С. Аманжолов: өмірі, қоғамдық қызметі, шығармашылық мұрасы


КІРІСПЕ 3
1 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ 12
1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы 12
1.2 Білім баспалдақтары 26
2 С. АМАНЖОЛОВ . ТҰЛҒАЛЫ ҒАЛЫМ 32
2.1 Қазақ тілі мен түркологиялық зерттеулері 32
2.2 Қазақстан тарихын зерттеуге қосқан үлесі 55
3 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМИ.ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 67
3.1 Ғылыми.педагогикалық белестері 67
3.2 Басшылық және қоғамдық.саяси белсенділігі 78
ҚОРЫТЫНДЫ 90
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 97
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендік алған, бүгінгі таңда тарихымызды қайта қарап, ондағы бұрмалаулар мен ақтаңдақтарды зерделеу күн тәртібіндегі өзекті мәселе болып отыр. Міне бүгінгі бұл мәселе, тәуелсіздік туын көгімізде желбіреткен халқымыздың тарихи санасын дұрыс қалыптастырудың бірден-бір пәрменді жағы екені сөзсіз. Қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылықты ұран етіп ұстаған еліміз үшін демократиялық мемлекет құру міндеті де тарих ғылымының жауапкершілігін арттыра түседі. Өткенді білмей, болашақты болжау мүмкін емес. Осы тұрғыда, ең алдымен қазақ халқының тарихында із қалдырған зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік болып саналады.
Еліміздің тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында XX ғасыр басында өмір сүріп, өз еңбектерімен өшпес із қалдырған зиялы қауым өкілдері тұр. Тарихшыларымыз сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен, әр зиялы қауымның жеке өмірі мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси қызметін жеке тақырып етіп қарастырып, талдау жасау кезек күттірмейтін мәселе. Өйткені тарихты жасаушы халық болғанмен, халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына түрткі болатын фактордың маңдай алдысы – жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсету мүмкін болмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті түрде жазуға кеңестік тарих ғылымының ұстанған саясаты үлкен кедергі болды. Таптық мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету жолында атқарған қызметін дұрысқа шығармады.
ХХ ғасырдың І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ғылымдардың сан-саласында қазақ ғалымдары пайда болды. Осы ғылыми интеллигенция өкілдері қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың оянуына ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін шығармашылық еңбекпен қатар белді орын алатын қоғамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір белестері мен шығармашылық мұрасы отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі
1 Әдрахманов А., Әбілқаев А.,Қалиев Ғ. Профессор С.А. Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы туралы, А., 1959.
2 Қазақ тілінің солтүстік – шығыс диалектісі (Проф. С. Аманжоловтың бөлуі бойынша) // Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т сырттан оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960. – 36-42 бет.
3 Қалиев Ғ. Ғұлама ғалым, ұлағатты ұстаз / Ғ. Қалиев // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4.(66) – 23-25 бет.
4 Дүкенбаева З.О. Қазақтың шығармашылық интеллегенциясының тарихы. – Алматы: Ғалым, 2003.
5 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері=Основы теории казахского языка / С. Аманжолов. - Алматы: Ғылым, 2002. – 368 бет.
6 ШҚОММ 1299-қор., 1-т., 2-іс.
7 Аманжолов С. Үлкен жолдан үзіктер: Атты мақала / С. Аманжолов // Балдырған. – 1973. - №12.
8 Мұсабаев Ғ.Көрнекті ғалым: Социалистік Қазақстан.-1958, 30 қаңтар.
9 Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры.-Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2004.-336б.
10 Ысмайлов Е. Халқы сүйген ғалым: Қазақ әдебиеті.-1958, 31 қаңтар. Казахстанская правда. 1948, 5 наурыз.
11 Сулейменов Р.Б. Из истории развития науки в Казахстане (1933-1940).
12 Қалиев Ғ. Қазақ диалектологиясының мәселелері: Пед.ин-т сырттан оқушы студ. үшін көмекші құрал / Ғ.Қалиев. – Алматы, 1960. – 90 бет.
13 Аманжолов К. Кенже аға: Сарсен Аманжолов туралы сыр / К. Аманжолов // Дидар. – 1994. – 8 ақпан.
14 Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. – Алматы, 1998.
15 Әбжаппаров Ә. Біртуар: Белгілі филолог, қоғам қайраткері С. Аманжолов // Егмен Қазахстан.-2003.-4 қазан.
16 Ахметжанова Ф. Ғалым және қазақ терминологиясы / Ф. Ахметжанова // Дидар. – 2003. - 6 мамыр.
17 Абдуллина Н.А. Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ филологиясының өзекті мәселелері / Н.А. Абдуллина // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 66-72 бет.
18 Игибаев С.К. Историзм в работе С. Аманжолова «Вопросы диалектологии и истории казахского языка» / С.К. Игибаев // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 474-479.
19 Әбжаппаров Ә. Ғұлама ғалым С. Аманжоловтың туғанына 100 жыл / Ә. Әбжаппаров // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 3-8 бет.
20 Мадиева Г.Б. Сарсен Аманжолов и ономастика / Г.Б.Мадиева // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы.Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филолог. – 2003. - N4. - С. 130-134.
21 Шаймерденова Н.Ж. Эпистолярное наследие С.А. Аманжолова / Н.Ж. Шаймерденова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 14-18.
22 Авакова Р.Ә. С. Аманжолов еңбектеріндегі қазақ тіл білімінің семасиология теориясы / Р.Ә. Авакова // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – С. 18-22.
23 Момынова Б.К. Қазақ терминологиясы және жалпы тіл білімі мәселелері / Момынова Б.К. // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 22-30 бет.
24 Еңсебаева К.К. Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде / К.К.Еңсебаева // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 35-40 бет.
25 Сәрсеке Г.Ә. С. Аманжоловтың еңбектеріндегі даму тұжырымы / Г.Ә.Сәрсеке // С. Аманжоловтың ғылыми мұрасы және ХХI ғасырдағы гуманитарлық ғылымдар мәселелері=Научное наследие С.А. Аманжолова и проблемы гуманитарных наук ХХI века: Халықаралық ғылыми-практикалық конф. материалдары / ШҚМУ. - Өскемен: ШҚМУ Баспасы, 2003. – 41-48 бет.
26 Аманжолов А.С. Әкеден қалған ғылыми мирас / А.С. Аманжолов // Әл-Фараби атындағы ҚҰУ Хабаршысы. Филология. Сер=Вестн. КАЗНУ. Сер. Филология. – 2003. - N4.(66) – 14-16 бет.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі:  Дипломдық жұмыс
Көлемі: 147 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге
Таңдаулыға:   




С.АМАНЖОЛОВ АТЫНДАҒЫ ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН
МЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ

ӘОЖ 94(574)(092)+929(574)(043) Қолжазба құқында

Өскембай Әлия Ақымқызы

С. АМАНЖОЛОВ: ӨМІРІ, ҚОҒАМДЫҚ ҚЫЗМЕТІ,
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МҰРАСЫ

07.00.02 – Отан тарихы
(Қазақстан Республикасының тарихы)

Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертация

Ғылыми жетекші:
тарих ғылымының докторы,
профессор З.О Дүкенбаева

Өскемен, 2006
МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ 12

1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы 12

1.2 Білім баспалдақтары 26

2 С. АМАНЖОЛОВ – ТҰЛҒАЛЫ ҒАЛЫМ 32

2.1 Қазақ тілі мен түркологиялық зерттеулері 32

2.2 Қазақстан тарихын зерттеуге қосқан үлесі 55

3 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ҰСТАЗДЫҚ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМИ-ҰЙЫМДАСТЫРУШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІ 67

3.1 Ғылыми-педагогикалық белестері 67

3.2 Басшылық және қоғамдық-саяси белсенділігі 78

ҚОРЫТЫНДЫ 90

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 97

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендік алған, бүгінгі таңда
тарихымызды қайта қарап, ондағы бұрмалаулар мен ақтаңдақтарды зерделеу күн
тәртібіндегі өзекті мәселе болып отыр. Міне бүгінгі бұл мәселе, тәуелсіздік
туын көгімізде желбіреткен халқымыздың тарихи санасын дұрыс қалыптастырудың
бірден-бір пәрменді жағы екені сөзсіз. Қоғамдық татулық пен саяси
тұрақтылықты ұран етіп ұстаған еліміз үшін демократиялық мемлекет құру
міндеті де тарих ғылымының жауапкершілігін арттыра түседі. Өткенді білмей,
болашақты болжау мүмкін емес. Осы тұрғыда, ең алдымен қазақ халқының
тарихында із қалдырған зиялылардың ғұмырнамасын жасау басты қажеттілік
болып саналады.
Еліміздің тарихында елеулі із қалдырған қайраткерлер қатарында XX
ғасыр басында өмір сүріп, өз еңбектерімен өшпес із қалдырған зиялы қауым
өкілдері тұр. Тарихшыларымыз сол зиялы қауым өкілдерінің бір тобының
ғұмырнамасын жазып, көпшілікке ұсынуда. Дегенмен, әр зиялы қауымның жеке
өмірі мен шығармашылық мұрасын, қоғамдық-саяси қызметін жеке тақырып етіп
қарастырып, талдау жасау кезек күттірмейтін мәселе. Өйткені тарихты жасаушы
халық болғанмен, халықтың бойындағы жасампаздық құдіретінің шыңдалуына
түрткі болатын фактордың маңдай алдысы – жеке тұлға. Кеңес дәуірінде қазақ
зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін объективті тұрғыда ашып көрсету
мүмкін болмады. Ол дәуірде қазақ зиялыларының өмір жолын, атқарған қызметін
объективті түрде жазуға кеңестік тарих ғылымының ұстанған саясаты үлкен
кедергі болды. Таптық мүддені қорғаған кеңестік тарих ғылымы біз қарастырып
отырған кезеңдегі қазақ зиялыларының ұлттық еркіндікті қамтамасыз ету
жолында атқарған қызметін дұрысқа шығармады.
ХХ ғасырдың І жартысы қазақ ғылыми интеллигенциясы өкілдері санының
қаулап өсу кезеңі еді. Гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық ғылымдардың
сан-саласында қазақ ғалымдары пайда болды. Осы ғылыми интеллигенция
өкілдері қазақ қоғамының ілгері басып, кемелденуіне, ұлттық сананың оянуына
ат салысты.
XX ғасырдың I жартысында қазақ халқының тіл мәдениетін жаңа сатыға
көтеруші, халық тарихының бастау бұлағын зерттеуші, филолог-ғалым Сәрсен
Аманжоловтың орны қазақ зиялыларының ішінде ерекшеленіп көрінеді.
Ғалым өз елін өркениетті елдер қатарына қосу үшін шығармашылық
еңбекпен қатар белді орын алатын қоғамдық-саяси қызметтермен де айналысты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. С.Аманжоловтың өмір белестері мен
шығармашылық мұрасы отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу объектісі
ретінде қарастырылмай келеді. Ғалымның өмірі, қоғамдық-саяси қызметі
бірнеше мақалалар және оның еңбектеріне арналып жазылған пікірлер, аясында
ғана қарастырылған.
С.Аманжоловқа қатысты алғашқы ғылыми пікірлер XX ғасырдың II
жартысынан бастап жарық көре бастады. А.Әбдірахманов, Ә.Әбілқаев,
Ғ.Қалиевтің Профессор С.Аманжоловтың өмірі мен ғылыми мұрасы мақаласын
айта аламыз. Мақалада ғалымның өскен ортасы, білімге аяқ басқан кезеңі,
ғылыми шығармашылық еңбек жолы қысқаша қарастырылған [3].
Ғалымның қазақ ғылымының дамуына қосқан үлесін Р.Б.Сүлейменовтың Из
истории развития науки в Казахстане (1933-1940) еңбегінен қарастыруға
болады. Бұл еңбекте С.Аманжоловтың қазақтың тіл мәселесімен бірге ұлт
тарихы ғылымына өшпес із қалдырғанын көреміз.
С. Аманжоловтың тарих, археология, этнография ғылымдарына қосқан
үлесі 1961 жылы Алматы қаласында шыққан Труды Института истории,
археологии, этнографии АН Каз ССР еңбегінің 10-томында көрініс табады.
Мұнда ғалымның институттың басшылық жұмысын жетік ұйымдастырып, қазақ
халқының тілі, тарихы, мәдени мұраларын жинап, құрастырып бастыртып
шығарғаны сөз болады. Сонымен қатар, археологиялық зерттеу экспедицияларын
шебер ұйымдастырып, көненің көзін ашып, келер ұрпаққа мол мұра қалдырғаны
жайлы деректер келтіріледі.
Социалистік Қазақстан газетінің 1958 жылғы 30 қаңтардағы
басылымында Ғ.Мұсабаев Көрнекті ғалым атты мақаласымен С.Аманжоловтың
еңбектеріне әділ түрде баға беруге тырысқан. Ғалымның өмірден мезгілсіз
өткеніне қынжыла отырып, автор оның еліне сіңірген қызметіне терең талдау
жасалған. Онда: Профессор Сәрсен Аманжолов ғылыми жұмыста алға қойған
мақсатына жетуге аянбай күш салатын. Ол осыдан 20 жыл бұрын қазақ тілінің
диалектісін зерттеу жөнінде тіл әдебиет секторының алдына мәселе қойған
болатын. Ол күнде не маман, не қаражат жетіспейтін, әрі қазақ тілінің бұл
мәселеге байланысты көптеген жайлары өзінің дұрыс шешімін таппаған болатын.
Осы қиыншылықтарға қарамай-ақ, ол диалектологиялық экспедициялар
ұйымдастыра бастады. Бұлардың бағдарламаларын, іс-жоспарын, зерттеу әдісін
өзі жасап, өзі басқарды. Мұның нәтижесінде қазақ халқының нелер асыл
сөздері институтқа жиналды. Олардың ішінен талай сөздер қазіргі бай әдеби
тіліміздің кәдесіне асып отыр, - деген жолдары бар [5] .
Е.Ысмайлов өзінің Халқы сүйген ғалым атты мақаласында С.
Аманжоловтың қазақ тіліндегі термин сөздерді жасауда, қазақ тілінің орыс
графикасы негізінде жаңа алфавиттің ережелерін жазуда және қазақ тілінің
ғылыми грамматикасын жасуда оның ғылыми жаңашылдық еңбегінің зор екенін
дәлелдеді [10].
Ал А.К. Калыбаева, Н.О. Оралбаева, А. Нұрмағамбетов Сарсен
Аманжолович Аманжолов деген пікірлерінде ғалымның Абай атындағы КазПИ де
жиырма жылдан астам қазақ тілі кафедрасын басқарып, сол кезде сонымен қатар
тіл және әдебиет секторының меңгерушісі, Қазақ ССР Ғылым Академиясының тіл
және әдебиет институттың академиялық сөздік және терминология бөлімін
басқарғанын баса айтқан. Бұл еңбектерге сүйеніп, ғалымның бірнеше ондаған
ғалымдардың жетекшісі болғаны белгілі болды [17].
Ғалымның өмірі оның ұлы, филология ғылымдарының докторы, профессор
Аманжолов Алтай Сәрсенұлының Тәрбие құралы журналында жариялаған Еліңе
қызмет ету бақыт мақаласында азды-көпті сөз болған. Ол: Ата-анам – кенді
Алтайдың тумалары, шаруа отбасынан шыққан қарапайым, тәртіпті де үлгілі,
қайратты да мейірімді жандар еді - деп мақтанышпен еске алады.[8]
Әке өмірі мен еңбегіне шынайы баға бере білген ұлы әкесінің
аяқталмаған еңбектерін жинақтап, құрастырып баспаға беруде. Алтай
Аманжоловтың құрастыруымен С.Аманжоловтың Қазақ тіл теориясының
негіздері, Сәрсен Аманжолов және қазақ фольклоры, Тіл және сөз
еңбектері жарық көрді [9].
С.Аманжоловтың өмірі мен еңбегі туралы мәліметтерді К.Аманжоловтың
Кенже аға атты мақаласынан кездестіруге болады [13].
Ғалымның қазақ тілін зерттеуге қосқан үлесі 1995 жылы АлМУда жарық
көрген Профессор С.Аманжолов және қазақ тіл білімінің мәселелері атты
еңбекте кеңірек қарастырылған. Мұнда ғалымның ұлт тілін қазақ халқының
тарихымен салыстыра, байланыстыра зерттеуі талданады.
Тарихымызды зерделеп, ұлт зиялыларының еңбегін бағалап, ұмыт болған
есімдерді қайта жаңғырту біздің келер ұрпақ алдындағы парызымыз. Осы
мақсатпен Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетіне шығыстан шыққан ғалым
С.Аманжоловтың есімі берілді. Сонымен қатар аталған жоғарғы оқу орнында
С.Аманжолов оқулары атты ғылыми халықаралық конференция тұрақты түрде жыл
сайын өткізілуде.
С.Аманжоловтың есімі Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетіне
берілуіне ат салысып, ғалым өмірі мен шығармашылығына байланысты мол дерек
жинаған қазақ тілі кафедрасының профессоры Ф.Р.Ахметжанова осы тақырыпқа
байланысты көптеген құнды мақалалардың авторы болды.
С.Аманжоловтың тіл ғылымына қосқан үлесі туралы Ф.Р.Ахметжанова
өзінің Ғалым және қазақ терминологиясы, Профессор Сәрсен Аманжолов,
Теңеу категориясына жаңаша көзқарас, Аманжолов және қазақ наным-
сенімдері мақалаларында тиімді талдау жазып, өз пікірін ұтымды ұсынған.
Ұлы ғалымның тілге байланысты еңбектеріне баға берген К.Аханов, Т.Аяпова,
Е.С.Әбдірәсылов, Ғ.Ж.Әбілқасов, Е.Әбішев, Әубәкіров, Д.Әлкебаева,
А.Қ.Болаева, А.Д.Ботабаева, Ғ.Е.Имамбаева, А.М.Картаева, Қ.Қадашева,
Ғ.Қалиев, З.С.Күзекова, Д.А.Қарағойшиева, А.Қобыланова, С.Б.Қоянбекова,
Б.Б.Мамаева, С.Мырзабеков, Б.Қ.Мұратбек, Ж.Е.Нұрғалиева, Э.Н.Оразалиева,
С.Оразалин,Т.С.Сайранбаев, А.Б.Салқынбай, Г.Ә.Сәрсеке, Г.Смағұлова,
А.Д.Тымболова, Н.Уәлібайұлы, Р.Ә.Шахнова өз мақалалары арқылы ғалымның
қазақ тілін зерттеуге қосқан еңбектеріне талдау жасаған. Бұл мақалаларда
С.Аманжоловтың қазақ тілі мен ұлт тарихын зерттеуге барлық ғұмырын арнағаны
айырықша айтылады.
Кеңес Өкіметі кезінде қазақ тарихы мен қазақтардың шығу тегі аса
маңызды мәселелердің бірі екендігін, оны жан-жақты зерттеп, халыққа
шындықты жеткізуді қажет ететіндігін ұғынған зиялылардың бірі С.Аманжолов
болды. Ол тіл тарихын қазақтың шығу тарихымен байланыстыра отыра зерттеп,
түркі тілдес тайпаларға жекеше талдаулар жасаған. Орыс тарихшыларының
сыңаржақ, жалаң зерттеулерімен келіспей, өз ойлары мен тұжырымдарын
білдірді.
Ғалымның тарихи зерттеулері жайында профессор С.Қ.Игибаевтың
Историзм в работе С.Аманжолова мақаласында жазылған. Мұнда ғалымның қазақ
ру тайпаларын, жүздерін біліктілікпен зерттегені дәріптелген. Үш жүздің
құрылуы туыстық қатынаста емес территориялық аймақтарына байланысты деп
қарастырған пікірлері жайлы айтылған [18].
С.Аманжоловтың өмірі мен қоғамдық-саяси қызметін зерттеуге арналған
біршама еңбектер оның туғанына 100 жыл толуына байланысты өткен ғылыми
конференцияларда жарық көрді. Профессор Ә.Ә.Әбжаппаров Ғұлама ғалым
С.Аманжоловтың туғанына 100 жыл еңбегінде ғалымның тіл мен әдебиетке
қосқан үлесін талдай келе: С.Аманжоловтың қазақ тіл білімі үшін сіңірген
еңбегін бір мақала, бір баяндама көлемінде түгендеп айтып беру, әрине
мүмкін емес. Ғылымның аты – ғылым. Оған баратын жолдың өзі де, ғылымның
алғашқы баспалдақтарындағы ізденіс нәтижелері де бөлек-бөлек әңгіме. Олай
болса, аса көрнекті ғалым С.Аманжоловтың ғылыми шығармашылық өмірбаянының
әр беті ғылыми ізденіс-еңбектерге толы жемісті жылдар, ғылымға деген
ізденістер деп білуіміз керек - деген [19].
Г.Б.Мадиева Ономастическая проблематика в трудах Сарсена Аманжолова
еңбегінде қазақ ономастикасында этнонимика, антропонимика, топонимика
бағыттарының басты ерекшелігін дұрыс сипаттап жазған [20].
Н.Х.Шаймерденова өзінің Эпистолярное наследия С.А.Аманжолова
еңбегінде С.Аманжоловтың жанұялық мұрағатында сақталған хаттарының жазылу
үлгісіне талдау жасап, ғалымның 1938, 1939 жылдарда жазылған хаттарының
маңыздылығын көрсетеді [21].
Ғалымның қазақ тілінің әр саласын ерінбей зерттеп мұра етіп, келешек
ұрпаққа қалдыруы, оның елінің болашағы қатты толғандыратын асыл ер екенін
дәлелдейді. Р.А.Авакова С.Аманжолов еңбектеріндегі қазақ тіл білімінің
семасиология теориясы мақаласында С.Аманжоловтың 1954-1957 жылдары өз
қолымен толтырған ғылыми есебіне сүйеніп, семасиологияның теориялық және
практикалық алғышарттарын жасап келуіне көз жеткізді [22].
Ал Б.К.Момынова: Қазақ терминологиясы және профессор С.Аманжолов
қолданған лингвистикалық терминдер мақаласында: Тіл тарихынан бастап
грамматиканың күрделі мәселелері туралы маңызы аса зор ізденістерді дүниеге
әкелген профессор С.Аманжоловтың терминалогия саласына қатысты ой-
пікірлерінің бүгінгі таңдағы қазақ терминологиясының бағытына, дамуына
тигізген әсері көп, - деп түйінді ой жасайды [23].
Ораз Сапашевтың Ғұлама жерлесіміз атты мақаласында С.Аманжоловтың
түркологияға қосқан үлесі, ғалым оқыған Шәңгіштай мектебі туралы толық
мағұлұмат берілген.
С.Аманжоловтың жалпы тіл мәселесіне сіңірген еңбегі туралы
Э.Н.Оразалиева: С.Аманжолов және жалпы тіл білімі мәселелері деген
еңбегінде толық жазып, сипаттама берген. С.Аманжолов зерттеулерінің желісі
тілдің қоғамдық ерекшелігіне шоғырланған. Ғалым тілдің барлық белгілерін
оның қоғамдағы орнымен, әлеуметтік өзгешелігімен байланыстырады. Мәселен,
С.Аманжолов еңбектерінде ұшырасатын тану, дүниені тану ұғымдары тек кейінгі
жылдары өріс ала бастаған когнитивті лингвистика мәселелерімен үндесіп
жатыр. Сол сияқты гуманитарлық ғылым деген тіркестің орнына ғылым
қолданысындағы қоғамдық ғылым ұғымы да тілшілер арасында бүгінгі күні жиі-
жиі ұшырасатын болып жүр.
К.К.Еңсебаева Сәрсен Аманжолов синтаксис мәселелері жөнінде
мақаласында ғалымның Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы атты
ғылыми еңбегіне талдау жасап, ғалымның сиыстыру проблемасын тұжырымдай ой
қорытқан мәселелеріне тоқталған. С.Аманжоловтың бұл еңбегі – жоғарғы
мектепте теориялық-практикалық жағынан қолданылып жүрген оқулықтың бірі
екенін ескереміз [24].
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университетінің оқытушысы
Г.Ә.Сәрсеке С.Аманжоловтың еңбектеріндегі даму тұжырымы туралы ұтымды
талдау жазған. Мақалада: Диалектикалық даму тұжырымы ғалым С.Амажоловтың
еңбектерінен айқын көрініс тапқан. Ғалымның тілге және оның құбылыстарына
қатысты білдірген ой көзқарастары диалекталогиялық даму көзқарасымен тығыз
байланысты. Ғалым еңбектерінен тілдің, атап айтқанда синтаксис саласының
көптеген мәселелеріне диалектика заңдарымен қарап, талдайтынын байқауға
болады - деген [25].
Қарап отырсақ, ғалым С.Аманжоловтың әр тілдік зерттеуі диалектикалық
даму көзқарастарымен ұштасып отырады. Бұдан тілдің қалпын дамуымен тығыз
байланыста зерттеудің, тіл жүйесінің әр элементін қолданыста қарастырудың
ұтымды болатынын байқауға болады. Сондай-ақ А.Д.Ботабаеваның Сәрсен
Аманжолов еңбектеріндегі фразеотіркестер мәселесі, Ф.Ш.Оразбаеваның
С.Аманжолов және тіл теориясы: өзектілігі мен маңызы, Н.А.Абдуллинаның
Сәрсен Аманжоловтың ғылыми мұрасы және қазақ филологиясының өзекті
мәселелері, Ғ.Е.Имамбаеваның С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы мен қазақ
тілінің дамуы атты мақалалары жарық көрді. Кеңес Одағы кезінде тарихты бір
таптың мүддесінде, сол тап идеологиясы қырынан қарастырып, пролетариаттық
ой-тұжырымынан өткізу оның тарих танымын теріс айналдыруына әкеп соқты.
Ғалымның 100 жылдық мерейтойына ұлы А.С.Аманжолов Несколько слов о
научном наследии отца мақаласын ұсынды. Онда әкесінің өмірі, шығармашылық
мұралары, қоғамдық-саяси қызметіне толық талдау жасаған [26].
С.Қ.Оразалин, Ж.Д.Назбиев С.Аманжолов – қоғам қайраткері деген
мақала жазып онда С.Аманжолов – қазақ тіл біліміне А.Байтұрсынұлы бастаған
ұлы толқыннан кейін келген топтың өкілі. Ол отызыншы, қырқыншы, елуінші
жылдардың қазақ тілінің күрделі мәселелерін шешуге өз үлесін молынан қосқан
ғалым болып табылады деген [27].
Сәрсен Аманжоловтың 30 жылдардың аяғына дейін жазған еңбектеріне КСРО
Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі, профессор С.Малов зор баға берді.
Профессор С.Е.Малов Сәрсеннің марксизм-ленинизм классиктерінің шығармаларын
қазақ тіліне аудары жайлы мақалалары және аудармалары оның қазақ тілінде,
орыс тілінде терең білетіндігін байқатады деп көрсетті. Сәрсен Аманжолов
қазақ ауыз әдебиетінің асыл нұсқаларын жинап бастырумен бірге, ауыз
әдебиеті туралы мақалалар да жазды. Ғалымның шығармалары мен еңбектері
жалпы қазақтың, оның тілі мен мәдениеті тарихының дамуына елеулі үлес
қосады [28].
Әдебиеттер тізіміне талдау жасау барысында зерттеу тақырыбымызға
сәйкес тарихнамалық айналымда С.Аманжолов еңбектерінің қолданылуының әлі де
болса мақалалар төңірегінде ғана шектелгеніне көз жеткіздік. Сонымен қатар,
біз қарастырып отырған мәселенің ғылыми әдебиеттерде баяндалу тарихына
жасалған шолу тақырыптың арнайы зерттеу объектісі болмағандығын аңғартады.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Диссертацияның мақсаты – С.Аманжоловтың өмірін, қоғамдық-саяси
қызметін, құнды шығармашылық мұраларын бүгінгі күн талабына сай зерделеу
мен әділ баға беру болып табылады.
Жұмыстың осы басты мақсатынан төмендегі нақтылы міндеттер туындады:
- С.Аманжоловтың қазақ тіл мәселесін зерттеумен қатар ел тарихымен
айналысуына себеп болған мәселелерді анықтап, оның ғылымға келу жолын
көрсету;
- С.Аманжоловтың өмір жолын, ғылымдағы жетістіктерін бүгінгі күн
тұрғысынан бағамдау;
- ғалымның еңбек жолын XX ғасырдың I жартысындағы тарихи және мәдени
өмірімен байланысын ажыратып, анықтау.
- зерттеушінің тарихи еңбектерінің басты сипатын, негізгі ерекшелігін
жан-жақты ашып көрсету;
- С.Аманжоловтың тарихи деректер мен фактілерді орынды да шебер
пайдалану тәжірибесіне назар аудару;
- ғалымның қазақ тілі тарихын ұлт тарихымен сәйкестендіре зерттеген
еңбектеріне талдау жасау, түрколог ғалым ретінде танылған еңбектерін
зерделеу;
- С.Аманжоловтың қоғамдық-саяси, ұйымдастырушылық-басшылық
қызметтерін саралау;
- С.Аманжоловтың ғылыми-педагогикалық қызметін көрсету.
- жоғарыдағы мәселелерді басшылыққа ала отырып, зерттеуші ғалымның
отандық тарихнамада алатын орнын анықтау.
Ғалымның көп жылдар көлемінде жинақтап, саралаған еңбектері ғылыми
зерттеу айналымына түсуге тұрары даусыз.
С.Аманжоловтың өскен ортасын, атқарған қызметін және шығармашылық
мұраларын зерттеу отандық тарих ғылымында XX ғасырдың I жартысында қазақ
қоғамындағы ұлт зиялыларының орнын анықтауға, оларға қатысты нақтылы
объективті ғылыми баға беруге өзіндік игі ықпалын тигізеді.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ауқымы.
С.Аманжолов өмір сүріп, азамат болып қалыптасып, ғылыми жолда ерен
еңбегімен көзге түскен 1901-1958 жылдарды қамтиды. Әсіресе оның қазақ
зиялылары арасындағы портреті жеке объективті түрде зерттеліп, XX ғасырдың
I жартысы қамтылады.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Диссертацияда негізгі деректер
мұрағат құжаттарынан, мерзімді баспасөз мәліметтерінен, жарияланған
құжаттар мен материялдар жинақтарынан, естеліктерден алынды. Сонымен қатар
С.Аманжоловтың өзінің жарияланған және әлі жарияланбаған еңбектері дерек
көзі ретінде пайдаланылды. Бұл тақырыпты зерттеуде Қазақстан Республикасы
орталық мемлекеттік мұрағатының 1142, 1252 қорларында ғалымның Абай
атындағы институтта сабақ беріп, студенттерге қазақ тілінен дайындаған
дәрістері сақталғанына көзіміз жетті. Институттың ғылыми-зерттеу жұмысына
байланысты хаттамалар және ғалымның атқарған істері тіркелген. 1958 жылғы
30 тамыздағы қазақ тілі кафедрасының отырысының хаттамасында осы кафедраның
жұмыс барысы сөз болып, бұған ғалымның қатысып, тұжырымды ұсыныстар
жасағаны жайлы деректер тіркелген. Қазақстан Республикасы Приезиденттік
мұрағатының 1043, 456, 139, 122, 1997, 1778 қорларында жалпы қазақ
зиялыларының әр саладағы қызметтері қарастырылған. Қазақстан Республикасы
Приезиденттік мұрағатының 141-қорында шығармашылық интеллигенция
өкілдерінің ұлтымыздың оқу-білімге ұмтылысы мен жаңалыққа деген ынталарына
байланысты деректер қарастырылған. Осы қорда С.Аманжолов алғаш директор
болған институттың ғылыми жұмысына баға берілген. 1936 жылы Институт КСРО
Ғылым академиясының Қазақстандық базасының құрамына енгізілгені туралы
деректер сақталған [29].
Ғалымның жанұялық мұрағатының қорларында Ұлы Отан соғысы жылдарында
саяси үгітші тәжірибесі жайлы 400 беттік еңбегі, ұлы адамдармен жазысқан
хаттары қолжазба түрінде сақталған. Бұл келешекте тарихи айналымға
енгізілетін құнды материалдар болып табылады.
Шығыс Қазақстан Облыстық Мемлекеттік мұрағатының қорларынан алынған
құжаттар ғылыми айналымға тартылды.
Шығыс Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағатының 1299-қор, 1-
тізімінде С.Аманжоловтың қызмет бабымен және жекелей жағдайлармен жазылған
хаттары сақталған. 1943 жылы 15 қаңтарда әпкесіне жазған хатында соғыс
қиындықтары өлең жолдарымен жазылып көрсетілген. Сонымен қатар Мәлік
Ғабдуллинмен жазысқан хаттары мол дерек көзі болды. Осы қордың 14-ісінде
ғалымның біліми даярлығына байланысты алған дипломдары реттеліп
көрсетілген. 13-істе Ұлы Отан соғысы кезінде алған марапаттары жайлы
куәліктер сақталған. Ал 10-істен ғалымның жұмысқа орналасқаны жайындағы
бұйрықтары мен жарлықтарын таптық. 15-істе С.Аманжоловтың ғылыми атақтары
туралы бірнеше құжаттары ғалымның өмір жолынан мол дерек беретін құнды
дерек болып табылады [30].
Осы қордың 16-ісінде ғалымның өз қолымен жазған өмірдерегінен мол
мағлұматтар алынды. 18-істе ғалымның өз қолымен өзінің оқу-әдістемелік
мазмұндағы библиографиялық еңбегін қолмен жазып, бірақ баспаға беріп
үлгермеген [31].
Зерттеу жұмысын талдауда мерзімді басылымдар екі тілде кеңінен
пайдаланылды. Қазақстан Республикасының Ұлттық кітапханасында жинақталған
сирек кездесетін қолжазбалардан С.Аманжоловтың араб, латын әріптерінде
жинақтаған қолжазбалары аударылып қолданылды. Ғалымның ұлы филология
ғылымдарының докторы Алтай Аманжоловтан алған естеліктер тақырыптың
тереңірек және дәлірек ашылыуына септігін тигізді.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Егеменді еліміздің шындық тарихын,
сол егемендік жолында күрескен аға ұрпақ өкілдерінің өмірі мен қызметін
зерттеу қазіргі таңда аса маңызды мәселе болып табылады. Еліміз егемендік
алған жылдардан, бұл назарларыңызға ұсынылып отырылған ғалым С.Аманжоловтың
өмір жолы мен ғылыми еңбектерінің маңыздылығы мен ерекшеліктеріне арналған
толыққанды зерттеу еңбек бүгінгі отандық тарихнама тұрғысынан алғаш рет
қарастырылып отыр. Мұнда ғалымның қазақ тілі тарихын ұл тарихымен
сәйкестендіре зерттеген және қазақтың ру-таңбаларын зерттеудегі шебер
құндылықтарына бүгінгі күн талабына сай баға беріліп, жаңа көзқарас
негізінде жан-жақты талданды. Ғалымның жоғарғы оқу орындарындағы, Ғылым
Академиясындағы ұйымдастырушылық-басшылық жұмыстары жеке зерделеніп,
нақтылығы деректер негізінде көрсетілді. С.Аманжоловтың халық алдында
сіңірген еңбегін, қоғамнан алатын орнын әр түрлі мұрағат материалдары мен
ғалымның жеке жанұялық мұрағаттарындағы деректерге сүйене отырып бағалау
негізгі алға қойып отырған мақсатымыз болғандықтан, бұрын зерттелмеген тың
деректерді алғаш рет ғылыми айналымға түсіруге күш салдық. Нәтижесінде
нақтылы салыстырулар мен тұжырымдар жасау барысында жаңа ғылыми нәтижелерге
қол жеткіздік. қоғамдық-саяси, шығармашылық қызметі қазіргі заман талабына
сай және объективті тұрғыда жан-жақты талданып көрсетілді.
Жұмыстың методологиялық және әдістемелік негіздері.
Диссертацияда қойылған мәселелерді ғылыми тұрғыдан ашып көрсету
мақсатында тарихи зерттеудің диалектикалық тәсілдермен тығыз байланыстағы
тарихилық, объективтілік сияқты негізгі методологиялық принциптер
басшылыққа алынады. Сондай-ақ соңғы жылдары көрнекті қайраткеркерлердің
өмірі мен қызметін зерттеуде қалыптасқан жаңа концепциялар да ескерілді.
Зерттеу әдістері ретінде жүйелілік, салыстырмалық, құрылымдық-функциялық
тарихи принциптер басшылыққа алынды.
Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдары:
- С.Аманжолов ХХ ғасырдың І жартысында өмір сүріп, қазақ тілінің
тарихын ұлт тарихымен салыстыра отырып зерттеген алғашқы ғалымдардың бірі;
- С.Аманжолов қазақтың ру-тайпа таңбаларын зерттеп, қазақ халқының
тарихын зерттеуге өзіндік үлес қосқан ғалым.
- ғалым өз кезінде түрік этногенезіне байланысты біршама еңбектер
жазып, түркология ғылымының қалыптасып, дамуына ат салысты.
- Қазақ КСРО Жоғарғы Кеңесінің V сессиясында С.Аманжоловтың жаңа
алфавитке көшуге байланысты ұсынысы бекітілді.
- 1946-1958 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының тіл әдебиет
институтында білім меңгерушісі болып, тіл білімі мен қазақ тіл білімінің
теориялық негізін қалыптастыруда А.Байтұрсынов, Қ. Жұбанов бастаған ғылыми
жұмысты ілгері жалғастырды. Ол жазған қазақ тілі оқулықтары мен
бағдарламалары ана тілін оқытуды ғылыми жолға қоюға елеулі ықпал етті.
- С.Аманжолов Кеңес үкіметі тұсында орталық билік орындарына қазақ
мектептерінің болашағының құрдымға кетіп бара жатқанын білдірген петиция
(арыз-тілек) жазып, қазақ мектептерінің сақталып қалуына өз кезінде үлес
қосқан.
- ғалым Ұлт мәдениеті институтын басқарып, онда қазақ халқының
фольклорын жинақтап, бастырып, қазақтың мәдениеті мен әдебиетінің, салт-
дәстүрі мен тарихының басты құндылықтарын жинап, жазып, келер ұрпаққа мол
мұра ретінде қалдырды.
- Ұлы Отан соғысы жылдарында ғалым майданға өз еркімен барып, орыс
емес ұлттардың арасында саяси үгітші болды. Осы кезде 400 беттік саяси-
тәрбие жұмыс тәжірбиесі туралы құнды еңбек жазып, соғысты майор дәрежесімен
аяқтады.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы.
Зерттеу жұмысында келтірілген деректер мен жасалған қорытындылар
С.Аманжоловтың толыққанды өмірі мен сан-салалы қызметі тарихын жазуға,
жалпы алғанда Қазақстандық тарихнамадағы өмірбаяндық (ғұмырнамалық) жанрдың
дами түсуіне әсер етеді. Сондай-ақ жоғарғы оқу орындарында оқытылатын қазақ
тілі тарихы мен Қазақстан тарихы және түрлі халықтар тарихы, қазақ
фольклоры пәндері бойынша лекциялар курсында және семинар сабақтарында
пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Зерттеу жұмысының негізгі мәселелері
бойынша тұжырымдалған, айтылған ой-пікірлер бірнеше ғылыми-әдістемелік,
қоғамдық-саяси басылымдарда жарық көрді. Сонымен қатар С.Аманжолов атындағы
Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде, Шығыс Қазақстан Мемлекеттік
техникалық университетінде, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық
университетінде өткен ғылыми-практикалық және халықаралық конференцияларда
баяндалды.
Диссертация С.Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан мемлекеттік
университетінің Қазақстан, шетелдер тарихы және халықаралық қатынастар
кафедрасы мәжілісінде, Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық
университетінің Қазақстан тарихы кафедрасы мәжілісінде талқыланып, қорғауға
ұсынылды.
Диссертацилық жұмыстың негізгі түйінділері 9 мақала түрінде ғылыми
баслымдар мен жинақтарда жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, 3 тараудан,
қорытындыдан, пайдаланған мұрағаттық құжаттар мен әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 С. АМАНЖОЛОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫ

1.1 Ғалымның өскен ортасы мен заманы

ХХ ғасырдың І жартысында қазақ халқының басынан күрделі тарихи
кезеңдер өтті. 1905-1907 жылдардағы революция кезінде қазақ халқы
большевизмнің ықпалында болды. Орыс жұмысшы табының гегомондығы, басшылығы
қалыптасты деген қағидалар орын алды. Сол кезде қазақ даласына капиталистік
қатынастар ене бастады. Нарықтық, базарлық экономика біртіндеп дами
бастады. Бірақ ұлттық жұмысшы табы аз болды. Өндіріс бір жақты шикізат, кен-
қазба салаларында, теміржол құрылысында ғана қанат жайған-ды. Социал
демократия негізінен айдалып, не жер ауып келген келімсектер өкілдерінен
ғана болатын. Қазақ жұмысшыларынан сол ғасыр басында ең болмаса бір социал-
демократия қатарында енді деген дерек жоқ. Ал ауыл болса мүлгіп, ұйқыда
жатқан-ды. Сол революция жылдарынан кейін Оян, қазақ! деп ұрандап жүрген
Міржақып Дулатовтар социал-демократия лагерінде емес, ұлт-азаттық,
демократиялық бағыттағы қазақ сахарасының төл перзенттерінің бірі екендігі
аян. Осындай күрделі оқиғаларға толы ХХ ғасырдың басында тақырыбымыздың
өзегі болып отырған, болашақ филолог-ғалым С.Аманжолов өмірге келді.
Ғалымның көзқарасының қалыптасуына осы кездегі тарихи оқиғалар өз әсерін
тигізді.
Туған тілінің тағдырына араша түсіп, оның болашағы үшін аянбай еңбек
еткен зиялы қоғам қайраткерлері арасында қазақ тіл білімінің негізін
салушы, ұлт тілін ел тарихымен байланыстыра зерттеген ғалым Сәрсен
Аманжоловтың орны ерекше болды.
Сәрсен Аманжолұлы Алтай тауының батыс сілемі Қалбаның бауыры, Шығыс
Қазақстан облысының Ұлан ауданында (бұрынғы Өскемен уезі, Терістаңбалы
болысы, Егінсудың 4-ауылы) дүниеге келеді. Сәрсен Аманжолов найманнан
тарайды. Арғын, Найман бір туған [25].

Шүршейіт – Аманжол шежіресі

Ғалымның туған жылы мұрағат және баспасөз материалдарында әр түрлі үш
жылды қамтиды. Олар: 1899, 1901, 1903 жылдар.
Шығыс Қазақстан облыстық мұрағатында кездескен мәліметтерге келсек,
Кеңес өкіметі алғаш орнаған кезде біздің облысымыздың бөлігі бағынған Сібір
өлкелік ревкомы 1920 жылы қазақ атты әскери полкін құрмақшы болады. Сол
полктың құрамына әр қазақ болыстарынан міндетті салық ретінде 21 жастағы
қазақ жігіттерін жинап алмақ болған. Бұл туралы Сібір ревкомы мен
губерниялық әскери бөлімінің телеграммасы 202 адам жинауға Өскемен уезіне
1920 жылы 14-шілдеде келеді. Мұндай бұйрық қазақтар арасында наразылық
тудырды. Мұндай қиын-қыстау кезеңде кедей балаларының жасы үлкейтіліп
көрсетілсе, бай балаларының жасы кішірейтіліп көрсетілді. Ашық көтеріліске
шыққан қазақ ауылдары байлардың әскер қатарына шақыру тізімдерін тауып,
өртеп жатты. Әр қазақ отбасы өз ұлдарының өз жері үшін ғана майданға
аттанғанын қалады [26].
Өскемен уезіне қарасты Ұлан болысы №7 ауылынан қазақ полкына
алынатын, 1899 жылы туған азаматтарының арасында С.Аманжолов та болған.
Оған дәлел – Ұлан болысының Өскемен уездік ревкомына №7 ауылының 3 мұғалімі
Қайса Ноғайбаев, Сәрсен Аманжолов, Жафар Атахановты әскер қатарынан
босатып, үйлеріне қайтаруды сұраған 20 жылдың 7-тамызында жазылған хаты.
Бірақ уездік ревком арыздағы тілекті қанағаттандырмаған. Себебі, осыдан бір
апта өткенде уездік ревкомға Ұлан болысының №7 ауылының 14 атақты
азаматтары қол қойып: Сәрсен Аманжоловтың туған жылы 1899 жыл емес, 1901
жыл деп растаған тағы бір хат келіп түскен. Осы хаттағы расталған 1901 жыл,
Сәрсеннің жерлестерін өз азаматын әскер қатарына бермеудің амалы деп
қарастырсақ, Шығыс Қазақстан облыстық мұрағатында жаңадан жинақталған
деректер оның жылы 1901 жыл екенін шынында да растап береді. Мұнда Семей
қаласында оқыған училищеде С.Аманжоловқа берілген куәлікте төмендегідей
деректер жазылған: Инспектор училищь 2 района Семипалатинской области симъ
удостоверяет; что ученик Уланской аульной школы сын киргиза Семипалатинской
области Аманжолова Сарсенбай магамаянского альфо исполнилось к первому
января тысячу девятьсот пятнадцатого года четырнадцать лет. Бұл оқу
орнындағы пәндерді 4-5 ке аяқтаған Сәрсенге бұл куәлік 1915 жылдың 3
қыркүйегінде берілген [27].
Мұнда сонымен қатар С.Аманжоловтың өз қолымен жазған өмірдерегі
сақталған. Онда: Я родился 27 декабря 1903 г. в Егинсу аулсовете Уланского
Восточно Казахстанской области КазССР в семье отца казаха Аманжола Ещанова
(1851 г, умер 1914 г.) и матери Нарши Ещановой (1867-1921) по
национальности я казах. До революций мои родители батрачили. Отец умер
1914, мать после революций находилась на иждивении старшего сына и умерла
1921 году. Бұл деректе ғалым өз жылын 1903 жыл деп көрсетеді [28].
Бірақ 1901 жылды дәлелдейтін деректердің басымдылығына қарасақ және
С.Аманжоловтың ұлы А.Аманжоловпен болған әңгімеден кейін ғалымның туған
жылы 1901 жыл екені расталды.
Ата-анасы Аманжол мен Нарша кедей шаруа болған. Сегіз баланың кенжесі
болған Сәрсен (Сәрсенбай) бала кезінен оқуға қатты құмарланып өседі.
Әкесі мен шешесі халық өлеңін, ертегілерін жақсы білетін. Ал,
қонақтарды қарсы алушы Сәрсен, бала кезінен олардың ертегі айтып берулерін
өтінетін.
С.Аманжоловтың туа біткен табиғатынан бай ауыз әдебиетке қызығушылығы
осы кезден басталады. Әке-шешесі өте қарапайым адамдар болған. Сол кезде
олардың ұядай үйлеріне қонақ көп келуші еді.
ХХ ғасырдың басында қазақ даласында жұмысшы қозғалысы социализм
орнату үшін күресті. Қазақстандағы ең алғашқы ереуіл Успен кенішінде болды.
Бұл Ресейдегі революцияның толқыны болды.
Осы ғасырдың басында қазақ халқы отаршылдыққа қарсы көтеріліске шыға
бастады. Жер мәселесі, ұлт мәселесі осы кездегі ең бір күрделі мәселе
болды. Құса болған халықтың көш басшысы болған зиялы қауым, өз халқымен
бірге демократияны, бостандықты аңсады. Осыдан бастап ұлт-азаттық күрестің
алғы шарттары қалыптасты. 1905-1906 жылдары бүкілресейлік мұсылмандардың
съезі өткізілді. Жеке мұсылман партиясы құрылды. Ал бірінші мемлекеттік
Думада мұсылмандардың парламенттік фракциясы пайда болды. Осы кезде
Ресейдің 16 қаласында, Орынборда, Астраханда, Оралда, Омскіде, Семейде,
Верный, Қызылжарда бүкілресейлік мұсылмаған одағының бөлімшелері құрылды.
Конституциялық монархия идеясын жақтаған съездің делегаттары ұлттық
облыстық автономия құруды, сайланған мектепте жалпыға бірдей міндетті тегін
оқу енгізуді, жұмысшылар одағы, жиналыс, ереуіл жасау бостандығы, 8
сағаттық жұмыс күні сияқты шараларды іске асыруды күн тәртібіне қойды.
Қорыта келгенде, 30 миллион түркі тілдес мұсылман халықтарының діни
өкілдері патшаға қарсы шығып, өздерінің ұлттық, діни, мәдени, саяси
талаптарын білдірді. Бұл қозғалысқа қазақтың бет қаймағы зиялылар басшылық
жасады. Мемлекеттік Думаға сайланған мұсылман депутаттар осы оқиғалардың
бел ортасында жүрді. Дала және Түркістан өлкелері тұрғындарының булыгиндік,
вителдік, сондай-ақ үшінші маусымдық заңдарды қамтитын Думаларға қатысуының
елдегі демократиялық өзгерістерді іске асырудағы маңызы айрықша болатыны
анық еді. Бірақ бұл халықтар сайлауға қатысуға тең құқық ала алмады.
Олардан сайланған адамдардың саны өте аз болды. Соның өзінде елде
демократиялық өзгерістерге бет бұрыстың басталғаны оған шет аймақтағы
халықтардың қатысу мүмкіндігі бар екендігі сезіле бастады. Осы кезде қазақ
зиялылары жеке дара ел билеудің келмеске кетіп бара жатқанын түсініп қатты
қынжылды. Тәуелсіз, егемен Қазақстанды құру жағдайында ұлттық сананың
қалыптасуы қазақ этносының тарихи өткенін зерделеудің мейілінше
қажеттілігін танытады. Соңғы кезге дейін қазақ этносының тарихы жекелеген
индивидумдар мен тарихи үрдістер субъектілері тұрғысынан қарастырылған жоқ.
Қоғамдық-саяси қайраткерлердің, ұлттық зиялы қауым өкілдерінің, тіпті халық
арасында аса танымал белгілі адамдардың есімдері әуелі патша режимінің,
содан соң 30-шы жылдардағы тоталитарлық жүйенің саналы жүргізілген шаралары
негізінде әдейі ұмыттырылып, жадтан өшірілді. Осындай саяси-қоғам
қайраткерлеріміз, жеке тұлғалардың азаматтық тарихымыздан лайықты орнын
алмауы өкінішті. Өз алдына дербес шаңырақ көтерген тәуелсіз Қазақстанның
тарихын шынайы, жаңаша зерделеп, жасау қажет. Тарихты халық жасайды десек
те, жеке тұлғалардың қалың бұқара арасынан шығып, қоғамның ілгері дамуына
тың серпіліс тудырып, оң үрдістерге бастайтынын ұмытпағанымыз жөн.
Қазақ халқы өз басынан 300-ге жуық көтерілістерді басынан кешірді.
Солардың ішіндегі ең ірісі 1916 ұлт-азаттық көтеріліс болды. Көтерілістің
шығуының басты себебі әлеуметтік-экономикалық және саяси сипаттағы
факторлар еді. Яғни отарлық езгінің күшеюі, жерді тартып алу, салықтар мен
алымдардың өсуі, еңбекшілерді қанау, өлкенің қазақ және басқа бұрыннан
тұрған жергілікті халықтары жөнінде царизмнің жүргізіп жатқан орыстандыру
саясаты, соғысқа байланысты қалың халық бұқарасы жағдайының күрт нашарлап
кетуі, міне осыған алып келді. Көтерілістің басталуына 1916 жылғы 25
маусымдағы патша жарлығы болды. Қазақстанның, орта Азияның және Сібірдің
халқының ішінен 19-дан 43 жасқа дейінгі еркек адамдарды тыл жұмыстарға
шақыру көтерілістің тұтанған отын лап еткізді. Қазіргі кезде көтерілістің
жекелеген зерттеушілері М.Қозыбаев, А.К.Бисембаев көтерілістің бұқаралық
сипатын, көтеріліс барысында жалпы ұлттық ұрандардың көтерілгенін,
көтерілісшілердің жекелеген билік жүргізу институты элементтерін құрғанын
ескеріп, 1916 жылғы оқиғаларын патшалық Ресей отарларында бірінші рет болып
өткен ұлт-азаттық революциясы ретінде бағалау жөнінде тезис ұсынды [29].
1916 жылғы көтеріліс Ресейдің революциялық күйзеліс шегінде тұрғанын,
оның демократиялық күштері, соның ішінде жұмысшы табы мен шаруалар патшаға
қарсы тұрғанын және жаңа революцияға даярланып жатқанын көрсетті. 1917 жылы
ақпанда болған революцияда Ресейде буржуазиялық-демократиялық революция
жеңіп шығып, патшаны тақтан құлатты. Жұмысшы депутаттары кеңестерінің көбі
көп кешікпей Солдат депутаттарының кеңестерімен бірікті.
Осы кезде, Сәрсен Аманжолов 11 жасқа келгенде әкесі қайтыс болды. Әке
өлімі Сәрсенге қатты батты. Оның балалықпен қоштасып, өз бетімен қарекет
етуіне әсер етеді. Бала Сәрсен Өскемен уезіндегі Кеңес өкіметінің орнауын
өз көзімен көреді. 1918 жылы Өскеменде еңбекшілер депуттарының уездік
Кеңесі құрылады. Оның председателі Ушанов талдырмаш ақсары, аласа бойлы өте
жалынды кісі болды. Бұл кеңестің құрамына Сәрсеннің ауылынан орысша оқыған
Чокий Башықұлы, көрші ауыл Балғабайдан Гладышев деген ұста кіреді. Чокий
уездік заң комиссары болды. Оның ауылы Өскеменнен 30 шақырым жерде. Сәрсен
Ұлан болысының кеңсесіндегі хатшы Ерлексовке жәрдемші болып істеді. Маусым
айында Үкімет Колчак қолына көшкенде, адамдарды тұтқынға алып, Чокийді
қатты жаралап, ол есін жимай қайтыс болады. Сол кезде болыс-билер кеңсеге
баса көктеп кіріп, Ерлексовты қанға бояйды. Сәрсенді де таяққа жығып, ол
Ұлан өзенін бойлай қашып, аман қалады.
1916 жылы Қатонқарағайдағы орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін,
С.Аманжолов Өскемен қаласындағы қалалық реальдық училищеге түседі. Бірақ
тұрмыс тұзағы оны жібермей, оқуға қаражаты болмағандықтан оқудан шығып
кетеді. Бірақ ыңғайы келсе оқуын жалғастыру оның арманы болды.
Қазақстанда қазақ интеллигенциясы басқарған қазақтардың ұлттық
облыстық және уездік комитеттері құрылды. Уақытша үкімет облыстар мен
уездердің басшылығына кадеттер мен эсерлер партияларына жататын, сондай-ақ
ұлттық-либералдық қазақ зиялыларының жекелеген өкілдерін (Ә.Бөкейханов,
М.Тынышбаев, А.Бірімжанов т.б) комиссарлар сайлады. Қазақ зиялылары осы
кездегі саяси күштердің шапшаңдай түскенін аңғарып, жалпықазақтық съезд
өткізуді жоспарлады. Қазақстанның барлық облыстарынан қатысқан съезд
өкілдері 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында бас қосты. А.Байтұрсынов
пен М.Дулатов тәуелсіз автономиялық қазақ мемлекетін құруды жақтады.
Бүкілқазақтық съезд қазақтың ұлттық-саяси партиясы Алаштың съезі болды.
Әлихан Бөкейханов және Ахмет Байтұрсынов және басқа зиялы қауым өкілдері
Алаш партиясының бас көтерер жетекшілері болды.
Алаш партиясында ғылыми және шығармашылық интеллигенцияның өкілдері:
М.Тынышбаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашаев. С.Торайғыров,
Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Х.Досмухамедовтар кірді. Оларды топтастырған ортақ
іс, қазақ халқын отарлық езгіден құтқару болды.
Қазақстанда кеңес үкіметін орнату төрт айға созылды. Яғни 1917 жылдың
аяғынан 1918 жылдың наурызына дейінгі уақытты қамтыды [38].
Азамат соғысы жылдары да айтарлықтай мәселелер көп болды. Біріншіден,
революция мен контрреволюция лагерьлерінің болғанын айтуға болады. Қазақ
елі қызылдардан да, ақтардан да бірдей жапа шекті.
1918 жылы 12 тамызда Алаш-Орда өкіметінің өкілдері Ә.Бөкейханов,
Ә.Ермеков, Х.Тоқтамысов Сібір өкіметінің өкілдерімен келіссөз жүргізіп, екі
өкіметтің уақытша арақатынасын белгіледі. Шарт бойынша Алаш-Орда қазақ
халқының билік органы болып табылады, қазақ әскері уақытша Сібір үкіметінің
әскери министріне бағындырылады. Ал Алаш-Орда құрамында арнайы Әскери
басқарма ашылатын болады. Бұл құжаттардан Алаш-Орда автономиялық,
федеративтік принципті жүргізуге, сол принципті әскери құрылыста сақтағысы
келгені байқалады. Жалпы Алаш қозғалысының азамат соғысы кезіндегі саясатын
терең зерттеу қажеттілік етеді. Бірақ Алаш өкіметімен үнемі ымыраға келіп
отырған Кеңес үкіметі азамат соғысы біте салысымен алаш азаматтарын қуғын-
сүргінге сала бастады.
Осы кезде керісінше С.Аманжоловтың арманы Октябрь таңы атқаннан кейін
ғана іске асты. Ол 1920 жылы Семей қаласыдағы үш айлық мұғалімдік курсқа
түсіп, оны жақсы бағамен аяқтап шығады. Оқуын бітіре сала 1919-1922 жылдары
Егінсу ауылдық кеңесіндегі Нұғыман ауылында мұғалім болып қызмет атқарады.
1922 жылдың 1 мамырынан 1924 жылдың 2 маусымына дейін Бұқтырма
уезінде халық соты болып, Кеңес үкіметінің гүлденуіне өз үлесін қосады
[30].
С.Аманжолов Кеңес үкіметіне шын берілген жас революционер еді.
Сондықтан оны 1924 жылы 1 маусымнан 1926 жылдың 1 мамырына дейін Шығыс
Қазақстан облысының атқару комитетінде жауапты хатшы болып қызмет атқарады.
1926 жылы Сәрсен Аманжолов Ташкентке Орта Азия мемлекеттік
университетіне оқуға барып, осы оқу орнының қазақ тілі мен әдебиеті
бөліміне өз күшімен оқуға түседі. 1928 жылы бұл оқу орнының қайта құрылуына
байланысты Алматыға көшірілгеннен кейін ауысып оқуын жалғастырады. 1930
жылы желтоқсанда осы оқу орнын аяқтап шығады. Оның сол кездегі білімге
деген ерекше қабілетін осы университеттің оқытушылары академик
В.В.Бартольд, профессор С.Е.Малов сияқты ғалымдар ерекше бағалаған. Ұшқыр
ойлы, ғылымға табынды С.Аманжоловтың тамаша қабілетін байқаған ұстаздары
оның Орта Азия мемлекеттік университеті қасындағы аспирантураға түсіп, бір
жағынан ассистенттік қызмет атқаруын ұйғырады. С.Аманжолов осыдан бастап
педагогтік іс пен ғылыми жұмысты қатарластыра жүргізді. Орта Азия Орталық
партия комитетінің және Қазақстан Өлкелік партия комитетінің ұйғаруы
бойынша 1928 жылы ашылған Қазақтың Абай атындағы педагогикалық институтына
ол 1931 жылдың күзінде оқытушылық қызметке келді [31].
1931 жылы ІІІ кластың оқу кітабы мен шала сауатты үлкендерге арналған
әліппені жасауға қатысты. Жас ғалымның алғашқы көлемді еңбектері 1931 жылы
Ташкентте басылып шықты. Талантты ғалым сол 30-шы жылдары еліміздің мәдени
дәрежесін көтеру ісіне өзінің еңбектерімен жан аямай атсалысты.
С.Аманжоловтың ол кездердегі ғылыми мұралары тек оның өзінің ғана алғашқы
көлемді еңбектері емес, жалпы қазақ тілі біліміндегі алғашқы жасалып жатқан
еңбектер, оқулықтар еді. Ғалымның сол жылдардағы еңбектерінің аса бір
құндылығы – халқымыздың мәдени дәрежесін, сауаттылығын көтеруге зор көмегін
тигізген жақсылық шарапаты еді. 1932 жылы ғалымның IV класқа арнап жазған
Қазақ тілі грамматикасы Алматыдағы мемлекеттік баспадан басылып шықты.
Осы жылы оның басқаруымен I-II-III класс оқушыларына арналған (көлемі 20
баспа табақ) қазақ тілі оқулығы шықты. Ол кейіннен, 1934-1940 жылдары
орталау, орта мектептерге арналған грамматикалар жазды. Бұл грамматикалар
мектеп балаларын оқытуға мұғалімдерге ұсынылған тұңғыш оқулық болды. Бұл
оқулықтар республикадағы басқа да көрнекті ғалымдарымыздың оқулықтарымен
қатар соңғы 26 жыл ішінде жас ұрпақтарға ана тілін оқутыдағы басты құрал
болды. Сәрсен Аманжолұлы тұңғыш жасалған қазақ тілі бағдарламаларының да
авторы. С.Аманжолов жазған қазақ тілінің бастауыш мектепке арналған
бағдарламасы 1932 жылы Алматыдағы Оқу-педагогика баспасынан басылып шықты.
Бұл бағдарламаның құндылық жағы, біріншіден, ол тұңғыш жасалған
бағдарламалардың бірі болса, екіншіден, онда ана тілін оқыту жөнінде
әдістемелік нұсқаулар берілген еді. С.А.Аманжоловтың орталау және орта
мектепке арналған қазақ тілінің бағдарламасы 1933 жылы басылып шықты. Бұл
бағдарламаға әдістемелік нұсқаулар қосылып, толықтырылып, 1938 жылы қайта
басылды [32].
C.Аманжолов бастауыш, орталау, орта мектептерге бағдарлама жасап қана
қойған жоқ, сонымен қатар жоғары оқу орындарына да қазақ тілінің
бағдарламасын жасады. Сәрсен Аманжоловтың педагогикалық жоғары оқу
орындарына арнап жазған қазіргі қазақ тілінің бағдарламасы 1938 жылы
жарыққа шықты. [33].
Ал, 1938, 1957 жылдары ол жоғары оқу орындарына арнап қазақ тілі және
диалектологиясының бағдарламасын жасады. Бұл бағдарламалар ана тілін
бастауыш, орталау, орта және жоғары мектептерде оқытудағы бірден-бір құнды
оқу құралдары болды [43]. Сәрсен Аманжолұлы – қазақ филологиясына үлкен
еңбек еткен ғалым. Ол 1931 жылдан педагогикалық институтта дәріс оқып, 20
жыл бойы сол институттағы қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі болумен
қатар, басқа да филология майданындағы мекемелерде басшы қызметте болды.
Осы жылдарда ғалым республикадағы ұлт мәдениеті зерттеу институтының да
көрнекті қызметкерлерінің бірі еді. Бұл мекеме ел арасындағы ән-күй,
музыка, тілге байланысты материалдар және қазан революциясына дейінгі де,
одан кейінгі кеңес дәуіріндегі де халық ауыз әдебиетін жинап, қажеттілерін
өңдеп, жұртшылықтың керегіне жаратып отырды. 1936 жылы бұл мекеме КСРО
Ғылым академиясының қазақстандық филиалына қосылып, музыка бөлімі оның өнер
секторын құрды да, тіл және әдебиет бөлімі аз алдына сектор болып бірікті
[34]. С.Аманжолов осы тіл мен әдебиет секторын басқарды. Сектордың қазіргі
Тіл мен әдебиет институты дәрежесіне дейін көтерілуіне ғалымның сіңірген
еңбегі зор. Ол Қазақ КСРО Ғылым акдемиясының Тіл мен әдебиет институтын
ұйымдастырушылардың, ұзақ жылдар оның барлық саладағы ғылыми жұмысына жан
аямай атсалысқан ғалымдардың бірі болды. Филолог болған С.Аманжолов халық
ауыз әдебиетінің таңдаулы нұсқаларын жинауға басшылық етті. Оларды бастырып
шығарып отырды. Бұлардың қатарында кеңес дәуіріндегі ауыз әдебиеті
үлгілерін ғылыми жүйеге келтіріп, ең алғашқы С.Аманжолов шығарған Қазақ
совет фольклоры, Он алтыншы жыл, Бөгембай батыр сияқты көлемді
еңбектері көпшілікке танымал. Сонымен қатар ғалым 1940 жылы жұмбақтар
жинағын бір том етіп бастырып шығарады [44]. Жалпы ғалымның халқымыздың
мәдени игілігіне асатын құнды еңбектері жүзден асады. Ғалым қазақ тіліне
байланысты барлық мәселені зерттеп, осыған байланысты экспедицияларды да
тиімді ұйымдастыра білді. 1937 жылы осы экспедицияларды ұйымдастыруда
кездескен қиыншылықтарды ғалым ұтымды шеше білді. Экспедиция мүшелері тек
қана тіл мәселелерін жинап қоймай, халық ауыз әдебиеті материалдарын жинап,
баспаға берді [35].
Осы кезде сталиндік-голощекиндік зорлық зомбылыққа шаруалар қарсы
шығып жатқан кез болатын. Қиындыққа душар болған халықтың бір тобы басқа
жақтарға көшті, қалаға қашты, белсенділерге террор жасады, көтеріліс
жасады. 1929-1931 жылдары 372 қарсылық акциялары орын алды, 460 партия-
кеңес белсенділері өлтірілді. 30-ға жуық ірі көтеріліске 80 мыңдай шаруалар
қатысты. Оларды басуға коммунистік отрядтар жасақталды, әскери күш
жұмсалды. Сөйтіп кеңес өкіметі 1916 жылғы патша өкіметі сияқты жазалау
экспидициясын жіберді. Сталин-Голощекин қазақ халқына геноцид саясатын
жүргізді, олардың ұлт саясаты мәңгілік күнәге батты. Көптеген шаруа
көтерілісі қанға малынды. Мысалы: Балқаш ауданында 60 мың адамнан не бары
12 мың адам қалды, 36 мың адам өлді, 12 мыңы Қытайға ауды. Сталиннің
қудалау саясаты, қазақ басынан өткен қанды қырғындар кезеңімен сипатталды
[36].
30 жылдардағы саясаттың салқыны С.Аманжоловқа да тимей қоймады.
Ғалымға қарсы газет беттерінде үш мақала жарық көрді. Онда Оның достары өз
жазаларын тартып жатыр, Бұл неге жауапқа тартылмайды деген күмәндар болды.
Оның мақал-мәтелдер жинап, фольклорды зерттеуі қатаң бақылауға алынып,
міндер тағылды. Сәрсен Аманжолов Менің ешқандай кінәм жоқ, бірақ әйтеуір
мені де бір түні әкетуі мүмкін деген ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Сәрсен аманжолов өмірі
Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы
Қaсым Аманжолов өмірі мен шығармашылығы
Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы
Есмағамбет Ысмайыловтың шығармашылық мұрасы
Данышпан Абайдың шығармашылық мұрасы
Ж.Молдағалиевтің өмірі және қоғамдық қызметі
Ахмет Байтұрсынов: өмірі мен қоғамдық-саяси қызметі
Майлықожа сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі
М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.



WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь