... тауып едің.
Тербетіп қазақ тілін көкірегің,
Жүр едің ортамызда, отыр едің,
Сиясы кеппей қалған қаламыңа,
Сырласып қараймын да өкінемін... ... ... ... оның ... ... ... ... Туа біткен ақындық өнер мен ғылыми ізденіс талабы қатар келгенде,
С.Аманжолов ғылым жолын ... ... ... ... ... ... ... дінімізге өшпес мол мұра қалдырған
ғалым. Оның еңбектері болашақ ұрпақты тәрбиелеуде қолданылатын ерекше құнды
мұра болып табылады.
1.2 ... ... ... ... ... ... деңгейі, күрделі мәселелердің
бірі болды. Осы кезде әрбір 10 баладан тек бір бала ғана мектепке ... ... ... аудандарында прогрессивті ... ... ... ... жою ... ... ... айналысса, Қазақстанда бұл іс құр сөзден әрі аспады.
Қалаларда ашылған ... ... ... ... ғана ... ғасырдың басынды мектептер ... ... ... ... Діни ... ... құру жолындағы қозғалыс
басталды. Оны ұйымдастырушылар жалдашылар болды. Олар ... ... ... ... ... ... ... мектептерде
азаматтық пәндердің – арифметиканың, географияның, жаратылыстанудың,
тарихтың және ... ... ... ... ... қарамастан
оқытудың жаңа тәсіліндегі мектептер көбейе қоймады.
Діни білім беру жүйесінде медресенің ықпалы зор болды. Олар молдалар,
мектеп ... ... және ... ... мешіттер жанында жұмыс
істейді. Медресенің үлгісіне қарай олардағы оқу мерзімі – үш жылдан ... ... ... Олардың шәкірттері ісләм дінін үйренумен қатар,
фиолософиядан, математикадан мағлұматтар алды.
Бұл ортадан қазақ ... ... ... ... және ... ... аса ірі қазақ қайраткерлері шықты.
Осы ғасырдың басында Шығыс Қазақстан ... да ... ... болды. ШҚОММ-ның мәліметтеріне сүйенсек, 1903 жылы Зайсан және
Өскемен уездерінде 1 мектептен ғана ... Осы ... 31 ... ... ... ашылды. Оған 14 оқушы қабылданады. Бұл кезде Өскемен мен
Зайсан ... ... ... ... 1898 жылы бұл ... 3 ... ... болды. Бірақ 1902 жылы балалар саны азайып, Өскеменде-
19, Зайсанда-14 бала ... Сол ... ... ... ... бар ... ... саны жетпеді. Семей облысының губернаторы өзінің патшаға
жазған есебінде бұл мектептердің ... ... ... ХХ ғасырдың
басында Өскемен бойынша мектеп жасындағы балалардың 50 пайызы оқымаған. Ал
Змейногорск уезінде ... ... ... ... ... осы кезде 1
жылдық қана болды. Мысалы Шемонайхада 529 балаға бірақ мектеп ... ... 10578 ... 206 бала ғана ... Сол ... ... бойынша
Семей өңірінде 80 пайыз орыс, 98 пайыз қазақ сауатсыз болды. 1902 жылы 15
қыркүйекте Ақсуатта ... ... 1 ауыл ... ... Осы жылы
Колбинск мектебі де білім бере ... 1905 жылы ... ... ... 600 мың тұрғынның 509-ы оқыды. ... ... ... 1905 ... ... ... 3 ... Қарқаралыда-159361
адамға 4 мектеп, Павлодарда-146637 адамға 6 мектеп, Семейде-121356 адамға 5
мектеп, Өскеменде-82199 адамға 7 мектеп болды. Ал ... ... ... ... 25 мектеп білім берді. Осы аймақта мектеп ісін көптеп
ашуға Ақмола және Семей ... ... ... ... ... 1894 ... бастап 7 жыл оқу инспекторы болған А.Е.Алекторовтың
еңбегі ерекше болды. Ол бұл ... ауыл ... ... аша ... [51].
1903 жылы 28 қазанда С.Аманжолов алғаш білім алған Шәңгіштай мектебі
ашылды. Онда 24 бала білім ... ... ... ... ... оқуға, жазуға, арифметикаға бағытталып жүргізілді. ... ... ... оқуын көріп, өте қатты қуанды. Ауыл адамдары
арасында білімге деген құштарлық күн ... ... ... ... ... өз мойындарына алды. Өйткені мектептің сол кездегі
жағдайы өте жұпыны болды. Оқу бөлмесінде бір тақта, есеп ... жазу ... ... ... ... ... ... мектеп ісін жандандыруға Ч.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин,
А:Құнанбаев, С.Торайғыровтар ерен еңбектерімен үлес қосты. 1914 ... осы ... ... ... ... келеді. Екі жылдық бұл
мектептегі С.Торайғыровтың сабақтары тыңғылықты жүргізілді. Ол осында ... ... ... ... ... ... ... сұлу»
поэмасын жазды. Осы кезде «Кедей», «Кім кінәлі» еңбектері өмірге келді
[53].
Мұндай мектеп ол ... бұл ... ... еді. Оның бірі ... ... болды. Ауыл балаларына арналған бұл мектептердің
қасында интернаттар ... Ал ... бұл ... 1915 жылы Чоки ... ... ... ... түсті. Оларды сол кездегі революция
қайраткері білімді, ашық жарқын ұстаз Михаил Григоръевич ... ... ... ... тең ... ... жартысы қазақ балалары болды.
Сәрсеннің білімінің ... ... осы ... ... ... ат ... ... берген біліммен қатар Сәрсенді үйіне жетектеп
алып келетін ұстазы, оны ... ... ... де ... ... ... ... Аннаға айтып, Сәрсенге арнап дәмді тамақ
даярлатып, ... ... 1 ... ... іс ... ... ... жаттатып, жаздыртады, аудартады. Анна өзінің Сәрсенмен бірге оқитын
бауыры Иван Копыловтан гөрі Сәрсеннің біліміне ... ... ... қамқоршы
бола білді. Кейін С.Аманжолов азамат болып майданда жүргенде сол ... ... ... ... ... қатты қуаныпты. Онымен бірге білім
алған Бычков, Грошев, Серов, Чонов, Копылов, Подойников сынды орыс балалары
бір-біріне ... ... қол ... ... тайынбайтын білімді балалар
еді. Олар оқып жүрген кезде бұл ... ... ... Әбдікәрім
Ережеповтың атына ауыстырады [54].
Ғалымның елден қалыспай, білім алуына ... ... ... ... ... Ауыл ... аңыз-әңгімелерді тыңдап, зейініне түйіп
өскен Сәрсен Аманжоловтың оқуға деген ... арта ... Осы ... 22 ... ... Оның ... –Семейде болды. Білмге деген
қажеттіліктен қала мектептерін көптеп ашу қажеттіліктері туындап ... ... ... бұл ... ... ... ... Барлық қала училищелерде оқу ақылы түрде жүргізілді. Мысалы, ақылы
оқу 2-6 сомды ... ... ... көбі ... ... оқи алмады. Бұл оқу орындарының ... ... ... ... ... ... ... Бірақ сабақ беретін
оқытушылардың кәсіби шеберлігі төменгі деңгейде ... ... ... оқу орынын бітіргендер сабақ беруге қалтырып жатты. Шығыс Қазақстан
облысындағы ... ... ... ету үшін ХХ ... ... ... қысқартылған педагогикалық курстар шыла бастады.
Олар кейіннен екі жылдық болып қайта қүрылды. 1912 жылы ... тағы ... ... ... ... ... оқу жасындағы (8-10 жастардағы)
1300 баланың 570 ғана оқыды. Сондықтан халықтың көп ... әлә де ... ... ... ... Осындай қиын кезеңде, яғни 1916 С.Аманжолов
Өскемен қаласындағы қалалық реальдық ... ... ... ... нашарлығына байланысты оқуды аяқтай алмай қара ... ... ... 26 ... ... Комисссарлар Кеңесінің сауатсыздықты
жоюдың жобасын бекітіп, қаулы шығарды. Осы қаулыға сай Қазақстанның барлық
түкпірлерінде сауатсыздықты жою ... ... Бұл ... ... ... алмай үлкен қиындықтармен жүзеге аса бастады. Себебі Ресейдің
отары болған Қазақстандық қоғамның ... ... ... Сауатсыздықты жою
жұмысына барлық мәдени күштерді барынша тарту қажеттілігі туындады. ... өтеу үшін ... ... орта және ... ... ... ... туралы № 92 санды бұйрық шығарды. Сондай-ақ оқытушылар
жетіспеген жағдайда ... 2 ... және тағы ... оқу ... де ... ... ... жасалды. С.Аманжолов
замана талабымен 1919-1920 жылдары Семей қаласындағы 2 ... ... ... ... өз ... балаларының көзін ашу болған ол, ауылға
қайтып келіп, Нұғыман ауылындағы мектепте екі жыл ... ... ... ... баласын сусындатады. Оған дәлел архив материалдарында оның
1920 жылдың 22 маусымында шыққан Өскемен уездік білім басқармасының ... ... ... ... ... тағайындалуы [55]. Ол кезде
мұғалімдерге ... бөлу және ... ... ... ... ... деңгейде бөлініп отырылды. Сауат ашу ... ... ... ... ... болды. Мемлекеттік бюджет бұл
кезеңде елдегі ауыр экономикалық-саяси жағдайдан үлкен зиян ... ... қоры өте ... ... болды. Осы бюджеттегі қаржы
қорының жетіспеушілігі сауатсыздықты жою орындарының қамтамасыз етілуіне
үлкен ... ... ... ... ... ... жүріп,
қаражат жолын қумай, керісінше қазақ балаларының ... ... ... ... өмірдегі қиындықтар мен ауыр кезеңде, ... ... ... ... ... түсініп болмаған ... жою ... ... тарту өте қиын жұмыстардың бірі болды.
Халықты мектептерге тарту үшін ... ... ... ... ... ... ... паегінен айырып, 2 апталық еңбек
ақы көлемінде 2 апта ... ... ... ... ... ... ... көзге түскен Сәрсенді Семей
губерниясы Бұқтырма ... ... ... ... ... Бұқтырма
ауданы) тұрғындары сол жердің халық соты етіп ... 1924 жылы ... ... ... комитеті Сәрсенді қызметке шақырып, сол атқару
комитетінің жауапты ... етіп ... ... өз ... үшін ... оқу орнына түсуді армандады. Осы ... ... оқу ... көптеп ашыла бастады. Кәсіптік ... ... ... қазақ зиялылары көш басшы болып, еліміздің біліми
дәрежесін көтеруде ерекше ат ... ... ... оқу орны – ... пединституты 1926 жылы
Ташкентте ашылған ... ... ... ... болып САГУ-дің
соңғы курс студенті Темірбек ... ... Осы ... ... оқу орындары керек пе?» ... ... ... бірталай
пікірталастың болғандығын айта кету керек. Халқының тоқсан пайызынан астамы
сауатсыз елде (бұл ... ... оқу ... ... ... бастауыш мектептер жұмысын жолға қоя алмай жүргенде институт-
университет туралы ауызға алудың өзі бос қиял деп санаған ... бар ... өзі ... ... ... ... сауатсыздықты жою
ісіне, яғни екінші сөзбен айтқанда бастауыш мектепке ... ... ... ... ... ... орнықты қалыптасып
үлгермеген заманда жоғары оқу орындарын ашу – ... жат ... ... ... орындарды құру болып табылады деп қарсы
болғандар да бой көрсетті. Ал ... ... ... ... ... «Қазақстанда жоғары оқу орындарын ашудың қажеті жоқ,
жоғары білімді қазақтарға деген сұранысты Ресейдің ... оқу ... ... ... ... жымысқы пікір ұсынады.
Әсіресе қызыл коммунистер және кейін осы тақырыпқа еңбектер жазған
кеңестік тарихшылар ескі ұлттық интеллигенцияны, оның ... ... ... ... Байтұрсыновты Қазақтың алғашқы жоғары оқу
орындарын ашуға қарсы болды деп орынсыз ... ... ... түрде саралайтын болсақ, жиырмасыншы жылдардың орта тұсында
қазақтын жоғары ... ... ... ең ... ... ... Ахмет Байтұрсынов және оның жақтастары болды. Ахмет Байтұрсынов ... ... ... сауатсыздықты жою жұмысы мен жоғары оқу орындарында
білікті мамандар даярлау ісі қатар ... тиіс деп ... ... жеке адамдар да, халықтар да білім жарысына түсетіндігін ... ... ... ... ... халық өзгеге жем болатындығын айтты.
1926 жылға дейін қазақтың орта және жоғарғы ... ... ... ... Ленинград, т.б.), Орынборда (ПИНО-
практикалық халық ... ... ... Ташкентте (Түркістан мемлекеттік
университеті), САГУ-Ортаазиялық мемлекеттік университеті, САКУ-ортаазиялық
коммунистік ... ... ... келді. 1928-1933 жылдар
аралығында Қазақ ... (1928), ... ... (1929), ... шаруашылық институты (1930), Алматы медицина институты (1931), Орал
пединституты (1932) ... ... ... ... осы ... ... өз ... дайындала басталды.
1931-1932 жылдары және Қызылорда пединституттары ашылды. 1925-1932
жылдар ішінде педтехникумдар саны 14-тен 29-ға жетіп, ... 4821 ... ... ... ... (1929 ж.) ... жоғары оқу орындарының тұңғышы болды. Оның ізінше Қазақтың ауыл
шаруашылық институты ашылды (1930 ж.). 1931 ... ... ... ... институты алғашқы оқу жылын бастады, ол кезде оны Ленинград әскери-
медицина ... ... ... еді ... жылы С.М. ... ... ... мемлекеттік университетінің
ашылуы республиканың мәдени өміріндегі ірі оқиға болды. 1940 жылдың өзінде-
ақ онда 15 ... ... ... ... ... жұмысы жүргізілді.
Республикада инженер-техник кадрлар даярлаудың негізін ... ... ... ... астанада университетпен бір мезгілде ашылды. Оралда,
Семейде, Петропавлда, Шымкентте, ... ... ... ... ашылып, олар кейіннен педагогика институттары болып
қайта құрылды.
Ұлы Отан соғысы ... ... 20 ... оқу ... 118 орта
арнаулы оқу жұмыс істеп, оларда 40 мыңдай адам ... ... ... ішінде
жоғары білімді 20 мың маман даярланды.
Қазақстан зиялыларының қалыптасу үрдісіне туысқан халықтардың ... зор. 30 ... ... әр ... ... ... оқу орындары мен
техникумдарында 20 мындай қазақстандық оқыды. Республиканың жоғары оқу
орындарында ... ... оқу ... мен ... мекемелердің мыңдаған
өкілдері педагогтік жұмыс пен ғылыми зерттеу жүргізді. Оларлың арасында
Б.Домбровский, Н.П.Орлов, ... ... ... және ... ... ... болды. Республиканың жоғары ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов және қазақ халқының басқа да ғылым мен мәдениет
қайраткерлерді зор үлес ... оқу ... ... едәуір кеңейді. Кен, қаржы, мұнай ауыл
шаруашылық, тасымал ... ... 1940 жылы ... ... ... істеді, ал 1928 жылы олардың саны 24 қана ... ... ... кезінде, сырттай оқытатындарын қоса алғанда,
техникумдар жыл сайын 400-ден 8000-ға ... ... ... ... ... факультетінде 2800-ден астам студент оқыды [57].
Елді жаппай сауаттандыру, жастарды оқыту сияқты Кеңес ... ... ... ... ... ағарту бөлімінің шешімі
бойынша Сәрсен Аманжолов 1926 жылы Ташкентке оқуға аттанады. Оның ... осы оқу ... ... ... ... бұл оқу ... екі ... оның қайта құрылуына байланысты 1928 жылы ... ... ... ... ... Азия ... ... оқып жүрген кезінде С.Аманжолов
оқуға да, ғылыми-қоғамдық жұмысқа да алғыр студент болады. Осы оқу ... ... оны өте ... Жаз ... ел ... ... ... жинақтаған ол түрлі үйірмелерде, конференцияларда құнды ғылыми
баяндамалар жасады.
1925 жылы С.Аманжолов руы найман, 85 жастағы ... ... ... «Келбұға Белгібайұлы айтып еді» деген Шыңғыс хан жөніндегі жырды
жазып алған. Cонымен ... оны ... ... ... ... елітіп біршама
өлеңдер жазған («Үнсіз сұлу», «Алтай суреттері», «Бозторғай», «Күрең ат»,
«Тарих жолы» ) ақын оларды ... ... ... жас» пен «Жаңа
әдебиет» журналдарында жариялады.
1928-30 жылдары С.Аманжолов Орта Азия жазушылар ... ... ... ... ... ... ... құштарлығын ерекше ғылыми талантын Орта
Азия мемлекеттік университетінің ... мен ... ... Сәрсен Аманжолов акдемик В.В.Бартольд, профессор С.Е.Малов
сияқты үлкен ғалымдардан ... ... ... ... еңбектерін де сол
кезде бастаған. Сөйтіп 1930 жылы Орта ... ... ... ... ... Оған дәлел: 1931 жылы 23 ... Орта ... ... №144 ... ... ... ... г.
Аманжолову Сарсену в том, что он ... на ... ... САГУ ... г. и ... ... факультет САГУ 31 декабря 1930 ... ... ... преподавателя «казахского языка и
литературы» [58].
Білімге деген ерекше ... ... ... оның Орта ... университеті қасындағы аспирантураға ... бір ... ... ... ұзартады. С.Аманжолов осыдан бастап педагогтік
іс пен ғылыми жұмысты қатарластыра жүргізді. Орта Азия ... ... және ... өлкелік партия комитетінің ұйғаруы бойынша 1928
жылы ашылған ... Абай ... ... ... ... ... ... оқытушылық қызметке келді. 1931 жылы бұл ... ... әрі ... ... 1932 ... доцент қызметін атқарды. Сәрсен
Аманжолұлы Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... оқулықтар, бағдарламалар, еңбектер жазу
ісіне кірісті. Ғалым еңбек етіп жүрген жылдары ауыз ... ... ең ... ... ... ... ... аударып, ғылымға тән
талап-талғам тұрғысынан қарай білді. Сонымен қатар әдеби мұраны қай жылы,
кімнен жазып алғанын, ... ... мен жас ... ... ... ... ... қамтып отырған. Ол жырды жазардың
алдында, алдымен мұқият тыңдап алып, ... ... ... ... ... ... ғалым жыршы, айтушы туралы ғана емес, кейбір өлең
жырлардың қандай жағдайда шыққаны жөнінде түсініктеме ... ... ... ... ... Аманжолов әдеби мұраларды жинауды қоғамдық мәнді
істер қатарына қояды. ... ... - деп ... ол, - ел ... ... ертегі, тақпақ сияқтыларды жинап, ғылыми зерттеу әдісін жандандыру».
Бұл сөзінен ... көне ... жас ... ... ... мақсат еткен
арман-аңсары анық аңғарылады [59].
С.Аманжоловтың білімге деген құштарлығы және ... алу ... ... ... ... қойған мақсатына жету жолында ғалым
бірнеше білім баспалдақтарынан ... ... ... сара ... ... өз халқының тарихы, мәдениеті, тілі мен дінін ... ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген
ғалымның қазақ тілі мен тарихына арналған еңбектерінің қолданыс аясы ... деп ... ... Бұл еңбектер жаңа заманның талаптарына сай келіп,
қазіргі тілге байланысты шешімін ... ... ... ... С. ...... ҒАЛЫМ
2.1 Қазақ тілі мен түркологиялық зерттеулері
Тіл және ... ... ... ... ... ... пайда болуы,
оның дамуы мен қалыптасуы тікелей оны ... ... ... ... да ... даму ... ... дәуірлеуге негізделініп, белгілі
бір халықтың біртұтас көрінісін ... Яғни ... ... қалыптастырады. Мәдени-тарихи ақпараттар немесе дерек деген ұғым
табиғаты ... ... ... ... ... ... бірнеше
топтамаларды құрайды: этникалық ... ... ... ... өмір
туралы, халықтың материалды мәдениеті жөніндегі және рухани өмірі жөніндегі
деректер. Деректің алғашқы үш типі ... ... ... ... ... ... ал рухани жағы болса тарихпен неғұрлым
байланысты және оны талдау, сараптау үлкен ... пен ... ... ... тілдік мұраларын тарихпен байланыстыра қараған кезде
алдымен оның этнолингвистикалық ... ашып ... ... Бұл ... ... ... және қазақ тілінің тарихы» атты еңбегінен
және 30-50 жылдар аралығындағы ... ... ... ... ол ... ... «Қазақ халқының қалыптасуы
жөніндегі мәселе қазақ тіл біліміндегі ең қиын ... ... ... Бұл
біріншіден, қазақ халқының этногенезі мәселесінің зерттелмегендігінен;
екіншіден, қазақ халқының ... ... ... оның ... мен ... ... көне жазба деректердің өте шектеулі көлемде ... бұл ... ... табуына кейбір шығыстанушылар мен тарихшы
ақсақалдардың солақай ... мен ... ... ... ... ілімі» кедергі жасап келді» (аударма біздікі Ә.Ө), - ... ... ... ...... ... сана сезімі
елегінен өткізу арқылы, менталитеті, тұрмыстық және ... ... ... ... мен мифопоэтикалық шығармашылығының негізінде
зерттейтін пән. ... ... ... ... ... пәнінің мақсаты – тілдің әр түрлі формадағы өмір сүруі,
тарихтың әр ... ... оның ... және ... ... ... оның ... тарихымен байланысының қазіргі қоғамдағы көрінісі»
[60].
С.Аманжоловтың тілді зерттеудегі ... бір ... ... тіл ... ... ... ... тілі мен қазіргі қазақ жазуының маңызды
мәселелеріне арналады. Бұл ... ... ... қолжазба күйінде
сақталғандықтан бұрын жарық көрмеген. Ғалымның ... ... ... ... ... ... тілінің ғылыми грамматикасының, тарихы
мен диалектологиясының, қазіргі қазақ ... ... ... ... оқу ... ... ... оқулығы – «Қазақ
әдеби тілі ... ... ... (1940, 1950, 1994) және ... ... ... ... и истории казахского языка" (1959, 1997)
атты сүбелі монографиясы әлем ғалымдарының зор ықыласына, жоғары бағасына
ие ... [61], ... ... қазіргі қазақ жазуының атасы, ол жасаған орыс
графикасына ... ... ... мен ... ... 1940
жылғы қарашада республика Жоғарғы Кеңесі шешімімен ... ... ... ... ... жаңа алфавиті мен орфографиясы»
(1940) деген еңбегі ... және орыс ... жеке ... ... Мұнда қазақ тарихынан қысқаша мәлімет берілген, жаңа алфавитке
көшудің мақсаттары мен принциптері, қазіргі қазақ ... ... ... Бұл өз ... ... ... ой, дұрыс жоба
болып табылады [63].
C.Аманжоловтың еңбектері өткен ғасырдың отызыншы-елуінші жылдары
қазақ және орыс ... ... да, тіл мен жазу ... байланысты
терең зерттеулерінің маңызы заман талабына сай қазіргі кездеде арта ... ... ... ... жарияланбаған (қолжазба күйінде сақталған),
ал жарық көргендердің дені библиографиялық сирек қор ... ... ... ... ... ... ... таптырмайтын
құндылықтарға айналған.
1951-1956 жылдары оқыған «Жалпы тіл білімі» атты ... ... мен ... ... ... ала ... мұқият жазып шыққан.
Осының негізінде басқа да дәрістік курстары сақталынып, жас ... ... ... ... ... Бұл курс жалпы ... ... ... – тіл ... ... тіл ... фонетика мен грамматикасын қамтиды. С. Аманжоловтың жалпы тіл
ғылымы курсына арналған біршама ... ... ... аралығында
"Халық мұғалімі" ғылыми-педагогикалық журналында жарияланғаны мәлім. 1950
жылғы лингвистикалық дискуссиядан кейінгі белең ... ... ... ... ... ... ... оқулықтың шығуын біршама
кешеуілдетті. Алайда дерек ... ... ... – жалпы тіл
білімі курсын қазақ тілінде филолог-студенттерге алғаш ... ... ... лингвист ғалымы. Материалдың ... ... мен ... ... көш ... ... ... дәрістер желісі тек
қана тілдің дамуынан емес, сол кезеңдегі қазақ қоғамының даму үрдісінен де
хабар ... ... әр ... ... ... мен дамуын көрсетеді. С. Аманжоловтың ... ... және ескі ... ... ... идеологиялық күресі
барысында шыңдалды. Еске салатын замана келбеті – ... ... ... ... ... ... ... тезі мен
бұлжымас жеңістері, қоғамдық сананың тұрмыс талаптарына орай ... мен ... ... ұлт ... ... ... ... жағдайдың шиеленісуі, Н.Я. Маррдың тіл ілімі туралы еңбегі, «Правда»
газеті бетіндегі 1950 лингвистикалық дискуссия, «аракчеевтік ... ... ... ... жаңа бетбұрыс тарих пен ... ... ... ... ... Ғалымның еңбектеріндегі бұлтартпас ғылыми
жетістіктері мен қателіктер ... ... ... ... үшін ... тұрғыдан ғылыми таным-түйсікті талап етеді,
сондай-ақ ғылыми ақиқат жолында аса маңызды болып ... ... ... тудыратын тұстары қоғам дамуындағы толқындардан ... ... ... ... – қоғамдағы адамдардың қарым қатынас ... ... тіл ... ... өзінің негізгі саяси бағытын ... ... ... ... ... ... жылдардың өзінде-ақ ғалым
қоғамдағы мемлекеттік тілдің статусы мәселесін көтеріп, тіл саясаты ... ... ... екенін баса айтып, іс-шаралардың жобасын ұсынды.
Бұл кезеңдегі қоғам жағдайы аса саясаттандырылған, не мәселе болмасын
күрделі әрі қиын ... ... ... ХХ ... 30 ... ... Н.Я. Маррдың зерттеу еңбектері туралы көзқарастары жоғары бағаланды.
«Адамзаттың алғашқы тілі – ым ... ... ... ... ... зор өзгерістердің бірі» ретінде танылды[64]. Тіл білімінің өзі
буржуазиялық және ... ... ... деп екі ... ... ондағы
ғылыми идеялар екі бағытта бір-біріне қарама-қарсы қызмет етіп ... ... ... тіл ... ... ... тілінде де бұл көзқарас қатты қолдау
тапты. С.Аманжоловтың «Советтік тіл ғылымының ... ... ... еңбегі қоғамның осындай даму бағытын баяндайды. Мұнда тілдің шығуы
туралы буржуазиялық деп танылатын тілдердің ... бір ... ... ... ... ... ... алынып, Н.Я.Марр енгізген:
«Тілдердің бәрі бір ... ... жоқ, ... ... көп ... ... тілдер ұсақ келетін еді, заман өткен сайын олардың қарым-қатынасының
күшеюі негізінде олар бір біріне ұқсай түсті, ақыры олар бірікті, бір ... ... ... ... теориялық базаға айналды. Ғалым осы ... ... ... ... ... қатысты теориялық ойларын ... ... ... «Қай ... ... да тіл ... – сол ... айнасы. Өйткені сөздің бәрі – сананың көрінісі. Сондықтан әрбір
сөз тарихтың ... ... деп ... ... 1950 ... тіл ... жөніндегі ойларынан соң, С.Аманжоловтың Н.Я.Маррға
және оның іліміне деген көзқарасы қарсы бағытқа айнала бастайды. Осы ... ... тіл ... бұдан кейінгі дамуында маңызды рөл атқарған
И.В.Сталиннің «Марксизм және тіл білімі мәселелері» атты ... ... ... ... ... ... ... арналған бұл еңбектің
маңызы, Кеңестік тіл білімінің ... ... ... зерттеуін
қамтамасыз етумен байланысты болды. Бірақ ... ішкі ... ... ... үшін бұл ... ... ... Кеңестік тіл
білімінде Н.Я.Марр теориясы дәуірлеген тұста оның «төрттаған» ... ... ... ... ... тіл ... және ... кейбір мәселелері» атты мақаласы 1951 жылы ... Бұл ... ... ... ... тіл ... ... зерттелу
бағытын айқындауға тиіс, заман талабынан туындаған шығарма болды. Бұнда
ғалым ... ... ... келе ... ... ... қателерін он
бап негізінде жүйелеп көрсетеді. С.Аманжоловтың пайымдауынша, «тілді
белгілі бір тап ... ... да ол ... қоғамның барлық
мүшелеріне арналған бір ғана халықтық тіл. Тіл базистен де қондырмадан да
әлде қайда ұзақ жасайды. Ол ... ... бойы адам ... зор қызмет
ететін, тек қарым-қатынас құралы ғана емес, даму мен ... ... ... ... ... тіл ... ... жарық көргенге дейін
ғалымның тіл туралы ойы өзгеше, яғни ... ... ... Ал бұл ... ... кейін ғалым өз ойын мүлде қарама- қарсы
өзгертіп, Сталиннің ілімін жақтайды. ... ... ашық ... Бұл сол ... ... ... ... болғаны белгілі. Кеңестік
тіл ғылымы, тіл тарихына дұрыс дәлелденбеген көптеген ... ... ... ... ұлт ... ... ... зерделеп, нақтысын жазу тіл
мамандарының еншісінде.
ХХ ғасырдың 1930 жылдарының ... ... ... мектептерін
дамыту мәселесін көтерді. Ол 1932, 1933, 1938, 1939 жылдары орта мектепке
арналған бағдарламаларын жариялады. ... ... ... ... мәселелер қамтылды. Олардың қатарында тіл және ұлт мәселесі, қазақ
тілінің тарихи дамуы, қазақ ... ... мен ... ... мен ... ... [68], [69], [70].
Ғалымның 1954 жылы тамыз айында ҚССР-і ОК КПК ... мен ... ... ... ... ... ... былай делінген: «ҚССР ағарту министрлігі таяуда орыс
мектептерінде ... ... ... ... деген шешім қабылдады. Аталмыш
шешім компартияның ұлттық саясатынан бастау ... деп өз ... Ол ... және орыс ... көзқарасына ұлттар достығы
принципіне қайшы, қазақ тілінің ... ... ... ... деп есептеймін»[71]. Бұл өтініш жолдау 1954 жылы
Қазақстанда ... ... ... ... мемлекеттік дәрежесін жоғалта
бастаған тұсын көрсететін ... ... ... ... ... ... ... отырып, сол кезде қоғамдағы қазақ тілінің
мемлекеттік ... ... да ... ... екендігін ескертеді. 1953-1954
оқу жылында қазақ мектептеріндегі бітіруші 7 класс оқушыларына арналған
емтиханның ... ... ... жағдай емес. Қазақстанның астанасында
(Алматы қаласы) тек екі ... ... ... оның сол кезде біреуі ғана
қалған. Бұл ... ... ... ... Қазақстанның коммунистік
партиясының орталық комитетіндегі жағдайды ... ... ... ... ... ... көзге ілмеу Қазақстанның коммунистік партиясының
орталық комитетінде қолдау тауып отырғаны ... ... ... ОК бұрынғы
хатшысы М.Сужиков бірде баспа жұмысшыларына шығармаларды, соның ішінде
классиктердің еңбектерін қазақ ... ... ... ... етуі ... Ол аз болғандай, ... ... ... ... ... ... ... беруге қарсы екені белгілі болды, бұл
себепті олар балаларының жоғарғы оқу орындарына түсе ... ... ... Егер бұл ... келісетін болсақ, енді біраз
жылдан соң ана тілінде сөйлейтін сауатты қазақты ... ... ... олай ... тек қазақ тілінің дамуы ғана емес, қазақ әдебиетінің,
өнерінің, яғни бүкіл қазақ ұлттық мәдениетінің ... ... ... ... бұл ... 1954 ... ... тамыз айларында болған
жағдайды айғақтап қана қоймай, 1950 жылдан бастап Қазақстан ... ... ... ... жағдайын, соның негізінде орыстандыру
саясатының қарқындай бастағанынан хабар ... ... ... ... ... ... мектептеріндегі қазақ тілінің нашар оқытылуы нашар
кадрлардың себебінен екенін көптеген жұмысшылар біледі. ... ... ... институттарда, еш университетте орыс мектептеріндегі
қазақ тілінің мұғалімі қазірге дейін даярланбайды. Қазақ тілінің ... кез ... ... ... тағайындалды. Толыққанды қазақша оқулық
болған жоқ. Осыдан Минпростың бұл ... ... ... бас ... ... ... алып тастауға асығуы түсінікті болып шығады».
Өтініш жолдауында С.Аманжолов көтерген ... ... ... ұлт ... ... елдегі демократия мәселелерімен жалғасады:
«Қазақ тілінің орыс мектептерінде, орыс тілінің ... ... ... интернационалдық тәрбие беруде маңызы зор. Тек
кеңестік құрылыстың жаулары мен кәнігі шовинистерге ғана біздің ... ... ... ... ... ... шауып, кеңес халықтарының
достығын нығайтуға бағытталған шаралары ұнамайды» ... ... тіл және ... ... ... тым ... тұрды,
идеологиялық күрестің ашық майданына айналды. Бұл ... ... ... мен Беларуссияда болған тіл төңкерістерімен салыстырады,
Қазақстандағы тіл жағдайының мәселесін Алаш Орда партиясының ... ... ... ... алады. Жалпы Тіл мен саясат мәселесін
ұдайы көтеріп отырған С.Аманжолов Алаш Орда ... ... ... ... ... казахского языка довести до конца» атты
мақаласында: «Алаш-орда мен оның ... ... ... ... жас ... ... тіл тану ғылымын толық игеріп кеткен жоқ. Тіл
мәселесімен қажымай талмай айналысу керек, өйткені ... көп ... ... жоқ. ... ... ... әлі ... мәселелері әліппе
мәселесі, орфография және ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарына арналған практикалық
оқулық, диалектология, академиялық сөздік, әдеби-газет тілінің нормалары
мен аударма техникасының ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... үшін маңызы зор; бұл жерде тілші-коммунистер үшін тың
мәселелер тұр, теория және практика ... ... ... ... ... төтеп беру қажет»[73].Бұл деректерден, С.Аманжоловтың тіл
майданында ашық күреске түскенін байқаймыз. Ал қазіргі біздің тіл мәселесі
өз ... шеше ... ... ... ... ұлттық тілге ... ... ... ... ... сөзсіз.
С.Аманжолов «Орыс алфавитіне негізделген қазақтың жаңа алфавиті мен
орфографиясы» атты жобасында қазақ халқының ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдап кетеді [74].
Қазақ халқының араб алфавитінен ... ... ... есеп.
Ескіше Әулие-ата, қазіргі Жамбыл ... ... ... ... ... ... ... халқы емес, ол бір тайпа ел я ру мемлекеті ... Онда да бұл ... ... ... ... ... ... келмейді, тек хандардың арасында ғана қолданылған. VІ-VІІ ғасылардағы
Тиу-гүу хандығындағы атақты орхон жазуының өзіде сондай тар ... ... ... бұл әліппемен жазылған бірде-бір ... ... ... (қол ... ... ... бұл әліппемен
жазылған бірде-бір ұлы ... я кіші ... ... ... ... жоқтығы.
Сонымен қатар, Қазақстан жерінде ұйғыр-найман әліппесі деген әліппе
болған. Бұл да VІ-ІХ ғасырларда бар еді. Оны ... ... ... ... Бұл ... ... ... Өйткені бір уақыттың ішінде
мұндай күрделі өзгеріс мәдениеті төмен елдер тұрғай, мәдениеті ... де ... ... ... бұл екі ... шығуы, пайда болуы V-
VІІ ғасырда ғана емес, әлде қайда ... ... ... ... ... әліппесі тура араб әліппесінен өзгертілген десе, кейбіреуі орхон да,
ұйғыр да арамей әліппесінен өз алды өзгертілген ... ... ... сол – екеуі де бір әліппеден өзгертіліп алынған, бірақ қай уақыта
екені белгісіз.
Орхонға ... ... ... ... ... бір ... ... болады. Оның себебі, ерте кезде сол әліппені қолданушы ... ... ... ... ... ішінде. Екінші жағынан, ұйғыр әліппесін
қазақ қазақ болғаннан ... де, ... ... қазақ хандарының
қолданғаны туралы құжат бар. Азияның, Европаның ... ... ... ... ... ... әліппесі түрік системалы тілі бар ... ... ... ... (XII-XV ғ.). ... былай ғана араб әліппесі
үстемдік алады.
Бұған қарап, әрине, араб әліппесі XV ғасырға дейін бізде қолданылмады
деуге болмайды, қолданылды, бірақ үстем түрде ... жылы ... ... ... ... ... енетін тілдердің
бүкілодақтық съезі болды. Бұндағы күрделі мәселенің бірі – латын әліппесіне
көшу мәселесі еді. ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Съезге қатынасушы буржуазия өкілдері, ғалымның
ойларына мейлінше қарсылық пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... қуаттап, қарсы алды. Қаулыда: ... ... ... оның ... оның іске асу жағы жергілікті
жерлерде қарастырылып, баспалардың тәжірибелері пайдаланылсын...” деген
еді. ... ... ... ... ... ерекше қадағалады. Осы
жағдайларға байланысты, біз ... ... ... көбінен кейін
(1929 жыл, қаңтар) көштік.
«Тіл ғылымындағы кейбір қазіргі жағдайлар» атты ... ... өзі ... келген Н.Я.Маррдың тіл жөнінде айтқан
пікірлерін қайта саралап, сыни пікірлерін айта ... ... ... ... ... ... мен ... марксистік тұрғыдан қарап сынау
деген көзқарастарын айта ... Тіл ... ... жау ... ... мен ... ... баса айтады. Ал Н.Я.Маррдың «жаңа тіл
ілімі» тұтасымен дерлік марксизмге қарсы екенін айта ... ол ... ... ... талдауына өз тарапынан баға ... ... ... ... түрліше ағымдарды сөз ... ... ... А.Шлейхердің механистік материализміне
дейінгі ағымдардың бәрін Маррша бір деуге болмайды деп түйіндейді [75].
Соңғы кезде идеализмнің белсенділігінің ... ... ... ... ... яғни сол ... қоғамда болған шет елдердегі
құбылыстарға қарсы қойылған көңіл күйді біз ғалымның ғылыми мақалаларынан
айқын ... ... ... бағыты – тілді тарихтан бөлек қарау. Бұл
баяғы социологиялық ағымның жалғасы структурализмге соқты. Бұл ... ... ... болған тарихи грамматиканың негізін жоюға
тырысты. Грамматиканың өз ... ... ... ғана ... ... ... ... білдіруші) деп екіге бөлінген», - дейді. «Пор-
Рояль грамматикасын» (1660) айта келе ғалым оның ... ... ... оны ... ... ... ... тілге тиек
еткен [76].
Рационалдық грамматика бойынша, тіл – ойдың көрінісі, тіл категориясы
– ой категорияларының түйіні (воплощение). Сондықтан тілші ... ... ... ... керек деп білген.
Тіл мен ойлау – тарихи категориялар. Тек тарихи грамматика шығуымен
ғана тіл ғылымы пайда болды. ...... ... ... ... құралы. ХІХ ғасырдағы тілшілердің қол жеткізгені және табыстары
салыстырмалы-тарихи тіл ғылымының ... және одан бас ... ... ... ... тіл ... теорияларын қорғап шыққан ... ... ... ... ... ... олардың соңғы
бір теоретигі Г.Паульдің «Лингвистика – тіл ... ... ... оны ... ... салыстыра қарап, тілдің негізін
жеке, дара адамның психикалық акті деп ... ... ... ... мен тіл ... дами келе ... принцип» қосалқы сипатта қала
бастады. Г. Паульдің индивидуализмінің орнына Ф.де ... ... ... ... деп ... оны ... ... зерттеу керек деген
Ф.де Соссюрдің көзқарасы 1939 жылдан бастап структуралистердің ... ...... яғни тіл ... туралы ілім.
Структуралист В. Брендаль «позитивизмге (сипаттама тіл ... ... ... ... ... ... ... феноменологиясына апарады. Осылай келіп структуралистер Пор-
Рояльдің рационалдық ... ... ... грамматиканы»
жақтайды. Ғалым структурализмнің тарихи принципке қарсылығын К.Бюлердің
«Тіл ... ... ... тілдерді жалпылама (универсалды) салыстыру
дегенімен тоғыстырады.
Тілдің дамуын сараптай келе С.Аманжолов Америка, Англия ... ... ... ... ондағы құбылыстардың бірі
семантика философиясына көшкенін, Бертран ... ... ... Стюарт Чейз т.б. материализмнің негізін жою жолы лингвистикалық
хаостан, мағынасыздықтан іздейтінін ескертеді. Олардың ... ... заңы деп ... қазіргі тілдердің ролі мен мәнін ... сол ... ... ... шындықты жоққа шығару деген болжамын
айтады.
Тілді «сынау» деген ... ол: ... ... ... ... ... ... соғыс, кризис, жұмыссыздық т.б.)
үшін капитализм жауапты емес, тіл ғана ... ... ... Осы ... ... ... «империализм», «теңдік», «бейбітшілік»,
«демократия» деген сөздерді дауыс желбезегінің дірілінен пайда ... ... ... ... үшін тіл ... формасы да, күрес, даму құралы да емес.
Қоғамдық құбылыс та емес. Экспериментке көнетін, өзгертуге ... ... тіл – ... өмір ... бірге үнемі жасайтын қоғамдық
құбылыс. Тіл қоғамның барлық өмір сүрген уақыты бойынша жасап келе ... ... ... ... Ол ... ... ... туады,
дамуымен бірге дамиды. Қоғамның өлуімен бірге өледі. Қоғамнан тыс тіл жоқ.
Бұл айтылғандардан тілдің қоғамдық маңызы, нендей қызмет атқаратыны,
оның адам ... ... ... ... бар ... ... ... Тілдің қоғамдық қарым-қатынас құралы болуын тіл ғылымының
әдебиеттерінде коммуникациялық қызметі деп те ... ... жаңа ... пайда болуы бір түбірдің әуелде диалект
түрінде бөлшектенуге байланысты болады. Диалектілер, әрине, өз алды ... ... яғни ... ... ... бір тілдің бұтақтары. Алғашқы
диалектілерді ру-тайпалардың бөлектенуі (жер, ... ... ... ... ... ... ... дәуірде адамдар ру-ру болып топтанады. Ол рулардың өз алды
тілдері ... ... соң ... ... келе тайпаға, тайпа одақтарына
бөлінеді, топталады. Бұл тайпалардың да өз алды тілдері ... ... ... ... тайпа тілінен халық тілінен халық тілі жасалады.
Халық тілін ... ... ... бірі ... ... ... ол үзілді-
кесілді үстемдік жасай алмайды. ... ... ... тіл ... ... ... ұлт дәрежесіне жетіп, ұлттың әдеби тілі жасалу процесінде ғана
бір диалект негізге алынады. Оған шейін диалектілер жергілікті ... ... ... ... ...... қатынас құралы болу үшін алынған белгілі
таңбалардың системасы. Бұл – адам баласының зор табысының бірі, мәдениеттің
зор тірегі.
Жазу ... адам ... ... ... ... ... шыққан сөз
сол сәтте естушіге ғана жетеді, одан ары бармайды, ... да, ... ... ... ... ... сияқты виртуалды немесе
ауызша сөзді ... оң ... бұл ... ... ... ... да ... маңызымен ауыз сөз тұралы мынандай мәтелдер, мақалдар
тараған: Что написано пером, не вырубишь топором. ... Verba ... manent. ... ұшып ... ... ... Слово не воробей,
вылетит – не поймаешь, «Сөз торғай емес, ұшады, кетеді – ұстай ... сөз – ... ... ... ... ... өте ертеде, арғы замандардан басталады.
Өйткені ... ру, ... ... ... еңбек процесіне, күн көріске
байланысты түрлі қиындықтарды жеңуге тырысты; ойын алыстағы ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсу, өлгендеріне ескерткіш қою
т.б. ауыз тіл арқылы мүмкін болмады.
Еңбек процесі дегенде, біз ... ... ... ... ... ... ... аңдату қажет болды. Бүгінгі қатені
ертең қайталамау үшін олар тасқа, ағашқа жазып, я түрлі ... ... ... Бұл ... ... ... ... құралы есебінде пайда болған
жазу әр заманда әр түрлі сатыда бірте-бірте өзгеріп дамып отырды.
Ескі семит алфавиттерінің негізінде арамей ... ... ... ... ... экстрангело, несториан) жазулары арқылы ... ... ... ... ... керей, монғол, ... ... ... ... деп ... ... ... айтады.
Оңтүстікте ол алфавит арабтарға, олардың қоластына қараған елдерге
(Атлант ... ... ... ... ... ... ... тарады.
Араб алфавитін бүкіл ислам дініндегілер қолданды, соның ішінде –
парсылар, түркілер, кейбір ... ... ... ескі грек ... ... ... жасай алды. Оны роман-
герман француз, испан, итальян, португал, румын, неміс, ағылшын, швед,
норвег, дат) ... ... ... ... ... ... ... литвандар,
поляктар, чехтар, словактар, словендер, хорваттар қабылдап алды.
С.Аманжолов тілдің дамуын тарихи үрдістермен, сол ... ... ... ... ... Сол ... ... берік ұстанып отырғанын біз оның еңбектерінен ... ... ... Одағында социализм іргесі қаланып болды. Социализм
деген сөз – техника қаруының өсуі, нығаюы ғана ... оның ...... да ... алға ... ... сөз. Өз ... бұл
екеуі бір-біріне әсерін үздіксіз тигізіп тұрады.
Каптиталистік елдерді «байлар елі» дей ... ... ... ұсақ
ұлттардың тілі, әдебиеті орталау, мәдениетін төмендетіп, оңай жем қылу
мақсатымен ... ... ... сияқты, Америкада қара
тәнділер сияқты жұрттарға өз тілінде сөйлеуге де ерік ... ... ... ... ... ... сол кезеңнің идеологиялық
бағытына сай шендестіре қарау ғалымның еңбектерінде айқын көрінеді, Кеңес
одағындағы шаруа ... ... ... қайта құрылуының үстінде
екенін, барлық білімдер де қайта құрылып, марксшілдік негізге ... ... ... көбі ... ... ұзақ ... ... болса, білім тарауының бәрі дерлік бұлдыр феодалшылдық, механистік,
төрешілдік негізінде еді деп ... ... ... ... дәуірі
кезінде затшылдық диалектикаға негізделген білімдер шындап-ақ социализм
жолындағы және де жаратылыс апатына қарсы ... ... ... ... тап ... ... Маркс-Ленин әліппесімен таныс адам білетін
болды деген зерттеушінің пікірлері осыған дәлел ... ... ... ... әлі де ... өз ісіндегі теріс пікірден
арыла алмай келеді. Бұлардың ішінде көптен ескішілдікке жол ... ... жат ... арыла алмай келе жатқан білім – тіл, ... ... бұл екі егіз ... осы ... ... марксшілдердің
тегеурінінен мықтап алынбай ... Тіл ... ... ... қол астында, ... ... ... жетегінде болды. Елімізде бұл мәселелерді шешу ... ... іске ... ... Жаңадан қазақ тілінің нақты сөздіктері
бастырылып шығып жатыр. Бірақ толық қазақ тіліне көшу ... ... ... ... қазақ тіліне толық көшуге арналған қаншама
қаулылар өмірге ... оны іске ... ... ... ... ... майданында 1928-1929 жылдан бері қисын жүзінде әжептәуір сөз
болғанымен, тәжірибе жүзіндегі жетістіктерге көңілі толмайтынын, ... ... ... ... ... ... ... С.Аманжолов екпінді
жұмысшылардан, қойшылардан тартылған жазушының, ақынның ... деп ... ... сол ... ... ... колхозшы жазушылар ұйымы,
жұмысшы, колхозшылар арасындағы істі ... ... ... ... ... ... барған жолдастар, өз қара басы бірдеме ... ... ... ... ... он бес жылда қол жеткізген табыстарын өз
еңбектерінде ұдайы айтып отырған С.Аманжолов Сәбит, Ілияс, ... ... ... ол жетістіктерге толық қанағаттанбаудың себебін
шаруаның өсу қарқынынан мәдениеттің өсу ... ... қою, күн ... ... ... пролетариаттың ауылдағы колхоз құрылысының қарқындарына
көркем әдебиет төтеп ... ... ... ... ... толық өтелмей
отыру кемшілігінде деп біледі. Ойын жалғастыра келе ... ... ... ықпалының артқанын байқатады, мысалы: «Большевиктер ала
алмайтын қамал жоқ (Сталин); большевиктер бір жағынан айтқанын ... соң, ... ... Олай ... ... Қазақстан большевиктері
қиындықтың түп-тамырына қол салулары ... Бұл ... ... жазушы, ақын шығарумен қатар, олардың затшыл диалектика
әдісімен ... ... ... етуі ... - дейді. Әдебиет
өнеріндегі ... ... ... үйрену керек екенін
естен шығармай керек дей ... ол ... ... тіпті кемдігін айтады,
яғни марксшіл саналған адамдар өмір бойы үйренеді, Демьян, Максимнен үйрен
деу ... ... деп ... «Әдебиет магнит-қорын жасау»
термині сол кездегі ... ... ... басты ұраны ретінде
қалбылданғанын көреміз.
С.Аманжоловтың ғылыми еңбектерінен біз ХХ ғасыр ... ... ... өзгерістер мен бетбұрыстарды белгілі тарихи тұлғалар арқылы
көре ... ... ... ... ... тарапынан
берілетін олардың іс-әрекеттеріне деген көзқарасын оның ... ... ... ... да көре аламыз: «Бізде ақындарды
үйретерлік, қисығын түзеуге жөн сілтерлік марксшіл сыншы бар ... ... да сыры ... Сын ... ҚазАПП мүшелері толық көңіл бөлген де
жоқ. Тоғжанұлы Ғаббас жолдастың сындары негізінде Садуақасұлының ... ... ұзап ... жоқ. ... бұл екеуі де пролетариат ақыны
болатынын қай ретте, кімнен шығатынын ... ... ... ... ... ... жоқ» десе, Ғаббас «ақын жұмысшы тұрмысынан ғана жазса,
пролетариат ақыны болады» деп, өрісін тарылтты. Ысмайыл ... ... ол ... жырын жырламайды» десе, Ғаббас Аймауытұлы Жүсіпбекті
«жолбике» деп, ішке ... ... бұл ... ... ... ... алмаған адамды марксшіл-лениншіл сыншы дей алмаймыз. Оның ... сын ... ... ... ... ... Ол ... – Ғаббастың әдебиет қисыны жөнінде Лениннен гөрі ... етіп ... өзі ... ... кей ... ... ... жағымыз осылай бола тұрса да, әдебиет қисынын айрықша білім деп
қараған КазАПП жоқ. ... ... ... беріп жүрген Сәкен, Өтебай
жолдастар да ... ... ... ... жүр. Ресей жазушыларының ішінде
тек дұрыс (РАПП), бұрыс (Лит –Фронт) тағы басқа бағыттармен керекті түрде
КазАПП мүшелері ... ... ... ... майданы саяқсуға
айналған, көпке, әсіресе, комсомолға жақындамаған. ... ... ... ... ... көркем әдебиет артта қалған ... ... ... ... ... ... ... көтере келе ғалым бұл кемшіліктерді,
шабандықтарды жою үшін РАПП-тың басқарма пленумы қабылдаған қаулыны КазАПП-
тың ... да ... ... ... екенін ескертеді. РАПП-тың қаулысын
Қазақстан жағдайына аударғанда, мынадай талаптар қойылатынын айтады:
1. Бірнеше ... ... ... қызметін азайтып, қисын жағын
мықтап білуіне жол беру.
2. Өзімен-өзі болып, материалды өмірден, ... ... ... шын пейілімен тексермеушілікке қарсы күресуі.
3. КазАПП мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ақындарының шығармасына байланысты
күрделі мәселелерді зерттеу.
4. Салт-сана майданында басқа пролетариат отрядтарымен тығыз байланыс
жасау; ... ... ... ... ... ... олардың да
білімін арттыруға тырысу.
5. Іске коллектившілік орнату, оны арттыру мақсатымен оған жағдай
жасау үшін өзара ... ... Ашық ... ... оның ... ... оның ... атүсті,
кездейсоқтыққа салынғандықты жою, жікшілдік мақсатпен себепсіз ұрынуды
көздеген сынға жол ... ... осы ... бәрі ... туралы Ленин қисынын негіз ету
ұранымен істелсе, қайта құрылыс жұмысымыз күмәнсіз аяқталмақ.
Тіл біліміне осылайша терең үңіле келе оның ... ... ... келе ... ескертеді. Әдебиет қисынын Марксше қараушылар ХІХ
ғасырдан ... ... ... ... тіл ... ондай бағыттың
бытыраңқы екенін байқады. Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин, Лафарг ... тіл ... ... ... осы ... ... ... бір
мақаланың осы мәселеге арналатынын ... ... ... ... ... тіл біліміне негіз болып келді. ... ... ... баға бере келе ол қазіргі тіл
кітаптарының бәрі-ақ (оның ішінде Байтұрсынұлының, ... ... ... ... ... Ойын түйіндей келе үнді-
европашылдықтың негізгі көзқарасы, мақсатының басын ашады, қараңыз:
1) Үнді халқы мен Европа ... тілі бір ... ... өз ... руы, ... бар; бұл тілдер тексеруге,үлгі болуға жарайтын ... ... Ұсақ ... тілі ... ... ... ... жасау мүмкін
емес дейді.
3) Тіл білімі тап ... ... ... ... ... Тіл құдайдың бір сілтеуімен, жанның тілегімен немесе турадан-тура
малдың дауысы сияқты дауыстан, не тура еңбек қыңқылынан шықты дейді ... ... ... ... ... ... ... тілегі еді. Отар саясатымен байланысты үнді-европашыл тіл
білімі діншілдік, түс-нәсілшілдік ... ... ... ... тіл ... тек ... емле үйрету, жазу жаздыру,
ереже оқытумен қанағат қылды. Тіл сабағы ең көңілсіз, ең жансыз ... ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы,
Шонанұлы, Кемеңгерұлдары жазған кітаптарын (бүгінге дейін жазылған тіл
кітаптарының бәрі солардікі) ешбір ... ... ... жоқ деп
сынады.
С.Аманжолов: «Дыбыстық тіл шығуымен қабат ойға, ақылға із ... ... ... ой ... ... ... ... Оны қалай дәлелдейміз?
Әуелгі тіл қол тілі ... иек ... көз ... ... Қол ... жұмсау
үшін жабайы түрде болса да, ой, ақыл керек болған. Алашордашылар, үнді-
европашылдар тіл білімінің бұл ... ғана ... ... жоқ, олар ... ... жаңа ... ашық және ... түрде қарсылығын істеп келді.
Нағыз тіл білімі ... ... ... ... деді ... ... ... А.Байтұрсынұлының «Тіл құралы» атты еңбегін
атап, оны толық мағынасындағы білім құралы болуынан гөрі тап ... ... сын ... ... ... ... мүддесіне мейлінше қарсы,
ақсақал, бай, бектердің тілегіне ... ... «Құм ... тас ... құл
жиылып бас болмас» деп, жалшы-батырақтардың бірігуіне қарсы үгіт таратты.
Бұл кітаптар 1929 ... ... ... ... оқу ... болып саналғанын
айта келе, оған деген өзінің қарсы ойын ашық ... ... ... ... Күншығыста ұлы мәдениет төңкерісі болды.
Бұл – жаңа әліппе. Бұл жөнінде үнді-европашылдар, біздегі алашордашылар
мейлінше қарсылық жасады. Тіл ... ...... ... ... ... сол ... тілшілер жаңа әліппені алуы жөнінен жеңілгенімен, тіл
білімі жөнінен әбден жеңіле қойған жоқ еді. Өйткені ... ... ... ... сол ... әлі мықты күрес болмаған еді. Бұл ... «Ал ... ... ... тап тартысы білімнің
жолына кедергі жасайды, қол ... деп ... 1927 ... ... ... ... Қожанұлы, Жүргенұлы сияқты
коммунистеріміз де Ташкенттегі Қазақ ... ... ... ... ... соң міндет – оқу ғана, тап ... ... деп таза ... құлы ... ... Олардың «таза» білім беретін
адамдары баяғы Ахмет, Елдес, Әліхандар еді», - дейді [91].
50-60 жылдардағы коммунистік партияның жүргізген саясатының негізінде
тап тартысы күн ... жаңа күш ... күн ... үдеді. Ленин жолындағы жас,
болашақ мамандар тап ... әрі ... әрі ... ... білімге жармасты.
Әрине қазақ арасында арап әліппесін шектеулі ғана топ ... тіл ... мен ... ... ... ... ... еңбекшілері 100 жылда қолы жете алмайтын білімге ие болды. Бұл – тап
тартысының негізінде іске ... ... ... Тіл білімінің артта қалуына,
бұндай майданда күрестің болғанын С.Аманжолов төмендегідей дәлелдейді:
«Жуықта тілдің ... ... ... бірі – ... бір ... ... мынадай қорытындыға келдім. Марксшіл тіл білімінің ... ... оның ... ... ... тіл ... қараған, тұлғашылдықты, басқаша айтқанда, үнді-европашылдықты
жамандап отырып, жақсылаған. Тап тартысын бұрмалап, жоққа шығарған. Әрине,
мұндай кітап енді басылмауы ... ... 1930 ... бері ... ... ... тіл ... оншақты мақаласы шыққан ... ... ... ... жоқ. Яғни ғалымның байқауынша бұлар
да марксизмге сыртымен қарап, үнді-европашылық сарынмен кеткен, тіл білімін
қоғамдық ... ... бір ... қылып, тексеруден аулақ. «1926-1928
жылдары Омарұлы Елдес бізге қазақ тілінен сабақ ... ... екі ... ... тіліндей таза тіл аспанның астында жоқ, қазақ ... ... анық ... онда ... ... жоқ» деп таласатын.
Шонанұлы да сол пікірден алыс ... ... ... ... ... - ... [81].
Шонанұлын қатты сынға ала келе С.Аманжолов «Тілдің қалай өсуі, қалай
шығуы туралы айтқандары былық, қазіргі Шонанұлының осы ... ... ... бірінші сортты, табылмайтын құрал саналып отыр, мұның
себебі – біздің тіл майданына көңіл аз бөлгендіктен, білімді ... ... кем, ... жоқ ... - деп ... ... дәуірі кезінде тіл білімінің тап тартысынсыз жеңіске жете
алмайтынын, ... ... оның ... ... ... айта келе ... ... термин мәселесінің өзінде нағыз таптық
қасиет бар дейді, мәселен тәжірибе жүзінде талай термин жасағандар жетпеген
сөзді ... ... ... ... ... шет ... алды. Біреулер
өте ескі түрік тіліне жабысса, енді біреулер терминді өз ... ... ... ... ... екі елдің термині екі жақта қала ... ... ... ... ... ... бас ... өз тілінен
басқанікін жек көруі, мейлі біліп істесін, бұл түптің ... ... ... ... ... ... Мысалы, кулак деген орыс сөзінің өз
алды саяси ... ... бар. Ол жер ... ... ... сол ... ... деген, тәжіктер мұштым зор (жұдырығы үлкен ... Бұл ... ... орыс ... маңызы жойылып, таптық мәнісі
бұзылған. Сол сияқты алашордашылар ұранды алаш деп, отрядты – ... ... ... ұлт ... ... асты қылып терминді тек араб тілінен
алушылар (панисламшылдар) немесе тек ... тілі ... ... ... ... Кей ... ... ғана аламыз деушілер
(орысшылдар) да жоқ емес. Қазіргі тіл ... ... тіл ... ... ... ... ... аударма мәселелерінің осы сипатта ... ... ... біз ... ... ... ғалымның өз
кезінде сынағанын көрдік. Олар марксизмге қарсы деді. Марксшіл тіл ... ма? Оның ... ... қайсы? деген сұрақ қоюға болады.
Академик Марр Яфет қисыны деген қисынды тапқан. ... ... бар ... дін ... Нұх ... Хам, Сем деген екі
баласының еншісіне таңған, үшінші баласы Яфет ... ... ... онымен қатар Кавказдағы көп ұсақ ұлттардың тілін, ... ... ... ... ... ... ... енгізбеген. Марр бұл бағыттағы тіл мамандарына қарсы шығып,
сол қалып қойған ұлт тілдерінің ... ... ... оны яфет тілі ... ... бұл ... ... яфет тілі аталған жоқ еді. Өйткені Марр
жер ... ... ... ... бар ... ... Сондықтан
яфетшілік деген сөз кейбір тілдің ... ... ... ... тұрпаты,
белгісі екенін көрсетеді. Кавказ, баскі, бершик тілдері бір буынды ескіден
алған сарқын сөзі көп, ... ... ... көп тіл ... ... қысқартып түрсіз, мағынасы көп тілдер дейді. Бұл ...... ... ... тілдің бірі.
Қоғам түріне қарай тілдің түрі, тұрпаты өзгерген. Қазіргі кезде жер
жүзінде үш ... тіл бар: 1) ... ... көп ... ... түбірі өзгермейтін тілдер (бұған қазақ тілі кіреді); 3)
қопармалы ... ... орыс тілі ... Марр ... түрін алғашқы
қоғамшылдық құрушы халықтың тілі, ... ... ... ... ... ... ... түрін капиталдық шаруа түрлеріне ... ... ... ... сияқты, бұлардың да бір тілден екінші түрге ... ... ... ... түрсіз тіл қалып жамалауға жақын қопармалы
тілге айналған да тазарып, сап бола алмаған. ... ... ... ... ... ұсақ ... жеке шаруашыл капиталдық
түрі болған сияқты, тіл құрылысының жоғарғы сатысында қопармалы да, ... де ... ... Марр ... қоймайды.
Алғашқы тіл қол тілі, сызық тілі болған, онда дыбыстық ... ... тіл ... соң ... ... ... ... барып шыққан дейді. Сонан кейін шаруашылық түріне қарай ... ... ... бір ... екінші түрге секіріп отырған дейді.
Бұл секіру будандану арқасында ... ... саны көп ... тіл, ... жер ... ортақ бір ғана тілге айналады, тіл мен тілді ... ... ... ... ... ... ойлап тапқаны дейді.
Маррдың яфет қисыны аяғынан тік ... ... ... ... ... ... Қарсылардың бірлігі (единство
противоположностей) ... ... ... ... түрсіз көпмағыналы
сөздер күйінде тұтас дыбыстар әр тілдің әуелгі ... ... ... ... ... Бұл төрт элемент арқасында кездейсоқтық пен тіл
дамуындағы керектікті ашып аламыз. Санның сапаға айналуын тіл ... ... ... ... Металдың табылуы тіл дамуына зор
өзгеріс еңгізген. «Керексізге керексіз» (отрицание отрицания) ... ... ... ... ... ... 4 ... арқылы оңай
айырамыз. (Будандану дегеніміз бір ұлттың не жұрнағы, не ... ... ... ... ... ... ... жиылып, бір мағыналы сөз
тудырғанын айтамыз). Мысалы, ... ... сөз. ... ... тәуір деген
сөздер (түпкі мағынасы «ғажап түр») ... бір сөз ... ... желқом, көнтері – бәрі сол сияқты будан сөздер. Мұндай сөздердің
білінбей, тіпті өзіміздікі сияқты ... ... ... ... ... тіл ... деген білім тарауы – бұл
тілдің тамыр-тамырын, түп-түбін ... ... ... ... ... ... келгенін табатын әдіс. Бұл – ... ... ... ... мағына жағын тексереді.
Жер жүзіндегі тіл бір жол, бір өріспен өскендігін табады. Сөз ... ... да ... ... олар ... өлген ескі
тілдерді алып, солардың мағынасымен түсіндірген. Яфет ... ол ... ... ... ... қабат, ол сөздің қоғам қиылысындай дәуіріне
жататынын да ашады.
Жаңа саяст ағымына ... ... ... өзі ... ... және ондағы теориялық тұжырымдарын қайтадан өңдеу мәселесін
көтеріп: «Н.Я. Марр ... ... ... үшін, Маркс, Энгельс,
Ленин, Сталиннің ұлт-тіл мәселесі туралы жазғандардан қосып, ... ... ... ... ... ... оның шәкірттерінің
сөздерін алып тастау керек. Сонан кейін бұл білімге диалектика затшылдығы
қисынын жанастыру қиын ... Бұл ... ... тіл ... ... ... деген сөз шықпайды. Оның тіл үйрету жөніндегі тапқан түрлерін,
кейбір ... ... Мұны ... ... ... ... ... ауа жайылған боламыз. Өйткені Маррдың
өзі де екі сөзінің бірінде яфет қисыны ... ... ... ... ... ... ішінен жарып шыққандығын айтады. ... ... ... ... ... ... өне ... жатқан сау
ұрықтардан яфет қисыны туды» деп түсіндірді [82].
Тіл, ... ... ... ... ... ... жұғымды қылатын құралдың ең біріншісі болып саналады. Тіл –
социалдық мемлекетті ... ... ... ... ... ... Бұл ... кемшілік тілдікі ғана емес, оның түбі мәдениет,
шаруашылық кемшілігі ... ... ... ... өсіп келе ... ... алыптары, колхоз, совхоздар
большевиктік қарқын болуын, барлық істі, оның ішінде қазақ тілін, әдебиетін
қайта құруды керек ... ... ... ... І ... тапсырған
жеті жылдық оқуды жалпыға қол жетерлік қылу барлық жоғарғы сатыдағы
мектептердің ... ... ... ... еді. Бір ... өз ойын ... ... білдірді.
«Кей жерде оқушыларды жергілікті ұлттардан алғанға мәз, негізгі бұл
шын ұлттық болып шықпайды. Қазақ ортасында ... адам ... ... ... ... тап күрес тарихымен танысса, партияның ұлт
саясатын түсініп, қазақ тілін білсе болды. Мұндай адам қай ұлттан болса, ... ... ... ... құрылысын, ісін басқару қолынан келеді.
Міне, Қазақстан мектептері осынау адам жасауды зор міндетті деп ... ... ... тап тартысы қазақ тілі айналасында 1930-1950 ... ... ... ... Сәдуақасұлы Смағұл бастаған алашордашылар
мектепте ... ... ... ... ... ... ... «Кеңес үкіметі
орыстың отаршылық саясатын қолданып отыр. Олар әдейі қазақ ... ... ... орыс ... ... ... түсе алмасын дегені», – деген
сыңаржақ пікір қалыптастырғанын С.Аманжолов айтып өтеді [84].
Дін өкілдері көпке дейін орыс ... ... ... үгіттеді. Олардың
айтатыны: «Орыс шоқындырғалы, дінді ... ... ... ... ... ... қарсы тұрғаны белгілі. Әрине, сол ... ... орыс тілі ... отаршылар, қанаушылар тілі еді. Мұның
мұндай диалектикалық ... ... ... ... Қазан
төңкерісінен соң орыс тілі – орыс ... тілі ... ұғым ... ... ... ... жанашыр зиялылар оны жалпы тапшылық
мақсатпен ... ... ... керекті құралдың бірі деп, оқуымыз,
үйренуіміз керек деген еді. С.Аманжолов ... ... ... ... орыс тілін көмекші құрал ... ... ... ... ... «Сол ... ... сабақты қазақ тіліне аударуымыз – негізгі
мақсат. ... ... ... ... түрі ... ... ... ұлт
мәдениетін өркендете аламыз. Ұлт пен ұлттың мәдениетін біріктіруі үшін,
әуелі айырамыз. Бұл – ... мен ... ... ... Өйткені,
әрбір ұсақ ұлт өз тізгіні өзінде болса, еркін өседі. Жоспарлы шаруашылыққа,
партияның дұрыс бастауына сүйеніп, мәдениеттің мазмұнын олар ... ... ... ... ... тіл ... төңкерісі жер
жүзінде жеңген соң, социализм нығайып, адамға әдет болып, бойына сіңген соң
туады. Социал-фашистер ойынша, ... ... ... елдің тілі, арттағы
мешеу жұрттардың тілін жұтып қояды. Жер жүзіне ... тіл не ... ... не орыс тілі ... (Сталин). Маррша, басқа марксшілдерше
айтқанда, жер жүзіне ортақ тіл ... өзі ... деп өз ойын ... ... тіл мәселесі – ұлт мәселесінің, тап мәселесінің бір
саласы, бірімен-бірі байланысты екені ... ... тіл тап ... ... Олай ... ... өсу, ... жолында талай айтыс-
тартыс болмай қалмайды. ... тап ... ... ... ... қарау тағы дұрыс емес, тек бүтіннің бір бөлігі деуге ... ұлы ... тіл ... тоғыз саққа жүргізіп, неше
түрлі жолмен өз табының ... ... ... ... бұл ... ұсақ ... ... тұншықтыру, кері кетіру жолында тарихи орын
алды. Отаршылдық, жаһангершілік саясатымен ... ... ... бақ қуған мырзалардың мақсатын көздеген ескі патша
үкіметі тұсында ұсақ ұлт тілдеріне, мәдениетіне, оның өсіп ... ... Ол ... ... тағы ... астарлы жұмсақ «бұқарашыл»
сөздерімен айналып келгенде ұлы орыс тілін үстем қылмақ болған. ... ... ... ... ұсақ ұлт ... ... жетуге
болмайды, ұлт тілі өлуге, құруға ғана бейім. Ұсақ ұлттар тілі де, ... де ... кем, қор ... аз күн ғана өмір ... жаралған дейді.
Орыс тілін алдыруға олар «жаны ашығандықтан» үгіттейді-міс.
Октябрь төңкерісінен соңғы солқылдақ таптардың, азаматтардың да теріс
қисын, көзқарастарды қолдағандары аз ... олар тек ... ... ... жолмен қолданып, кеңестік саясатқа қарсы шықты.
Патша үкіметі тұсында ұлы орысшылдар орыс ... ұсақ ... ... ... кей жерде оны іске ... ... ... тұсында олар орыс тілін асыра мақтады. ... ұлт ... ... ... ... ... ... жоқ» деп (Данилов,
Поливановтар) шықты. Ондағы олардың арқа ... ... ... ұсақ ... шыққан тіл бұзар, не орысша, не қазақша жақсы ... ... ... тіл бұзарлардың тәжірибе жүзіндегі істері көпе-көрінеу ұлы
орысшылдардың тиірменіне су құйды.
Ленинизм қандай ... ... да ... ... ... ... ... Сталинше, Ленинше қарағанда, орыс тілі патша
тұсында езуші, қанаушы таптың тілі болды. Онымен қабат, орыс тілі ... ... да, ... ... де тілі ... ... жаман, сұм, зиянды болса, екінші жағынан пролетариатты, ... ... ... ... ... Ақырында қайшылықтың
бірлігі мен санның сапаға асуы арқасында, бұрынғы сұм, жексұрын, ақсүйек,
дүбара ... ... тілі ... Әрине, ондағы тіл мен сол кездегі
пролетариат тілінің айырмасы жоқ емес. Қалайда орыс тілінде мыңдаған ... ... ... ... ... ... табысы көп.
Шаруашылық құрылыспен бірге, жоғарғыдай мәдени ірі ... ... тілі ... өсіп, әдебиет тілі, мемлекет тілі болды. Орыс
халқымен бірлесіп, ... ... ... ... ... де, тілі де ... ... әсерін тигізді. Соның нәтижесінде
орыс тілі мен ... тілі ай ... жыл ... ... ... ... орнағаннан бергі пайда болған жаңа сөздер Кеңес одағы ... ... ... қалыптасты.
Кейбір зиялылар қазақ тілін орыс тілінің ықпалынан аулақ ұстағысы
келіп жанталасты. Латын әліппесін аларда олар ... тілі ... ... деп те ... ... олар ... орыс ... алмай, француз
тілінен алайық деген. Бірақ ол кезде, қазақ еңбекшілері күн санап, ... ... ... ... ... II классынан бастап
орыс тілі оқылады. С.Аманжолов осындай құбылыстарды айта келе өз ... ... ... ... бар деп, ... ... бұдан
былай да кең сілтемеуімізге бола ма? Әрине, жоқ. Құлашты сілтегенде де,
іске бөгет ... ... алып ... ... Қазіргі таңда мұндай
ілгері басуымызға кедергі болып отырған нәрсенің бірі латын әліппесі дей
аламыз» - деп ... ... іске ... ... атты ... ... 1940
жылғы 10 ноябрьде Қазақ ССР Жоғарғы Советінің V сессиясы қабылданған қазақ
жазбасын латын ... орыс ... ... ... ... заңының
шығуына байланысты жазады. Оны қазақ елінің көптен күткен ісі деп білген ол
орыс графикасы ертеректен бері неге ... ... ... ... тұсында-ақ кейбір оқымыстылар, араб алфавитінен орыс алфавиті артық
екендігін түсініп, қазақтың орыс ... ... ... әрекет еткен
болатын. Бірақ, ол кезде мұндай игі жұмысқа патша ... жол ... ... ... ... ... молдаларының тілегін ғана
орындады. Ал байлар мен ... ... ... ... ... құр ... діннің уымен улана түсуіне жағатшы болды. Байлар
табы үшін араб алфавиті ерекше құрал болды. ... ... олар ... ... ... ... Олар: араб алфавиті жоғалумен ... ... ... жер ... дүниенің астан-кестені шығады десті. Мұның
үстіне қазақтың еңбекші халқы орыс ... ... ол ... қай жағынан
болса да әзір емес еді. Қысқасы, ... ... ... ... ешбір
мүмкіндік жоқ еді», - деген пікірлері сол кездегі қоғам жағдайынан ғана
емес, зиялы қауымның ... да ... ... ... ... ... қазақ халқы, өзінің мәдени даму жолындағы ежелгі
араб алфавитін тастап, одан әлдеқайда ... ... ... ... көшті. Латынға тек біздің қазақ халқы ғана емес, КСРО-дағы ұсақ
ұлттардың ... ... 1920 ... ... көше бастағаны бізге тарихтан
мәлім. Сол кезде, қоғамдағы әр ... тап ... дін ... ... ... ... ... араб алфавитін қалайда сақтап қалуға тырысты.
Араб алфавитінен латын алфавитіне көшу қозғалысын ... 1923 ... ... деп атады. Араб әліппесінің бұқара халықтың
игілігіне айнала алмағанын ескерте келе ... оны ... ... ... қалдыратын араб алфавиті деп атап, жаңа алфавитке көшу
үрдісін «шығыстағы революция» деген Лениннің пікірімен ұштастырды.
Латын алфавитіне көшіп, оны ... ... ... 10 ... ... ... ... жаппай сауаттана бастағанын
ескерсек, араб алфавитін 500 жылдай қолданғандағы нәтижені әрине ... ... ... ... Оның ... араб алфавитінің
баспахана ісінде қолайсыздығы да ерекше еді.
Арап әліппесінен артықшылығы айқын көрінген латыннан орыс ... ... ... ... сол ... ... қоғамның барлығын толғандырған
еді. Оның басты себебін ғалым арабпен салыстырғанда ғана латын ... ... ... орыс алфавитімен салыстырғанымыз жоқ деп түсіндіреді.
КСРО-ның көптеген ұлт республикалары 1937-1938 жылдан ... орыс ... көшу ... қолға алды. Оның сол кездегі қоғам
игілігі үшін ... ... ... ... ... ... ... үш бесжылдықтың үстінде дамып, өскен ұлт тілдері орыс ... сол ... ... ... ... ... мазмұнда
ересен өсті. Орыс тілі арқылы келген мыңдаған жаңа ... ... ұлт ... жаңа ... да ... Орыс халқынан шыққан болсын,
КСРО-дағы басқа ұлттардан шыққан ... ... ... ... көлеміндегі халықтарға бірдей сүйікті, ардақты ... ... ... да жаңа ... ... Міне, бұл сияқты қажетті,
тіпті төл дерлік сөздерді ... ... ... ... ... жаза ... келді. Қысқасы, орыста бар, бізде жоқ Ц, Щ, Ч, Ю, ... Ь, Э ... ... ... ... тура келді. Мұның енді кемшілік
екені көрінді.
Орыс тілі КСРО-дағы елдердің ... тілі ... оны ... ... ... тұрмысқа да, отан қорғау ісіне де, ... ... ... ... Лениннің, Сталиннің еңбектерімен таныс болу
үшін де ... ... ... ... еді. Ал, орыс алфавитіне көшу орыс тілін
білуді, үйренуді анағұрлым ... еді. ... ... ... ... ... орыс ... үйрету мәселесі алға
қойылып отырды. Бұл сол заманның талабына сай екенін ... ... ... алғашқы патшалық Россиядан республика болып «Тәуелсіз»
құрылған қазақ республикасына кейбір зиялылар ... ... ... ... да С.Аманжолов бұл үрдістің орыстандыру саясатынан гөрі
қазақ қоғамына өркендеу ... ... ... ... тырысты. Қазақ
графикасы жөніндегі мәселе қай уақытта болмасын, саяси көзқарастармен тығыз
байланысты. Ғалым өзінің ғұмырында осы ... ... ... ... болсақ, оның еңбектері мен ғылыми мақалалары ... ... ... ... ... ... «Вопросы диалектологии и истории
казахского языка» атты көлемді ... ... ірі ... өте ... бағаға ие болып жатса, Қазақстандағы ... ... ... ұшырады. «Қазақ жастарына кері әсер ... ... ... ... ... ... Бекмахановтан
бір кем емес», қазақ диалектілерін зерттей келе «ру ... ... ... ... үш ... жөнінде айтудан тынбауда»,
«И.В.Сталиннің тіл ... ... ... ... соң да ... ... тұр» деген сындар айтылып жатты.
Тілші-түркітанушы ғалым ... ... ... ... ... көлемді ғылыми зерттеу болғандықтан
қазақ тіл білімінде өз тұрғысынан жаңалық болып табылады. Диссертанттың
ерен еңбегі ... ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде
диалекті жоқ деген пікірге орасан зор дәйекті материалдарды ... ... бере ... жұмысы Қазақстан лингвистері үшін ғана емес, бүкіл
түркітанушылары үшін аса құнды (аударма біздікі -Ә.Ө.)» - ... ... ... халықтар, этникалық топтар түркі халықтары деген ортақ
атаумен аталады. Соңғы ... ... ... ... ... ... шақты. Олардың жалпы саны милионнан астам. Қоныс ыңғайлы жағынан алғанда
түркі тілдері төмендегідей аймақтарға бөлінеді:
1) Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... тілдері.
Кавказ: Азербайжан, Құмық, Қрашай-черкес. Ноғай, Трухмен тілдері.
2) Павольжя, ... ... ... ... ... ... ... Якут, Алтай, Ханас, Шор, Чулым тілдері.
4) Литва, Украина, Молдавия, Қырым татары, ... ... ... ... да, олардың тілдері де ыдырап бөлшектенудің, қосылып
бірігудің сан қилы өткелдерінен ... ... ... алғашқы рулық
бірліктен қазіргі заманғы ұлттық бірлікке қарай ... ... оның ... өте ... ... тілден қазіргі жетілген ұлттық тілге жазба тілге қарай
өрлей ілгерілей дамыған. Олардың даму ... ... ... ... ... ... А.Рамстед, В.Томсен, Н.М.Ядинцев, Д.А.Клеменц,
С.Е.Маловтар қолға алған. Кейіннен түркі халықтары және ... ... ... қызығушылық қазақ ғалымдарының арасында да ... ... бірі ХХ ... ... ... қазақ тіл білімнің ғылым
ретінде қалыптасып, дамуына аса зор үлес қосқан ғалым, профессор, түрколог
С.Аманжолов. ... тек ... ... ғана зерттеп қоймай, сонымен қатар түркі
тілін зерттеуге ерекше сүбелі еңбек қосты.
1930 жылдардың аяғына дейін ... ... ... ... ... қазақ тілінің фактілерін басқа түркі тілдерімен салыстыра
зерттеуді ... ... Оның бұл ... ... осы саладағы
«Қазақстандағы ғағауыздар мен олардың тілі туралы», «Қазақ тілі теориясының
негіздері», ... ... ... ... ... ... древнетюрской письменности и их отношение и современным
тюркским языком» деген ... ... ескі ... ... ескі таңбалар» атты мақалалары және көптеген зерттеу еңбектері
дәлел бола алады.
Осындай зерттеулер нәтижесінде ... ... ... және ... ... бір ... ... бір тілде жазған, яғни тіл
барлық түркі халықтарына ортақ ... ... айта ... ... ... алға ... Сібір, Монғолия, Қазақстан, Қырғызстан, Шығыс Түркістанда табылған
ескерткіштер тілінің бірдей болуы.
2) Ескерткіштерде ... ... ... ... көне түркі ескерткіштер тілін түркі халықтарының көне
тілдері деп қараймыз. Көне түркі жазба ескерткіштер тілін қазақ ... ... ... ... ... түркі тілдерімен салыстыра зерттей
отырып мынадай негізгі ерекшеліктерін көрсетеді:
І. ... ... ... ... ығ/ іг, уғ/ үғ ... ... ... тегді-атын мініп тиісті.
2.Барыс септік тұлғасының бүгінгі қазақ тіліндегі формасы сақталған
түрінде, яғни ... ... ... ... ... ... ... қолданылмайтын түрінде көреміз.
Ра/ре
Ғары/герү
Йа/йе
Ілгеріү-алға
Йоғарұ-жоғары
Йырайа-солтүстікке
3.Жатыс септігі н, л дыбыстарынан соң ... ... ... ... септік бүгінгідей емес –ын,-ін,-н,
-ұн,-үн,түрінде болған.
Бір еркекті оқун ұрты
Бір ... ... ... бұл ... бұл күндегі көмектес жалғауымыз тегіндегі
түркі тайпаларында болған бірлән/білән, бірлә/ ... ... ... ... ... ... ... ерте кезде тілімізде септік жалғау түрі көп ... ... ... ... көне түркі ескерткіштер тіліндегі ... де ... ... ... ғ/ғ ... сөз ... ... анықтады:
тағ-таң
еліг-қолы
азығ-азу тіс
арығ-таза
дауыссыз д дыбысы й дыбысының орнына жүрген:
адақ-аяқ
адырылдым-айырылдым
кудруқ-құйрық
ғ/ғ дыбысы сөз ... да ... ... ... түркі тілдерінің ортақ тілден бірте- ... ... ... ... ... ... пікіріне ескі түркі
тіліндегі етістік түрлері ерекше айқын дәлел.
1.Есімшенің осы шақ түрінде ... ... ... ... ... ... ... ескі түркі ген
жұрнақтары-тачы, течі болып болып
келген: өлтечі, олуртачы.
Беңгү іл тута олуртачы-мәңгі елді ұстап.
Келер шақ ... –ур, үр, ыр, -ір, ... ... ... ... ... ... қағанды ойлармын. Ал Х-ХІІ ғасырдағы ескі
ұйғыр тілінде бұл етістіктер басқаша қолданылған.
Бассық-өлтір.
2.Бұйрық райда өлур-өлтір
олур- отыр болып келсе,
Х-ХІІ ғасыр ... ... ... ... ... ... рай түрінде аса көп өзгеріс байқаймыз қазіргі қазақ тілінде
– сар,-сер формалары болып кездеседі,-дей келе С.Аманжолов Тоныкөк жырынан.
Ол йолун ... ... ... ... ... ... арқылы келтіреді.
4. І жақ көпше түрінде етістіктің –дың,-дік, жалғауы жоқ, оның орнына
дымыз, діміз, тіміз болып келеді деп,-мына мысалдарды келтірген ... ... Көне ... ... ... ... қазақ тілмен салыстыра келе
С.Аманжолов түркі тілдері бір негізден тарағанын көрсетсе, кейін олардың
әрқайсысы өз алды ... ... соң бірі ... ... ... қазіргі түркі тілдеріндегі «Отыр» сөзінің айтылу, жазылу
тәртібін ... ... ... ... ... бұл ... ... «Олур» формасының кей түркі тілдерінде сақталып келгенін дәлелдеген.
Қазіргі қазақ тіліндегі «Отыр» қалып ... көне ... ... ... ... ... ... Тәңірі тег
теңірі де болмыш түк Білге қалған бұл шақта отырдым. ... йым ... бұң йоқ- ... қойнауында отырса, елде мұң жоқ мағынасында қолданылып
отырылғанын көреміз. Сонымен түркі ... ... ... бір ... ғана қарастырдық [88]. Осы салада С.Аманжоловтың
сіңірген еңбектері ... ... ... ... ... ... ... Сөйтіп түркология ғылымына соңғы жаңалықтар ашты.
Қазіргі кезде ғалымның зерттеулері ... ... ... орын ... ... ... М.П.Вяткин (1895-1967) өзінің пікірін
беру барысында: «Қазақ ... ... ... ... ... ... соқпай өте алмайды. Аманжоловтың тұжырымдарының
дәйектілігі сондай, өзінің негізгі тұжырымдары тарихи ... ... ... ... үшін ... ... негізгі тараулар
қазақ тайпаларының этногенезіне арналғандары болып, қазіргі ... мұра ... ... ... ... ... ... ойлармен байытады (аударма біздікі - Ә.Ө.)» - дейді [89].
Қорыта ... ... ... бойынша және теориялық қазақ
тілі білімінде атқарған орасан зор еңбегі мен тың ... өз ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастырғанда оның
филология, фольклор ... ... ... тарихпен, тарихи
үрдістер мен құбылыстармен қым-қуыт байланысып жатқанын ... ... тек ... ғана емес ... ... ... тұлғасын оның
шығармалары ашып береді. Жоғарыда ... ... ... ... және ... тіл ... ... еңбегін тарихи
тұрғыдан төмендегідей сатылаймыз:
1. С.Аманжоловтың 1916 жылдан соңғы еңбек жолы. Шыңғыстай ... ... ... екі жылдық педагогикалық курсты бітіріп ауыл
мұғалімі, одан соң Бұқтырма, Өскемендегі қоғамдық қызметтері. (1917 ... ... ... әсері);
2. С.Аманжолов Ташкенттегі ОАМУ студенті (1926-1930). (Қазақстан және
Орта Азиядағы совет өкіметінің орнауы)
3. ... ... ... ... ... ... ... кеңестік бағытта дамуының беталысы. Тарихтағы ... мен ... ... ... ... 1940-1958 жылдардағы С.Аманжоловтың ғылыми-қоғамдық қызметі.
(Тарихи тұрғыдан ҰОС басталуы, Кеңес одағы ... ... ... жұмылдыру саясаты, ... ... ... мен әр ... ... ағымдардың ғылымға тигізген әсері);
С.Аманжоловтың өмірінен соңғы ... және ... ... ... ... (Қазақстан ғылымы мен қоғамының тоқырау заманындағы
келбеті мен ... ... ... ... ... даму ... және саясат, қазіргі қоғамдағы тіл ... мен ... ... ... ... зерттеуге қосқан үлесі
ХХ ғасырдың басында қоғамның дамуында, ұлт бірлігін нығайту үшін,
ұлттық сезімді ... ... ... тарихи мәселелер арқылы
қалыптастыру заман талабы болды.
Мұны тіл ... ... ... ... ... ... ... түсінген. С.Аманжолов тіл мәселелерімен қазақтың ұлттық
тарихын қатар ... ... ... ... ... ... тарихи зерттеулерді қатар алып ... ... және ... маңызын осы кезге дейін
жоймаған ... ... ... ... ... ... көп ... көлемінде жинақталып,
сараланған еңбектері ғылыми ... ... ... ... ... ... ... бойынша зерттеген «Бұғытастағы ескі
нұсқалар» атты мақаласы 1956 жылы қазақ ССР ... ... ... ... ... мен тайпаларының қалыптасу тарихын ... ... бар. Олар ... түріктанушы, тіл маманы, археолог,
географ, сонымен қатар ең бастысы тарихшы болуды талап етеді. ... ... ... ... біз қазақ халқының этникалық құрамын зерттеп
көрсете алмаймыз. Бұл ... өз ... ... зерттеушілер,
А.Левшин, Л.Мейер, А.Харузин, Ш.Уәлиханов, Н.Аристов, М.Тынышбаев,
С.Аманжоловтар болды. ... сол ... ... әр түрлі болды.
В.Радловтың айтуынша, ең алғаш руларға ... Оғыз ... ... ... ... А.Левшиннің айтуы бойынша, қырғыздар (қазақтар) таңбалар
мен белгілерді моңғолдардан алған. Бұл таңбаларды сол ... Орта ... емес ... дейін таратқан. И.Казанцевтің пікірі бойынша,
таңбалармен ұрандарды ... ... ... ... ... мен
А.Харузиннің пікірлері бойынша, таңбаларды Шыңғысхан тұқымынан ... ... ... ... ... қаруларының түрлері
бейнеленген. Л.Мейердің түсіндіруі бойынша, таңбаларды ... ... ... Тәке хан ... ... Бұл ... ... халқымыздың
тарихын зерттеудегі әр түрлі пікірлерге әкеледі. Н.Аристов, өз ұстанымдарын
Күлтегін жазуларына сүйене отырып, таңбалардың ... ... ... тас плиталарда кездесетінін айтқан. Ол ... ... 38 ... ... ... рулары пайдаланатынын, бұлардың рулық-
тайпалық таңбаларға ұқсас екенін айта келіп, қазақтарға таңбаларды белгілі
бір адам берген жоқ керісінше бұл ... ... ... ... тарихи
жемісі болып табылатынын айтқан. Оның ойынша рулық таңба-рудың ... ... ... рулық таңбалар мал белгілі бір ... ... ... ... ... Бұл ... ... халқының тарихы тереңде жатқанын
көреміз. Сонымен қатар, Рашид ад-Диннің ... ... Оғыз ... алты ... ... 24 ... таңбалар үлестірілгенін білеміз. Бұл
мәселеден Оғыз хан таңбаларды алғаш таратты деген ой тумауы қажет. Ол ... ... ... ... ... ... бұл ... мемлекет басқару
ісінде тиімді қолданып отырған. Өйткені сөзіміздің басында ру таңбалардың
одан ертеректе пайда ... ... ... ру таңбаларын таратып берді деген ойға талдау жасасақ,
бұл пікір шағатай тілінде жазылған шығармалардан бастау ... Өз ... қол ... ... ... таңбалар, ерекше құстар,
ерекше ағаштар үлестіріп берген. Олардың ... ... ... ... би, Қоңырат би, Тама би, Керейт ... ... ... ... ... ... қазақ тайпаларының таңбаларына сәйкес келмейді.
Бұл тұжырымнан да ... ... ... алды ... ... негіз
жоқ. Сондықтан бұл таңбалар ерте орта ғасырларда түріктерден тарады дегенге
толық негіз бар. С.Аманжолов қазақтың арғы ... ... ... ... бастаған ғалым. С. Аманжолов мұрасының ... тіл ... ... ... ... этногенезінің (шығу тегін) өзекті
мәселелеріне арналған. Зерттеу кезінде ғалым тарихи деректерді, өзіне ... ... ... халықтың ауызекі тарихнамасымен, шежіре
мәліметтермен салыстыра, ыңғайластыра зерттеп жазған. ... ... үш ... ... құрылымын зерттеп, оларға тән ... мен ... ... ... баға бере ... бұл ... ғылыми көзқараспен қарасақ, ... ... ... ... ... ... арналған. Құнды
материалдармен жазылған ... мен ... ... басшылыққа
ала отырып, Ұлы, Орта, Кіші жүзге кірген 80 ру мен ... ... ... ... Ұлы жүзге-23, Орта жүзге-24, Кіші жүзге-33 ру мен
тайпаларды жатқыза отырып ... ... ... ... ... дәлелденеді. Олар өздерінің санына және тарихи ... әр ... ... ... ... ... әр ... қазіргі қазақ
тілінің негізін қалауға қосқан үлестері де әр түрлі. С.Аманжолов ... ру, ... ... ... ... аса зор көңіл бөлген ғалымдардың
бірі. Мысалы; А.И.Левшин кейбір ру, ... ... ... ... карокисяк, китя, дюрткара, чулакей, тилау, тазлар” – деп келтірсе
Аманжолов еңбектерінде, үйсін, ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі. Ғалым қазақ тарихын зерттегенде ... ... ... Оларды зерттей келе, олардың ұқсастықтарын
салыстыра ... ... ... одағы 9 болды. Ұлы жүзге басты орын алатын
тайпалар қаңлылар, жалайырлар, дулаттар болды. Ал ... ... ... ... ... ... ... сары-үйсін тайпаларын
кіргізді. Орта жүзде басты ... ... ... ... ... ... олардың құрамына балталы, бағаналы, тарақты, саржомарт,
қаракерей, уақ, матай, қаракесектерді жатқызады. Ал кіші ... ... етіп ... алып, оған: шөмекей, серкеш, адай тайпаларын ... Көп ... ... ... болмағаннан беймәлім болып
келді. Мысалы: меркіттер, үйсіндер т.б. Аманжоловтың айтуынша кейіннен бұл
меркіт, ... ... ... ... ... біріккен. Ғалым ... әр ру, ... әр үш ... ... ... ... ... орта жүзде де кіші жүзде де бар. Ал тортуыл орта жүздегі наймандар
ішінде де және арғында ... де ... ... кіші және орта ... бар. ... Орта ... ... де Левшин мен Аристовтың ... ... ... ... ... аударып, кейіннен Ұлы жүзге
қараған Аманжоловтың айтуынша жүздерге бөліну ... ... ... ... ... ... әр түрлі тайпалардың бірлігі ... ... ... ... ... сол елдің тілінің тарихын білмей елдің тарихын
білмейтінін, ал ... ел ... ... сол елдің тіл тарихын
білмейтінін басты назарға алып жазған. Әр ру ... ... ... ... ... ... мен тайпаларының арғы тарихын зерттеу дегеніміз, ең
алдымен олардың таңбалық ... ... ... ... Мұны ... ... ... Оның пікірлерін тереңдете зерттеген С.Аманжолов.
Ол кісі белгілі бір ... ... одан ... одан ... ... жолдарын рулық таңбаларды зерттеу арқылы көз жеткізуге болатынын
айтқан. Сонымен қатар С.Аманжолов қазақ халқының шығу ... ... ... еңбегіне сүйеніп: “Қазіргі қазақ, өзбек, қырғыз т.б. елдер
түрік ... ... – деп ... ... өз еңбектерінде ұтымды
көрсете білді. Ол өз еңбектерінде “Алшын” сөзіне де толық түсінік берген.
Ол: Әлімұлы, Байұлы, Жетіру ... ... ... ... ... айтуынша Алтай жері. Өйткені алтайлықтардың таңбасы наймандардың
таңбасына ұқсайды ... ... ... ... ... ... ... телеу жатқан. Ғалым таңбалардың өзгеруі көшірме ... ... ... ... ой айтады. Мысалы; таздар мен
жаппастың таңбасы Z (зет) болса да оны ... ۸ ... ... ... ... ... болады (М).
Ғалым қазақтың ең басты тайпаларының ішіне қаңлыларды да ... ... ... ысты, тлек, ойықты жатқызады. Бұл ... ... ... болғанымен тарихта дұрыс зерттелмеген.
Ал қыпшақ тайпасы, тайпалық одақтың атауына ... ... олар ... ... (||) таңбасымен бейнеленген. Өйткені
қаңлыларда І бір сызық болып ... ... ... одан шыққан тайпаға
берілуі мүмкін делінген. Ол кезде бір тайпаны басып ... ... ... ... сол ... таңбасын қосып көрсеткен. Қыпшақтар өз алдарына
жеке тайпа болып оған: ... ... ... ... ... ... (||, ۸) ... көрсеткен. Қоңыраттың құрамына ноғайдан
шыққан маңғыттарды және санғыларды кіргізеді. Қоңыраттың таңбасы ┌┐ ... ... мен ... де┌┐таңбасы түрінде қарастырылған.
Ғалым Наймандар таңбаларына зерттеуді анық фактілермен келтірген.
Наймандар – ... ... ... және ... ... ... бірдей таңба
ұстанған. Тек содыр, матайлардың таңбасы ғана ... ... ... найман мен алшындар ... ... ... ... ... ^ немесе۷, немесе ‹ және › болып бірнеше өзгереді.
Бірақ бұл дәлелдеулер көп зерттеулерді қажет етеді. Ал ... ... ... ... ... жеке ... Таңбасы үшбұрыш Δ-бұны басқа таңбалардан
шығаруға келмейді. ... ... ... ... ... кіші ... және орта
жүздің есентемір, жүй, жағалбайлы, мансыр тайпаларымен туыс ... ... ... және ... ... ... қарағанын дәлелдеген.
Ал Бағаналының Орта жүзден тарағанын мүйізтектес (Ψ) таңбасын
қарастыра отырып оның ... ... ... ... Оларда болған
(Ћ) сияқты тағы бір ... ... кіші ... ... руымен
байланыстырады. Ғалымның ойынша бұл таңба олар найман ... ... ... болған. Бұдан шығатын қорытынды бұлармен байланысты шекті ... ... ... ... ... Орта ... тараған жеке тайпа. Шапырашты сөзі де тайпа
атауынан шыққан. Оған бестамғалы және ... ... ... бәрі ... Оның ... (Ψ) ... атауына сай жасалған. Ал Сырғалыға келсек,
оның таңбасы да тайпа атауына сай. Екінші бір таңбасы (+) олардың ... мен ... ... ... ... ... руларының кейбіреулерінде (+) қосынды таңбасының болуы қазақ
руларының шығу тегін тәңірге табыну кезінен басталғанын көрсетеді. ... ... ... ... ... телеу, сіргелі, керей, адай,
руларында да ... ... ... ... ... ... талдау
жасап жүрген Мұрат Әджи қосынды (+) белгісінің тәңірге табыну кезінен
басталатынын ... ... ... ... ... б.з.ҮІІ ғасырына
дейін алтайлық түркілер арасында ... оны ... ... ... Мұны көк түріктердің руна жазуындағы белгілері де растай түседі.
Ерте түркі дәуіріндегі тайпалар аттары ... ... ... ... таңбаларынан өзгешелеу. ХІғасырдағы М.Қашқаридың Диуани лұғат
–ат-түрік атты еңбегінде бешенек, қыпшақ, башғырт, басмыл, ... ... ... ... ... ... иағма, ұғрақ, жарұқ, жомыл, ұйғыр,
таңғұт, хытай, табғыш, тайпалары ... ... ... ... қыпшақ, башқырт, татар, ұйғырлар кейінгі ... ... ... ... ... ... ... негізгі тайпалар осы
тайпалармен қатар жоғарыда аттары аталған тайпаларды да құраған. М.Қашқари
өз еңбектерінде бұл ... ... ... тек өзі білетін оғұз
тайпаларының ішіндегі 22 руға ғана ... ... ... ... ... ... ... келмейді. Негізінен оғыздар қазіргі
Орта Азия республикаларының ... ... ... ... ... Батыс Қазақстан аймағында ғана таралғанын ескерсек, ... ... ... ... жиі ... ... ... еңбектеріне сүйенсек, оғұз таңбалары мен қазақ руларының
таңбалары арасында біршама ұқсастықтар бар ... ... Оған ... ... ... рулық таңбасынан қазақтың садыр, матай,
руларының таңбасы шыққанын байқаймыз. Қайықтардан-қаңлыларға, ыстыларға,
тіліктерге; ... ... ... ... ... ... ... есентемірлерге; бектілерден- шөмекейлерге; иазғылардан-
алтындарға, ... ... ... тұтыртқыдан-
шөмекейге, берішке, найманға рулық таңба жақындағанын көреміз.
Шөмекей басты тайпалардың бірі. Оларды алшындардан бастау алдыртамыз.
Оның таңбасы оның ... ... ... ... ... шыққан. (^)
Жалайыр – орта жүзден шығып, таңбасы (m m) бейнеленген.
Тарақты Орта жүзден шығып, (m É) ... ... ... ... – (.Ɔ ) ... (Орта жүзден) (℧ )таңбаланған.
Дулат тайпа атауынан шыққан. Оған Ұлы ... ... ... самбет;
Кіші ордадан табын, терістамғалы табын, онтамғалы табын, рамадан, кердері,
чинхожа, құралас және абдан жатады. Левшиннің ... ... кіші ... ... ... ... ол ... Ордаға жатады. Таңбасы – о.
Арғын – олар басты тайпа, орта және кіші ордаға кіреді. ...... ... жүзден) таңбасы – (□ )
Қаракерей (Орта жүзден) таңбасы- (Т)
Сары үйсін (Орта жүзден) таңбасы (□)
Керей тайпа ... ... ... бұл ... ... ... олардың жеке тайпа екенін көрсетеді. Негізінде керейлерде
басқа варианттарға сүйенсек басты таңбалары крест + ... Осы ... ... христиан дінін қабылдағанын көруге болады. Ал бірақ сол ... да ... ... ... оларда неге бұл таңба болмады ... ... ... бұл ... ... ... таңбасы (□), ал +
қосымша екенін көрсетеді. Керісінше крест телеу, сырғалы, ботбай, құралас,
самбет, сары-үйсін (Ұлы ... және ... ... ... кездескенімен
тарихи деректерде бұл тайпалардың христиан дінін қабылдағаны ... ... ... ... ... ... ... (||) таңбасын, ал
алшындардың құрамына кіргенде (^) ... ... ... ... ... қосымша таяқша белгілерінің
жалғануы рулардың тайпалық одақтағы немесе тайпадағы орынын көрсетеді. Мұны
дулат ... ... ... көре ... ... ... одағына белгілі бір кезеңдерде табын, арғын, рамадан,
терістаңбалы, табын, албан, суан, ... адай ... ... ... ... ... өз ... өзгерткендігін
байқаймыз.
Бұл тайпаларға ерекше зерттеулер жүргізген С.Аманжолов ... ... ... ойықтың қаңлы одағына таманың, керейттің қыпшақ
одағына, ноғайлардың ... және ... ... ... одағына
жатқандығы туралы қорытындылар жасаған. Ғалым сонымен қатар, жаппас руы мен
шапрашты рулары, алшын тайпасы мен ... ... және ... ... ... ... ... мүше болу мүмкіндігі туралы
өз ойын білдірді.
Негізінде қазақ тайпалық ... – 9, ал ... ... саны – 26. ... 9-ы Ұлы Ордаға, 14-і Орта Ордаға және 3-і Кіші ... ... ... ... мен ... таңбалары болмағандықтан
зерттелмеген. Ғалым тайпалардың таңбаларын ... ... ... ... ... дұрыс талдау жасай білген.
Тайпалар бірлестігі сол кездегі мал жайылымы үшін болған жаулаушылық
соғыстарға байланысты өзгеріп отырады. Күшті тайпалық бірлестіктің ... ... бір ... ... оның ... ... ... отырды. Ол кезде ру басылары өз руластарының ... ... үшін көп күш ... Кейбір орыс тарихшылары
қазақтың этникалық құрамын зерттеуде көп қателіктерді ... ... ... өз ... В.В. Бартольдтың ойларына ашық қарсы шығады. Онда
В.В.Бартольд қазіргі қазақ-қырғыз құрамына ... ... ... ... қаңлылар мен қыпшақтарды жатқызып, қалған тайпаларды ... Ал ... ... түркіленген моңғолдар деп көрсетілген. Ал
ғалым татарлардың шығу тегі түрік ... ... ... өз мақалары мен
зерттеулерінде дәлелдеп көрсеткен.
С.Аманжолов өз ескертулерінде «туыстық» деген сөздің «Тұқым» (жанұя,
ұрпақ) немесе ата (әке – патриарх, ру ... ал ... сөзі ру ... ... - ел ... ... ... екенін жазған.
Қазақта әр 30-ға толған адам өзінің шежіресін жақсы білсе, ру ... ... ... шежіресін жақсы меңгере білген. С.Аманжолов біздің
тарихшыларымыз бен ... бұл ... ... өз ... қатты өкінген. Қазіргі кезге дейін этнографтар
мен тарихшылар ... ... ... ... ... арғындар, алшындар, қоңыраттар, жалайырлар, дулаттар,
меркіттердің шығу ... ... әр ... ... қарастырылады. Ал ғалым әр
тайпаның шығу тегін зерттеу олардың тілдік ұқсастықтарына ... ... ... жайлы ой тастай білген. Әсіресе 1943, 1949 ... ... ... ССР тарихындағы Г.Санжеевтың Керейлер мен наймандарды
моңғолдардан шығарған, Б.Я.Владимирцовтың моңғол тілін ... ... ... ... өз дәлелдеулері арқылы қарсы шықты. Өз мақалалары
арқылы әр ру, тайпалардың шығу тарихына дұрыс талдау жасады.
Мысалы Үйсіндер ... ... 1730 жылы ... сол ... Орта, Кіші Орда хандары мен ... ... ... ... бұл ... ірі ... ... одан көп тайпалар шығып, тарағанын
жазған. Үйсіндерді ... ... ... ХІХ ғасырдың 60 жылдарындағы
Ұлы Орда басшысы Диқамбай батыр дерегіне А.Н. Красков деректеріне ... ... үш жүз ... ... (Үш жүз) ... ... «Родословной киргиз – казахов» еңбегінде үйсіндер дулат,
жалайыр, абдан, суандарды басқарған. Ал ... ... ... ... екі қанатқа бөлінген. Оның шығыс қанаты суан мен ... ... ... ... ... шымыр, ботбай, бештаңбалы, сырғалы, ысты,
ошақты, жалайыр және жаппас жатады. С.Аманжолов ХІХ ғасыр аяғында жазылған
Н.Наушабаевтың ... ... ... ... ... ... Алаштың екі ұлы болады, Сейілхан және Жайлыхан. Біріншісінен 8
түркмен бұтағы, ал екіншісінен Майқы атты бір ұл ... Одан ... ... ... – Айыр – ... Ал одан – ... және Созақ. Созақтан –
Қара қалпақ туады. Ал Қазақтан – Ақ - Арыс, Жан - Арыс және Бек - ... ... ... мен ... Ақ - ... ұлдары болып келеді. Үйсіннен;
Шанышқылы, Қаңлы, Ошақты, Ергенекті дүниеге келеді. Ал Дулаттан; ... ... және ... ... Бұл ... ... ... 1911 жылы
Айқап журналының 3-санында жарияланған, Карим ... ... ... ... ... [90].
Тарихқа керек деректі ауызекі әңгімеден жинаған Сарсен Аманжолов
қазақтар ... ... ... ... ... естіп жазған.
Естігенін ойға түйіп, қорытындылар жасайды: Қазақтан – Озғын, одан – ... Ұзақ ... ...... ... ұлы – Бек - Арыс (Одан ұлы жүз тайпалары ... ұлы Ақ - Арыс ... орта жүз ... ұлы Жан - Арыс ... кіші жүз тарайды).
Ары қарай бұл аңыз бойынша Керей мен Уақ Алшыннан тарайды. Сарыжомарт
тайпасы ... ал ... ... мен ... тарайды. Суюіншіден –
Төлегетай, одан – Қытай (үлкен әйелінен), Садыр (орта әйелінен), Тортуыл
(кіші ... ... ... ... ... еңбектеріне
сүйенсек қазақ жүздерінің басшылары: Қара Келімбет (Ұлы ... ... ... ... және Ақ ... ... ... болған.
С.Аманжолов Т.Бектасов пен Н.Наушабаевтың келтірген дәлелдерінің бір-
біріне қарама-қайшылығын салыстыра отырып, зерттей білген ... ... ... ... түріктердің шығуы туралы деректерін архивтерден тауып
оқып, оған талдау жасады. Бірақ қорытындыны аңызға емен қытай ... ... ... алып ... ... ... ежелде 120 000
киіз үйден тұрғанын, 630 000 жан болып, әскер саны 188 80 адам ... ... ... ... ... ... ... де
түрік тайпаларының ішінен шыққан ірі тайпалар қатарына жатқызуға болатынын
дәлелдеді. Б.э.д. ІV-ІІ ғасырда олар ... мен ... ... ... ... ... санасып отырған. Б.э. І ғасырда ... ... ... ... ... ... ... үйсіндер сол
кездің өзінде 120 000 жанұяны құрап, өздерінің этникалық құрамын ... ... ... ... ... ... ... Жалайырлар,
Керейлер, Наймандар мен Қарақытайлар, Қоңыраттар, ... ... ... ... ... ... Әбілғазы, Грум-Гржимайло,
Халитов, Поливанов, Руденко, Жданко, Наушабаев, Левшин, Гродеков, Аристов,
Васильев, Харузин еңбектеріне сүйеніп, оларды бір-бірімен ... ... ... ойды өз ... ұтымды дәлелдеп көрсеткен.
Ал «Қазақ диалектологиясының негізгі проблемалары» атты еңбегінде
қазақтың ру, тайпа ... кең ... ... ... ... зерттеуде тау-тастарға жазылған көне жазуларға сүйеніп, нақты
дәлелдер ... [103]. ... ... Орхон-Енисей нұсқаларындағы
көне жазуды зерттей келіп, бұл жазулардың біразы дулаттардікі болуы мүмкін
деген пікір айтып, оны сол ... ... ... дәлелдейді. Ғалым үлкен
зерттеу еңбегі үстінде жүріп, Күрті өзені бойындағы тастарға қашалған ескі
жазуларды ерінбей зерттеді. ... келе ... ... ... атты ... ... [91].
С.Аманжолов мұрасының айтарлықтай бөлігі тіл саласымен қатар қазақ
халқының этногенезінің (шығу тегін) өзекті ... ... ... ... ... ... ... дейін зерттеген ғалымдар еңбегімен,
халықтың ауызекі тарихнамасымен, ... ... ... ... ... Халықтың, оны құрайтын үш жүздің рулық-
тайпалық құрылымын зерттеп, оларға тән ... ... мен ... дұрыс баға бере білді.
С. Аманжолов тіл тарихын қазақтың халық болып қалыптасуы тарихымен
сәйкестендіріп зерттейді. ... ... ... и ... языка» еңбегінде қазақтардың этникалық құрамы, ... ... ... кеңірек жазған. Ең алғаш «қыпшақ» сөзіне түсініктеме жазып,
оның бір ... ... ... және ... ... ... дейін
нығайып, мұндағы тайпалардың «түрік-қыпшақтар» деп аталғанын дәлелдеді.
Ғалымның зерттеулерін Рашид-Эддин, ... ... ... ұқсас
қорытындыларды көреміз. Қазақтар арасында орта ордадағы қыпшақ тайпалары
ХІХ – ... 13 500 ... ... Орта Азияда 30 000 жанұя болған. Ал
арғындар 68 мың жанұя, наймандар – 60 000 ... ... 13 000 ... ... Қытай мен Моңғолиядағы көптеген керейлер мен абақ-керейлер
есептелмеді) болды [92].
Сонымен қатар ғалым қаңлылар, меркіттер, қидандар, туралы ... ... ... дәлелді талдау жасады. C.Аманжоловтың
айтуынша, ... ... ... негізгі тайпалардан құрылған. Олардың
қатарында: қаңлы, қыпшақ, қоңырат, алшын, найман, ... ... ... ... ... бекболат, шапрашты, сіргелі, шөмекей,
жалайыр, тарақты, ... ... ... ... балталы, қаракерей,
уақ, сарыүйсін, адай, матай,қаракесек, керей.С.Аманжоловтың рулық таңбалар
негізінде жасалған сүйенсек, күрделі тарихи даму ... ... ... тайпалық одақтағы орындарын ауыстырып отыруға ... ... ... ... ... ... ... тілдік,
антропологиялық тұрғыдан бір-бірімен жақындаса түскен. Нәтижесінде қазақ
халқы этникалық ... ... ұлт ... ... ... ... ... халқының шығу тарихының тереңнен зерттеп,
А.Бернштам мен В.В.Бартольдтардың еңбектеріне сыни тұрғыдан талдау ... ... ... ... ... ... ... қайта олар қытай
деректері бойынша ұйғырлар мен түріктерден шыққанын дәлелдейді. ... ... ... ... ... дейін түрік тілінде сөйлейтін
тайпалар болған. С.аманжоловтың ... ... ... жаңаша тарихи
ойларды дүниеге әкелді.
Ғалым қазақ тілінің тарихын зерттей ... ... ... ... және ... ... ... «Некоторые сведение о
древних племенных диалектах казахского языка», ... ... ... ... ... ... мақалалар жазды.
Сонымен қатар тарих және диалектология жайлы үлкен монография жазып
аяқтады. Қазақ тарихын зерттеуге үлес қосқан С.Аманжолов ... ССР ... ... ... де, ... ... жазды.
1956 жылы тамызда Шығыс Қазақстан обылысы Ұлан ауданында «Қазақ халқы
мен тілінің пайда болуы» деген тақырыпта баяндама ... жылы ... және ... ... ... «Қазақстандағы
Ғағауыздар» еңбектерін жазып, ел ... ... үлес ... ... ... ... ... түрік
жазуының ескерткіштері және оның қазіргі түрік ... ... ... шығып, көптеген баға жетпес мәліметтерді қарастырды.
Ғалым наймандарды зерттей келе, Халитовтың зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... деректеріне сүйене отырып,
наймандар VІІІ ғасырда тарих саханасына шығып, олардың Байкал өзенінің
маңайын мекендегенін ... 850 жылы ... ... ... ... мен ... және Қара
Ертіс өзеніне дейінгі жерді мекендегенін дәлелдеп жазды. Кейіннен моңғолдар
қолына өтеді. ... ... ... ... ... ... қыпшақ,
жалайыр, алшын, арғын, дулат, тайпаларының шығу тегіне жекелей зерттеулер
келтіре отырып, қазақ халқының халық болып ... ... ... пайда
болған тайпалардың тарихымен байланысты екендігін көрсетеді. Еңбегінде
арнайы сызбалар арқылы ... ... ... үш ... қай елдер
жататынын нағыз факторлармен дәлелдеп жазды.
Қазақ ... шығу ... ... ... ... ... ... қазақтың, оның тілі мен мәдениеті тарихының дамуына ... ... ... ... ... эволюциялық даму барысындағы түп
негізі тереңде және біртұтас екендігін дәлелдеп, қазақ халқының шығу тегін
арыдан ... ... ... ... ... ... жылдар көлемінде
жинақтап көрсетуге тырысқан белгілі ғалым.
Түрік тілдес тайпалар ... ... ... Мәскеуде докторлық
диссертация қорғау кезінде жазған “Қазақ ... ... ... ... ... ... ... 1948 жылы
қорғалған докторлық диссертацияның бірінші бөлімі қазақ халқының ... ... ... ... “Заметки о ... ... ... ... ... ... тілдес тайпалар деп
қарастырған. ... сөзі ... ... ... ... бұл ... ... ешқандай туыстық қатынасы жоқ дейді. Татарлар моңғол
шапқыншылығы ... ... қол ... ... ... тілдес тайпалар екенін
дәлелдеп жазды. Оған дәлел ретінде ХV ғ. ... ... ... ... ... хан жарлықтары Орта Азиялық түрік әдеби
тілімен жазылғанын, әр түрлі деректер арқылы көрсетеді.
Профессор ... ... ... ... ... олардың тілі туралы” деген мақала жазды. Зерттеуші ғалым ... ... ... ... фольклоры нұсқаларын ұтымды қолдана білді. 30 жылдары
“Бөгембай батыр”, “Қазақ совет фольклоры”, ... т.б. ... ... ... ерекше орын алды. Бұлар табылмас құнды деректер
болуымен қатар, бүгінгі этностың тарихи тамырларын зерттеуге өз ... ... ... бұл ... ... шығыс елдерін
зерттеушілер ғана есіне алады. Бірақ олар оқта-текте кездескенін жинап,
халық ішіндегі көп ... ... ... ... алмады. Төңкерістен соң,
1924 жылы бір рет, ... ... бір рет ... ... ... бұл мәселе жөнінде аздаған жұмыстар ... Осы ... ... ... ... екі кезеңде біршама деректер жинады.
Бірақ бұл жұмыстар да өз нәтижесін бермеді. ... ... ... ... ... ... үлкен табандылықпен еңбекті қажет етті. Осы іспен бірнеше
батырлар жыры басылып ... ... ... ... жыры ... көбірек болды, ал Орта жүз бен Ұлы жүзде тарихи оқиғаларға байланысты
жазылған поэмалар ... ... Бұл қате ... С. ... ... ... жыры Ұлы жүз бен Орта жүздің ортасынан табылған
әңгіме. Бөгенбай әңгімесі ... ... ... ... ... ... алады. Бөгенбайдың Әбілмәмбет ханға бағынбауы кезіндегі тарихи
оқиғалардан бастап, Абылай ... ... ... Бұл ... ХVІІ-
ХVІІІ ғасырдағы қазақ пен ... ... сөз ... ... ... ерліктері дәріптеліп, сол кездегі қанды қырғын ортасынан
табылмайтын деректер келтірілген. ... ... ... ... ... көрсетілген. Оған дәлел: Аналық, Зейнеп дегендер алып
батырларға ақылшы, кеңесші болған. Бұл ... ... ... жағдайы
сөз болып, мұндағы құлдардың орны дараланып көрсетілген. Өйткені, Бексұлтан
деген құл ... да ... ... артық болып, өткір, ұтымды ... ... ... ... ... жер ... ... үстем тап
өкілдері артықшылықтарға ие болып, құлдар ... ... ... ... ... ... жыры ... тап өкілдерін жақтап жазылғанын
байқаймыз. Ғалым өлең жолдары арқылы Бөгенбайдың ... ... ... ер ... ... ... қыран салтанатын.
Қан төгілген соғыста жаяу қалып,
Жолдасына беріпті мінген атын.
Бөгеннің ... жері ... ... ... ... қолмен қуған.
Нәсілінде саяқтық болса керек,
Он жеті ұл, бір қыз екен ... ... ... алты ... ... жазым етер мына жалған.
Ешбір ханға бағынбай Бөген батыр,
Жеке жол ... өзі ... деп ... ... бұл ... ... ... жинап құрастырып жазған.
С.Аманжолов: «Бөгенбайды» айтып ... ... ... ... Адам – ... төртінші ауыл қариясы ... ... ... кісі. Құсайын
«Бөгенбайды» екі түрлі күймен құбылтып, қызықты етіп айтады. Оның ... жазу ... ... ... жасы ... ... ... елу жыл
бұрын бір қартқа бәйек болып жүріп, жазып алысымен жаттаған екен. Қазірде
жазбасы жоқ. ... ... ... ... Мен 1927 жылы ... үш ... тыңдап, үш күн отырып жазып алдым. Әңгіменің қызықтылығы, сөзінің
тазалығы, өлеңнің кестелігі біз көріп ... ... ... ... ... дұрыс өлең сақтай білу ... ... адам ... ... ... – тез ... Құсайынның «Жетім қыз» деген тарихи
поэмасын жазып алу, басқа да ел ... ... ... ... ... ғылыми зерттеу ісін жандандыру» - деп өз еңбегінің үлкен
жемісін көрсетеді. Ғалым 50 жылдардағы солақай ... ... ... ... ... ел батырын жазғаны үшін ... ... ... ... ... туралы жырлары, “Сараң
Дәмегөй” т.б. деректері. Ұлттық Ғылым ... ... ... қорында сақталған. Деректер латын және араб тілдерінде жазылып,
бір тарауға ... ... ... ... ... 1925 жылы
Темірбай қарттан сұрастырып жазды.
Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл мен әдебиет институтын басқарған
кезде ... ... ... ... ... баға ... ... Ғалым:
«Тарихқа деректің бір табылатын жері – ескі жермен-жексен ... ... ... ... Бұл ... ... археология маманы болмағандықтан
әлі істелмей жатыр» - деп қынжыла жазған.
Тарихшылармен бірігіп ... ... ... ... ... бұл ... “16 жыл көтерілісі”, “Исатай-Махамбет”, “Қасым
әңгімелері” туралы ... ... ... ат ... ... ... ... өлең-жырлар» атты еңбек С.Аманжоловтың
құрастыруымен, араб әрпімен жазылып Ұлттық кітапханада сақталған. Бұл ... ... ... ... ... бір бөлігі ретінде 14 бет
болып сақталған. Қолжазбаның алғы сөзінде: «Бұл ... ... ... ... сөз қосылып жазылған жоқ. Көлемі аз болса да, 1915 жылдан бері
біздің елдің ... ... ... ... түрде шолып өтуіне
байланысты, келешекте жазылатын қазақтың әлеумет тарихының бір ... алуы ... деп ... - ... ... ... басталған.
Жазған уақыты – 1927 жыл, 10 ақпан. 1916 жылы ... 13-14 ... ... Ағаларының алды 30, арты 19 жаста болды. Олар пароходтарда ... ... ... Осы ... ... ... ... шығып, елден
әскер қатарына 19-43 жас аралығындағы ... ... ... ... аман қалу үшін ... балалары Ақжал, Жолқұтты, Риддер,
Майқапшағайдағы зауыттарға жұмысқа кіріп кетті. Кейбіреулері ауыру ... ... алып ... Аман ... ... таба ... кедейлер,
тізім жасайтын болыстың өзіне қарсы ... ... өз ... ... сол кездегі болысы Мұрзақан Әліманұлы дейтін ... ... бұл ... кісі ... ... болды. Ол өзі кедейден ... ... ... кедейшіл еді. Орын таба алмай жүрген сорлылардың
көбіне орын ... ақыл ... ... ... іс ... ... болды. Орыс тілмашынан жасырып, жігіттердің жасын ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан
қырғын жанжал бізде болған жоқ. ... ... кісі ... ... 25-30 кісі ... ... таба алмайды. Бұл кісілерді де
бермекші емес еді. Бұларды қапылыста берді» ... ... ... сол кездегі ахуалды жазған. Ғалым сол 1916 жылы ел ... ... ... ... еді. ... сол ... ... беймәлім болды.
С.Аманжолов «Кенесарының жеңілу себебі» ... ... ... Бұл ... ... күйінде ғалымның жеке мұрағатында сақталған.
Қолжазбада ғалым: «Мұны айтқан Есіл ауданының тұрғыны ... ... жылы жасы 67-де еді). ... Аяп ... естуі осылай екен. Мен
1948 жылы 6 ... сол ... ... ... деген. 1847 жылы қырғыз бен
қазақтың арасында келіссөз жүргізіп, бітім ... ... ... ... ... ... ... жауласпайық!» - дейді Бөгенбай. Ол
келген соң, бата қылу үшін қырғыздар ... ... көк ... алып ... ... ... «Осы ... кімде-кім бұзса, осы ... ... ... ... ... ... ... оны
жақтырмай, Бөгенбайға қартайған екенсің, менің күткен келісімім бұл емес
еді ... ... ... «Ә, ... ма? ә, қартайсам, қартайған шығармын.
Төреге ерген ер-тоқымын арқалайды дегендейін, енді қалған ... ... ... ... ... үш ... «Ал, ... маған еретін
арғын-қыпшақ, маған еріңдер, төреге ергендерің осы жерде ... ... ... осы ... осы деректерді келтіре отырып,
Кенесарының жеңілу себебін бірліктің болмауы деп түсіндіреді. Сонымен қатар
Дулаттың ... ... ... ... ... ... ... Өз еңбегінде
С.Аманжолов Кенасары ханның маңайындағы оқиғаларға өлең жолдарымен ... ... баға ... ... Кенесары –Абылай немересі, Қасым баласы.
Арқадан дулатқа Кене келіп, қырғызды шаппақ болып, ел жинайды. Сонда ... ... ... ... ... ... ... қосылады.
Екінші жорық болғанда,
Естіген дулат қалмады.
Дәндесін деп Кене хан
Дулаттың аузын майлады.
Олжадан өзі қалмады.
Екінші жорықтан кейін Кенеге жігіт ... ... ... Сыпатай батыр
келіп сәлем береді. Кене оның сәлемін алмайды.Сыпатай ... ... ... дулатты шақырып алып: «Мұның бейілі тар екен, ат төбеліндей қырғызды
талаумен тынбай, ертең бізді талайды. Бұған ... ... ... Ел Кенені тастап кетті.
С.Аманжоловтың тағы бір тарихи зерттеуі Жағалбайлы ... ... ... ... Бұл ... ... орыс ... жазылып, жеке мұрағатында сақталған. Ғалым бұл деректі 1939
жылы Сырымбетте 64 жастағы Қалыш Кәрібозов ... ... ... ... ... ... ... өңдеп бастырған. Мақалада Боран батыр
байдан өз ... ала ... ауыл ... ... ... оқиғасын да Сәрсен Аманжолов өлең жолдарымен өрнектеген.
Жалға жүрдім Жағалбайлы Жантайға,
Бір тай алмақ ... едім ... ... ... болып ұрысып,
Қолым тиді тісіне.
Бірің- шекер, бірің-бал,
Бірің-қайың, бірің-тал,
Айтып-айтпай не керек-
Бәріңе мәлім біздің қал.
Бірің-балға, ... айт та, ... ... ... ... ... әділ шеш!-деп жеңіп
шығып, әрі батыр, әрі шешен атаныпты.
Жалпы ... ... ... жұмысын бастағанда алдымен
ақындық бағытта жұмыс жасаған. Ғылым мен ақындық шеберлік ... ... ... ғалым ғылым жолын таңдап ... Оның ... ... ... өлең ... ... себебі осы.
Бұл еңбектерді жинаумен қатар, ... ... ... ... ... ... ... факторлармен дәлелдеп көрсетеді.
Ғалымның тарихи оқиғаларды жазуы өмірінің әр кезеңінде жалғасын тауып
отырды. Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... ... ашып көрсетеді. Қаншама ерліке толы оқиғаларды жазған ... ... ... ... ... ... ... алғашқы шебінде жүріп, Ұлы Отан соғысының батырлары туралы
очерктер, саяси листовкалар жазып, жеңіске ерекше үлес қосты. Ұлы ... ... ... ... ... ... арасындағы саяси-
тәрбие жұмыс тәжірибесі туралы ... ... ... Жауынгерлердің хаттарын
жинақтап, қызыл үгітші блакнотына жазды. С.Аманжолов жинаған хаттардың бір
тобы Ұлы жеңіске 40 жыл ... 1985 жылы ... ... ... филология ғылымдарының докторы, профессор Алтай Аманжоловтың жинақтап,
құрастыруымен басылып шықты [93].
ХХ ғасырдың І ... ... ... осы ... ... ... ... сол кезеңде оларды толғандырған мәселелерді
анықтауымен көрінеді. Тарихты ... ... ... ... әдістемелерді анықтауда ерекше шеберліктер танытқан.
Жалпы алғанда С.Аманжолов қазақтың шығу тегі туралы тарихын, жекелей
зерттегенде әр түрлі дерек көздерін ... және ... ... ... ... ғалым. Бұл жолда ғалым дәлелді тұжырымдар жасаумен
қатар бір қатар ғылыми ... ... С. ... ... ... ҚЫЗМЕТІ
3.1 Ғылыми-педагогикалық белестері
Әрбір қоғамның дамып, гүлденуі елдегі ғылымның қарқынды дамуына
байланысты. Ғылымымыздың Қазаннан кейін дәуірлегені рас. ... сол Ұлы ... ... ... көрінген бір мәселе – нәубет жылдары біздің қазақ
ғылымы көп зардап шеккені, кешеуілдеп ... ... ... ... ... шығысында еңбек күштерін толық пайдалану үшін КСРО Ғылым
академиясы арнайы комиссия құрған болатын.
Зиялы қауым ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарды енгізудің басты құралдарының бірі ретінде үміттеніп
қарады. ... ... ... етеді деп сенді. Қазақ ... ... ... ... тигізеді деп санады. Ғасыр басындағы
ағартушылардың ізбасарлары өздерінің көпшіліктің көзін ашуға ... ... ... оң ... ... ... қуатты күш, жарық
шашудың құралы ретінде қолданды. Оқуға, білімге шақыру тек сауатыңды ... ... өнер мен ... игер деген ұлағатпен қатар насихатталды.
Білім мен ғылымды қазақ зиялылары ұлт санасын оятудың жолы әрі мақсаты деп
білді.
Қазақ ... ... ... ... ... Бұл – ... ... байлығына байланысты туған ұлттық ерекшелігіміздің
бірі. Қазақтың сөз өнерін ... мол ... ... көп ... ... ... ... көрініс еді. Сондықтан да тіл-әдебиет ... ... ... ... сан ... ... ... келді. Бұл
жағдайлар соғыстан кейінгі жылдары анық байқалды. Тіл-әдебиет саласында
ғылыми интеллигенцияны қалыптастыруда ... үлес ... ... ... Ол ... тіл ... қалыптастыруда Ахмет
Байтұрсыновтың ізбасары ... ... Тіл ... тіл ... ... ... ... ғылыми мұралар қалдырды [94].
Қазақ ғылымында тіл саласына ерекше зерттелген сала Абайтану болып
табылады. Абайтануды қазақтың әдебиеттану ғылымының үлкен әрі ... ... ... ... ... болды. Ол шығармашылық жұмысын толық
Абайға арнап, бүкіл әлемге танылған «Абай жолы» эпопеясын ... 1916 ... ... ... туралы жыр,
дастандарды қазақ поэзиясының үлкен бір тармағы ретінде қарайтындығы, ... ... жиі ... ... – Аманкелдімен Әбдіғапар
екендігі белгілі. 1931 жылы Қазақтың ... ... ... көтеріліс, оның басшылары жөнінде үлкен ... ... ... тарихын мұқият зерделеу қажеттілігі туындады.
БК(б)П Қазақ өлкекомының бюросы мен секретариаты өзінің отырыстарында
қазақ терминологиясының теориялық ... ... ... ... ... ... ... ісіне тікелей араласу, филология
ғалымын өз дегеніне бағындырудың ... еді. ... ... ... ... басшылығымен «Қазақ терминологиясы туралы» атты қаулы
қабылдап (1935 ж. 11 ... ... ... ... барлық мекемелер мен ұйымдардың осы күнге дейін баспадан
шығарған терминдерін жинап, жүйелеуге және ... ... ... ... ... ... ... міндеттеді.
Тұнғыш ғылыми-зерттеу мекемелері: 1922 ж. ҚАКСР Денсаулық сақтау
комиссариятының жанынан Өлкелік химия-бактериологиялық лаборотория, 1924 ... ... ... комиссариаты жанынан санитарлық-бактериологиялық
институты және жер ... ... ... ... ... 1926 ж. тыңайтқыш және агротопырақ зерттеу
институты пайда ... 1932 ж. ... ... 12 ... ... 15 тәжірибе станциясы, 186 тірек пункті, ... ... кен ... ... ... ... Осы ... Ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды. Ол 1938 ж. КСРО Ғылым
академиясының Қазақстан филиалы болып қайта ... ... ... оқу
орындарында ғылыми орталықтар қалыптасты. Геология және ... ... ... тарихшы С.Ж.Асфендиаровтың, филолог Қ.Қ.
Жұбановтың жарияланған еңбектері, сондай-ақ профессор А.Н.Сызғановтың без
ауруын зерттеу және ... ... ... бүкіл Одаққа танылды.
Қазақстан Ғылым академиясының ашылуы соғыстан кейінгі аса ірі уақиға
болды: ол 1946 ж. 1 ... ... ... ... ... ... ... болып аса көрнекті ... ... ... А.Қ.Жұбанов, Н.Г.Кассин, Н.Т.Сауранбаев, ... ... ... ... ... және басқалар сайланды. Тұңғыш президенті болып Қ.И.Сәтпаев
сайланды[95].
1933 жылы 4 сәуірде БК(б) Қазақ өлкекомының ... ... ... және орта ... ... жазылуға тиісті оқулықтардың
авторларын бекітті. Қазақ ... ... жазу бір ... үш ...... ... Құдайберген Жұбанов, Ілияс Ахметовке
тапсырылды. Бұл үш ... ... жеке ... ... сон, оның ішінен ең
үздік жазылған ... НКП ... ... ... ... міндеттелді. Орыс
тілдерге арналған қазақ тілінің оқулығын Ілияс Ахметов пен Телжан Шонанов
жазуға ... Осы ... ... ... ... тиісті
дәрежеде жазылуының барысын қадалап, баспадан шығарылуына басшылық ету
Сейтқали ... пен ... ... жүктелді.
ҚазПИ-дің алғашқы түлектерінің (1931) ішінен КСРО Педагогикалық Ғылым
академиясына мүше болған қазақтың көрнекті ... ... ... жылдары Қазақ АКСР Халық арғарту халкоматының әдістемешісі ... ... ... жарсышы болды. Кейін ол Қазақстанның халық
ағарту халкомы да болды, ... ... ... ... бірнеше монография
жазды. 1929 жылы САГУ-ді бітірген Сәлкен ... ... АКСР ... ... ... ... ... ғылыми қызметкері бола жүріп,
педагогика мен психология пәндері бойынша оқулықтарды қазақша тәржімелеумен
айналысты.
Қазақстан ... ... ... ... Мәскеуден жүргізілгені
белгілі. Сонымен қатар алғашқы ғылыми ... ... ... ... Ресей ғалымдарына тапсырылды. Олар ғылыммен айналысуда ... ие ... Ал ... ұлт ... ... көмекші
болып тағайындалды. Қазақ ғалымдарының ғылыми жұмыстары Ресей ... ғана ... асып ... ... ... жас ... ... көрсету төменгі дәрежеде болды. Бұл жағдайлар қазақ
ғылымының дұрыс дамуына кедергі ... ... Алаш ... ... ... ... ... белсенділерін ашық қудалау, ... ... ... ... ... бет бұрған адамдарға
ауыр болды. ... ... ... ... ... ауыз ... ... еңбектері үлкен талқыдан өтіп, кейбір жағдайларда ... ... ... кете барды. Бұл жағдайларда өз ойларын қорғау
үшін қарсы шыққан ғалымдар саяси қайраткелерге айналды.
Осындай ғылыми интелегенциянның ... ... ... ... Азия ... ... ... кейінгі аспирант, ассистент
кезінде көлемді оқулықтар, бағдарламалар, еңбектер жазу ... ... жылы III ... оқу ... мен шала ... ... ... жасауға қатысты. Жас ғалымның алғашқа көлемді еңбектері 1931 жылы
Ташкентте басылып шықты.
Таланты ғалым сол 1930 жылдарда ... ... ... көтеру
ісіне өзінің еңбектерімен жан аямай атсалысты. Ғалымның ол ... ... тек оның ... ғана ... ... ... ... жалпы
қазақ тіл біліміндегі алғашқы жасалып ... ... ... еді.
Сәрсеннің сол жылдардағы еңбектеріннің аса бір құндылығы – ... ... ... ... зор көмек көрсетті. Мектеп
оқулықтарының ... ... ... 1932 жылы 4-ші ... «Қазақ тілі грамматикасы» оқулығығын бастыртып ... ... ... 1, 2, 3 ... ... ... ... жарық көріп,
мектеп оқушылары мен ... ... ... ... ... жүйесі бойынша ғалым еңбектерін жоғарғы сынып оқушыларына арнап
шығара бастады. 1934-1940 ... ... орта ... арналған қазақ
тілінің грамматикаларын жазып шығарды. Бұл ... ... ... сол ... ... ... жеткізіп, қазіргі уақытқа дейін
қолданылып келе жатқан ... ... ... ... ... ... әдістемесін жете меңгерген ғалым, сол кездердегі оқулықтарға арналған
бағдарламалардың табылмайтын көмекші құрал ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілі мамандарының көш басшысы
болды. С.Аманжоловтың 1932 жылы Алматыдағы Оқу ... ... ... ... ... ... нұсқаулар өте көп
болды. Ал орта және ... ... ... ... 1933 ... ... 1938 жылы ... мен жаңа нұсқаулар енгізіліп, қайта
басылып шықты. Білімнің келесі сатысы жоғарғы оқу орындарында да ... ... ... ... басым болды. Осы қажеттілікті сезінген ғалым
1938 жылы жоғарғы оқу орындарына арналған оқу ... ... ... ... ... білімінің жоғары деңгейде болуына ... ол 1939, 1957 ... ... оқу ... ... ... тілі мен
диалектологиясының бағдарламасын жасады.
С.Аманжолов ғылым саласында қазақ филологиясына еңбек сіңірген ғалым.
20 жыл бойы жоғарғы оқу ... ... ... тіл ... Өз ... ... тәжірибемен ұштастыра отырып, ғылыми еңбектер жазумен айналысып,
өз ... ... мен ... ... ... беру ... көрген еңбектерімен көмек көрсетті. Қазақстан ... ... ... ... еңбек еткен Абай атындағы мемлекеттік
педагогикалық институттағы ... ... ... ... Бұл құжатардың арасында ғалымның «Қазақ тілінің арнаулы курсына»
арналған дәрістері қолжазба күйінде ... ... ... ... ... ... түрік тілдерінің 24 түріне тоқталады. Оның
ішінен ... ... ... зерттеп көрсетіп, Жетісудың шыбыл, ... ... ... тоқталады. «Кодекс Команикус» еңбектеріне талдау
жасап, студенттерде қажетті көп мәліметтер келтіреді. Қазақ тілін ... ... ... мен зерттеулері туралы деректер келтіріп, ... ... ... ХІ ... ... ... ... түрік тілін зерттеу барысы да ерекше орын алған. Бұдан ... ... ... шығармашылық қабілеттерін жетілдіре
отырып, тіл мәселесінің тарихын тереңнен түсіндіргенін көреміз. Институттың
директоры М. Ғабдуллин ... ... ... 6-7 сыныптарға арналған «Қазақ
тілінің грамматикасы» оқулығын жазған.
Ғылым жолына бет бұрған ғалым осы кезде педагогикалық ... ... ... республикада құрылған ұлт мәдениетін зерттеу
институтында ғылыми ... ... ... ... ... ... 1934 жылы 11 қарашадағы Қазақ АССР Халық Комиссарлары Кеңесінің
қаулысы бойынша ... ... ... тіл, әдебиет, өнер, заттық
мәдениет, өлкетану) ғылыми-зерттеу жұмыстарын бір орталықтандырып, ... ... ... ... ұлт ... ... ... ашу
ұйғарылады. Қаулыда атап көрсетілгендей, жаңа институт іргетасы негізіне
Қазақстан Орталық архиві, Өлкетану музейі, Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... кафедралары
алынады. Барша зейінді қауымға белгілі, Тұрар жылдары, халқымыздың біртурар
аяулы перзенттері жан ұшыра, ... ... ... еді. ... Міржақып, Мағжан тағдырларын аяусыз осып өткен онжылдық болғанымен,
қазақ халқы бұрын-соңды ... ... ... ... бастан
кешіргенімен, ақиқатқа жүгіну керек, төл мәдениетіміз жасығынан бірқыдыру
арылып, озығын әспеттей ... ... бұл. Нақ ... ... ... ... қызметке тұрғандар, бел шеше жәрдем көрсеткендер
қатарында кімдер болды екен дерсіз.
Біріншіден, ... ... ... ... ... қоштайды.
Екіншіден, академик Ісмет Кеңесбаевтың куәландыруынша, ... ... ... ... іргесі бекіп, қанаты қатая қоймаған зерттеу
орталығына барша зиялы ... ... ақыл ... ... ... ... ... айтулы адамдар институт қабырғасында қызмет істегені
анық. ... ...... филологиясының қайраткері, қазақ тілі
білімінің негізін салушылардың бірі, белгілі ... ... ... ... ... ... ... Аманжолов,
мемлекет қайраткері, аса көрнекті қазақ шығыстанушысы Санжар Аспандияров,
қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... Н.Г.Хлудов, Ресей Ғылым ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясының ... ... ... экономист-ғалым, Қазақстан
Республикасы Ғылым ... ... ... ... Толыбеков,
белгілі тіл маманы-түрколог, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі Мәулен Балақаев, ... ... ... суретші,
график, республиканың еңбек сіңірген өнер қайраткері Құлахмет Қожықов, тағы
басқалар. Әлбетте, Ұлт мәдениеті ... ... ... ... ... ... тап ... атақ-дәреже еншілей қоймағаны белгілі.
Дегенмен, сол уақыттағы өлшеусіз еңбектері, тынымсыз ізденістері еленіп,
қара шанырақтың қасиеті ... ізгі ... өмір ... ... жайт [96].
Әп дегеннен институт жұмысын толыққанды етіп іліп әкету аса ... Тәй ... ... ... ... өлкелік партия
комитетінің (1937 жылдан Қ (б)П Орталық комитетінің) ... ... ... АССР ... ... ... ... комитеттің
төрағасы, қорықтар мен тарихи ескеркіштерді қорғау басқармасының бастығы
Сейітқали ... ... ... ... ... ... ... Институт директоры да бірнеше алмастырылып ... Ол ... ... ... істеу бүгінгі кейбір басшы қызметкерлердің тар
түсінігіндегідей асқан мансап, ... ... ... тапшылығы
себебінен бір адамға кейде екі-үш қызметті қатар алып жүру ... Егер де бір ... ... ... жатсаң, нөпір қағаз,
анықтама, дәлелдеме, кемшілікке орай жала-жақпыт жинап әуре болып жатпай,
ашық түрде, ... ... ... жауапты қызметтен босата беретін.
Сондай талапшылдықпен институт ... ... ... ... дәл ... қиын ... те, 1934 ... көкек айынан қазан
айынын 13-не шейін директор болғаны анық. Алдында, мұнан кейінде де ... ... ... атқарды. Институтта біршама ... ... бірі ... ... ... ... социалистік
құрылыс ісіне белсене қатысушы қайраткер, Қазақ педогогика институтының әр
жылдардағы ректоры (1931-1938) Баймен Алманұлы Алманов ... ... ... ... жайы ... жағдайда болған, қай
жерде қоныс тепкен деген сұрау тууы заңды. Алғашқыда ... парк ... ... ... ... ... ... музейі
орналасқан) кіре берістегі аядай бір бөлмесін ғана еншілесе, артынан (1935
ж.) Мәдениет үйіне (қазіргі Төле би ... ... ... ... ... Оған ... ретінде Сәрсен Аманжоловтың ... ... іс ... мен ... ... ... әнгімелерін,
энциклопедиялық деректерді көлденең тартар едік. Қазақстан ... ... ... ... ... бір ... ... былай
деп жазылыпты: «Письмо директору КНИИНК (Казахский научно-иследовательский
институт национальной культуры) Аманжолову С. от МНС ... ... о ... ... в Южно-Казахстанскую область. 28. VIII-1935
г.» [97].
Шекесіне ... ... ... қолы қойылып, астына «Мәдениет үйі»
деп жазылған қағаздан байқарымыз:
а) 1935 жылдардың орта ... ... ... қайта директор болып
сайланған;
ә) Қ.Қожықов сол кезеңде ... кіші ... ... ... ... өзге ... ... енгенге шейін «Мәдениет үйінде»
орналасқан (1936 жылғы қыркүйек ... ... ... да осы жай ... ... Аманжоловтың жек архивінен табылған іс-жоба
қағаздарына ... ... ... ... ... беттегі
құрылымы төмендегідей:
а) тарих; ә) әдебиет пен фольклор (ауыз әдебиеті);
б) қазақ, дүнген, ұйғыр тілдерін саралау жөнінде тіл ... ... ... кино бөлімдері.
Енді бір жарым жыл өткен соң «Қазақ әдебиеті» газетіне ... 9 ... № 30(60). 4-б) «Ұлт ... ... ... екі жылға
айналды» деп аталатын ... ... ... қарадық. Онда былай
дейді: «Институт 1934 жылы январь айында ашылды. Әрине, бұл ... ... ... үшін ... ешкім де таласпас. «Институтты ал деп
ашқанда 5 ... ... етіп ... ... ... ... ... тіл құрылысы;
4) әдебиет-фольклор;
5) сурет өнері.
Алғашқы жыл тек қана ұйымдастыру, материал құрастыру жылы ... ... ... ал дегеннен институтқа керекті маман табу қиын болды.
Екінші, лайықты қызметкерлер істеп отыратын үй ... Кез ... ... ... ... жұмыс жүргізе бердік». Мұнан әріде «әдебиет,
фольклор мәселесі», «Тіл мәселесі», «Тарих мәселесі», «Сурет-сызу мәселесі»
тыңғылықтап талданады да, ... ... ... ... ... отыруына
байланысты мынадай тұжырымдар келтіріледі: «1934 жылы институт бюджеті
100 000 сом еді. 1935 жылы 150 мың ... 1936 жылы 500 мың ... ... ... ... мен ... маман саны, керекті үй де 1936 ... ... деп ... ... ... шағын болған соң қызметкерлер де аз,
іс те аз болмақ. Азғана қызметкер үшін ... ... үй ... соң,
шеттен қызметкерлер шақыру да мүмкін емес ... ... ... ... ... ... баспаға бастыру, библиотека
(ғылыми) жасап алу қолдан келмеді.
Қаржының кемдігінен, маман кісінің жоқтығынан уақытша ... ... да ... ... «Көш жүре ... Жыл ... ай санап
ісіміз алға басатынына сенеміз». Көріп отырғандарыңыздай, алғашқы жоба ... ... ... ... онан ... іс ... ... атқарған
бөлімдер өзгеріп, қолда бар мен жоқтың салдарына қарай түзеліп, қысқартылып
отырған. Сол кезде күтіп тұрған ... ... ... ... ... істеуге қолбайлау болды. Жалпы С.Аманжолов ғылыми-зерттеу орталығы
қызметкерлерін төмендегідей таратты:
1) директор;
2) директордың орынбасары;
3) ... ... ... ... ... ... аға, кіші ғылыми қызметкер;
7) аспиранттар.
1935 жылы Мәскеуден келген Әліппелік ... (ЦК ИКА) ... ... ... хатшы-1;
2) аға ғылыми қызметкер-2;
3) кіші ғылыми қызметкер-1;
4) есепші-1 деп тізім бекітіп, техникалық ... мен ... ... ... ал дегенде құрған институт мақсат-
міндеті мен кейін ... ... ... ... көрген мақаласында
айтылған іс-болжамдарын салыстырып қарау да ... ... ... Бірінші жеке архив қағазында мынадай мақсат-мұраттар, ізденіс
өрістері тізбеленген:
- Ұлт мәдениетінің ілім жолымен зерттеу жұмысын бір ізге ... ... ... Ұлт ... ... мәселесін маркстік-лениндік теорияға
негіздеп, ілім жолымен талқылап шешу;
- Ғалымдар жұмысын есепке алу, басын қосу;
-Өлкедегі бар ... ... ... ... ... Өз ... ... істеуге жұмылдыру;
- Термин атауларын ғылым жолымен түзеп шығу;
- Ілімдік қосындылар (экспедициялар) шығару;
- Қолөнер бұйымдарын зерттеу;
- Орыс және ... ... ... ... жұмыстарды рецензиялап отыру;
- Дәрістер оқу, ұйымдастырып, баяндама жасау;
- Жұмысты күшейте түсу ... ... ... Түсіндірме сөздік жұмысын жолға қою;
- Мәдени мұраларды, деректік ... ... ... ... ... ... ашу (ескерткішті қорғау орталығы);
- Қызметкерлер сайлап шығу үшін аспиранттар даярлау;
- Өзге республикаларға оқуға жіберу, арнайы қаржы бөлу;
- ... ... ... ... ... ұлт
академиясымен байланыс жасау;
- Жылына орысша-қазақша 3 ... ... ... ... орталықтың атқаратын қызметі негізінен ұлттық мәдени
дәстүрлерді зерттеуге ... 1936 жылы бұл ... КСРО ... ... ... ... ... бөлімі оның өнер
секторын құрды да, тіл мен әдебиет бөлімі жеке ... ... ... тіл мен ... ... ... Сектордың қазіргі Тіл мен ... ... ... ... ... ... сіңірген еңбегі
зор. Ғалым Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл мен ... ... ұзақ ... оның барлық саладағы ғылыми жұмысына жан
аямай атсалысқандардың бірі болды.
Кең мағынадағы филолог болған С.Аманжолов ... ауыз ... ... ... ... етті. Оларды бастырып шығарып отырды.
Қазақ филологиясында, оның ішінде әсіресе тіл ғылыми майданында құлашын кең
жайып, ... ... ... ... ... халықтың мәдени
игілігіне арналған жүзден аса ғылыми ... ... ... ... зерттемеген қазақ тіл білімінің саласы жоқ
десек артық болмайды. ... ... асыл ... ... ауызынан жинау
Сәрсеннің басшылығымен осыдан жиырма жыл ... ... ... ... ... ... зерттейтің экспедициялар ұйымдастыру ісінде қиындықтар
кездесті. Ол жылдары тіл ерекшеліктерін зерттейтін ... ... да аз ... ... ... қаражат та жетіспейтін.
Сол жылдардан бастап 1958 жылға дейінгі ... ол ... та, ... та отырды. Ондай экспедиция мүшелеріне ғалым тек қазақ
тілінің ерекшеліктеріне байланысты материалдарды да ... ... ... ... ғылыми-педагогикалық қызметі жетістіктерге жетіп,
оған 1938 жылы КСРО Оқу ... ... ... ... ... ... атағымен қоса филология ғылымының кандидаты
дәрежесін берді. Оның педагогикалық және ... ... СССР ... ... ... ... ... ерекше баға берді.
Ол ғалымның аударма ісіндегі ... ... ... Аманжоловтың орыс
тілінде де, қазақ тілін жетік меңгергенін айтып өтті. ... ... ... ғалымды Қазақ СССР Ішкі Істер минстірлігі өздерінің
мұрағаттық құжаттарын аудару үшін ... ... Өз ... ... ... ... алып ... С.Аманжоловтың бірнеше
хаттары сақталған. Соның бірі Мәлік Ғадуллиннің 1944 жылдың 31 ... хаты ... ... сақталған. Бұл хат «Інілік сәлеммен Мәлік»
2.09. 1944 жыл деп ... Осы ... ... ... ... ... араласқандықтарын көрсетеді [98].
30-шы жылдары қазақ халқының өскелең мәдениетіне латын алфавиті
айтарлықтай дәрежеде қызмет ете ... іс ... ... ... ... сөз жоқ, ... араб ... салыстырғанда, бір қадам
алға басқандық еді. ... бұл ... орыс ... орыс тілі ... ... ... сөздерді және халықаралық терминдерді қазақ тіліне дұрыс
бере алмады. Міне, ... орыс ... көшу ... күн ... қойыла бастады. Орыс алфавитіне көшу ісіне Сәрсен Аманжолов белсене
қатысты. Осы тақырыпқа ... ... ... ... өз ... ... ... 1939 жылы Қазақстан Орталық партия комитеті ұйымдастырған
мәжілісте С.Аманжоловтың жобасы қабылданды.
Жаңа алфавиттің құрамында 41 әріп болды. Бұл ... орыс ... ... ... ... тән 8 әріп қосылды. Мәжілісте кейбір тілшілер,
жазушылар щ,ц,ч,я,ю,ь,ъ әріптерінің ... ... ... ... ... әріптерді алып тастау орыс тілінен еніп ... ... ... ... мағынасын бұзатындығын әбден ... ... етіп ... ... Аманжолұлы 1940 жылы 26-29 тамызда өткен республикалық ғылыми
конференцияда жаңа алфавитке көшуге байланысты қазақ тілінің орфографиясы
туралы ... ... Бұл ... ... негізінен қабылданып, сол
жылы 10 қарашада Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің V ... ... ... ... ... ... ... 1940 жылы орыс
алфавитіне негізделген С.Аманжолов жасаған қазақтың жаңа алфавиті мен
орфографиясы ... ... ... ... тілі ... саласындағы бұл
еңбегі қазақ халқының мәдени ... ... ... ... Жаңа ... ... ... тілінің баюына да, жалпы мәдениетіміздің өркендеуіне де
кең жол ашты. Өскен мәдениеттің ... сай ... Орыс ... ... термин сөздерді ешбір қиындықсыз қазақ ... ... ... ... ... тілінде ц,щ,ч,ю, я сияқты жаңа әріптер
кеңінен пайдаланылады. Орыс ... ... орыс ... ... зор ... ... осындай шығармашылық өрлеу үстінде жүргенде, Ұлы Отан
соғысы басталды, С.Аманжолов өз тілегімен майданға ... ... ... ... ... бола ... 1942 жылдан 1944 жылдың наурыз айына дейін ... ... ... ... ... ... үгітші болып қызмет атқарды.
1944 жылдың наурыз айынан 1946 жылдың ... ... ... ... С.Аманжолов
Кеңес Армиясының жоғарғы Саяси Басқармасында қызмет етті. Ол майданда жүріп
Ұлы Отан соғысының батырлары туралы очерктер, саяси листовкалар ... ... ... ... орыстан басқа ұлттардың жауынгерлері арасындағы
саяси-тәрбие жұмыс тәжірибиесі туралы» деген 400 беттік үлкен ... ... ... ... өзі ... ... жинап, газеттерге үздіксіз
мақалалар жазып тұрды.
Ұлы Отан соғысы аяқталған соң, ... ... ... ... деп, ол Мәскеудегі Ленин атындағы кітапханада жұмыс істеді. Бұл
туралы филология ғылымының докторы Е.Ысмаилов ... деп ... ... ... ... ... (Москвада) Совет Армиясынын Жоғарғы Саяси
Басқармасында қызмет істеп ... ... ... ... Ленин
кітапханасынан өзінің докторлық диссертациясына материал жинай бастады.
Сонда кітапханада бірге ... ... ... ... істеуге
төзімділігіне, қажырлығына қайран қалдым. Мен 4-5 ... ... ... алып отырсам, Сәрсен қалын кітаптың ортасынан қозғалмай, кітапхана
жабылғанша тапжылмай отырар еді» ... ... ол ... ... бастаған «Қазақ диалектологиясының
негізгі проблемалары» деген докторлық диссертациясын аяқтап, 1948 жылдың
басында қорғады. Осы жылы ... ... ... атақ ... докторлық диссертациясы туралы КСРО Ғылым академиясының
корреспондент мүшесі, марқұм ... ... ... деп ... ... ... тіл біліміндегі үлкен оқиға болып табылады,
өйткені ол – қазақ ... ... ... ... ғылыми
зерттеу. Диссертанттың сіңірген үлкен еңбегі – қазіргі совет тіл білімі
тұрғысынан орасан көп ... ... ... ... ... ... ... ғылымға қатысы жоқ және зиянды пікірге соққы берді.
С.Аманжоловтың ... тек ... ... үшін ғана ... сонымен қатар
бүкіл түркологтар үшін де ... ... бұл ... ... тілі дара ... алынбай, басқа
да көптеген түркі тілдерімен салыстыра зерттелді. Мұнда тек диалектология
мәселесі ғана емес, ... ... ... және ... ... ... ... да терең, кең көлемде қамтылды. Өйткені ғалым
қазақ тілінің тарихын әрқашан да қазақ халқының тарихымен тығыз ... ... Бұл ... ... ғалым қазақ тілінің ру тілінен тайпа
тіліне, тайпа тілінен қазақ тіліне, одан ұлт ... ... ... ... фактілерімен дәлелдеп берді. Қазақтың әдеби тілінің мәселелері де
кеңінен баяндалды. Негізінде, С.Аманжолов ... ... ... ... пікір таластарда, айтыстарда табандылықпен қорғап шықты.
Қазақ тілінің диалектологиялық атласын жасау ісін де алғаш ... осы ... ... тілі ғылымында үнемі атсалысқан мәселелерінің бірі –
терминология мәселесі. 1934 жылы ... ... ... ... ... соңғы минутына дейін қазақ тілінің терминология мәселесіне
үнемі араласып отырды. С.Аманжолов Тіл мен әдебиет ... ... ... меңгерушісі еді. Оның ... ... алты ... (физика, математика, астрономия, металлургия,
тау-кен ісі, география) басылымға берілді.
1937 жылдан бастап 3-4 кісімен ... ... ... ... ... ... ... Ал осы кезде Кеңес үкіметінде орысша
сөздік жазуға 40-50 адам ... ... ... ... ... ... екінші жағынан ұлт сөздігінің жазылуына
дұрыс қаржат бөлінбей қайта оның жазылу аясын тарылту ... ... Оған ... 1950 жылы баспасөз беттерінде 2 томдық сөздіктің ... ... ... ... ... ... Академиясы академиялық
сөздіктің қалған томдарын шығаруды тоқтатып, ... үш ... ... ... шешім шығарды. Нәтижесінде шығарылмаған сөздікке С.Аманжолов
кінәлі деп қараланды. Ал ғалымның еңбек етуіне ешқандай жағдай жасалмады.
Ол Қаз ССР ... ... 0,5 ... ғана ... ... жүрген. Осы
кездегі 5 жылдық қызметінің 2 жылын докторлық диссертация жазуға арнады. Өз
алдына қойған ... жету үшін ... ... ... де ... жылы «А»және «Б» әріптеріне арналған сөздіктің жобасын жасады. Бірақ
1950-1951 жылдары ... ... ... аластату үшін бұл
сөздікті баспаға бермеді. Ғылым Академиясының сол ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті «Қыз-Жібек», Қозы-көрпеш», Ер-Тарғын»
еңбектері көп орын алғаны үшін кінә тақты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ашық түрде өз аттарына пайдалану
жағдайлары да кездесіп отырды. ... ... ... ... диссертациясымен де бұл ортаға жолай алмады. Оның қазақ тілінде
диалектика бар ... ... ... ... орталықтың басшылары жоққа
шығарды. Тек ... ... ... жақтап, ғылыми ісін
жалғастыруға жол ашты. С.Аманжолов ғылыми-педогогикалық қызметтерімен қатар
жас қазақ ғалымдарын ... көп ... Оның ... ... айналысқан аспиранттардың бір бөлігінің дер кезінде қорғамауын да
билік басындағылар одан көріп, аспиранттарын ... ... ... ... ... ... үшін ... қызметтер ұсынды. Осы
жағдайлардан С.Аманжоловтың ... ... ... оның ... ... қарастырған жөн. Бірақ ғалымдар даярлау ісінде қанша
қыспаққа түссе де, ол өз ... ... Тек ... ... ... ... ... 1955 жылы Л.Заляй (Қазаннан), Қ.Амеровтың
(Уфадан) ... ... ... айтып, пікір жазды. Сонымен қатар
«Қазақ ССР тарихы» мен ... ... ... ... тілі» оқулығына пікір жазды.
С.Аманжолов аударма туралы мәселені ... ... ... деп ... ... ... геометрия сияқты пәндерде термин
сөздерің жиі кездесетінін ескерді. Сондықтан да оған назарын баса аударды.
Ал көркем ... ... ... болу ... ... ... болды.
1935 жылы марксизм классиктері еңбектерінің аудармасы туралы ... ... ... ... дейін ол аударма мәселесіне зор мән беріп
келді. Сонымен қатар, әсіресе 1958 жылы 14-18 ... орыс ... ... халықтарының және азербайжан тілдеріне әдебиетті аудару ... ... ... ... ... Онда екі рет ... ... шығармаларды аудару және терминология мәселесіне
байланысты ... ... ... ... «Социалистік Қазақстан»
газетінің 1958 жылы 15 қаңтардағы санында аударма мен терминология жайында
көлемді мақала жазып, нақты ... ... адам ... ... зоология, ботаника пәндерін және ауыл ... ... ... ... ... жетістіктер мен
кемшіліктер туралы кеңінен баяндады. Бұл мақалада көркем әдебиет ... да сөз ... ... екі ... және ... ... ... де зор көңіл бөлді. Оның 1940 жылы ... ... ... ... ... кітабы болды. Профессордың қатысуымен екі рет
басылып шыққан ... ... ... ... ... қалам қайраткерлерінің жұмыс столының үстінен
үнемі көруге болды.
Ғалым қазақ тілі мен ... ... ... тіл ... күрделі
мәселелерімен де шұғыланды. Ол педагогикалық институтта дәріс оқып ... жоқ, ... ... ... ... журналының бетінде теориялық
және әдістемелік мәселелерге байланысты үнемі мақала жариялап отырды.
С.Аманжоловтың бұл ұйымдастырушылық ... ... ... ... асырылып жатты. С.Аманжолов осы еңбек саласындығы жиі
байқалып ... ... ... ... ... осы ... оған жиі ... тағып отырды. Бірақ ғалым олардан қорықпай,
өз пікірінің дұрыстығын ғылыми ... ... ... шыға ... Елі
үшін еңбек еткен ғалым қазақ тілі кафедрасының мәселесі ... ... ... ... да ... кете ... Ұлы Алтай Сәрсенұлы айтқандай
ғалымды қоғам өлтірді.
Осы уақытқа дейін аты кең таралмаған ұлы ғалым С.Аманжоловтың ... тіл ... ... ... өте ... ... және қоғамдық-саяси белсенділігі
ХХ ғасырдың І жартысындағы қоғамдық-саяси өмір аумалы -төкпелі түрде
болды. С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси белсенділігі осы ... 1920 ... Осы ... саяси жағдай ғалымның саяси көзқарасының қалыптасуына
әсер етті.
Азамат соғысынан кейінгі Қазақстандағы қиыншылықтар 1921 жылы ... ... ... ... ... үкіметке деген наразылығына
байланысты шиеленісіп жатқан. Кеңеске қарсы қарулы топтардың ... ... ... ... ... Азық-түлік салғыртын тоқтатқаннан
кейін 1921 жылдың аяғы 1922 жылдың басында көтерілістер ... ... ... ... ... конференциясы ерекше
орын алды. Ол 1921 жылы болды. ... ... аса ... мәселелерімен
бірге қоғамдық-саяси өмірдің біршама мәселелері талқыланды. Қарастырылған
мәселелердің қатарында: ұлт мәселесі, партия және кеңес құрылысының ... ... ... Сол ... ХХ ... 1920 жылдары Қазақсан
қоғамдық саяси өмірінде шаруалардың ... ... ... ... ... ... көмек комитеттері және оған біріккен ... және ... ... одағы маңызды орын алды.
Осы кезде саяси өмірдің бел ... ... ... ... ... ... ... курсты бітіріп, Өскемен уезі Халық
Ағарту бөлімінің 1920 жылғы 24 ... №110 ... ... ... инспекторы болып орналасады. Жастарға білім берумен қатар
саяси тәрбие беру ісінде ерекше көрінген ... 1925 ... 5 ... ... ... уезі ... комитетінің жауапты хатшы қызметіне
тағайындайды. ШҚОМ-ның қорындағы құжаттарына сүйенсек, 1923 ... ... ... ... қабырға газеттерінің редакциялық
ұжымында қоғамдық жұмыс атқарады [101].
Мұрағат құжаттарында С.Аманжоловтың Өскемен уездік Кеңестік 6-съезге
Ұлан ... ... ... ... 1926 ... ... №8 мандаты
сақталған. Сонымен қатар 1925 жылы 1 маусымда ... ... ... ... ... көмекшісі болып тағайындалып, ... ... ... көмектесті [102], [103].
Ол кезде ұлт өкілдері құлаған буржуазия өкілдерінің ... ... бір ... ... ... ... өкіметінің саясатын ұстанды.
Ғалымның саяси көзқарасы Кеңес ... ... Ол ... ... ... партияның тапсырмаларын тұрақты жүргізу саясатын шебер
жүргізді.
Қазақстанның 1920 жылдардағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... сталинизмнің идеологиялық аппараты халықтардың
тарихи зердесін жоюға, бұл зерденің иелері ұлттық интеллигенцияның ... ... ... кең ... ... ... бастады. Кеңестік
шығыстық халықтар, Еділ бойының халықтары ішінара жүздеген жылдар бойы ... ... ... ... 20 жж. ... ол жоғарының бұйрығы
бойынша латын алфавитіне, ал 1940 ж. ... ... ... жылы 26-29 ... өткен республикалық конференцияда жаңа алфавитке
көшу туралы ... ... Оның ... орыс ... ... алфавитінің жобасы жасалды. Нәтижесінде КСРО Жоғарғы
Советінің V ... ... ... ... ... ... нығая түсуімен байланысты бірте-бірте «Алаш»
партиясына қатысқандарды, сондай-ақ өлкедегі ... ... ... мен ... туралы мәселеде республиканың егемен
құқықтарын өрескел бұзып, ... ... ... ... ... ... саясатының дұрыстығына күмәнін ... ... ... ... ... ... түсті
Сол кездегі коммунистік партияның өкілі болғандықтан ғалымның саяси
көзқарасы Алаш-Ордашыларға қарсы бағытталып ... ... ... ... 1925 ж. күрт ... Осы жылы
өткен өлкелік партия комитетінің V ... ... ... ... Бұл жағдай елдегі тап ... ... ... ... С.Аманжоловтың саяси-ұйымдастырушылық жұмысы
Қазақстандағы Ұлт мәдениеті институтында ... ... ... ... Оның ... ... белсенділігі арқасында институт
біршама жұмыстардың бетін бері қаратты. Институты ал деп ашқанда 5 ... етіп ... ... ... би; 2) тарих, археология; 3) тіл
құрылысы 4) ... ... 5) ... ... Алғашқы жыл тек қана
ұйымдастыру, материал құрастыру жылы болды деу керек. Өйткені ал ... ... ... табу қиын ... ... ... ... отыратын үй болмады. Кез келген жерден қолдарына ілінген кісілермен
жұмыс жүргізе берді. ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Өзінің есебінде: «Қазақтың
зор ... ... ... ... осы ... ... екінші
оларды зерттеп, дұрыстап пайдалануға кірісті. Аз уақыттың ... ... ... ... ... ... ... басқа, 400 баспа
табақтай ауыз әдебиетін жинады. Бұл байлықтарды институт елге ... ... жоқ, тек ... отырып-ақ белгілі адамдар арқылы, өзінің
тілшілері арқылы жинады. Осыған қарағанда елдегі байлықтың әлде де ... ... ... шығармыз дейміз. Келесі жылы экспедиция шығару, халық
аузындағы ескі, жаңа әдебиетті бір рет осылай жинау керек екендігін ... ... ... да ... отыр. Жалғыз экспедиция емес, Ораз
Исаұлы жолдастың алдында болған бір ... ... ... сөз ... жыршы, ертекшілердің Бүкілқазақстандық слетін шақырып алып та бір
шара жасау керек» дегенді айтты. Бұл ... ... ... жолдас та
мақұлдады. Қазір институт пен кеңес ... ... ... ... көз ... есебін алып жатыр. Түгел есебін алып болғаннан
кейін оларды ... ... ... ... ... ... ... ақын-
жыраудың саны 60-қа таман барып қалды. Ең кемі 150-200 адам ... ... бар. ... ... ... Әзірдің өзінде-ақ
Стальскийлердің ... ... ... ... ... ауданының
қағазы), Жамбыл (Кәстік ... ... ... ауданынікі) - шын
Стальскийлер. Институт ... бар ... ... ... қана ... бастады. Өткен жылы август айында Қазиздат баспасына 5 баспа табақтай
өлең, жұмбақ жинаған, 5 баспа табақ ертегі ... ... ... ... ... жоқ. Қазиздат институтының ісіне деген нендей болса да сылтау
тауып, көмектеспей келеді). Биылғы жылы институт ауыз әдебиеттен үш ... ... ... ... 4000 ... мен ... фольклорының жинағын
Қазақстан көркемсөз баспасы басып жатыр. Ертегілердің ... ... ... ... бөлімі баспақшы. Осы кезде ... ... ... ... ... ... ... Ол 1936 жылы басылып
шықпақ» - деп өз ойын білдірген [104].
С.Аманжолов сонымен ... ... тіл ... ... ... ... Тіл мәселесі ең көп таласқа, жат адамдардың
бұрмалауына түсетін мәселе еді. Осы ... ... ... тіл ... ... үшін ол ... ... ұтымды
ұйымдастыра білді:
1) Емле, әліппе, тыныс белгілерін дұрыстап шығу;
2) Қазақша- орысша толық ... ... ... ... ... сөздік жасау;
4) Термин мәселесіне керекті материалдарды жинақтап, ... ... Емле ... ... ... ... тіліндегі диалектизмдерді зерттеу (ел-елдің тіл алалалығын
тексеру);
7) Ғылыми грамматикаға материал ... ... ... ... ... ... ... аударылғандарды
зерттеп, ғылыми талдау жасау;
9) Стенография, телеграмм белгілерін дұрыстап жазу;
10) Қазақ ... ... ... ... барлық мәнін көрсетіп
беретін) сөздігін жасау;
Бұл істер жөніндегі атқарылған істеріне байланысты ғалым: «Қазір бұл
істердің ішінен ... ... ... ... – академиялық сөздік. Бұл
сөздік үшін 350 мыңдай ... сөзі ... ... ... ... ... ... сөздік кемі 10 жыл бойы жасалуы тиіс. Барлығы 25-30 томдық
болады. ... ... ... ... бұрын жасала бастаған,
қазір 40 жылдай болды, бірақ әлі біте алған жоқ. Бұл ... іс ... ... ... ... жазылған бірсыпыра ғылыми мақалалар институттың орыс
тілінде басылып жатқан жинағына ... ... ... ... өз ... ... та ... Емле, әліппе, аударма тілі мәселесі де жазылып
жатыр. Орысша- қазақша, қазақша-орысша сөздіктер мен емле ... ... ... ... ... - деп ғылыми жұмысты ұтымды да, шебер
ұйымдастыра білді.
С.Аманжолов осы Ұлт ... ... ... ... ... ... ыңғайластырып, ұлт тарихының біршама жетістіктерге жетуіне
өз үлесіне ... ... ... ... ... ... ... сүйенді. Бұрын үстіртін айтылып келген 1916 жылғы көтеріліс,
Исатай-Махамбет, ... ... ... ... осы ... көп жаңалықтар жинастырды. Бұл жұмыстарды іске ... ... ... Омбы, Орынбор, Астарахань, Қазан, Киев ... көп ... ... ... ұйымдастыруымен, тарих
секторы, Орталық кітапханамен бірігіп «Қазақтың өткен күні» деген орыс
тіліндегі жинақ ... Бұл ... ... өзі Ұлт институтын
басқарған кезде қазақ халқының тарихын зерттеуге үлен үлес ... ... ... бұл кезде қазақ тарихын зерттеуді тежеп отырған
тұста, ғалымның бұл атқарған істері ғылым ... ... ... ... ... ұйымдастыруымен 1916 жыл туралы жаңа материалдар да
басылып шығады. Тарихқа табылатын дерек көзі ... ... ... қорғандар екенін ... ... ... ісін ... оған ... ... бөліп отырды. Ғылыми жұмысқа археология
мамандарын тартып отырды.
С.Аманжолов осы Ұлт ... ... ... ... ... ... жолға қойып дамыта білді. Әсіресе қазақтың ою-сызу өнері
зерттелді. Бұл зерттеулер көп қиындықтармен іске ... ... ... ... ою ... ғана ... ... салу күнә болып табылған. Қазақтағы
жаңа тұрмыс, жаңа салт-сана ... ... ... ... ... ... ... дамып келе жатты. Оларды теріп, жақсыларын жұртқа
ортақ ету ... ... ... бұл ... ... ... басшылық
жасады.
Институттың сурет секторы бұл жөнінде бірталай ... ... ... ... осы ... тартылды. 1934 жылы Абай
суретін салуға конкурс ашылып, бірсыпыра нәтиже ... 1934 ... ... қосылып көрме ашты. Бұл ... ... ... ... ... бюджетін дұрыс ұйымдастырып, оған
бөлінетін қаражатты көбейтіп отырды. Мысалы, 1934 жылы ... ... сом ... 1935 жылы 150 мың ... Ал 1936 жылы 500 мың ... Ұлт ... ұйымдастырудағы қиыншылықтарға байланысты
С.Аманжолов: «Нақтылы қалыпты керекті ... мен ... ... ... үй тек 1936 жылы ... ... деп ... Өйткені қаржы шағын
болған соң, қызметкерлер де аз, іс те аз болмақ. Азғана ... ... ... үй болмаған соң, шеттен қызметкер шақыру да мүмкін емес
болды. ... ... ... ... ... материалдарды
баспаға бастыру, библиотека (ғылыми) жасау қолдан келмеді.
Қаржының кемдігінен, үйдің, істейтін кісінің жоқтығынан ... ... ... да ... отырмыз. «Көш жүре түзеледі». Жыл санап,
ай санап ісіміз алға басатынына сенеміз» өз ойын ... ... ... ... ... ... біршама қиыншылықтарға
кездескенін көреміз. Әр істің басталғанында ... ... ... да ... отырды.
Институт қабырғасында әйгілі адамдардың еңбектенуі ұлт мәдениеті
зерттелуінің көсегесін ғана ... қана ... жоқ, ... ... ... бойындағы қадір-қасиеттерді жарқырата ашуымен де ... ... ... әр ... ... ... халық перзенті,
Ахмет Байтұрсынов араласып отыруы ұлт мәдениеті ғылыми-зерттеу ... ... бір ... деп зор ... бағалар едік.
Мәселен, С.Аманжоловтың жеке архивінде сақталып жеткен институттың есеп-
қисап, кіріс-шығыс, ... ... ... ... ... Шарт
қағазы басындағы жазу: «Академиялық словарь жұмысын шарт бойынша істеушілер
тізімі (жазу мен алфавит) 1935 жыл» [106]. Бұл ... емес ... ұзын ... тілші-ғалымдар, әдебиеттанушылар, журналистер енген екен. Соның ... ... деп ... ... ... ... ... қарауындағы бригадада 4 кісі бар, 1934 жылғы қаңтар ... ... ... ... берілген кітабы» - Сұлтанмахмұт (Торайғыров)
шығармаларынан 55 050 сөздік кәртішке жасауға міндеттеніп, ол ... ... ... ... 19-ы ... ... ... шыққан көрінеді. «Алған
аванс ақшасы» - 400 сом. «Ақырғы қолына берілген ақша» - бұл пунктте ... ... ... ғана ... Бұл ... ... ... болар
ой, А.Байтұрсынов 1934 жылы М.Горькийдің өмірлік ... ... ... ... ... ... төл ... ғылымдар әлеміндегі
алғы кезекті істерге көп тосырқамай, бірден ... ... Және ... дейін институт жұмыстарына бел шеше қатынасып отырған. Бәлкім,
1937 жыл қайта қамалғанда осы бір өмір ... ... ... «айрықша
қауіпті іс-әрекетке баланып», тағдыр тәлкегінің айыптаушы бір белгісіндей
сот қағаздарына еніп те кеткен шығар-ау?!
Сәкен Сейфуллиннің «Қазақ ауыз ... ... ... деп
аталатын еңбегі бар. 139 беттік бұл аса ... ... ... ... ... кандидаты, доцент Евгения Степановна алпысыншы
жылдардың басында Сәкен Сейфуллин әдеби мұрасы жөніндегі комиссияға табыс
еткен ... ... ... жеке ... ... араб ... ... Сейфуллин мұрасы 1932 жылы жарық көрген «Қазақ әдебиеті»
атты кітабынан алынып, ұлт-ғылыми зерттеу ... үшін ... ... ... болуы тиіс. Қолжазбаның сыртында профессор Аманжолов пен
сол кездегі белгілі әдебиетші ... ... ... қол ... қорытынды ой-пікірлері болуы айтылған жайды ... ... ... ғылыми-зерттеу институтында директор, ғылыми ... ... ... ... істеген жылдарда аса көрнекті ғалым, тіл маманы-
түрколог Сәрсен Аманжоловтың ерен ... мол ... ... ... ... болған, халқымыздың ауыз әдебиеті, ән-
күй, музыка, өнер, этнография, жазба ескерткіштері мен ... ... ... зерттеу ісіне жаңаша бағыт-бағдар берген, жөн-жоба
айтқан ғалымның жеке ... ... ... ... ... ... көріністе болар еді:
1) О чистоте казахского языке и его диалектах (доклад, прочитанный
учителям г. Алма-Аты). Рукопись. ... ... на ... ... ... до ... ... алфавита и орфографии) //Казахстанская правда. 1934. 9 июня;
3) Әліппе мен емледегі ... ... ... Қазақстан.
1934. 14 көкек;
4) Емле айтысындағы түйінші мәселе (айтыс ретінде)//Социалистік
Қазақстан. 1935. 12 ... ... ... ... ... жөніндегі жоба (Проект
усовершенствования казахского латинизитованного алфавита ... ... ... при НКП КазАССР. 1935.№4;
6) Қазақ тілі грамматикасы. І бөлім (фонетика және морфология). Қазақ
мемлекеттік педогогика институтының әдебиет, тіл ... ... ... ... ... Қолжазба. 1935;
7) Элементы флективноти в казахском языке. Труды Института
национальной ... ... ... ... ... топтастыру мәселелері //Тіл мәселелері. 2-
кітап(жинақ).Алматы,1936;
9) Септік жалғаулардың ... //Тіл ... ... ... ... ... VІ-VІІ кластарға арналған оқу құралы.
Алматы: Казиздат, 1934;
11) О языке переводов классиков марксизма-ленинизма//Тіл ... ... ... ... ауыз ... ... 1935. №5;
13) Бөгенбай батыр (Героическии эпос, с предисловием). Алма-Ата:
КИХЛ,1934;
14) Қазақ совет фольклоры, І ... ... ... Кн.І, ... ... ... КИХЛ,1935;
15) О казахском фольклоре//Литературный Казахстан. 1935.№ 3-4;
16)Тоқызқұмалақ (Казахская народная игра). ... және ... ... ұлт ... ғылыми-зерттеу институты. Алматы,
1936;
Институт қабырғасында ұйымдастырушылық ... ... ерен ... ... ... ... өшпес із қалдырды.
Кеңестік дәуірде, сол кездегі саясатқа байланысты ұлттық тұлғаларды
ел-жұртқа таныту, ұрпаққа үлгі тұту ... ... ... Орыс ... үшін ұлт өкілдерінің, ағартушылардың өмір жолын танып, білуге
мүмкіндік берілмеді. Себебі Кеңес ... ... оқу ... ... ... ... қойып, жоғары оқу орындарындағы дәрістерде
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, Сәрсен Аманжоловтар туралы ешқандай деректер
бертінге ... ... да, ... да ... ... ... ... кезде,
қазақ мектептерінің тарихы үшін жасаған толыққанды жұмыстарын ерекше атау
орынды.
Ал 1937-1938 жж. күшпен ұжымдастыруға ... ... ... ... ... ... Қазақстанды голощекиндік-сталиндік үлгі бойынша
«қайта құрумен» келіспеген көрнекті жауапты ... ... ... жж. әр ... сылтаулармен көрнекті мемлекет
қайраткерлері Т.Рысқұлов, Н.Нұрмақов, ... ... ... ... ... ... ... төрағасы
Ж.Мыңбаев, Ағарту халық комиссары ... Жер ... ... және ... ... ... ... қызметкерлерінің
көпшілік бөлігі тапқа бөлініп, жікшілік ... ... деп ... 1927 ж. ... ... ... партия конференциясының қарарлары
айқын куә. БК(б)П Орталық бақылау комиссиясы ... ... ... ... ... арнайы шұғылданғанына қарамай, мұндай топтардың
бар екенін таба ... ... ... ... ... барлық қазақ
коммунистері ұлтшылдықпен және жікшілдік күреспен уланған, олардың арасында
дені сау партиялық күш жоқ деп ... ... КСРО Ішкі ... ... ... ... ... өзінің лауазымына осылай «даярланды»,
1937 жылғы жаппай жазалау соның ... ... ... мен ұлттық болмасына 1937 және 1938 жылдардағы жаппай
саяси құғын-сүргіннің тигізген зардабы өте ауыр болды. Бұл ... ... ... қарсы бұрын-соңды болмаған көлемде ... ... ... ... зерттеулерге қарағанда, осы жылдардағы
(1937-1938) қызыл қырғынды ең көп қаза ... ... және ... ... Ал осы ... соң, ... ең көп ... ұшыратылғандар – ұлттық шығармашылық интеллигенция өкілдері, ал
олардың ішіне ең алдымен ақын-жазушылар болды.
Саяси құғын-сүргін күшейіп, ... ... ... (1937 ж. 13
маусымында) Қазақстан Жазушылар одағының бастауыш партия ұйымы Мұхаметжан
Қаратаев пен ... ... ... ... етіп ... ... СОКП мүшелегіне өтуіне Сәбит Мұқанов, ... ... ... ... Алманов, М. Баталов кепілдік берсе,
Өтебай Тұрманжанов Бейімбет ... 6 ... күні ... ... Осы ... себептермен қуғынға түспеген С.Аманжоловқа өз замандастары оған
күдіктене қарады. Бірақ ... ... ... аман ... ... Ұлы
Отан соғысына аттандырды. Олардың көбі майданнан оралмады. Осы кездегі
билік басындағылылардың жымысқы саясатын ... ... ... та ... ... ... Осы қаһарлы соғыс басталған кезде ғалым жары
Евгения Степановна, 7 ... ұлы ... 3 ... қызы ... ... ... демалып жатқан. Соғыс хабарын естіген жанұя бірден
жүктерін жинап, қалаға жөнелді. Жол бойы сол ... ... ... ... үйіне жетеді [107].
1942 жылы ақпан айында С.Аманжоловты майданға шақыру қағазы келеді.
Осы жылы ... ... ... ... институтының жеделдету
курсын аяқтап, майданға аттанды. 1942 ... ... ... ... ... ... Ол майданда орыстан басқа ұлттар арасында үгітші
болып тағайындалды. Сол ... ... үгіт ... жүргізу жауға қарсы
қолданған мықты құрал болды. 1943 жылы үгітші болған ғалым, саяси-тәрбие
ісін ... үшін ... мен ... ... ... ... ... шығуға басшылық жасады. Оның ... ... ... ... ... ... басталды.
Соғыстың бас кезінде ол, Ресей, Украина, Белоруссия т.б елдерден ... ... ... ... орналастыруда белсенділік көрсетті.
Кейіннен оны Кеңес Армиясының Саяси Басқармасына ... ... ... ... ... ... сайлайды.
Осы кезден бастап орыс емес жауынгерлердің арасында саяси тәрбиелік
жұмыспен ... ... ... ең ... мақсаты әскерлерді
патротизмге тәрбиелеп, ұлттық намысты қорғап, Отанын қорғауға ... ... Бұл ... ... ... ... бұйрықтар, саяси
плакаттар, жалынды қанатты сөздер болды. Ғалымның өзінің айтуынша: «Үгітші-
әскерлердін ең жақын ... ... ... және ... ... кеңесшісі
болып табылады» деген. Саяси-ұйымдастырушылық қызметі кезінде ... ең ... ... ... ... ... ... кезде
соғыс жылдарынан бай дерек беретін құралдар болып табылады.
Оның еңбектеріндегі саяси-тәрбие үлкен ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Оның
еңбектері: «Қазақ халқының ерлік дәстүрлері», «Ұлы Отан ... ... ... «Ұлы Отан соғысы жылдарындағы әскерлер арасында
жүргізілетін саяси-тәрбие ... ... «Ұлы Отан ... Бұл ... сол ... кезінде болған
оқиғалардын тарихи шындығын көрсетеді. Өзі майданның алдыңғы шебінде жүріп,
ерлік істерды ... ... ... дейін жетті. Герадоттың тарихи
еңбектерің құндылықтары оның соғысты өз ... ... ... адамдардан
дерек жинап жазуы болса, Сәрсен Аманжоловтын Ұлы Отан соғысы кезіндегі
еңбектері осы жағдаймен ... ... ... терең жүргізу үшін саяси қайраткер
шебер психолог та болу керек. С.Аманжолов осындай психологиялық әсер ... ... тура әсер ... ... ... ... ... одан ары лаулатты. Бұл – ... ... қару ... ... ... батыр ұлдары мен қыздары Жанғазы Молдағалиев, ... ... ... Әлия ... ... ... Ізғұтты
Айтықов, Сүндетқали Есқалиев т.б туралы еңбектер мен өлең ... ... ... ... ... ... мен ... әр ұлттың
тіліне аударылып, әр әскерге жеткізілді. Олар осының нәтижесінде батырларға
ұқсағысы ... ерен ... ... ... ... қорытынды шығарған С.Аманжолов өз ойын төмендегідей ... ... ... чем ... рука ... Он организует выпуск
«Боевого листа», «Молнии». ... и др. Их ... ... жизнь,
действия и быт бойцов. Если у бойца и командира, благодаря ... ... ... ... ... если они ... ... то бойцы всегда готовы выполнить любое задание командира, пойти на
самопожертвование. Для того, чтобы просто и ... ... ... о ... О ... моменте, агитатору нужен самый разнообразный материал,
ибо он воздействует на ... на душу ... А душа ...
сложнейшее явление... Главное оружие агитатора слово» [109].
Жауынгерлердің тәжірибелі әскери ... ... ... болып табылады. Командирлер солдаттарды әкесіндей түсініп, қамқор
көрсететінін біз сол ... ... ... ... ... дәл түсінген С.Аманжолов саяси-тәрбие жүргізу ісінде командирлерге
осындай бағытта талаптар қойып ... ... ... ... ... қол
астындағы солдаттарды ұлтқа бөлмей, ... тең ... ... шеберлігін танытуы тиіс болды.
С.Аманжолов әскери басшыларға осы бағытты талдап, көрсетіп берді. Ол
төмендегі мазмұндардан құралады:
- Орыс емес солдаттардың ұлттық ... және ... ... ... ... ... ... жақындығын білу;
- Әскери дайындықтарына көңіл бөлу;
- Әр ... жеке бас ... ... беру (шеберлігі,
икемділігі, белсенділігі т.б.);
- Әскердің жанұясымен қарым-қатынасы, тылмен ... ... ... ... ... олардың арасындағы достық.
Командирлердің әскерлерге жақсы қарым-қатынасы ... ... де ... ... Соның бірі майор ... ... ... ... әнгімесінде былай деген: «Когда дело касается
воспитания ... ... ... надо ... ... и честность народов Казахстана, Закавказья, Сибири и Средней
Азии. Они никогда не ... не ... ... ... от командира
и не умеют кривить ... ... по мере ... и ... они ... ... ... саяси-ұйымдастырушылық жұмысында орыс ... ... орыс емес ... ... аса ... ... Олардың
арасында дінге бой ұрғандарға жеке ғалым түсінушілікпен көмектесіп отырды.
Қазақстан, Өзбекстан, Түркіменстан, Қырғызстанан келген ... ... ... ... қатар ғалым, «Үгітші блокноты», «Вперед на
врага», ... ... ... ... «Боевой натиск» еңбектерімен,
әскерлерге арналған дәрістерінде әскерлерді ... ... ... ... ... ... ... ерлікке тәрбиелеуде ұлттық тіл,
мәдениет, тарих, дәстүрлерді ұтымды ... ... ... ... ... ... ... және «Қарасай батыр»,
«Махамбет» ... ... ... ... ... отырды. Бұл
еңбектер жауынгерлерді бірлікке, ұқыптылыққа, қайырымдылық пен ... ... ... ... ... ... татар, тәжік тілдерін
жетік меңгерді.
Соғыстағы ең бір ... бірі ... ... ... ... түсінбеуі болды. Осындай жағдайда тіл шеберінің білгірі
Аманжолов өз еңбегімен табылмас көмек ... ... ... ... реттеп, хат жазуларына жағдайлар жасап отырды. Ғалым
майданда жүргенде ... ... ... ... ... ... ... хаттары мұрағатта сақталған. «Тәтеме хат» ... ... ... тәте, көп сәлем,
Арнап жаздым өзіңе;
Туысымның үлкені ең;
Құлақ сал жазған сөзіме.
Аман жүр, Тәте бауырың,
Алыс майдан шебінде.
Жаудан алмақ кегім көп,
Сауыт-сайман белімде.
Бұл ... ... 1943 ... 15-18 ... ... Тағы бір ... жүрген Заполярья өлкесі жайлы болды.
Нұр шағылыс
Шарықтап тағы оралат,
Шебер құрған нұрлы өрнек.
Заполярья ... ...... ... ... ... ... тамаша.
Қызығына жан тоймас,
Құмары артар қараса [110].
Өлең Мәскеуде 1944 жылы ... Осы ... ... үшін ... Ол ... ... ... 1299-қор, 1-тізім,13-істе
сақталған. Онда: «Удостоверение от 5 декабря 1944 года награжден за оборону
Советского Заполярья. Вручена 29 ... 1945 ... ... жылы оның ... ... ... ... бағаланып, оған
төмендегідей тағы бір куәлік берілді: «Предъявитель всего капитан ... ... на ... в Доме ... Армии Карельского фронта в
должности агитмашины и лектора ДКА ... ... ... ... ... от 4 ... 1944 года » ... әскери дәрежелермен марапатталып қана қоймай, басқа әскерлердің
ерлігі үшін ... ... дер ... ... ... ... қызмет адамдарынан үлкен қырағылықты, қажырлықты, ... ... ... ... ... оған хат жазып, қандай
еңбектерді оқығысы келетінін айтқан. Соның бірі қатардағы әскер Темірбеков
Жақып ... деп ... ... ... мен ... ... соғыстың
алдында, біздің бейбітшілік өмір кешкен уақытымызда білуші едім. Сіз ... ... ... Сол ... мен оқып ... ... ... атыңыз маған таныс есім. Қадірлі Аманжолов! біздің Жамбыл
қарттың өлеңін естімегенімізге, Сәбит Мұқановтың, Асқар ... ... т.т ... ... көркем өлең, әнгімелерін
естімегенімізге көп уақыт болды. Әрине, бұл ... ... ... мәжбүр
еткенін жақсы білеміз. Сондықтан, бар ... бар ... ... ... өз ... ... күш жиюдамыз. Біз Польша жерінде Сандомир
плацдармасында ... ... ... жоқ. Тек ... сізге қойған талабыма
сіздің көніл бөлуінізді тілеймін. Көргенше қош-сау ... ...... ... ... да ... толы болды. Оны
өзінен бұрын қарулас ... ... ... ... ... қағыс қалмауын, көпшілікке белгілі болуы үшін өз қаламымен ... ... ... ... ... бір тобы Отан үшін от ... ... болды.
Ұлы Жеңіске 40 жыл толғанда, 1985 жылы «Қазақстан әйелдері» журналына
С.Аманжоловтын майданда ... ... ұлы ... ... ... Алтай Аманжолов бастырып шығарды. Қарт ... ... ... естелікке толы материалдарды жинақтап, дайындағаны
үшін алғыстарын баспасөз беттері арқылы білдіріп, өз ойларын ортаға ... ... ... ... жылдар жанғырығы» деген атпен басылып шықты.
1944 жылдың наурыз айынан 1946 жылдың ... ... ... ... ... Армиясынын Жоғарғы Саяси Басқармасында әскери ... ... ... мен ... үшін ... ... ... марапатталды.
Ұлы Отан соғыс аяқталған соң Мәскеудегі Ленин ... ... ... ... ... мен ... бағына ғалым еңбегін аяқтап, фашист снарядынан
контузиясын есептемегенде, майдан ... сау ... ... жанындай жақсы
көретін қызы София 1947 жылы тоғыз жасында ауыр ... ... ... ... ауыр ... 1949 жылы дүниеге келген Алтын мен ... ... Әлия атты қыз ... емдеді.
Жары Аманжолова-Кузельева Евгения Степановна ... ... ... ... ... 40 жыл бойы ... ... саласында
елеулі еңбектерімен танылды.
Сәрсен мен Евгения Аманжоловтар халқының қалаулы ғылыми азаматтары
болып, жанұяда да Алтай, София, ... ... Әлия атты ... ... ... ... ата-ана болды.
Халқына өшпес мұра ... ... ... Алтай Сәрсенұлы
жалғастыруда. Алтай Сәрсенұлы бүгінде қазақтың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Гуманитарлық Ғылымдар Академиясының академигі, «Құрмет» орденінің иегері,
еңбек ардагері. Әкесі салған сара ... ... ... ... біліміне байланысты 200-ге жуық еңбектердің авторы ... ... ... ... ... ... ... жарыққа шығаруда.
С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси ұйымдастырушылық қызметі келер ұрпаққа
мол тәрбие құралы болып табылады.
«Ұлы Отан соғысы ... ... ... ... ... ... жұмыс тәжірибе тұралы» 400 беттік еңбегі жанұялық
архивінде сақтаулы. Оның соғыс жылдарындағы ... ... ... емес жеке кітап етіп шығарса артық болмайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанның тәуелсіздік алуы қазақ тарихын қайта таразылап, өткен-
кеткенді ... жаңа ... ... ... ... ... Кейінгі уақытта халықтың төл тарихына деген ынтасының өсуі – заңды
құбылыс. Бұрмаланған тарих сананы тұмшалап, халқымыздың ... ... ... ... ... ... жылдардағы өзерістер ұлттық-мәдени сананың
түлеуі – тәуелсіз мемлекеттің нығая бастағанының айғағы.
Халықтың рухани азығы ... ... ...... ... Солардың таңдаулы өкілдері – зиялы қауым. Бұған
дейін белгілі ... ... ... те, ... ... ... ертеректе жазылған дүниелерді саралап, жаңғырту, жүйелеу
әлі де қажет.
Қазақ тарихында ерекше із қалдырған ХХ ғ. І ... өмір ... ... ... ... ... үкіметі кезінде көп
бұрмаланып жазылды.
Оның себептері бәрімізге аян. ... ... ... ... ... ... тек өткенінен ғана емес, ең алдымен болашағынан да
айыруды көздегені анық. Ал ... ... сол ... ... ... өмірі,
шығармашылық мұралары қоғамдық қызметтері сын көзбен қайта ... ... ... ... ... ... ретінде жеткізілуде.
Диссертацияда шығыстың тумасы ғалым С.Аманжоловтың ғұмырнамасын жеке
тақырып етіп ... ... ... мен ... ... зерттеулері, оның халқына атқарған қызметін ерекше айту орынды.
Өз елінің тіліне, ... ... мен ... ... ... ... С.Аманжоловтың ғылыми мұрасын зерттеу өзекті мәселе болып
қарастырылды.
1928-1930 жылдары еңбегі бағаланып, Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... бітіргеннен
кейін аспирантураға түсіп, ... ... ... ... ... ... ... қызметке ауысқан С.Аманжолов, біршама
оқулықтармен, бағдарламаларды ... ... ... ... ... ... ... шығады.
1934-1936 жж. Қазақтың ұлт ... ... ... ғылыми хатшысы қызметтерін атқара жүріп, қазақ ұлт мәдениеті мен
тарихын ... ... ... ... оның 1934 ж. ... басылған
«Бөгембай батыр» (құрастырылған), 1935 ж. жазған. Қазақ совет фольклоры.
А., 1940 ж. Қазақтың әдеби тілі т.б. ... ... ... жж. Қазақстан ҒА тіл әдебиет институтында ... ... ... ... тіл білімі мен қазақ тіл білімінің
теориялық негізін қалыптастыруда Байтұрсынов А., ... Қ. ... ... ... ... Ол жазған қазақ тілі ... ... ана ... оқытуды ғылыми жолға қоюға елеулі ықпал жасады.
1948 ж. ғалым филология ғылымдарының ... ... ... ... ... 1954 ж. ... ... корреспондент мүшесі болып, қазақ
халқының ғылымын зерттеуге ат салысты.
Қазақ тілінде оқытатын мектептердің азайып, орыс тілі бет ... ... ... бұл ... сол кездегі қазақ балалары
үшін табылмайтын бай қазына еді. ... ... ... әсіресе
Г.Ф.Голощекин сынды ұлтшыл басшылық жасаған кезде, ана тілін, тарихын, салт-
дәстүрін дамытуға арнап еңбек жазып бастырған ... ... ... үлгі болып отыр. Бұл еңбектері оның қазақ қоғамының ұлт болып,
қалыптасып ... өз ... ... ... табылады.
Сонымен қатар С.Аманжолов халық ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, ... ... ... ... «Қазақ диалектологиясының негізгі
мәселелері» ... ... ... ... ... тілі мен ... ... негізін, оның қалыптасу тарихын, дамуын жан-жақты
зерттеді, диалектілердің түркі тілдермен жақындығын, ру – ...... ... даму ... ... қоғамдық ойға тигізген әсері, жан-жақты салт-дәстүр
мен мәдениетті зерттеудегі ... ... мұра ... ... ғылыми интеллегенциялық қызметін жеке қарастырып, ... ... ... ... Талантты ғалым сол 30-
жылдары ... ... ... ... ... ... еңбектерімен ат
салысты. С.Аманжоловтың ғылыми мұралары сол кездегі қазақ тіл ... ... ... еді. ... ... ... ... дамытып, сауаттылығын көтеруге көмектесті.
1958 жылдардан бастап экспедицияларға басшылық жасаған ... ... бай ауыз ... ... ... тиянақты
жинай білді. Сәрсен Аманжолов осындай ұйымдастыру - ... ... ... ... ... еңбектер, оқулықтар жазумен айналысты. Оның ғылыми-
педагогикалық еңбектері бағаланып, 1938 жылы ССР Оқу ... ... ... ... С.А. ... доцент атағымен
қоса, филология ғылымының кандидаты деген атақ берді. Сәрсен Аманжолов
сонымен қатар марксизм-ленинизм ... ... ... ... ... ... ... Ол тек орыс тілін ғана жете меңгеріп
қоймай, өзбек, қырғыз, қарақалпақ, ... ... ... ... якут
сияқты түріктілдес халықтардың тілін жете меңгеріп, түрколог деген ... ... ... араб ... жақсы меңгеріп, сол тілде шығарған
шығармаларға ... ... ... ... ... ... біздің қазақ халқының тілінің дамуына
үлес қоса алмайтынын біліп, орыс алфавитіне көшу туралы ұсыныс жасады. Орыс
алфавитіне көшу туралы өз ... ... ... мақалалар жариялады.
Нәтижесінде 1939 жылы Қазақстан ... ... ... ... жоспары қабылданды. Мәжілісте С.Аманжолов орыс тілінен енген
әріптердің толық сақталуын қорғап қалды. 1940 жылы 26-29 ... ... ... ... жаңа алфавитке көшуге байланысты қазақ
тілінің орфографиясы ... ... ... Осы жылы ... ... жаңа ... мен орфографиясы жарық көрді.
А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов бастаған ғылыми жұмысты ілгері дамытып,
өзі өмір сүрген ... озық ойлы ... ... ... ... ... өз ... арқа сүйегені ақиқат. Өз елі үшін ой ... ... ... ... ... еңбектері бүгінгі таңда дұрыс
талданып, ... ... ... ... ... еңбектері
әдебиеттанушылардың жазғандарынан бір жақты тіл танушы ретінде ... ... ... С. ... ... ... ғылыми
мұрасын тек тіл мамандары тарапынан ғана ... ... ... ... ... деп ойлаймын. Өйткені бір ой тоқтатарлық мәселе С.
Аманжолов тек ... ... ғана ... ... ... ... ... атқара жүріп, қоғамдық іс-шаралармен, қызметтермен
де айланысты. Ел ішінде өз кезіндегі сауатсыздықпен күресіп, ... ... ... іске ... мен ... қазақ халқының білімді көзі ашық болуын қалай қаласа,
С.Аманжоловты да қазақ халқының болашағы көп толғандырды. Ол ... ... мен ... аса жауапты, қоғамдық қызметтерді де ... ... ... қоғамдық, педагогикалық, ғылыми ... ... ... оның ... өзекті мәселесіне айналды.
Ғалым 1942-1944 жж. Ұлы Отан соғысында жүргеннің өзінде қаламын
қолынан ... ... ... жалынды өлендерімен, сөздерімен
рухтандырып күш беріп ... ... ... ... ... соғыс туралы
еңбектер мен очерктер жазып, сол кездегі баспасөз ... ... ... ... арқасында 1948 жылы «Қазақ диалектологиясының
негізгі проблемалары» деген ... ... ... Бұл
еңбегінде қазақ тілін жеке зерттемей түрік тілдермен салыстыра ... ... ... этнографиясы, салт-дәстүрі бұл еңбекте ... С. ... ... ... тілін зерттегенде оны қазақ тарихымен
тікелей байланыстыра ... ... ... ... ... ... ... зерттеуінде аса бір маңызды ізденістердің бірі
Қазақстан жеріндегі тау-тастарға ертедегі ... ... мен ... Осы ... ... зерттей келе, 1956 жылы Қазақ ССР ... ... ... ... ескі ... деген
мақаласы жарық көрді. Ал «Қазақ диалектологиясының негізгі проблемалары»
атты еңбегінде ... ... ру, ... таңбаларының көп зерттеулер
жүргізіп, дәйекті пікірлер ... VI-VIII ... ... тас
жазуындағы көне жазуды зерттеп, бұл жазудың дулаттардікі болуы мүмкін деген
пікірін айтты. С.Аманжолов ... Абай ... ... ... ... қазақ тарихы ... ... ... ... ... және саяси білім тарату ісіне белсене араласып,
артына ... мұра ... ... ... ... ... ... шебер,
оқытушы болды. Бірнеше аспиранттардың диссертациялық жұмыстарына басшылық
жасады. Студенттермен ғылыми жұмыс атқара отырып, үйірмелерге ... жас ... ... ... үлес ... ... ... диссертациялардың бірінші оппоненті болды.
Қазақ ССР саяси және ғылыми білімдер ... ... ... ... 1949 жылы осы қоғам арқылы «Қазақтың әдеби ... ... ... 1935 ... «Ұлт ... ... ... екі жылға
айналды» атты мақаласында тарих мәдениетіне тыңғылықты талдау жасады.
Сонымен қатар С.Аманжолов сол ... ... ... ... ... ... ... Сол жылы да «1916 ж. көтеріліс туралы»
жаңа материалдары жарық көрді.
С.Аманжолов «Қазақ тілі теориясының негіздері» ... ... ... ерте ... ... оның ... зерттеу мәселесіне тікелей
немесе жанама қатысы бар ізгі ниетті, озық ойлы ғалымдардың (мысалы, Махмұд
Қашғари, Рашид ад – Дин, ... ... ... ... В.В. ... П.М.
Мелиоранский, В.В.Катаринский, академик В.В. Бартольд, ... ... ... Ондағы жетістіктер мен кемшіліктерді сөз етті.
Абай, Ыбырай, Жамбыл ... ... ... Бұл ... ... ... ... тек қана оқып білуі ғана емес, соны ... ... білу ... ие бола ... де ... өз ... шындықты бетке айтатын, турашыл адам еді. Өз
ғылыми мұрасын қандай ... ... ... ... ... ... дәлелдей білді. Өз пікірінің дұрыстығын құр сөзбен ... ... ... ... Өмірінің ақырына дейін қазақ елінің тілі мен
тарихына өз өмірін арнап, келешек ұрпақтың болашағы үшін ... ... ... ... ... ... ... зерттеу қажеттілік
туғызады. Оның қоғамдық саяси ... ... елім деп, ... ... ... ... келер ұрпаққа жеткізу үшін біршама тер төгу қажет.
Мәселенің кейбір қырлары әр ... ... ... ... ... мақсатты түрде жеке тарихи зерттеу объектісі
ретінде осы күнге дейін қолға ... ... ... ... өркениетке аяқ басып, өзге дамыған
елдермен терезесі тең бола бастады. Елімізді гүлдендіріп, ... ... ... көру ... оның әр бір ... ... тарихын,
мәдениетін, әдебиетін, тілін, дінін жақсы ... ... ... керек.
С.Аманжоловтың тіл, мәдениет, тарихқа қосқан еңбектерін жеке зерттеп,
келер ұрпаққа қалдырсақ, бұл ... ... ... ... ... қалуына
әсерін тигізетіні сөзсіз.
Ғалымның 100 жылдық мерейтойын өткізіп, Үкіметтің №1021 Қаулысына
сәйкес 2003 жылы 3-қазанында ... ... ... ... ... ... жоспарланған төменгі іс-шаралар толық ... ... ... ... ... ... ... архивтік материалдармен толықтырылып, соның нәтижесінде ғалымның
еңбек жолының көпшілікке беймағмұл болып келген жаңа қырлары ашылды;
- университеттің №9 ... ... ... ... Сәрсен
Аманжоловтың есімі берілген кабинет жабдықталды. Ғалым өмірін, оның ғылыми
еңбектерін оқып ... ... ... ... үшін аталған
кабинеттің маңызы зор екені анық;
- университеттің Ғылыми кеңесінің ұсынысына байланысты республика
көлемінде ескерткіштер ... ... ... Мемлекеттік коммисия 2004
жылдың 4-қыркүйегі күні Өскемен қаласында, ШҚМУ-дың алдында ... ... ... ... шешім қабылдады. Алдағы күндерде бұл
игілікті істің жүзеге ... ... ... ... ... Ұлан ауданындағы Сәрсен Аманжолов атындағы орта мектеппен ғылыми-
әдістемелік байланыс толық орнады. Оқушылардың түрлі бастамалары мен ... ... ... ... ... тарапынан ғылыми жетекшілік
жасалып жатыр. Бұл іс-шара алдағы оқу ... да ... ... ... ... ... арналған «Өркениет»
лабораториясы құрылып, жұмыс істей бастады;
- барлық мамандықтар бойынша студенттер арасында С.Аманжоловтың ... ... ... ... кеңінен таратылып, насихатталуда;
- Сәрсен Аманжоловтың өміріне арналған «Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз»
атты библиографиялық ... ... ... ... құралдарында
ШҚМУ-дың оқытушылары мен кітапхана қызметкерлерінің ... ... ... ... ... филиалдарында ғалым шығармашылығына
арналған көрмелер ұйымдастырылды.
С.Аманжолов – тіл біліміне әр ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде ашылмай келе жатқан тіл мен ойлау
арасындағы ... ... ... дұрыс пікір танытқан ғалымдардың
бірі.
Қазіргі күнде Республика көлеміндегі ірі оқу орындарының қатарынан
танылып отырған ... ... ... ... түркітанушы
С.Аманжоловтың есімінің берілуі ұжымымызға келелі-келелі міндеттерді
жүктейді.
Біріншіден, С.Аманжоловтың ... ... ... ... жыл
сайын тұрақты өтетін конференцияның өзектілігін арттыра түсуіміз қажет.
Аталған конференцияда тек ... ... ... ... ғана
емес, басқа ғалымдардың да теориялық-практикалық мәселелері ... ... әр оқу ... алғашқы апталарында студенттерді, әсіресе
бірінші курс ... ... ... ... ... әдетке айландыру керек.
Үшіншіден, ғалымның өмірі мен шығармашылығы жөніндегі мағлұматтар
университетіміздің әр ғимаратында болуы керек.
Ал шығармашылығын, қоғамдық саяси ... ... ... ... бұл еңбектің арқауы болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Әдрахманов А., Әбілқаев А.,Қалиев Ғ. Профессор С.А. ... ... ... ... ... А., 1959.
2 Қазақ тілінің солтүстік – шығыс диалектісі (Проф. С. ... ... // ... Ғ. ... ... ... Пед.ин-т сырттан
оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960. – 36-42 ... ... Ғ. ... ... ... ұстаз / Ғ. Қалиев // Әл-Фараби атындағы
ҚҰУ хабаршысы. ... ... ... Сер. ... – 2003. - ... 23-25 ... Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллегенциясының тарихы. –
Алматы: Ғалым, 2003.
5 Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... ... казахского
языка / С. Аманжолов. - Алматы: Ғылым, 2002. – 368 бет.
6 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 2-іс.
7 Аманжолов С. Үлкен жолдан ... Атты ... / С. ... ... – 1973. - №12.
8 Мұсабаев Ғ.Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан.-1958, 30 қаңтар.
9 Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры.-Алматы: ... ... ... 2004.-336б.
10 Ысмайлов Е. Халқы сүйген ... ... ... 31 ... ... 1948, 5 наурыз.
11 Сулейменов Р.Б. Из истории развития науки в Казахстане (1933-1940).
12 Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т ... ... үшін ... ... / ... – Алматы, 1960. – 90 бет.
13 Аманжолов К. Кенже аға: Сарсен Аманжолов туралы сыр / К. Аманжолов ... – 1994. – 8 ... ... ... ... – Алматы, 1998.
15 Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С. Аманжолов //
Егмен Қазахстан.-2003.-4 қазан.
16 Ахметжанова Ф. ... және ... ... / Ф. ... ... – 2003. - 6 ... Абдуллина Н.А. Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ
филологиясының өзекті мәселелері / Н.А. ... // С. ... ... және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... ... / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – ... ... ... С.К. ... в ... С. Аманжолова «Вопросы диалектологии и
истории казахского языка» / С.К. Игибаев // С. ... ... ... ХХI ... ... ... мәселелері=Научное наследие С.А.
Аманжолова и проблемы ... наук ХХI ... ... ... ... ... / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С.
474-479.
19 Әбжаппаров Ә. Ғұлама ғалым С. ... ... 100 жыл / ... // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ... ... ... наследие С.А. Аманжолова и проблемы
гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 3-8 бет.
20 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / ... // ... ҚҰУ ... ... ... Сер. ... – 2003. ... - С. 130-134.
21 Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. Аманжолова / Н.Ж.
Шаймерденова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ... ... ... ... С.А. ... ... гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 14-18.
22 Авакова Р.Ә. С. ... ... ... тіл ... теориясы / Р.Ә. Авакова // С. Аманжоловтың ... ... ... ... ... ... мәселелері=Научное наследие С.А.
Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ... ... ... / ... - ... ШҚМУ ... 2003. – С.
18-22.
23 Момынова Б.К. Қазақ терминологиясы және жалпы тіл білімі мәселелері /
Момынова Б.К. // С. ... ... ... және ХХI ... ... ... наследие С.А. Аманжолова и
проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ... - ... ШҚМУ ... 2003. – 22-30 ... ... К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис ... ... ... // С. ... ... ... және ХХI ... ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. ... ... ... наук ХХI ... ... ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
25 Сәрсеке Г.Ә. С. Аманжоловтың ... даму ... / ... С. ... ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар
мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и ... ... ... ... ... ... конф. материалдары / ШҚМУ. -
Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 41-48 ... ... А.С. ... ... ... ... / А.С. ... // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. ... Сер. ... ... - N4.(66) – 14-16 ... Оразалин С.К. С. Аманжолов – қоғам қайраткері / С.К. Оразалин, ... // С. ... ... ... және ХХI ... ... мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы
гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... / ... - ... ШҚМУ ... 2003. – 53-57 бет.
28 Аманжолов С. Сабаздың ақ қаны, момынның ақ малы.-Сирек кездесетін
қолжазбалар қорынан,-1930-1947.
29 Абдуллина Н.А. ... ... ... ... және қазақ
филологиясының өзекті мәселелері / Н.А. Абдуллина // С. ... ... және ХХI ... ... ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: ... ... ... ... / ... - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 66-
72 бет.
30 ... ... 1-т., ... ... ... 1-т., ... Туды Института истории, археологии, этнографии АН Каз ССР, т.10., ... ... ... ... ... ... ... шешендік қақпақ
үлгілі сөздері. Қолжазбалар.-1930-1947
34 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 5-іс.
35 ... ... 1-т., ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 18-іс.
37 Қозыбаев М.Қ. Тарих зердесі. Арыстар туғыры (Екінші ...... ... ... С. ... ... очерктері. – Алматы: Санат, 1994.
39 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 17-іс.
40 ... ... 1-т., ... ... С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы: ... ...... Санат, 1994. – 320 бет. –Пер.:Краткий курс
синтаксиса каз. лит. языка. (на каз. яз.).
42 Аманжолов С. Қазақ тілі ... ... ... языкознания:
Морфология мәселелері / С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. ... ... Сер. ... – 2003. – N4.(66) – 3-7 ... ... С. ... тілінің кейбір мәселелері/С.Аманжолов.-Социалистік
Қазақстан.-1949.-13 желтоқсан.
44 Профессор С.Аманжолов және қазақ тіл ... ... ... ... Aманжолов С.А. Қазақ тілінің академиялық сөздігін жасаушыларға нұскау /
С.А. Аманжолов // С. ... ... ... және ХХI ... ... мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и
проблемы гуманитарных наук ХХI ... ... ... конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 95-101 бет.
46 Қозыбаев М.К. ... ... ту ...... Қазақстан, 1994. – 41-47
б.
47 Есен Жеңісұлы. Қоғам өлтірген./Алтай Аманжоловпен әңгіме/ Дидар,2004.
48 Қозыбаев М. ... ... – 1 ...... ... ... С. ... ғылыми мұрасы және ХХІ ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар
мәселесі. - Өскемен: ШҚМУ баспасы, 2003.
50 ... ... ... ... ... ... С. ... тілінің теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 2002.
52 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 3-іс.
53 ШҚОММ ... 1-т., ... ... Б. ... С. Аманжоловтың әдеби тіл мен ғылыми терминдер
туралы ... / Б. ... // ... ... ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66) – 31-34 бет.
55 «Боздақтар», Шығыс Қазақстан облысы,4-т;/бас ... ... ... энциклопедиясы» Бас редакциясы-1999ж.
56 Аманжолов С.А. Из опыта политико-воспитательной работы ... ... ... в дни ... Отечественной войны / С.А. Аманжолов
// С. Аманжоловтың ғылыми ... және ХХI ... ... ... ... С.А. ... и ... гуманитарных наук
ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ... ... ШҚМУ ... 2003. – С. 66-72.
57 Құрманбаева Ш. Білгір:Түркітанушы,филолог,қоғам ... ... ... / ... Б. ... // ... – 2003. – 4 қазан
58 Аманжолов С. Основы теории казахского ... тілі ... / С. ...... ... 2002. – 368 ... ... С. Асылымызды ардақтайық / С. Аманжолов // Зерде. – 1989. -
№5.
60 ... А. ... ... / ... А., ... В. ... правда.-2003.-28 марта(N86).-С.6.
61 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі / С. ...... ... ШҚОММ 50-қор.,1-т.,42-іс.
63 ШҚОММ 50-қор.,1-т.,43-іс.
64 ШҚОММ 50-қор.,1-т.,44-іс.
65 Аманжолов А. ... ... ету ... ... ... ... 1-т., ... ҚРПМ 456-іс., 120-п.
68 ҚРПМ 139-іс., 385., 1-т., 869-іс., ... ... ... 1-т., ... ... А. Профессор С. Аманжоловтың диалектологиялық материалдарын
этномәдени құндылық ретінде тану / А. Қобыланова // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл.
Әдебиет сер.=Известия НАН РК. Сер. ... – 2003. - №5. – 3-7 ... ... Ғ. ... Аманжолов пен қазақ диалектологиясының мәселелері /
Ғ. Қалиев // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1994. - ... ... С. ... мол мұра ... ... / С. ... // ...
2003. - 27 желтоқсан.
73 Сайрамбаев Т.С. Профессор С.Аманжоловтың өзінен бұрынғы ғалымдармен ара
қатынасы/Т.С.Сайрамбаев//Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. ... ... ... ... ... С. Жаңа ... ... советтік тіл ғылымы және қазақ тілінің
кейбір мәселелері / С. ...... ... ССР ... ... Аманжолов С. Қазіргі қазақ тілінің диалектілік негізі туралы / С.
Аманжолов // Қазақ ССР Ғылым ... ... АН ... ... и искусствоведения. – 1955. – Вып. 3-4. – 3-46 бет.
76 Аманжолұлы С. Сөз тұлғалары/С.Аманжолұлы//Қазақ тілі мен әдебиеті.-1993.-
№67-66-72 бет.
77 Аманжолов С. ... ... ... в ... ... по
сравнению с русским языком / С. Аманжолов // Ученые ... / Каз. пед. ... им. ...... 1939. – Т.1. – С. ... ... С. ... тілі грамматикасы: Сегіз жылдық мектептің 6-7
арналған / С. Аманжолов, А. Әбілқаев, И. ......... – 2-ші ... Синтаксис. – 1966. – 156 бет.
79 Аяпова Т.Т. Сөйлеу онтогенезінде грамматикалық категориялардың пайда
болуы // ... ... ҚҰУ ... Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ.
Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66) – С. 115-117.
80 Әбдірәсілов Е. С. Аманжолов және қазақ терминографиясы / Е. ... ... ... ҚҰУ ... ... ... КАЗНУ. Сер.
Филолог. – 2003. - N4.(66) – 36-38 бет.
81 Аманжолов С. Қазақ тілі грамматикасы: Жеті жылдық мектеп 6-7 ... / С. ... А. ... И. ...... 8-ші бас. –
Алматы:Оқу-Педагогика Баспасы. – 2-ші бөлім: Синтаксис. – 1954. – 175 ... ... Г. ... ... тіл ... ... ... аса
көрнекті ғалым // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филогия. ... Сер. ... – 2003. - N4.(66) – 20-23 ... ... ... 1-т., ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 3-іс.
85 Аманжолов С. Новый альфавит орфография казахского литературного ... на базе ... ... ... / ... ... ... альфавита при ЦК КП(б) К.-Алма-Ата:
КазГосПолитиздат,1940.-31с.
86 Момынова Б. Профессор С. ... ... тіл мен ... ... ... / Б. ... // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер=Встн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66) – 31-34 ... ... С. ... ... и ... ... ... Учеб.
пособие / С. Аманжолов. - 2-е изд., доп. – Алматы: Санат, 1997. - 608 ... ... Ғ. Е. ... ғылыми мұрасы және қазақ тілінің дамуы /
Ғ.Е. Имамбаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы
гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное ... С.А. ... ... ... наук ХХI ... Халықаралық ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 72-78 бет.
89 Әбдрахманов А. Профессор С. Аманжоловтың өмірі мен ... ... ... А. ...... 1959. – 476 ... Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка / С.
Аманжолов. – ... 1959. – Ч. 1. – 452 ... ... А. Профессор С. Аманжоловтың диалектологиялық материалдарын
этномәдени құндылық ретінде тану / А. Қобыланова // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл.
Әдебиет ... НАН РК. Сер. ... – 2003. - №5. – 3-7 ... ... Б.Қ. ... ... Аманжолов және қазақ диалектологиясының
теориялық мәселелері / Б.Қ. ... // ... ... ҚҰУ ... ... ... Сер. ... – 2003. – N4.(66) – 45-47 бет.
93 Нұқаев Т. ... аға / Т. ... // ... туы. – 1990. – 4 қазан.
94 Аманжолов С. Развитие казахского – советского языкознания / С.
Аманжолов. – Алматы: ... ... ... Б. К. С. ... о ... ... синтаксиса / Б. К.
Мурзалина // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ ... ... ... Сер. ... – 2003. – N4.(66) – С. ... ... О. ... тағылымы:немесе омоним термин бола алмайды / О. Жүсіп //
Дидар. – 2003. - 1 ... ... А.С. ... қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. ...... N4.(66) – 14-16 ... Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / Г.Б.Мадиева // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ ... ... ... ... Сер. ... – 2003.
- N4. - С. 130-13
99 Қоянбекова С.Б. тіл білімінің ұлы тұлғасы С.Аманжоловтың ғылыми
мұралары/С.Б.Қоянбекова ... ... ҚҰУ ... ... ... С. «Отыр» мен «Тұр» етістіктерінің тарихы туралы
этюд/С.Аманжолов//Оттиск.-Без выходных данных.(В фонде библиотеки)
101 Аманжолов С. О Тюркском этногенезе/С.Аманжоловтың ғылыми ... ... ... ... ... ... халықаралық ғылыми-
практикалық конференциясының материалдары.-ШҚМУ.-Өскемен: ШҚМУ Баспасы,
2005.
102 Аманжолов С. Бұғытастағы ескі нұсқалар.- ССР Ғылым академиясының
хабаршысы.-1956ж.
103 Шүкірұлы С. Тіл ғылымының ірі тұлғасы/ С. ... ... Г.Қ. ... аты ... ... ... ВКГУ.-
2003.-№8.-С.4.
105 Смагулов А.Р. Роль родного языка в воспитани личности/А.Р. Смагулов
//Хабаршы: Вестн. КАЗНУ.СЕР.Филолог.-2003.-№5.-С.129-133.
106 Аманжолов С. Отты ... ... ... ... ... ... Р.Ә. Техникалық оқу орындарында С.Аманжоловтың сын есімдердің
шығу тарихы/ Р.Ә.Шаханова,Ж.Ж. Аманова //Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
Хабаршысы.Филология. Сер: Вестн.КАЗНУ.СЕР.Филолог.-2003.-№5(67)-53-55 ... ... Х.М. ... ... ... в условиях
совершенствования социализма. – Алматы: Наука, 1988.
109 Дәрбісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. – Алматы: Рауан, 1995. – 238
б.
110 Жұбанов А. ... ...... Қазақтың мемлекеттік көркем
әдебите баспасы, 1963. – 232-239 б.
111 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 20-іс.
112 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 19-іс.
113 ... А., ... Ә., ... Ғ. Профессор С.Аманжоловтың
өмірі мен ғылыми мұрасы туралы.Алматы,1959. 3-14-бет.
114 Қалыбаева А. Профессор С. Аманжолов және қазақ тіл ... ... ... 1-т., ... ... ... 1-т., ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 18-іс.
118 Аманжолов С. Научная и организационная деятельность (Из отчетов
пятидесятых ... ... года / ... // ... ... ... Филология. Сер;Вестн. КАЗНУ.
119 Әбішев Е. Қазақ филологиясы бөлімінде Сәрсен Аманжолов пен Оралхан
Бөкей еңбектеріне арналған сайыс өткізілді/Е. Әбішев//Имидж ВКГУ.-2003.-№8.-
С.14.
120 Аманжолов С.А. О ... ... и ... ... ... ... А.Абдрахманов//Қазақ тіл білімі мәселелері :
Вопр.Каз.Языкознания.-Алматы,1959.-Т1.-С.16-23.
121 Елубай О. Оқу орны Аманжолов атында / О. Елубай // Егемен ... ...... Еңсебаева К.Ғалымның ғылыми мұрасы: Түріктанушы, филолог, қоғам
қайраткері Сәрсен Аманжолов туралы /К. ... ... ... ... Ғ. ... ... пен ... диалектологиясының мәселелері/
Ғ. Қалиев//-№11-12.
124 Смағұлова Г. Сәрсен Аманжоловтың майдан жылдарында жүргізген ... /Г. ... ... ... ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 14-іс.
126 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 13-іс.
127 ҚРПМ 139-қор., 1-т., 1266- іс., 20п
128 ҚРПМ 122-іс., 42-43 ... ҚРПМ ... 385., 1-т., ... 212-214.
130 ҚРПМ 14-қор., 1-т., 61- іс., 8-п., 3-т., 17-іс., ... ҚРПМ ... 2-т, 8-іс., ... ҚРПМ ... 2-т, 17-іс, 50-51-п.
133 ҚРПМ 14-қор., 3-т., 17-іс., 63-п.
134 ҚРПМ ... ... ҚРПМ ... 2-т., 1266- іс.
135 ҚРОММ 81-қор., 1-т.,1440-іс, 1-т., 128- іс.
136 ҚРПМ 141-қор., 1-т., 5042-іс, 259-2560-п.
137 ҚРПМ 1997-қор., 1-т., 1- іс, ... ҚРПМ ... 1-т., 261- іс., 12-14 ... ҚРПМ ... 1-т., 1043- ... ҚРПМ 81-қор., 3-т., 604- іс.
141 ҚРПМ 1778-қор., 1-т., 74-іс, ... ҚРПМ ... 1-т., 740- іс., ... ҚРПМ ... 1-т., 563- іс., ... ҚРПМ ... 5/1—т. 704-іс, 88-102
145 Аманжолов С. «Қазақ диалекталогиясының негізгі мәселелері. – Алма-Ата,
1959. – І, ІІ т.
146 Аманжоловтың ... ... және ХХІ ... ... ғылымдар
мәселесі. - Өскемен: ШҚМУ баспасы, 2003.
147 Нүрпейісов К. Алаш һәм ...... ... ... ... С. ... тарихының очерктері. – Алматы: Санат, 1994.
149 Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХІ
века. – Усть-Каменогорск: ... ... ... ... Б.Х. ХХ ... ... ... – Алматы: Білім, 1993. – 28
б.
151 Очерк истории казахской советской литературы. – М., Издательство АН
СССР, 1960. – 386 б.
152 Қозыбаев М.К. ... және ұлт. – ... ... 2001. – 238
б.
153 Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. – Алматы: Санат, 1994.
154 Абдахимов А. История Казахстана (с древнейших ... до ... ... ... ... ... кабинет, 1994. – 138 б.
155 Бейсембаев К. Победа марксистко-ленинской идеологии в ... ... ... 1930. – 358-359 ... ... К. ... ... әдебиетінде.- Алматы: Атамұра, 1994. –
240 б.
157 Ураз Жандосов. Документы и публицистика (1918-1937 гг.). В двух ... 2. – ... ... 1999. – 88 ... ... аға. Академик Қ.И. Сәтбаев туралы естеліктер. – Алматы: Жазушы,
1999. – 400 б.; Би аға. ... ... ... естеліктер. – Алматы:
Жазушы, 1991. – 304 б.; Азамат ақын. Ілияс Жансүгіров туралы естеліктер. ... ... 1994. – 192 ... ... К. ... ...... Ғылым, 1995. – 353 б.
160 Кәкішев Р. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – ... ... 1994. – ... ... Шоқай. Таңдамалы. – Алматы: Қайнар. – 1 т. – 1998. – 512 б.
162 Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Бірінші кітап. – ... ... 1967. ... ... ... М. ... тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 142 б.
164 Аманжолов С. Ғалым тюрколог / С. Аманжолов // ... ... – 1958. ... ... ... С. ... тілі ... Жеті жылдық мектеп 6-7 кластарына
арналған / С. Аманжолов, А. Әбілқаев, И. ...... 8-ші бас. ... ... – 2-ші ... ... – 1954. – 175 бет.
166 Аманжолов С. Қазақ тілі: 9 – класқа арналған ... / ...... ... 1994. – 124 ... ... С. Қазақша – орысша лингвистикалық терминологиялық сөздігі /
С. Аманжолов. – Алматы: Қазақ университеті, 1999.
168 ... ССР ... ... ... ... ... ССР. – ... Изд-во Акад. НаукКазССР, 1955. – 263 бет. –
(Сер. Филологии и искусствоведения; Вып. 3-4).
169 Еңсебаева К.К. ... ... ... ... жөнінде / К.К.
Еңсебаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ... ... ... ... С.А. ... и ... наук ХХI века: ... ... ... / ... - ... ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
170 Имамбаева Ғ. Е. С. Аманжоловтың қазақ ... етіс ... ... / Ғ..Е. ... // ... ... ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 72-75 ... ... А.М. ... ... ... косқан үлесі / А.М.
Картаева // С. ... ... ... және ХХI ... гуманитарлық
ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. ... и ... наук ХХI ... ... ғылыми-практикалық конф.
материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ ... 2003. – 217-220 ... ... М.Б. ... ... ағартушылық қызметі туралы / М.Б.
Көккөзова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. ... ... ... ... – 2003. – N4.(66) – 51-53 ... Күзекова З.С. М.Әуезов және әдістеме мәселелері / З.С. Күзекова // Әл-
Фараби ... ҚҰУ ... ... Сер=Всетн. КАЗНУ. Сер. Филолог. –
2003. - N4.(66) – 86-88 ... ... Қ. ... ... ... ... / Қ. ... // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ Хабаршы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. -
N4.(66) – 75-80 ... ... Д.А. ... етістіктің синтаксистік валенттілігі
туралы / Д.А. Қарағойшиева // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ ... ... ... Сер. ... – 2003. – ... Құрманбаева Ш. Білгір:Түркітанушы,филолог,қоғам қайраткері Сарсен
Аманжолов туралы / Ш.Құрманбаева, Б. Мешімбаева // ... – 2003. – 4 ... ... Б.Б. ... оқытуда пайдаланылған тілдік жағдаяттың типтері ... ... // ... ... ҚҰУ ... Филология. Сер=Вестн.
КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66) – 88-89 бет.
177 Момынова Б. Профессор С. ... ... тіл мен ... ... ... / Б. ... // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филогия. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. ... – 2003. – N4.(66) – 31-34 ... ... С. ... ... қатаң дауыссыздар тіркесі / С. Мырзабеков
// Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. ... ... ... ... – 2003. - N4.(66) – 25-31 ... ... Ж.Е. С. ... және Ұлан ауданы топонимдерінің
табиғаты / Ж.Е. Нұрғалиева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және
ХХI ғасырдағы гумани-тарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и ... ... наук ХХI ... Халықаралық
ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ
Баспасы, 2003. –119-122 бет.
180 Оразалиева Э.Н. С. Аманжолов «Тіл ғылымы және оның ... / Э.Н. ... // ... ... ҚҰУ ... ... КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66)
– 43-45 бет.
181 Оразалиева Э.Н. С. ... және ... тіл ... ... Э.Н. Оразалиева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI
ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: ... ... ... / ... – Өскемен: ШҚМУ
Баспасы, 2003. – 30-35 бет.
183 Оразалин С. Тағылымы мол мұра қалдырған ғалым / С. Оразалин //
Дидар. – 2003. - 27 ... ... Ф.Ш. С. ... және тіл ... ... ... / Ф.Ш. ... // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы
және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие
С.А. Аманжолова и ... ... наук ХХI ... ... конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ
Баспасы, 2003. – 62-66 бет.
185 Рысбаева Г. Түркі тілдеріндегі ... ... ... ... / Г. ... // Әл-Фараби атындағы
ҚҰУ Хабаршысы.Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003.
– N4.(66) – 92-94 ... ... Б.Ж. Жеке ... ... /Б.Ж. Сейіткасымова
// Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн.
КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 141-143 ... ... Г.Ә. С. ... және синтаксистегі диалектикалық
даму көзқарасы / Г.Ә. Сәрсеке // ҚР ҰҒА Хабарлары. ... ... НАН РК. Сер. ... – 2003. - №5. – 8-12 бет.
188 Студент және ғылым:шығармашылық және ... ІІІ ... ... ... ... 8-10 сәуір 2003 ж.=Студент и
наука: творчество и перспективы: ... ІІІ ... ... ... апр. 2003 г. - ... ... - 3-ші бөлім. – 2003. – 272 бет.
189 Тасымов А. С. ... ... тілі ... ... бірі /А. Тасымов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ.Сер. ... – 2003. – ... – 80-82 ... Тымболова А.Д. Исабеков пьесаларының тілі / А.Д. Тымболова //
Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ.
Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 36-38 ... ... Н. ... қазақтары физикалық оқу құралдарындағы
терминдер туралы / Н. Уәлібайұлы // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. ... Сер. ... –2003. ... 90-92 бет
192 Хасен З. Ғалым туралы бір дерек / З. ... // ... – 2003. ... ... Шаханова Р.Ә. Техникалық оқу орындарында С.Аманжоловтың сын
есімдердің шығу ... / Р.Ә. ... Ж.Ж. ... // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. ... 2003. – N5.(67) –53-55 ... ... М. ... ... жылы ... бір дерек /
М. Шаяхметов // Дидар.-2003.-4 қазан.
195 ... А. К ... о ... и ... обучающей
программы при обучении пассивным конструкциям английского языка
/ А. Абильжаминова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ.Сер. ... – 2003. - N4.(66) – С. ... ... А.Е. ... и ... в ... усвоения
казахского языка как второго / А.Е. Агманова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ
Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – ... С. ... ... А.Х. О параметрах типологизации международных
терминоэлементов / А.Х. Азаматова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ ... ... ... Сер. ... – 2003. - N4.(66) – С. ... Азаматова А.Х. О параметрах типологизации международных
терминоэлементов / А.Х. Азаматова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – С. ... ... С. А. // ... : ... энциклопедия. – Алма-Ата,1989.
– Т3. - С. 77.
200 Аубакиров А. ... ... / ... А.,
Шевченко В. // Казахст. правда.-2003.-28 марта(N86).-С.6.
201 Аубакиров А. Профессор Аманжолов / А. ... // ... ... 2003. - 4 ... Аушахманова Д.Р. Способы словообразования и семантическме изменения
/ Д.Р. Аушахманова // ... ... ҚҰУ ... Филология.
Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – С. ... ... К.К. ... ... в художественной прозе
/ К.К. Ахмедьяров // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршы. ... ... ... Филолог. – 2003. - N4.(66) – С. 99-103.
204 Баймуратова С. Сарсен Аманжолович Аманжолов-ученый-педагог:
К 100- ... С. ... / С. ... А. Смагулов // Высш. шк.
Казахстана. – 2003. - N4. - С. 263-266.
205 Жумашева А.Ш. О культуроведческом компоненте содержания обучения
русскому языку как ... /А.Ш. ... // ... ... ҚҰУ
Хабаршы. Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог.–2003.-№ 4(66)-
С.474-479.
206 Именем земляков: [ ... ... ... Казахстан от
3 дек. 2003 г. N1021 ВКГУ присвоено звание им. С. Аманжолова] // Рудный
Алтай. – 2003. – 7 ...... ... А.К. С. Аманжолов и его роль в развитии научно-
педагогической мысли Казахстана / А.К. Игибаева //С. Аманжоловтың ғылыми
мұрасы және
ХХI ғасырдағы гуманитарлық ... ... ... ... и ... ... наук ХХI века: Халықаралық
ғылыми-практикалық конф. материалдары /ШҚМУ. - Өскемен: ... 2003. – С. ... ... М.Е. ... ... и ... в 20-х ... Северо-
казахстанской области / М.Е. Какимова // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.
Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – С. ... ... Д.А. ... ... ... ... в ... предложениях казахского языка / Д.А. Капасова // Әл-Фараби
атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. ... Сер. ...... N4.(66) – 69-72 бет.
210 Килевая Л.Т. Языковые процессы славянского единства в контексте
оппозиции «свой»-«чужой» / Л.Т. ... // ... ... ... ... Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) –
С. 127-130.
211 Майкенова Д.Б. ... ... в ... ... / ... // ... атындағы ҚҰУ Хабаршыысы. Филология. Сер.=Вестн.
КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. – N4.(66) – С. 134-137.
212 Мейрембеков К.А. Три ... в ... ... ... ... / К.А. ... З.Г. Хисамиев, М.М. Дюсенова // Әл-
Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер.=Вестн. КАЗНУ. Сер. ... 2003. – N4.(66) – С. ... ... А. Вопросы содержания образования в научно-педагогической
деятельности С.А. Аманжолова / А. Смагулов // Ұлағат. – 2003. – №5. – С. ... ... А.Р. ... нравственности С.А. Аманжоловым в годы Великой
Отечественной войны / А.Р. Смагулов // С. ... ... ... және
ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А.
Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI ... ... ... ... материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – ... ... и ... ... и ... ... ІІІ ... студ.
научно- тех.конф., 8-10 апр.2003 г.=Студент және ғылым: шығармашылық және
болашақ: ІІІ ... ... ... ... 8-10 сәуір
2003 ж. – Усть-Каменогорск: Изд-во ВКТУ. – Ч.3. – 2003. – 272 с.
216. ҚРОММ-ның 1142-қор,1-т,20-іс,26- бет.
217. ҚРОММ-ның ... ... ... 1142-қор,1-т,263-іс,100- бет.
219 ҚРОММ-ның 1142-қор,1-т,283-іс,846- бет.
220 ҚРОММ-ның 1142-қор,1-т,313-іс,9 бет.
221. ҚРОММ-ның 1252-қор,2-т,27-іс,4бет.
222. ҚРОММ-ның 1252-қор,2 ... ... ... ... ... ҚРОММ-ның 1252-қор,2-т,76-іс,12-15бет
225 ҚРОММ-ның 1252-қор,2-т,301-іс,46-47 бет
227 ҚРОММ-ның 1252-қор,2-т,343-іс,49-52 бет

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 147 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сәрсен Аманжолов12 бет
Сәрсен Аманжолов - әдеби тіл тарихын зерттеуші ғалым42 бет
Қасым Аманжолов 22 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Жүсіпбек Аймауытовтың "Ақбілек" романындағы құрмалас сөйлемдер34 бет
Көне түркі жазба ескерткіштері жайлы7 бет
Сәрсен аманжолов өмірі68 бет
Тілдің аумақтық өзгешеліктері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь